१

Page No. 1
ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता —
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।

आदिमं काण्डम्।

१

०१

(तत्र प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः)

(भाष्यकारोपोद्घातः)

(गजवदनमचिन्त्यं तीक्ष्णदन्तं त्रिनेत्रं
बृहदुदरविशेषं भूतराजं पुराणम्।
अमरवरसुपूज्यं रक्तवर्णं सुरेशं
पशुपतिसुतमीशं विघ्नराजं नमामि।।१।।

मूलाधारे चतुष्पत्रे पद्मकिञ्जल्कशोभिते।
दाडिमीकुसुमप्रख्ये तरुणादित्यसंनिभे ।।२।।

भगाख्ये कुण्डलीचक्रे पूजयेत्परमेश्वरीम्।
अङ्कुशं चाक्षसूत्रं च पाशपुस्तकधारिणीम्।
मुक्ताहारसमायुक्तां देवीं ध्यायेच्चतुर्भुजाम्।।३।।

कपिलसटमुदञ्चत्कर्णमग्नीन्द्विनाक्षं
विवृतवदनविद्युज्जिह्वमुत्फल्लनासम्।
अरिदरकरयुग्मं योगपट्टाङ्गजानु —
स्थितकरमरुणाङ्घ्रिं श्रीनृसिंहं नतोऽस्मि।।४।।

नमामि विष्णुं विधियज्ञरूपं सरस्वतीं चापि तदीयजिह्वाम्।
त्रैविद्यवृद्धान्विदुषो गुरूंश्च बौधायनाचार्यपदद्वयं च।।५।।)

[[001]]

Page No. 2
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम्।।६।।

यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्।।७।।

तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्बुक्कमहीपतिः।
अन्वशान्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने।।८।।

स प्राह नृपतिं राजन्सायणार्यो ममानुजः।
सर्वं वेत्त्येष वेदानां व्याख्यातृत्वे नियुज्यताम्।।९।।

इत्युक्तो माधवार्येण वीरबुक्कमहीपतिः।
अन्वशात्सायाणाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने।।१०।।

ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात्।
कृपालुर्माधवाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः।।११।।

ब्राह्मणं कल्पसूत्रे द्वे मीमांसां व्याकृतिं तथा।
उदाहृत्याथ तैः सर्वैर्वेदार्थः स्पष्टमीर्यते।।१२।।

ननु कोऽयं वेदो नाम। किं च तल्लक्षणम्। के वा तस्य विषयसंबन्धप्रयोजनाधिकारिणः। कथं वा तस्य प्रामाण्यम्। न खल्वेतस्मिन्सर्वस्मिन्नसति वेदो व्याख्यानयोग्यो भवति। अत्रोच्यते — इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोरलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेदः। अलौकिकपदेन प्रत्यक्षानुमाने व्यवर्त्येते। अनुभूयमानस्रक्चन्दनवनितादेरिष्टप्राप्तिहेतुत्वमौषधसेवादेरनिष्टपरिहारहेतुत्वं च प्रत्यक्षतः सिद्धम्। स्वेनानुभविष्यमाणस्य पुरुषान्तरगतस्य च तथात्वमनुमानगम्यम्। एवं तर्हि भाविजन्मगतसुखादीनामप्यनुमानगम्यतेति चेत्। न तद्विशेषस्यानवगमात्। न खलु ज्योतिष्टोमादिरिष्टप्राप्तिहेतुः कलञ्जभक्षणवर्जनादिरनिष्टपरिहारहेतुरित्यमुमर्थं वेदव्यतिरेकेणानुमानसहस्रेणापि तार्किकशिरोमणिरप्यनुमातुं शक्नोति। तस्मादलौकिकोपायबोधको वेद इति न लक्षणस्यातिव्याप्तिः।

अत एवोक्तम् —

“प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते।
एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता” इति।।

[[002]]

स एवोपायो वेदस्य विषयः। तद्बोध एव प्रयोजनम्। तद्बोधार्थी चाघिकारी। तेन सहोपकार्योपकारकभावः संबन्धः। नन्वेवं सति स्त्रीशूद्रसहिताः सर्वेऽधिकारिणः स्युः। इष्टं मे भवत्वनिष्टं मे मा भूदित्याशिषः सर्वजनीनत्वात्। मैवम्। स्त्रीशूद्रयोः सत्युपायबोधार्थित्वे हेत्वन्तरेण वेदाधिकारप्रतिषेधात्। उपनीतस्यैवाध्ययनाधिकारं ब्रुवन्ननुपनीतयोस्तयोर्वेदाध्ययनमनिष्टप्राप्तिहेतुरिति बोधयति। कथं तर्हि तयोस्तदुपायावगमः। पुराणादिभिरिति ब्रूमः।

अत एवोक्तम् —

“स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा।
इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ” इति।।

तस्मादुपनीतैरेव त्रैवर्णिकैर्वेदस्य संबंन्धः। तत्प्रामाण्यं तु बोधकत्वात्स्वत एव सिद्धम्। पौरुषेयवाक्यं तु बोधकमपि सत्पुरुषगतभ्रान्तिमूलत्वसंभवात्तत्परिहाराय मूलप्रमाणमपेक्षते न तु वेदस्तस्य नित्यत्वेन वक्तृदोषशङ्कानुदयात्। एतदेव जैमिनिना सूचितम् – “तत्प्रमाणं बादरायणस्यानपेक्षितत्वात्” [जै॰ मी॰ अ॰ १ पा॰ १ अ॰ ४ सू॰ ५] इति। ननु वेदोऽपि कालिदासादिवाक्यवत्पौरुषेय एव ब्रह्मकार्यत्वश्रवणात्। “ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दाꣳसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत” इति श्रुतेः। अत एव भगवान्बादरायणः “शास्त्रयोनित्वात्” [ब्र॰ सू॰ १।१।३] इति सूत्रे ब्रह्मणो वेदकारणत्वमवोचत्। मैवम्, श्रुतिस्मृतिभ्यां नित्यत्वावगमात्। “वाचा विरूपनित्यया” इति श्रुतिः। “अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा” इति स्मृतिः। बादरायणोऽपि देवताधिकरणे सूचयामास “अत एव च नित्यत्वम्” [ ब्र॰ सू॰ १। ३। २९ ] इति। तर्हि। परस्परविरोध इति चेत्। न। नित्यत्वस्य व्यावहारिकत्वात्। सृष्टेरूर्ध्वं संहारात्पूर्वं व्यवहारकालः। तस्मिन्नुत्पादविनाशादर्शनात्। कालाकाशादयो यथा नित्या एवं वेदोऽपि व्यवहारकाले कालिदासादिवाक्यवत्पुरुषविरचितत्वाभावेन नित्यः। आदिसृष्टौ तु कालाकाशादिवदेव ब्रह्मणः सकाशाद्वेदोत्पत्तिराम्नायते। अतो विषयभेदान्न परस्परविरोधः। ब्रह्मणो निर्दोषत्वेन वेदस्य वक्तृदोषासंभवात्स्वतः सिद्धं प्रामाण्यं तदवस्थम्। तस्माल्लक्षणप्रमाणसद्भावाद्विषयप्रयोजनसंबन्धाधिकारिसत्त्वाच्च प्रामाण्यस्य सुस्थितत्वाद्वेदो व्याख्यातव्य एव। यथोक्तविषयादिसद्भावमभिप्रेत्य “स्वाध्यायोऽध्येतव्यः” इत्यध्ययनं विधीयते। पाठमात्रस्याध्ययनशब्दवा

[[003]]

च्यत्वेनार्थावबोधस्याविहितत्वाद्वेदव्याख्यानमप्रसक्तमिति चेत्। न। विधेर्बोधपर्यवसायित्वात्। एतच्च भट्टमतानुसारिभिर्बहुधा प्रपञ्चितम्।
आम्नायते च —

“यदधीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते।
अनग्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हिचित्”।

“स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत। अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम्।
योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा”।।

ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च इति। एवं तर्हि ज्ञानस्य पृथग्विधानादध्ययनं तस्य पाठमात्रमिति चेत्। अस्तु नाम, वर्णयन्ति चैवमेव शांकरदर्शनानुसारिणः। क्रतुविधिभिरेवानुष्ठानान्यथानुपपत्त्या वेदार्थज्ञानस्य प्रापितत्वान्नैतद्विधेयमिति चेत्। तर्हि तद्विधिबलाद्वेदनमात्रेण स्वतन्त्रं किंचिदपूर्वमस्तु। श्रूयते ह्यनुष्ठानज्ञानयोः स्वतन्त्रं पृथक्फलम् — “सर्वं पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते। य उ चै नेवं वेद” इति। अल्पप्रयाससाध्येन वेदनेन तत्सिद्धौ बह्वायाससाध्यानुष्ठानं व्यर्थं स्यादिति चेन्न। तरणीयाया ब्रह्महत्याया मानसवाचिकत्वादिभेदेन तारतम्योपपत्तेः। मनसा संकल्पिता वाचाऽभ्यनुज्ञाता परहस्तेन कारिता स्वयंकृता पुनः पुनः कृता चेत्येवं तारतम्येन व्यवस्थिता ब्रह्महत्याऽनेकविधा। अतस्तत्तरणमप्यनेकविधम्, यथा स्वर्गो बहुविधस्तद्वत्। “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत” “ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत” इत्याद्युच्चावचकर्मणामेकविधफलासंभवात्स्वर्गो बहुविधः। यत्तु कर्मानुष्ठानकालीनं वेदनं तत्कर्मफल एवातिशयं जनयति। “उभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद” इति विद्वदविद्वत्प्रयोगौ प्रकृत्य “यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति” इत्याम्नानात्। अङ्गोपास्तिविषयमेतद्वाक्यमिति चेत्। न। न्यायस्य समानत्वात्। अस्ति ह्यस्यार्धस्योपोद्बलकं लिङ्गम्। प्रजापतिः किल सोमयागेभ्योऽर्वाचीनानग्निहोत्रपौर्णमास्यामावास्यनामकान्परस्परमुच्चावचान्यज्ञान्ससर्ज। सोमयागांश्वाग्निहोत्रादिभ्यः श्रेष्ठानग्निष्टोमोक्थ्यातिरात्रनामकान्परस्परमुच्चावचान्सृष्ट्वा प्रथमसृष्टेष्वग्निहोत्रादिष्वभिमानविशेषेण वर्गद्वयं तुलयोदमिमीत। एवं वृत्तान्तं जानतोऽग्निहोत्रादिभिरग्निष्टोमादिफलं भवति। तथा च ब्राह्मणमाम्नायते — “प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्निहोत्रं चाग्निष्टोमं च पौर्णमासीं चोक्थ्यं चामावास्यां चातिरात्रं च तानुदमिमीति याव-

[[004]]

दग्निहोत्रमासीत्तावानग्निष्टोमो यावती पौर्णमासी तावानुक्थ्यो यावत्यमावास्या तावानतिरात्रो य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति यावदग्निष्टोमेनोपाप्नोति तावदुपाप्नोति य एवं विद्वान्पौर्णमासीं यजते यावदुक्थ्येनोपाप्नोति य एवं विद्वानमावास्यां यजते यावदतिरात्रेणोपाप्नोति तावदुपाप्नोति” इति। तदेतद्वेदनस्य सर्वत्र स्वतन्त्रफलत्वे लिङ्गम्। किं च तत्तद्विधिसमीपे ‘य एवं वेद’ इति वचनानि वेदनादेव फलं ब्रुवते। तान्यर्थवाद इति चेत्। अस्तु नाम, सहामह एवैतमपराधं तेषां वचनानां विधेयार्थप्रशंसापरत्वात्। तर्हि यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायेन स्वार्थे प्रामाण्यं नास्तीति चेन्न। महातात्पर्यस्य विधेयविषयत्वेऽप्यवान्तरतात्पर्यस्य स्वार्थविषयत्वानिवारणात्। “ग्रावाणः प्लुवन्ते” इत्यर्थवादस्यापि स्वार्थे प्रामाण्यं प्रसज्येतेति चेन्न। प्रमाणान्तरबाधितत्वात्। “द्विः संवत्सरस्य सस्यं पच्यते” इत्याद्यर्थवादस्य तु बाधाभावेऽप्पनुवादत्वान्न स्वार्थे प्रामाण्यम्। वेदनफलवचनानि तु नानुवादकानि। नापि बाध्यानि। तस्मादर्थवादत्वेऽप्यस्त्येषां स्वार्थे प्रामाण्यम्। अन्यथा मन्वार्थवादादिभ्यो देवानां विग्रहादिमत्त्वं न सिध्येत्।

अत एवोक्तम्–

“विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते।
भूतार्थवादस्तद्धानादर्थवादास्त्रिधा मतः” इति।।

किं बहुना विद्यत एवावश्यं वेदनामात्रादपूर्वमतो वेदनाय वेदो व्याख्यायते। योऽयं विषयरूप इष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारोपायः सामान्यतो निर्दिष्टः स विशेषेण स्पष्टीक्रियते। वेदस्तावत्काण्डद्वयात्मकः। तत्र पूर्वत्र काण्डे नित्यनैमित्तिककाम्यनिषिद्धरूपं चतुर्विधं कर्म प्रतिपाद्यम्। “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति” इत्यादिकं नित्यं तस्य नियतनिमित्तत्वात्। “यस्य गृहान्दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत” इत्यादि नैमित्तिकं तस्यानियतनिमित्तत्वात्। “चित्रया यजेत पशुकामः” इत्यादि काम्यम्। “तस्मान्मलवद्वाससा न संवदेतं न सहाऽऽसीत” इत्यादि निषिद्धम्। तेषु नित्यनैमित्तिकानुष्ठानेन तदकरणे प्रत्यवायरूपमनिष्टं परिह्रियते।

स च प्रत्यवायो याज्ञवल्क्येन स्मर्यते –

“विहितस्याननुष्ठानान्निन्दितस्य च सेवनात्।
अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति” इति।।

[[005]]

यावज्जीवादिवाक्येष्वनुक्तोऽप्यवर्जनीयतया स्वामीष्टः स्वर्गः प्राप्यते। तथा चाऽऽपस्तम्ब: - “तद्यथाऽऽम्रे फलार्थे निमित्ते छायागन्धावनूत्पद्येते। एवं धर्ममपि चर्यमाणमर्था अनूत्पाद्यन्ते” इति। काम्यस्येष्टफलहेतुत्वं तद्विधिवाक्ये स्पष्टमेव। इष्टविघातरूपमनिष्टं चार्थात्परिह्रियते। निषिद्धवर्जनाच्च
रागप्राप्तानुष्ठानजन्यो नरकः परिह्रियते। न केवलं नित्यनैमित्तिकाभ्यामानुषङ्गिकस्वर्गप्राप्तिः किंतु धीशुद्ध्या विविदिषोत्पादनद्वारा ब्रह्मज्ञानहेतुत्वमपि तयोरस्ति। तथा च वाजसनेयिनः समामनन्ति — “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन” इति। एवं तर्हि पूर्वकाण्ड एवाशेषपुरुषार्थसिद्धेः कृतमुत्तरकाण्डेनेति चेन्न। अपुनरावृत्तिलक्षणस्याऽऽत्यान्तिकपुरुषार्थस्य तत्रासिद्धेः। अत एवाऽऽथर्वणिकाः कर्मिणो दक्षिणमार्गेण चन्द्रप्राप्तिं पुनरावृत्तिं चाऽऽमनन्ति — “स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तते” इति। अत उत्तरकाण्डस्तदर्थको द्रष्टव्यः। आत्यन्तिकपुरुषार्थश्च द्विविधः सद्योमुक्तिः क्रममुक्तिश्चेति। वर्तमानदेहपातानन्तरमेव सिध्यति सद्योमुक्तिः। उत्तरमार्गेण गत्वा ब्रह्मलोके चिरं भोगाननुभूय तत्रोत्पन्नज्ञानस्य ब्रह्मलोकावसाने सिध्यति क्रममुक्तिः। तस्मादुत्तरकाण्डे ब्रह्मोपदेशो ब्रह्मोपास्तिश्चेत्युभयं प्रतिपाद्यते। ब्रह्मोपास्तिप्रसङ्गेन ब्रह्मदृष्ट्या प्रतीकमुपास्यत्वेन सांसारिकफलकामिनमुद्दिश्य प्रतिपाद्यते। ब्रह्मोपासकप्रतीकोपासकयोः समानेऽप्युत्तरमार्गे प्रतीकोपासकस्य विद्युल्लोकादूर्ध्वं ब्रह्मलोकगमनाभावेन क्रममुक्तेरप्यसिद्धत्वादस्ति पुनरावृत्तिः। एतच्च “अप्रतीकालम्बनान्नयति” (ब्र॰ सू॰ ४। ३। १५) इत्यधिकरणे द्रष्टव्यम्। नन्वस्त्वेवं पूर्वोत्तरकाण्डयोर्विषयविशेषः प्रायोजनविशेषश्च तथाऽपि पूर्वकाण्डस्याऽऽदौ कर्मान्तरं परित्यज्य दर्शपूर्णमासेष्टिरेव कुतः प्रतिपाद्यत इति चेत्। प्रकृतित्वान्निरपेक्षत्वाच्चेति ब्रूमः। प्रकर्षेणाङ्गोपदेशो यत्र क्रियते सा प्रकृतिः। कृत्स्नाङ्गविषयत्वमुपदेशस्य प्रकर्षः। विकृतिषु तु विशेषाङ्गोपदेश एव क्रियते। अङ्गान्तराणि तु प्रकृतेरतिदिश्यन्ते। अतोऽतिदेशस्य प्रकर्षाभावः। प्रकृतिस्त्रिविधा — अग्निहोत्रमिष्टिः सोमश्चेति। त्रिष्वप्येतेष्वन्यनैरपेक्ष्येण स्वाङ्गजातं सर्वमुपदिष्टम्। तत्र सोमयागस्य स्वरूपेणान्यनैरपेक्ष्येऽप्यङ्गेषु दीक्षणीयाप्रायणीयादिषु दर्शपूर्णमासापेक्षत्वान्न पूर्वभावित्वं युक्तम्। इष्टेस्तु सोमयागानिरपेक्षत्वात्सोमात्प्राचीनत्वं युक्तम्। यद्यप्यग्निहोत्रस्य स्वरूपेऽङ्गेषु वा नान्यापेक्षां तथाऽप्याग्निसिद्ध्यपेक्षत्वादाहवनीयाद्यग्नीनां च पावमानेष्टिसाध्यत्वात्पावमानेष्टीनां च दर्शपूर्णमासवि-

[[006]]

कृतित्वात्परंपरयाऽग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासापेक्षाऽस्तीति प्रथमभावित्वं न युक्तम्। दर्शपूर्णमासयोरप्यग्निसाध्यत्वादग्निसाधकमाधानं प्रथमतो वक्तव्यमिति चेन्नैवम्। नाऽऽधानमात्रेणाग्नयः सिध्यन्ति। किं तु पवमानेष्टिभिरपि। ताश्चेष्टयो दर्शपूर्णमासविकृतित्वात्साक्षादेव दर्शपूर्णमासावपेक्षन्ते। दर्शपूर्णमासौ त्वग्नियोनिद्वारा पवमानेष्टिसापेक्षावपि न साक्षात्पवमानेष्टीरपेक्षेते। अतो निरपेक्षत्वाद्दर्शपूर्णमासेष्टिरेव प्रथमं वक्तव्या। ऋग्वेदसामवेदयोरादौ दर्शपूर्णमासेष्टिरनाम्नातेति चेद्बाढम्। यजुर्वेदमपेक्ष्य दर्शपूर्णमासयोरादित्वमुक्तं कर्मकाण्डविषये यजुर्वेदस्यैव प्रधानात्वात्। आनुपूर्व्यात्कर्मणां स्वरूपं यजुर्वेदे समाम्नातम्। तत्र तत्र विशेषापेक्षायामपेक्षिता याज्यानुवाक्यादय ऋग्वेदे समाम्नायन्ते। स्तोत्रादीनि तु सामवेदे। तथा सति भित्तिस्थानीयो यजुर्वेदश्चित्रस्थानीयावितरौ। तस्मात्कर्मसु यजुर्वेदस्यैव प्राधान्यम्। तस्मिंश्च दर्शपूर्णमासेष्टिरादौ समाम्नाता। यद्यपि मन्त्रब्राह्मणात्मको वेदस्तथाऽपि ब्राह्मणस्य मन्त्रव्याख्यानरूपत्वान्मन्त्रा एवाऽऽदौ समाम्नातः। ते च त्रिविधा ऋचः सामानि यजूंषि चेति। तत्र यजुषामध्वर्युवेदे बहुलत्वात्क्वचिदृचां सद्भावेऽपि यजुर्वेद इत्येवाऽऽख्यायते। अध्वर्युवेदत्वं चास्यानादिसिद्धयाज्ञिकसमाख्ययाऽवगन्तव्यम्। अस्मिन्वेदे सामाम्नाता दर्शपूर्णमासेष्टिमन्त्रास्त्रिविधा आध्वर्यवा याजमाना हौत्राश्चेति। “इषे त्वा” इत्यादौ प्रपाठके पठिता आध्वर्यवाः। “सं त्वा सिञ्चामि” इत्यदौ पठिता याजमानाः। “सत्यं प्रपद्ये” इत्यादौ पठिता हौत्राः। एतेषां मध्ये याजमानानां हौत्राणां च चित्रस्थानीयत्वाद्भित्तिस्थानीयानामेवाऽऽध्वर्यवाणामादौ पाठो युक्तः। ते चाप्याध्वर्यवाः “इषे त्वा” इत्यादिषु त्रयोदशस्वनुवाकेष्वाम्नाताः। तत्र प्रथमेऽनुवाके वत्सापाकरणार्था मन्त्राः। द्वितीये बर्हिःसंपादनार्थाः। तृतीये दोहनार्थाः। चतुर्थे हविर्निर्वापार्था। पञ्चमे व्रीह्यवघातार्थाः। षष्ठे तण्डुलपेषणार्थाः। सप्तमे कपालोपधानार्थाः। अष्टमे पुरोडाशनिष्पादनार्थाः नवमे वेदिकरणार्थाः। दशमे प्राधान्येनाऽऽज्यग्रहणार्थाः, प्रसङ्गात्पत्नीसंनहनार्थाः। एकादशे प्राधान्येनेध्मसंनहनार्था बर्हिरास्तरणाद्यर्थाश्च। द्वादश आधारार्थाः। अत्र सामिधेनीप्रयाजाज्यभागप्रधानयागादिमन्त्राणां। प्राप्तावसरत्वेऽपि तेषां हौत्रत्वात्तानुपेक्ष्योपरितनप्रयोगाङ्गभूता आध्यर्यवाः स्रुग्व्यूहनादिमन्त्रास्रयोदशे समाम्नाताः।

[[007]]

एतत्सर्वे विनियोगसंग्रहकारेणेत्थं संगृहीतम् —

“ये दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्रा एते समासतः।
इषेत्वाद्यानुवाकेषु त्रयोदशसु वर्णिताः।।
वत्सापाकरणं बर्हिर्दोहो निर्वापकण्डने।
पेषणं च कपालानि पुरोडाशश्च वेदिका।।
आज्यग्रहेध्मसंनाहावाधारोपरितन्त्रके।
इत्युक्ता अनुवाकार्थाः प्रतिमन्त्रं क्रियोच्यते”।। इति।

किमिदं वत्सापाकरणं कथं वा तस्य प्राथम्यमिति चेत्, उच्यते - सन्ति दर्शयोगे त्रीणि प्रधानानि हवींषि पूर्णमासयागे च त्रीणि। आग्नेयोऽष्टाकपाल ऐन्द्रं दध्यैन्द्रं पय इति दर्शयागे। आग्नेयोऽष्टाकपाल आज्येन प्राजापत्य उपांशुयागोऽग्नीषोमीय एकादशकपाल इति पौर्णमासे। तत्र प्रतिपद्दिने दघिहोमे दघिसंपादनार्थममावास्यायां रात्रौ गावो दोग्धव्याः। तद्दोहार्थं प्रातःकाले लौकिकदोहादूर्ध्वं स्वमातृभिः सह संचरन्तो वत्सा मातृभ्योऽपाकरणीयाः। तदिदं वत्सापाकरणं, यथोक्तरीत्या तस्य प्राथम्यं च। तत्र वत्सापाकरणं सद्यश्छिन्नपलाशशाखया कर्तव्यमिति तच्छेदनाय “इषे त्वा” इति मन्त्र आदौ समाम्नायते। तस्य च मन्त्रस्य तच्छेदनाङ्गत्वं ब्राह्मणे द्रष्टव्यम्। अत एवं सब्राह्मणो मन्त्रो ज्ञातव्य इति च्छन्दोगा अधीयते — “यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजति याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्तं वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान्भवति तस्मादेतानि मन्त्रे विद्यात्” इति। आर्षेय ऋषिभिः संबन्धः। अतीन्द्रियार्थद्रष्टारो हि ऋषयः।

तेषां वेदद्रष्टृत्वं स्मर्यते —

“युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा” ।। इति।

इषेत्वादीनां मन्त्राणां प्रजापतिऋषिः। तथा च काण्डानुक्रमणिकायामुक्तम् —

“शाखादिं याजमानं च होतॄन्हौत्रं च दार्शिकम्।
तद्विधीन्पितृमेधं च नवाऽऽहुः कस्य तद्विदः”।। इति।

शाखादिः “इषे त्वा” इत्यादि प्रपाठकः। याजमानाः “सं त्वा सिञ्चाभि” इत्याद्यनुवाकषट्कमन्त्राः। होतारः “चितिः स्रुक्” इत्यादयो मन्त्राः। “सत्यं प्रपद्ये” इत्यादिकं दार्शिकं हौत्रम्। तद्विधयः प्रोक्तानां

[[008]]

चतुर्विधमन्त्राणां चत्वारि ब्राह्मणानि। पितृमेधः “परे युवाꣳसम् इति”। तान्येतानि नव काण्डानि प्रजापतिना दृष्टानि। छन्दोविशेषाश्च वेदाङ्गभूते छन्दोनामके ग्रन्थे द्रष्टव्याः। मन्त्रपदव्याख्यानादेव तत्प्रतिपाद्यार्थरूपा देवता विज्ञायते। ब्राह्मणविशेषस्तु तत्तन्मन्त्रव्याख्यानावसर एवोदाह्रियते। यद्यपि मन्त्रविनियोगा ब्राह्मणे सर्वेऽपि नाऽऽम्नातास्तथाऽपि कल्पसूत्रकारैर्ब्राह्मणान्तरपर्यालोचनया ते सर्वेऽभिहिताः। अतो बौधायनादिसूत्रोदाहरणपूर्वकं ब्राह्मणानुसारेण मन्त्रार्थं योजयामः।

इति भाष्यकारोपोद्घातः।

कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।

(तत्र प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः।)

ह॒रिः॒ ॐ।
इ॒षे त्वो॒र्जे त्वा॑ वा॒यवः॑ स्थोपा॒यवः॑ स्थ
दे॒वो वः॑ सवि॒ता प्रार्प॑यतु॒ श्रेष्ठ॑तमाय॒ कर्म॑ण॒
आ प्या॑यध्वमघ्निया देवभा॒गमूर्ज॑स्वतीः॒
पय॑स्वतीः प्र॒जाव॑तीरनमी॒वा अ॑य॒क्ष्मा मा
वः॑ स्ते॒न ई॑शत॒ माऽघश॑ꣳसो रु॒द्रस्य॑ हे॒तिः
परि॑ वो वृणक्तु ध्रु॒वा अ॒स्मिन् गोप॑तौ
स्यात ब॒ह्वीर्यज॑मानस्य प॒शून्पा॑हि।।

(इषे त्रिच॑त्वारिँशत्)।।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।। १।।

[[009]]

इषे त्वेति। दर्शयागं चिकीर्षुरमावास्यायां प्रतिरग्निहोत्रं हुत्वा दर्शयागार्थं “ममाग्ने वर्चः” इत्यादिभिर्मन्त्रैर्वह्निषु समिदाधानरूपमन्वाधानं कृत्वा वत्सापाकरणार्थमन्त्रेण पलाशशाखां छिन्द्यात्।

तदाह बौधायनः - “तामाच्छिनत्तीषे त्वोर्जे त्वा” इति।

आपस्तम्बस्तु तदेतदभिधाय मन्त्रभेदपक्षमपि कंचिदाश्रित्य विनियोगभेदमाह - “इषे त्वोर्जे त्वेति तामाच्छिनत्त्यपि वेषे त्वेत्याच्छिनत्त्यूर्जे त्वेति संनमयत्यनुमार्ष्टि वा” इति।

संनमनमृजूकरणम्। अनुमार्जनमानुलोम्येन संलग्नधूल्याद्यपनयनम्। सोऽयं मन्त्रभेदपक्षो जैमिनिना द्वितीयाध्यायप्रथमपादे स्वीकृतः। तत्र पलाशशाखायाः प्राशस्त्यं ब्राह्मणे समाम्नातम् — “तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्। तं गायत्र्याहरत्। तस्य पर्णमच्छिद्यत। तत्पर्णोऽभवत्। तत्पर्णस्य पर्णत्वम्” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। द्युशब्दस्याऽऽकाशे प्रसिद्धत्वात्तत्परित्यागेन स्वर्लोकविवक्षां दर्शयितुमितः पृथिवीत आरभ्य तृतीयस्यां दिवि सोमलता पूर्वमासीदित्युक्तम्। गायत्र्याः सोमाहरणं “कद्रूश्च वै सुपर्णी च” [ सं॰ का॰ ६ प्र॰ १ अ॰ ६] इत्यानुवाके “सोमो वै राजा गन्धर्वेष्वासीत्” इति बह्वृचब्राह्मणे च प्रपञ्चितम्। तदाहरणाभिघातेन सोमस्य पर्णं भूमौ पतितम्। पक्षिरूपाया गायत्र्याः पक्षः पतित इति केचित्। पतितस्य पलाशरूपेणाऽऽविर्भावात्तस्य वृक्षस्य पर्णनाम संपन्नम्। न चात्र पर्णस्य कथं वृक्षत्वं संपन्नमिति विस्मयितव्यं विधातुरीश्वरस्याचिन्त्यशक्तित्वात्, अन्यथा बीजाद्वृक्ष इत्यत्रापि क्व बीजं क्व वृक्ष इत्यपि विस्मयः केन वार्येत। सर्वत्र पर्णेभ्यो वृक्ष इत्ययमतिप्रसङ्गोऽपीश्वरसंकल्पाभावेन परिहर्तव्यः। स च संकल्पः कार्यैकसमधिगम्यः। तस्माद्वेदार्थे कुतर्कैर्न चोदनीयम्। शाखया वत्सापाकरणं विधत्ते – “ब्रह्म वै पर्णः। यत्पर्णशाखया वत्सानपाकरोति। ब्रह्मणैवैतानपाकरोति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। यथा जगन्निष्पादकं ब्रह्म प्रशस्तं तथा यागनिष्पादकस्य पलाशस्य प्रशस्तत्वाद्ब्रह्मत्वेन स्तुतिः। वैशब्देनार्थवादान्तरोपपादिता पलाशस्य ब्रह्मसंबन्धप्रसिद्धिः सूच्यते। देवेषु परस्परं ब्रह्मतत्त्वं निरूपयत्सु पलाशवृक्षस्तत्त्वमशृणोदित्येतादृशो ब्रह्मसंबन्धः। औपानुवाक्यकाण्डे जुह्वाः पर्णमयीत्वाविधिशेषेऽर्थवादे श्रूयते — “देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त।

[[010]]

तत्पर्ण उपाशृणोत्। सुश्रवा वै नाम। यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति। न पाप॒ꣳ श्लोकꣳ शृणोति” इति। ऐवं यत्र यत्रार्थवादे प्रसिद्धिसूचका वैशब्दहिशब्दादयः पठ्यन्ते तत्र सर्वत्र सति संभवे लौकिकप्रसिद्धिः। अन्यथाऽर्थवादान्तरप्रसिद्धिरिति द्रष्टव्यम्। वत्सापाकरण इव गोप्रस्थापनेऽपि शाखां विनियुङ्क्ते — “गायत्रो वै पर्णः। गायत्राः पशवः। तस्मात्त्रीणि त्रीणि पर्णस्य पलाशानि। त्रिपदा गायत्री। यत्पर्णशाखया गाः प्रार्पयति। स्वयैवैना देवतया प्रार्पयति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। पर्णस्य गायत्रीसंबन्धो वेदगम्यः सोमाहरणद्वारतः पूर्वमुदाहृतः। अनुमानगम्योऽप्यपरः संबन्धोऽस्ति गायत्रीशब्देष्विव पलाशपर्णेषु त्रित्वावगमात्। पशूनां च गायत्री देवतेत्ययमर्थोऽन्यत्र द्रष्टव्यः। छेद्यायां पलाशशाखायां बहुपर्णत्वप्रागग्रत्वादिगुणान्विधत्ते — “यं कामयेतापशुः स्यादिति। अपर्णां तस्मै शुष्काग्रामाहरेत्। अपशुरेव भवति। यं कामयेत पशुमान्त्स्यादिति। बहुपर्णां तस्मै बहुशाखामाहरेत्। पशुमन्तमेवैनं करोति। यत्प्राचीमाहरेत्। देवलोकमभिजयेत्। यदुदीचीं मनुष्यलोकम्। प्राचीमुदीचीमाहरति। उभयोर्लोकयोरभिजित्यै” ( ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। यं यजमानमुद्दिश्याध्वर्युः कामयेत। स्पष्टमन्यत्। यथोक्तशाखाच्छेदने कं मन्त्रं पठेदित्याशङ्क्योदाहरति — “इषे त्वोर्जे त्वेत्याह” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। अस्मिन्मन्त्रे विनियोगानुसारेण च्छिनद्मीति पदमध्याहृत्य वाक्यं पूरणीयम्। इडित्यन्नं सर्वैः प्राणिभिरिष्यमाणत्वात्। ऊर्ग् बलहेतू रसः। “ऊर्ज बलप्राणनयोः” इति धातुः। ऊर्ज्यते बलं संपाद्यतेऽनया रसरूपयेत्यूर्क्। हे पलाशशाखे देवानां भागरूपदध्यर्थं त्वामाच्छिनद्मि। तस्य देवस्य बलप्रदरसार्थं त्वामाछिनद्मीति वाक्यार्थः। मन्त्रद्वित्वपक्षे विनियोगानुसारेणोर्जे त्वामनुमार्ज्मीत्यध्याहार्यम्। एतन्मन्त्रस्तावकमर्थवादमाह — “इषमेवोर्जं यजमाने दधाति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। एतन्मन्त्रपाठेनाध्वर्युर्भोजनायान्नं बलाय च रसं यजमाने संपादयति। न चात्र प्रत्यक्षविरोध आशङ्कनीयः। ग्रावाणः प्लवन्त इत्यादिवदस्यार्थवादस्य प्रशंसारूपगुणवादत्वाङ्गीकारात्।

[[011]]

वायवः स्येति। मन्त्रान्तरविनियोगमाह बौधायन:- “ तया वत्सानपाकरोति वायवः स्थोपायवः स्थेति” इति।

वान्ति गच्छन्तीति वायवो गन्तारः। उप समीपे यजमानगृहे पुनरायन्त्यागच्छन्तीत्युपायवः। हे वत्सास्तृणभक्षणाय प्रथमं मातृसकाशादपेत्य स्वेच्छयैवारण्ये गन्तारो भवत। सायं पुनर्यजमानगृहे समागन्तारो भवत। अथ वा वत्सानां परम्परया वायुदेवताकत्वात्तदभेदविवक्षया वायुरूपत्वं ब्रुवन्नध्वर्युस्तद्रक्षार्थं वत्सान्वायुदेवातायै समर्पयति। अनेनैव प्रकारेण मन्त्रस्य पूर्वभागो ब्राह्मणेन व्याख्यायते — “वायवः स्थेत्याह। वायुर्वा अन्तरिक्षस्याध्यक्षाः। अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः वायव एवैतान्परिददाति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। अध्यक्षा इति वचनव्यत्ययः। वायुः स्वप्रचारेणान्तरिक्षमधितिष्ठति। अन्तरिक्षे च विस्रम्भसंचाराय बहुलमवकाशं प्रयच्छन्वत्साल्लाँलयति। सेयं प्रत्यक्षप्रसिद्धिरर्थवादान्तरगतः स्वस्वामिभावो वाखलुवैशब्दैर्द्योत्यते। तस्यैव मन्त्रभागस्य प्रकारान्तरेणाभिप्राय आम्नायते - “ प्र वा एनानेतदाकरोति। यदाह। वायवः स्थेति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। अध्वर्युरिमं भागमुच्चारयति यदेतेनोच्चारणेन वत्सान्वायुतादात्म्यलक्षणप्रकृष्टाकारवतः करोति। उत्तरभागं व्याचष्टे - “उपायवः स्थेत्याह। यजमानेनैव पशूनुपह्वयते” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति।

देवो व इति। विनियोगमाह बौधायनः - “अथैषां मातॄः प्रेरयति देवो वः सविता प्रार्पयत् श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमघ्निया देहभागमूर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा मा वः स्तेन ईशत माऽघशꣳसो रुद्रत्य हेतिः परि वो वृणक्त्विति” इति।

आपस्तम्बस्तु त्रीनेतान्मन्त्रानभिप्रेत्य विनियोगत्रयमाह - “दवो वः सविता प्रार्पयत्विति शाखया गोचराय गाः प्रस्थापयति, प्रस्थितानामेकां गां शाखयोपस्पृशति दर्भैर्दर्भपुञ्जीलैर्वा-आप्यायध्वमिति, रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणकित्वति प्रस्थिता अनुमन्त्रयते” इति।

हे गावः प्रेरको देवोऽन्तर्यामी परमेश्वरोऽत्यन्तश्रेष्ठायेन्द्रदधिरूपाय कर्मणे युष्मानरण्ये घासमत्तुं प्रार्पयतु प्रेरयत्विति प्रथममन्त्रार्थः। तस्य मन्त्रस्य पूर्व-

[[012]]

भागे स्थितस्य सवितृपदस्य तात्पर्यं व्याचष्टे - “ देवो वः सविता प्रार्पयत्वित्याह प्रसृत्यै ” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। प्रेरणायेत्यर्थः। उत्तरभागं व्याचष्टे - “श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्याह। यज्ञो हि श्रेष्ठतमं कर्म। तस्मादेवमाह” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। द्वितीयमन्त्रस्यायमर्थः - हेऽघ्निया गावो देवस्येन्द्रस्य दधिरूपं भागमाप्यायध्वं प्रभूतघासभक्षणेन प्रवृद्धं कुरत। युष्मानपाहर्तुं स्तेनश्वोरो मेशत शक्तो मा भूत्। कीदृशीर्युष्मानत्यन्तरसा अधिकक्षीरा बह्वपत्याः क्रिमिदोषरहिता रोगान्तरहीनाश्च। अघशꣳसो भक्षणादिना तीव्रपापेन घातको व्याघ्रादिरपि शक्तो मा भूदिति। अस्य मन्त्रस्य प्रथमभागे देवभागमिति पदस्य तात्पर्यं व्याचष्टे - “ आप्यायघ्वमघ्निया देवभागमित्याह – वत्सेभ्यश्च वा एताः पुरा मनुष्येभ्यश्चाऽऽप्यायन्त। देवेभ्य एवैना इन्द्रायाऽऽप्यायथेति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। यागार्थप्रवृत्तेः पूर्वं गोग्रासेन वत्साभागो मनुष्यभागश्च प्रवृद्धो भवति। ऊर्ध्वं तु क्षीराज्यरूपो देवान्तरभागो दधिरूप इन्द्रभागश्च प्रवर्धते। एवकारेण मनुष्यभागस्यावृत्तिः। द्वितीयं भागमुपपादयति - “ऊर्जस्वतीः पयस्वतीरित्याह। ऊर्जꣳ हि पयः संभरन्ति ” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। प्रभूतघासभक्षणेन रसाधिक्यसंपादनं क्षीराधिक्यसंपादनं च लौकिकदोहे प्रसिद्धमिति हिशब्दस्यार्थः। तृतीयभागस्य प्रयोजनमाह - “प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्मा इत्याह प्रजात्यै” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। वन्ध्यात्वेन क्रिमिदोषेण रोगन्तरेण च नास्ति प्रजोत्पत्तिः। तदभावे तु विद्यते। चतुर्थभागस्य प्रयोजनमाह - “मा वः स्तेन ईशत माऽघशꣳत इत्याह गुप्त्यै” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति। चोरव्यघ्रादेरशक्तौ गावो रक्षिता भवन्ति। तृतीयमन्त्रस्यायमर्थः – रुद्रनामकस्य क्रूरदेवस्याऽऽयुघं युष्मान्परिहरत्विति। एतन्मन्त्रपाठफलमाह - “रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्त्वित्याह। रुद्रादेवैनास्रायते ” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति॥

घ्रुवा अस्मिन्निति। बौधायनः - “घ्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरिति यजमानस्य गृहनभिपर्यावर्तते” इति।

हे गावो भवत्यो भवत्स्वामिनि यजमाने स्थिरा भवत, प्रीतिदानानपहारायु-

[[013]]

र्भिर्यजमानं मा त्यजत, अपत्यपरम्परया बह्व्यश्च भवत। एतन्मन्त्रपाठं प्रशंसति – “घ्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरित्याह। घ्रुवा एवास्मिन्बह्वीः करोति ” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १) इति।।

यजमानस्येति। बौधायनः - “अथैतां शाखामग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठेऽनत्युत्तरार्धे वाऽग्न्यागारस्योद्गूहति यजमानस्य पशून्पाहीति” इति।

आपस्तम्बः - “यजमानस्य पशुन्पाहीत्यग्निष्ठेऽनत्यग्न्यागारे वा पुरस्तात्प्रतीचीꣳ शाखामुपगृहति पश्चात्प्राचीं वा” इति।

अग्निष्ठमनो व्रीहिरूपस्य हविषो वाहकं शकटम्। मन्त्रपाठप्रयोजनमाह - “यजमानस्य पशून्पाहीत्याह। पशूनां गोपीथाय। तस्मात्सायं पशव उपसमावर्तन्ते ” [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १] इति। गोपीथो रक्षणं तस्माच्छाखाया रक्षितत्वाच्छाखाया भूमौ स्थापनं निवार्यते। निवारणं तत्फलं चाऽऽह - अनघः सादयति। गर्भाणां धृत्या अपपादाय। तस्माद्गर्भाः प्रजानामप्रपादुकाः ” [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १] इति। उच्चदेशस्थापनं तत्फलं चाऽऽह - “उपरीव निदधाति। उपरीव हि सुवर्गो लोकः। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यौ” [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ १] इति। इवशब्द एवकारार्थः। समष्टिः सम्यग्व्याप्तिः।

अस्मिन्ननुवाके स्थितानां मन्त्राणां विनियोगः संगृह्यते -

“इषे शाखां छिनत्त्यूर्जे मार्ष्टि वायेति वत्सकान्।
अपाकृत्याथ देवो गाः प्रस्थाप्याऽऽप्येति गाः स्पृशेत्।।
रुद्रस्येत्यभिमन्त्र्यैता घ्रुवेति गृहमाव्रजेत्।
यजेति शाखोपगूह इत्यष्टावनुवाकगाः” इति।।
सूत्रद्वयं ब्राह्मणं च विबोधार्थमुदाहृतम्।
संदेहस्यापनुत्त्यर्थं मीमांसाऽऽप्यत्र वर्ण्यते।।

लोके तावद्विचारेण संदेहनिवृत्तिः प्रसिद्धा। वेदेऽपि तत्र तत्र तत्त्वविचारपूर्वकं संदेहापनयनमुपलभामहे। तथा ह्यग्न्युपस्थानविषये विवादे विचारः प्रथमकाण्डे पञ्चम [ प्र ] पाठके नवमेऽनुवाके श्रूयते - “उपस्थेयोऽग्नी ३ र्नोपस्थेया ३ इत्याहुर्मनुष्यायेन्न्वै योऽहरहराहृत्याथैनं याचति स इन्न्वै तमुपार्च्छत्यथ को देवानहरहर्याचिष्यतीति तस्मान्नोपस्थेयोऽथो खल्वाहुराशिषे वै कं

[[014]]

यजमानो यजत इत्येषा खलु वा आहिताग्नेराशोर्यदग्निमुपतिष्ठते तस्मादुपस्थेयः ” इति। अस्यायमर्थः - प्रतिदिनं सायं प्रातरग्निहोत्रमनुष्ठाय “उप प्रयन्तो अध्वरम्” इत्यादिभिर्मन्त्रैरग्निप्रार्थनलक्षणमुपस्थानं कर्तव्यं न वेति संशयः। न कर्तव्यमिति तावत्प्राप्तम्। कुतः, उपस्थानेनाग्नेरुपद्रवप्रसङ्गात्। तथा हि - “आयुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहि वर्चोदा अग्नेऽसि वर्चो मे देहि तनूपा अग्नेऽसि तनुवं मे पाहि” इत्यादिषूपस्थानमन्त्रेष्वायुरादीनि बहूनि याच्यन्ते। तत्र यजमानः स्वल्पं हविर्दत्त्वा बहूनि याचमानः कथमग्निं न बाधेत। लोके हि यः कश्चिद्दरिद्रो मनुष्यो यत्किंचिज्जम्बीरफलादिकं मनुष्यायैव राज्ञै प्रतिदिनमुपायनमानीय दत्त्वा तं राजानं प्रति सहस्रसंख्याकधनं याचति। स याकस्तं राजानं पीडयत्येव। सच राजा तं कुप्यति(?)। यदा मनुष्येष्वप्येवं तदा को नामाग्न्यादिदेवानमेयप्रभावान्प्रतिदिनं याचितुं धृष्टो भवेत्। तस्मादग्निर्नोपस्थेय इति पूर्वपक्षे प्राप्ते राद्धान्तोऽभिधीयते - इदं मे भूयादिदं मे भूयादित्येवं स्वाभीष्टमखिलमाशासितुमेव यजमानः प्रजापतिरूपमिममग्निं यजते। आहिताग्नेर्यजमानस्य मन्त्रैरुपस्थानमेवाऽऽशीः। न चात्र हविषोऽल्पत्वं शङ्कनीयम्। मन्त्रसामर्थ्येन वर्धमानत्वात्। तथा च श्रूयते - “धान्यमसि धिनुहि देवानित्याह। एतस्य यजुषो वीर्येण। यावदेका देवता कामयते यावदेका। तावदाहुतिः प्रथते। न हि तदस्ति। यत्तावदेव स्यात्। यावज्जुहोति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ६) इति। तस्मान्मनुष्याणां क्रयविक्रयाविव यजमानदेवतयोर्यागतत्फले विश्रम्भेण व्यवहर्तुं शक्यते।

अत एव भगवद्गीतायां तृतीयाघ्याये कर्मानुष्ठानप्रसङ्गेन स्मर्यते -

“देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ” इति।।

तस्माद्धविषो जम्बीरफलादिवैषम्येणेक्तदोषाभावादग्निरुपस्थेय एवेति सिद्धान्तः। एतदेव द्रढयितुं वाक्यशेषे राज्ञ इव देवतायाः कोपप्रसङ्गो नास्तीत्यभिप्रेत्य श्रूयते - “न तत्र जाम्यस्तीत्याहुर्योऽहरहरुपतिष्ठते” इति। तथा पञ्चमकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके प्रथमानुवाकेऽग्निचयनगतस्य कस्यचित्पशोर्देवताविशेषो विचारितः - “वायव्यः कार्या ३: प्राजापत्या ३ इत्याहुर्धद्वायव्यं कुर्या-

[[015]]

त्प्रजापतेरियात्” इति। तत्रैव तृतीयानुवाके चीयमानस्याग्नेरधोमुखत्वमूर्ध्वमुखत्वं वेति विचारितम् - “ब्रह्मवादिनो वदन्ति न्यङ्ङाग्नेश्चेतव्या ३ उत्ताना ३ इति”। षष्ठकाण्डस्य प्रथमप्रपाठके चतुर्थानुवाके होमो विचारितः - “ब्रह्मवादिनो वदन्ति होतव्यं दीक्षितस्य गृहा ३ इ न होतव्या ३ मिति” इति। तत्रैव नवमानुवाके क्रेतव्ये सोमे पतिततृणादिकमपनेयं न वेति विचारितम् – “ब्रह्मवादिनो वदन्ति विचित्यः सोमा ३ न विचित्या ३ इति” इति। तस्मिन्नेव काण्डे तृतीयपाठकेऽष्टमानुवाकेऽध्वर्युयजमानयोः पशुस्पर्शो विचारितः – “ब्रह्मवादिनो वदन्ति वदन्त्यन्वारभ्यः पशू ३ र्नान्वारभ्या ३ इति” इति। तस्यैव पञ्चमे प्रपाठके नवमानुवाके सोमयागस्य तृतीयसवने हारियोजननामकग्रहं प्रति होमो विचारितः - “तं व्यचिकित्सज्जुहवानी ३ मा हौषा ३ मिति” इति। तत्रैव षष्ठप्रपाठके द्वितीयानुवाके देवभागनामकं मुनिं प्रति सात्यहव्यनामको मुनिः प्रपच्छ। यज्ञाङ्गे “देवा गातुविदः” इत्येतन्मन्त्रहोमे सोमयागं समापितवानसि यजमाने वेति प्रश्नार्थः। स प्रश्न एवं श्रुयते - “वासिष्ठो ह सात्यहव्यो देवभागं पप्रच्छ यत्तृञ्जयान्बहुयाजिनोऽयीयजो यज्ञे यज्ञं प्रत्यतिष्ठिपा ३ यज्ञपता ३ विति स होवाच यज्ञपताविति” इति। सप्तमकाण्डस्य प्रथमप्रपाठके गर्गत्रिरात्रनामकस्य यागस्य दक्षिणारूपे गोसहस्रे चरमधेनोरनुगमनं न वेति विचारितम् – “सहस्रꣳ सहस्रतम्यन्वेती ३ सहस्रतमीꣳ सहस्रा ३ मिति” इति। तत्रैव पञ्चमप्रपाठके सप्तमानुवाके गवामयनविकृतिरूपस्योत्सर्गिणामयनस्य संबन्धि किंचिदहः परित्याज्यं न वेति विचारितम् - “उत्सृज्यां ३ नोत्सृज्या ३ मिति मीमाꣳसन्ते ब्रह्मवादिनस्तदाहुरुत्सृज्यमेवेत्यमावास्यायां च पौर्णमास्यां चोत्सृज्यमित्याहुः” इति। एवं ब्राह्मणान्तरेऽपि विचारा उदाहरणीयाः। तदेवं वेदवादिनां विचारपूर्वकेऽर्थनिर्णये तात्पर्यातिशयदर्शनात्सर्वोऽपि वेदार्थो विचार्य निर्णेतव्य इत्यवगम्यते। तथा सति पुनः संशयो नोदेष्यति। अन्यथा कदाचित्स्वबुद्धौ पूर्वपक्षयुक्तिप्रतिभाने सति विपरीतनिर्णयः संशयो वा प्रसज्येत।

अत एवोक्तम् –

“धर्मे प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना।
इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा पूरयिष्यति” इति।।

[[016]]

स्मृतिरपि –

“आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना।
यस्तर्केणानुसंघत्ते स धर्मं वेद नेतरः” इति।।

आर्षं ब्रह्मज्ञानम्। तस्य जैमिनिबादरायणाभ्यां मीमांसा प्रवर्तिता। येषु वाक्येषु संशयो नास्ति तेष्वपि मीमांसया किंचिदपूर्वं व्यज्यते।

अत एक स्मर्यते –

“यश्च व्याकुरुते वाचं यश्च मीमांसतेऽध्वरम्।
तावुभौ पुण्यकर्माणौ पङ्क्तिपावनपावनौ ” इति।।

तस्मादस्माभिस्तत्तदनुवाकेषु संभावितमीमांसोदाह्रियते। प्रथमं तावत्सर्ववेदसाधारणान्विचारानुदाहरिष्यामः। यदुक्तमलौकिकार्थबोधको वेद इति। तत्र वेदार्थो द्विविधो धर्मो ब्रह्म च। तयोर्धर्मं प्रति विचारितम् -

“प्रत्यक्षादिभिरप्येष गम्यते विधिनाऽथवा।
अक्षादीनां प्रमाणत्वान्मेयो धर्मोऽवभासते।।
वर्तमानैकविषयमक्षं धर्मस्तु भाव्यते।
अक्षमूलोऽनुमानादिस्तेन विध्येकमेयता ” इति।।

स्पष्टोऽर्थः।

ब्रह्मतत्त्वं प्रत्यपि विचारितम् —

“अस्त्यन्यमेयताप्यस्य किंवा वेदैकमेयता।
घटवत्सिद्धवस्तुत्वाद्ब्रह्मान्येनापि मीयते।
रूपलिङ्गादिराहित्यान्नास्य मान्तरयोग्यता।
तं त्वौपनिषदेत्यादौ प्रोक्ता वेदैकमेयता” इति।।

“तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि” इति याज्ञवल्क्यः शाकल्यं पप्रच्छ। तत्रोपनिषत्स्वेवाधिगतः पुरुष औपनिषदः। आदिशब्देन “नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्” इति श्रुतिर्विवक्षिता। तस्मादलौकिकार्थबोधको वेदः।

तस्य प्रामाण्यं विचारितम् —

“वेदवाक्यममानं स्यान्मानं वा नास्य मानता।
पृथक्संकेतवीक्षायामनपेक्षत्ववर्जनात्।।

[[017]]

वेदेऽपि लोकवन्नैव वाक्यार्थे संगतिः पृथक्।
ग्रहीतव्या ततो वाक्यं प्रमाणं नैरपेक्ष्यतः” इति।।

“अग्निमीळे पुरोहितम् “ “इषे त्वा” इत्यादिपदानां पृथक्संकेतापक्षैः स्वार्थैः सह संगतिर्वृद्धव्यवहारैर्गृहीतेति पदार्था बुध्यन्ते। ज्योतिष्टोमादिवाक्यस्य सत्यज्ञानादिवाक्यस्य च स्वार्थाभ्यां धर्मब्रह्मभ्यां संगतेरगृहीतत्वादस्ति पृथक्संकेतापेक्षेत्यनपेक्षत्वलक्षणं प्रमाण्यं नास्तीति चेन्मैवम्। लोके तावदवादिपदानामेव स्वार्थे संगतिर्गृह्यते न तु गामानयेत्यादिवाक्यानां तथाऽपि वाक्यार्थो बुध्यत एव। सद्वद्वेदेऽपि बोधसंभवादस्त्येव नैरपेक्ष्यम्। वृद्धव्यवहारे लौकिकयोरेव पदपदार्थयोः संगतिर्गृह्यते न तु वैदिकयोरिति शङ्कां निवारयितुं विचार्यते।

इदं विचारितम् —

“लोके पदपदार्थौ यौ न तौ वेदेऽथवाऽत्र तौ
रूपभेदात्पदं भिन्नमुत्तानादिभिदा स्फुटा।।
वर्णैकत्वात्पदैकत्वं क्वाचित्की रूपभिन्नता।
प्रायिकेण पदैक्येन पदार्थैक्यं तथाविधम्” इति।।

वैदिकौ पदपदार्थौ लौकिकाभ्यां भिन्नौ। कुतः, रूपभेदात्। ब्राह्मणा इति लौकिकपदस्य रूपं वेदे ब्राह्मणासः पितर इत्याम्नायते। अर्थभेदोऽप्यास्ति। अवाञ्चो लौकिका गावो वहन्ति वेदे तु “उत्तानो हि देवगवा वहन्ति” इति श्रुतम्। अत्रोच्यते - य एव लौकिकाः पदपदार्थास्त एव वैदिकाः। कुतः प्रत्यमिज्ञानात्। यथा प्रयोक्तॄणां पुरुषाणां भेदेऽप्येकैकपुरुषस्य बहुकृत्व उच्चारणभेदेऽपि त एवैते वर्णा इत्यबाधितप्रत्यभिज्ञानद्वर्णैकत्वं तन्नित्यत्ववादिभिरभ्युपगतं तथा गवाग्न्यादिपदानां लोकवेदयोरबाधितप्रत्यभिज्ञानात्पदैकत्वम्। क्वाचित्को रूपभेदो बहुतरप्रत्यभिज्ञया बाध्यते। उत्तानवहनाद्यर्थभेदश्च क्वाचित्कः। क्वचिदुत्तानशब्दवहनशब्दयोस्तदर्थयोश्च भेदो नास्वि। तस्माद्वेद पृथग्व्युत्पत्तिर्नापेक्षिता। तथा चोक्तम् —

“लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः” इति।।

कर्तृदोषेणाप्रामाण्यं निवारयितुमिदं विचारितम् —

[[018]]

“पौरुषेयं न वा वेदवाक्यं स्यात्पौरुषेयता।
काठकादिसमाख्यानाद्वाक्यत्वाच्चान्यवाक्यवत्।।
समाख्यानं प्रवचनाद्वाक्यत्वं तु पराहतम्।
तत्कर्त्रनुपलम्भेन स्यात्ततोऽपौरुषेयता”।। इति।

वाल्मीकीयं वैयासकमित्यादिसमाख्यानाद्रामायणभारतादिकं यथा पौरुषेयं तथा काठकं कौथुमं तैत्तिरीयमित्यादिसमाख्यानाद्वेदः पौरुषेयः। किं च वेदवाक्यं पौरुषेयं वाक्यत्वात्कालिदासादिवाक्यवदिति चेन्मैवम्। संप्रदायप्रवृत्त्या समाख्यानोपपत्तेः। वाक्यत्वहेतुस्त्वनुपलब्धिविरुद्धकालात्ययापदिष्टः। यथाव्यासवाल्मीकिप्रभृतयोऽत्र तत्तद्ग्रन्थनिर्माणावसरे कैश्चिदुपलब्धा अन्यैरप्यविच्छिन्नसंप्रदायेनोपलभ्यन्ते न तथा वेदकर्ता पुरुषः क्वचिदुपलब्धः। प्रत्युत वेदस्य नित्यत्वं श्रुतिस्मृतिभ्यां पूर्वमुदाहृतम्। परमात्मा तु वेदकर्ताऽपि न लौकिकः पुरुषः। तस्मात्कर्तृदोषाभावान्नास्याप्रामाण्यशङ्का। तेष्वेतेषु विचारेषु ब्रह्मणो मानान्तरागोचरत्वं वैयासके शास्त्रे प्रथमाध्यायप्रथमपादे “शास्त्रयोनित्वात्” (ब्र॰ सू॰ अ॰ १ पा॰ १ सू॰ ३) इत्यस्य सूत्रस्य द्वितीयवर्णकेऽभिहितम्। अवशिष्टं तु जैमिनीये। तत्रापि लोकवेदाधिकरणं प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे। इतरत्प्रथमपादे। तस्यैतस्य प्रमाणभूतस्य देवस्य भागद्वयं कल्पसूत्रकारकृतं मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमिति। तयोर्मध्ये मन्त्रसामान्यस्य मन्त्रविशेषाणामृगादीनां च लक्षणं द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे विचारितम् —

“ अहे बुध्निय मन्त्रं म इति मन्त्रस्य लक्षणम्।
नास्त्यस्ति वाऽस्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात्।।
याज्ञिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम्।
तेऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते” इति।।

आधानप्रकरण इदमाम्नायते - “अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय” इति। तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति। कुतः। अव्याप्त्यतिव्याप्त्योर्वारयितुमशक्यत्वात्। विहितार्थस्याभिधायको मन्त्र इत्युक्ते “वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत” इत्यस्य मन्त्रस्य विधिरूपत्वादव्याप्तिः। मननहेतुर्मन्त्र इत्युक्ते ब्राह्मणेऽतिव्याप्तिरिति चेन्मैवम्। याज्ञिकसमाख्यानस्य निर्दोषलक्षणत्वात्। तच्च समाख्यानमनुष्ठानस्मारका-

[[019]]

दीनां मन्त्रत्वं गमयति। “उरु प्रथस्व” इत्यादयोऽनुष्ठानस्मारकाः। “अग्निमीळे पुरोहितम्” इत्यादयः स्तुतिरूपाः। ‘इषे त्वा’ इत्यादयस्त्वान्ता। “अग्न आयाहि वीतये” इत्यादय आमन्त्रणोपेताः। एवमन्येऽप्युदाहार्याः। ईदृशेष्वत्यन्तविजातीयेषु समाख्यानमन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मोऽस्ति यस्य लक्षणत्वमुच्यते। तस्मात्समाख्यानं मन्त्रलक्षणम्।

ऋगादिलक्षणे पूर्वोत्तरपक्षावाह —

“नर्क्सामयजुषां लक्ष्म सांकर्यादिति शङ्किते।
पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसंकरः” इति।।

इदमाम्नायते - अहे बुध्निय मन्त्रं मे गोपाय। यमृषयस्त्रैविदा विदः। ऋचः सामानि यजूꣳषि’ इति। त्रीन्वेदान्विदन्तीति त्रिविदस्त्रिविदां संबन्धिनाऽघ्येतारस्त्रैविदाः। ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधं विदन्ति तं गोषायेति योजना। त्रिविधानामृक्सामयजुषां व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति। कुतः। सांकर्यस्य दुष्परिहार्यत्वात्। अध्यापकप्रसिद्धेष्वृग्वेदादिषु पठितो मन्त्र ऋगादिरिति हि लक्षणं वक्तव्यम्। तच्च संकीर्णम्। तथा हि — “अग्नये मथ्यमानायानुब्रूहि” “हविर्धानाभ्यां प्रोह्यमाणाभ्यामनुब्रूहि” इत्यादीनि यजूꣳषि ऋग्वेदे समाम्नातानि। “देवो वः सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः” इत्ययं मन्त्रो यजुर्वेदे संप्रविपन्नयजुषां मध्ये पठितः। न च तस्य यजुष्ट्वमस्ति। ऋग्ग्रूपत्वेन तद्ब्राह्मणे व्यवहृतत्वात्। ‘सावित्र्यर्चा’ इति हि ब्राह्मणम्। ‘एतत्साम गायन्नास्ते’ इति प्रतिज्ञाय ‘हा३वू हा३वु’ इत्यादिकं साम यजुर्वेदे गीतम्। ‘अक्षितमसि’ ‘अच्युतमसि’ ‘प्राणसंशितमसि’ इति त्रीणि यजूंषि सामवेदे समाम्नायन्ते। तरमान्नास्ति लक्षणमिति चेन्न। पादादीनामसंकीर्णलक्षणत्वात्। पादेनार्धर्चेन चोपेता वृत्तबद्धा मन्त्रा ऋचः। गीत्युपेता मन्त्राः सामानि। वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यजूंषीति व्यवस्थितं लक्षणम्।

प्रथमाध्यायस्य द्वितीयपादे मन्त्रेष्वन्यद्विचारितम् —

“मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः।
यागेषूत पुरोडाशप्रथनादेश्च भासकाः।।

[[020]]

ब्राह्मणेनापि तद्भानान्मन्त्राः पुण्यैकहेतवः।
न तद्भानस्य दृष्टत्वाद्दृष्टं वरमदृष्टतः” इति।।

“उरु प्रथस्व” इत्ययं कश्चिन्मन्त्रः। तस्यायमर्थः - भोः पुरोडाश त्वमुरु विपुलं यथा भवति तथा कपालेषु प्रथस्व प्रसरेति। ईदृशा मन्त्रा यागप्रयोगेषूच्चार्यमाणा अदृष्टमेव जनयन्ति न त्वर्थप्रकाशनाय तदुच्चारणम्। पुरोडाशप्रथनरूपार्थस्य ब्राह्मणवाक्येनापि सिद्धेः। “उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयति” इति हि ब्राह्मणवाक्यामिति चेत्। नैतद्युक्तम्। अर्थप्रत्यायनस्य दृष्टप्रयोजनस्य संभवे सति केवलादृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात्। तस्माद्दृष्टमर्थानुस्मरणमेव यागप्रयोगे मन्त्रोच्चारणस्य प्रयोजनम्। ब्राह्मणवाक्येनाप्यर्थानुस्मरणसंभवे मन्त्रेणैवानुस्मरणीयमिति यो नियमस्तस्यादृष्टं प्रयोजनमस्तु। ननु मन्त्रस्यानुष्ठेयार्थस्मारकत्वं क्वचिदनुपपन्नम्। तथा हि - “दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्या महो वा विष्णवुत वाऽन्तरिक्षाद्धस्तौ पृणस्व बहुभिर्वसव्यैराप्रयच्छ दक्षिणादोत सव्यात्” इत्यस्मिन्मन्त्रे धनमाशास्त इत्यर्थः प्रतीयते। अनुष्ठेयार्थस्तु शकटस्थापनायाऽऽधारभूतकाष्ठस्थापनम्। तत्तु ब्राह्मणेन विधीयते – “दिवो वा विष्णवुत वा पृथिव्या इत्याशीर्पद(शीःपर)चर्चा दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथीं निहन्ति” इति। नायं दोषः। अस्याधिकारणस्य लिङ्गविनियोगविषयत्वात्। उदाहृतस्तु मन्त्रः श्रुत्या विनियुज्यते।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे मन्त्रेष्वन्यद्विचारितम्।

“देवांश्च याभिर्यजत इत्याख्यातं तु मन्त्रगम्।
विधायकं न वाऽन्येन समत्वात्तद्विधायकम्।।
यच्छब्दादेः क्षीणशक्तिर्न विधिस्त्रिविधं ततः।
आख्यातमभिधानं च प्रधानगुणकर्मणो”। इति।।

अयं मन्त्र आम्नायते – “देवाꣳश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभिः सचते गोपतिः सहः” इति। अयमर्थः – गोपतिर्यजमानो याभिर्गोभिर्देवान्यजते याश्च गा ब्राह्मणेभ्यो ददाति चिरमेव ताभिः सह परलोकेऽवतिष्ठत इति। तत्र यथा ब्राह्मणगतमाख्यातपदं प्रधानगुणकर्मणोरन्यतरस्य विधायकं तथा मन्त्रगतमपीति चेन्मैवम्। यच्छब्दादिना विव्रिशक्तेः क्षीणत्वात्। सति हि यच्छब्दे

[[021]]

तस्य वाक्यस्यानुवादकत्वं प्रतीयते न तु विधायकत्वम्। यच्छाब्दादेरित्यादि शब्देनाऽऽमन्त्रणोत्तमपुरुषादयः। “वायवः स्थोपायवः स्थ” इत्यामन्त्रणम्। “अग्नये जुष्टं निर्वपामि” इत्युत्तमपुरुषः। तस्मादाख्यातस्य प्रधानकर्मविधायकत्वं गुणकर्मविधायकत्वं चेत्येवं द्वावेव प्रकारौ न भवतः किंत्वभिधायकत्वमिति तृतीयोऽपि प्रकारः। ततो मन्त्रगतमाख्यातं न विधायकम्। प्रधानगुणकर्मणोस्तु लक्षणं वक्ष्यते। एवमेतैर्विचारैरयं निर्णयः प्रकृते संपन्नः। “इषे त्वोर्जे त्वा” “ब्रह्मविदाप्नोति परम्” इतिकाण्डद्वयप्रतिपाद्यार्थो न मानान्तरगम्यः। काण्डद्वयगतवाक्यस्य नास्ति पृथक्संकेतापेक्षा। तत्रत्यौ पदपदार्थौ लौकिकावेव। तद्वाक्यं च न पौरुषेयम्। अभियुक्तसमाख्यानं मन्त्रस्य लक्षणम्। प्रश्लिष्टपाठो मन्त्रविशेषस्य यजुषो लक्षणम्। निर्दोषत्वान्मन्त्रस्य स्वार्थानुष्ठानकाले स्वार्थस्मारकत्वं प्रयोजनम्। मन्त्रगतं च वायवः स्थ सविता प्रार्पयतु , इत्यादिकं न विधायकमिति।

इत्थं मन्त्रे सामान्यं विचार्य विशेषो विचार्यते —

“इषे त्वादिर्मन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे।
असत्यर्थास्मारकत्वादेकादृष्टस्य कल्पनात्।।
छेदने मार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे।
अध्याहृते स्मारकत्वान्मन्त्रभेदोऽर्थभेदतः” इति।।

“इषे त्वोर्जे त्वा” इत्यत्र क्रियापदाभावेन “उरु प्रथस्व” इति मन्त्रवदर्थस्मारकत्वाभावाददृष्टार्थत्वे सत्येकादृष्टकल्पने लाघवादेक एव मन्त्र इति चेन्मैवम्। शाखान्तरे “इषे त्वेत्याच्छिनत्त्यूर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि ” इति विनियोगभेदश्रवणात्। तदनुसारेणेषे त्वेत्याच्छिनद्म्यूर्जे त्वेत्यनुमार्ज्मीति क्रियापदेऽध्याहृते सति क्रियाभेदाद्भिन्नोऽयं मन्त्रः।

अथ ब्राह्मणविषयविचाराः। तल्लक्षणं द्वितीयाध्यायप्रथमपादे विचारितम् —

“नास्त्येतद्ब्राह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यतेऽथवा।
नास्तीयन्तो वेद भागा इति क्लृप्तेरभावतः।।
मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौ भागौ तेन मन्त्रतः।
अन्यद्ब्राह्मणमित्येतद्भवेद्ब्राह्मणलक्षणम् ” इति।।

[[022]]

(वत्सापाकरणार्थं मन्त्राः)
“चातुर्मास्येष्विदमाम्नायते –“ एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीꣳषि” इति। तत्र ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति। कुतः। वेदभागानामियत्तानवधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्योर्निराकर्तुमशक्यत्वात् , इति चेन्न। भागद्वयाङ्गीकारेण मन्त्रव्यतिरिक्तो भागो ब्राह्मणमिति लक्षणस्य निर्दोषत्वात्। ननु ब्रह्मयज्ञप्रकरणे मन्त्रब्राह्मणव्यतिरिक्ता इतिहासादयोऽपि भागा आम्नायन्ते “यद्ब्राह्मणानीतिहासपुराणानि कल्पान्गाथा न राशाꣳसीः ” इति। मैवम्। विप्रपरिव्राजकन्यायेन ब्राह्मणाद्यवान्तरभेदानामेवेतिहासादीनां पृथगभिधानात्। ‘देवासुराः संयत्ता आसन्’ इत्यादय इतिहासाः ‘इदं वा अग्रे नैव किंचनाऽऽसीत्’ ‘न द्यौरासीत्’ इत्यादिकं जगतः प्रागवस्थामुपक्रम्य सर्गप्रतिपादकं वाक्यजातं पुराणम्। कल्पस्त्वारुणकेतुकचयनप्रकरणे समाम्नायते — ‘इति मन्त्राः, कल्पोऽत ऊर्ध्वं, यदि बलिꣳ हरेत्’ इति। अग्निचयने ‘यमगाथाभिः परिगायति’ इति विहिता मन्त्रविशेषा गाथाः। मनुष्यवृत्तान्तप्रतिपादिका ऋचो नाराशंस्यः। तस्मान्मन्त्रब्राह्मणव्यतिरिक्तभागाभावाल्लक्षणं सुस्थितम्। तच्च ब्राह्मणं द्विविधं विधिरूपमर्थवादरूपं चेति। ‘यत्पर्णशाखया वत्सानपाकरोति’ इति विधिः। ‘तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्’ इत्यादिकोऽर्थवादः।
तत्र विधेः प्रामाण्यं प्रथमाध्याये प्रथमपादे प्रतिपादितम् –
‘‘अबोधको बोधको वा न तावद्बोधको विधिः।
शक्तेरलौकिके धर्मे प्रहणं दुर्घटं यतः।।
समभिव्याहृते धर्मे शक्तिग्रहणसंभवात्।
बोधकस्य विधेर्मात्वमनपेक्षतया स्थितम्।।’’ इति।
धर्मो नामानुष्ठानजन्यापूर्वं तद्धेतुर्यागो वा। तस्यालौकिकत्वेन गवाद्यार्थवद्वृद्धव्यवहाराविषयत्वात्संगातिग्रहणं नास्ति। ततो विधेरबोधकत्वादप्रामाण्यमिति चेन्मैवम्। प्रसिद्धार्थैः पर्णशाखादिपदैः समभिव्याहृतस्यापाकरोतीति पदस्यापूर्वपर्यवसायिन्यर्थे शक्तिग्रहणसंभवात्। यथा प्रभिन्नकमलोदरे मधुकरो मधूनि पिबतीत्यत्र मधुकरशब्दस्यार्थमजानान इतरपदार्थानामर्थमवगत्य तत्समभिव्याहारात्कमलमध्यगते मधुपानं कुर्वति भ्रमरे मधुकरशब्दस्य शक्तिं गृह्णाति तद्वत्।

[[023]]

अतो बोधकत्वान्मूलप्रमाणानपेक्षत्वाच्च विधिः स्वत एव प्रमाणम्। न च ‘वत्सानपाकरोति’ इत्यत्र विधायकानां लिङ्लोट्तव्यप्रत्ययानामभावादविधित्वमिति शङ्कनीयम्। क्रत्वङ्गोपवीतवदपूर्वार्थत्वे सति पञ्चमलकाराश्रयणेन विधित्वसंभवात्।
एतच्च तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे विचारितम् —
‘उपव्यानेऽनुवादो वा विधिर्वाऽऽद्यो यतः स्मृतौ।
प्राप्तं मैवमपूर्वत्वात्क्रतौ लेटा विधीयते’ ।।इति।
दर्शपूर्णमासप्रकरणे क्रत्वङ्गत्वेन वस्त्रस्योपवीतत्वमाम्नायते —‘देवानामुपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते’ इति। तदिदं वाक्यमुपवीतत्वस्यानुवादकं वा विधायकं वेति संशयः। ‘नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती’ इति स्मृत्या प्रप्तत्वाद्विधायकानां लिङादीनामभावाच्चानुवादकमिति प्राप्ते ब्रूमः – पुरुषार्थस्य स्मृत्या प्राप्ताविपि क्रत्वर्थस्य प्राप्त्यभावात्पञ्चमलकारेण दर्शपूर्णमासाङ्गतया विधीयत इति राद्धान्तः। तेनैव न्यायेन ‘वत्सानपाकरोति’ इत्ययं न प्रथमलकारः किंतु पञ्चमलकारः। तस्य च विधायकत्वं ‘लिङ्र्थे लेट्’ (पा॰ सू॰ अ॰ ३ पा॰ ४ सू॰ ७) इतिसूत्रसिद्धम्। नन्वेवमपि ‘यत्पर्णशाखया’ इत्यनुवादत्वगमकेन यच्छब्देन विधिशक्तिप्रतिघातः। ‘देवाꣳश्च याभिर्यजते’ इत्यादिवादिति चेन्मैवम्। उपरिधारणन्यायेन यच्छब्दस्य बाधितत्वात्।
स च न्यायस्तस्मिन्नेव पादेऽभिहितः —
‘‘धारयत्युपरिष्टाद्धि देवेभ्य इति संस्तवः।।
विधिवोऽऽद्यो धृतेः पित्र्ये प्रोक्तायाः पूर्ववत्स्तुतिः।।
ऊर्ध्वं विधारणं प्राप्तं समिधो नान्यमानतः।
अतो हिशब्दसंत्यागादपूर्वार्थो विधीयते’’ इति।
प्रेताग्निहोत्रे श्रूयते — अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरिष्टाद्धि देवेभ्यो धारयति’ इति। अत्र पित्र्यं हविर्होतुं हस्ते धारयन्यदा मन्त्रं पठति तदानीमुद्धृतस्याधस्तात्समिधं धारयेत् , इति यद्विधीयते तदेतद्दैविकेनोपरिधारणेन स्तूयते। कुतः। हिशब्दानुवादत्वप्रतीतेः। तत्रत्ये पूर्वाधिकरणे — “प्राची-

[[024]]

नावीती दोहयेद्यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयति ये पुरादञ्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणीयात्” इत्यस्मिन्नुदाहरणद्वये यज्ञोपवीतित्वोदगग्रत्ववाक्ययोर्हिशब्दयच्छब्दयुक्तयोर्विधायकत्वमपोद्यार्थवादत्वं निर्णीतं तद्वदत्रापीति प्राप्ते ब्रूमः — विषमो दृष्टान्तः। दैविके यज्ञोपवीतित्वोदगग्रत्वयोर्मानान्तरप्राप्तत्वाद्धिशब्दयच्छब्दावबाधित्वा तत्रार्थवादत्वं वक्तुमुचितम्। उपरिधारिणे त्वप्राप्तत्वाद्धिशब्दं परित्यज्य विधिरेवाभ्युपगन्तव्यः। एवं सति वत्सापाकरणस्याप्यपूर्वार्थत्वाद्यच्छब्दपरित्यागेन विधिरेव युक्तः। ननु लोके सायंदोहार्थिभिः प्रातर्वत्सा गोभ्योऽपाक्रियन्तेऽतो लोकत एव प्राप्तत्वान्न वत्सापाकरणं विधेयमिति चेन्मैवम्। अवघातवन्नियमापूर्वहेतुत्वेन विधेयत्वात।
अवघातन्यायश्च द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे वर्णितः —
‘‘ अवघातादिनाऽपूर्वमुत्पाद्यं विद्यते न वा।
यजत्यादिवदस्त्येव वाक्यवैयर्थ्यमन्यथा।।
दृष्टे तुषविमोकेऽस्ति नापूर्वं द्रव्यतन्त्रता।
स्याद्यजत्यादिवैषम्यं नियमापूर्वकृद्वचः’’ इति।।
यथा ‘‘समिधो यजति’’ इत्यत्र यागजन्यमपूर्वमस्ति तथा ‘‘व्रीहीनवहन्यात्’’ इत्यत्रापि तदभ्युपेयमन्यथा विधिवाक्यवैयर्थ्यप्रसङ्गादिति चेन्न। दृष्टे संभवत्यदृष्टकल्पनस्यान्याय्यत्वात्। न चात्र यजत्यादिविधिसाम्यमस्ति, गुणकर्मत्वेनावधातस्य द्रव्यतन्त्रत्वात्। यागस्तु प्रधानकर्म। अयं च कर्मणां भेदो जैमिनिना सूत्रत्रयेण स्पष्टीकृतः —‘‘तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि। यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस्तत्र प्रतीयेत तस्य द्रव्यप्रधानत्वात्। यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्ष्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्’’ इति। यैस्तु कर्मभिर्द्रव्यमुत्पादयितुं संस्कर्तुं वेष्यते देषु कर्मसु गुणत्त्वम्। कुतः। तस्य कर्मणो द्रव्यप्रधानत्वात्। द्रव्यं प्रधानमस्येति बहुव्रीहिः। ‘‘यूपं तक्षति’’ आहवनीयमादधाति’’ इत्यादौ यूपाहवनीयादि द्रव्यमुत्पादयितुमिष्यते। ‘‘व्रीहीनवहन्ति’’ ‘‘तण्डुलान्पिनष्टि’’ इत्यत्र व्रीह्यादि द्रव्यं संस्कर्तुमिष्टम्। ‘‘आज्येन प्रयाजा इज्यन्ते’’ इत्यादिषूक्तवैपरीत्यात्प्रधानकर्मत्वम्। अतो यजतिवैषम्यान्नावघातोऽपूर्वजनकः। न च विधिवाक्यवैयर्थ्यं नखविदलनादिनाऽपि तण्डुलनिष्पत्तिसंभवे सत्यवघातेनैव तण्डुला निष्पादनीया इति तन्नियमजन्यमपूर्वं बोधयितुं विधेरपेक्षितत्वात्। तद्वच्छास्त्रीयापाकरणेनैव सायं दोहः संपादनीय इति नियमविधिरस्तु। उक्तेषु विधिसामान्यविचारेष्येते निर्णयाः संपन्नाः — विधिर

[[025]]

लौकिककर्मबोधकः। पञ्चमलकाराश्रयणेन विधायकत्वम्। अप्राप्तार्थे यच्छब्दादयो न विधिबाधकाः। संस्कारकर्म दृष्टार्थसंभवेऽपि नियमापूर्वार्थमपीति।
शाखाहरण एव चतुर्थाध्याये विचारितं किंचिद्द्वितीयपादे —
‘‘प्राचीमाहरतीत्यत्र दिक्शाखा वाऽस्तु दिक्श्रुतेः।
आहार्यत्वं दिशो नास्ति शाखा तेनोपलभ्यते’’ इति।।
‘‘यत्प्राचीमाहरेत्’’ इति वाक्ये प्राचीशब्देन मुख्या दिग्विवक्षितेति चेन्न। दिश आहर्तुमशक्यत्वेन दिक्संबन्धिन्याः शाखाया उपलक्षणीयत्वात्।
तस्मिन्नेव पादेऽन्यद्विचारितम्।
‘‘शाखां छित्त्वोपवेषं च मूले कुर्वीत शाखया।
नुदेद्वत्सान्कपालानि स्थापयेदुपवेषतः।।
द्वयं प्रयोजनं छित्तेर्वत्सापाकृतिरेव वा।
आद्योऽग्रमूलयोरत्र विभज्य विनियोगतः।।
उपवेषं करोतीति साकाङ्क्षोऽन्यार्थमूलतः।
पूर्यतेऽतोऽनुनिष्पादी स तस्माद्युज्यतेऽन्तिमः’’ इति।।
इदमाम्नायते — ‘‘मूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोति’’ इति। अस्यायमर्थः — येयम् ‘‘इषे त्वा’’ इति मन्त्रेणावाच्छिन्ना शाखा तां पुनर्मूले छित्त्तवा तं मूलभागमुपवेषं कुर्यादिति। अत्र तयोर्मूलाग्रयोः पृथग्विनियोग आम्नायते — ‘‘उपवेषेण कपालान्युपदधाति शाखया वत्सानपाकरोति’’ इति। अत्र कपालोपधानं वत्सापाकरणं चेत्युभयं शाखाछेदनस्य प्रयोजकम्। कुतः। अग्रमूलयोः साम्येन विभज्य विनियोगात् , इति चेन्मैवम्। उपवेषं करोतीत्ययं विधिरुपवेषस्य प्रकृतिद्रव्यमपेक्षते। सा चापेक्षा मूलेन पूर्यते। तच्च मूलं शाखार्थम् : ‘‘इषे त्वोर्जे त्वेति तानीच्छिनत्ति’’ इत्यत्र च्छिन्नायाः समूलायाः शाखायाः सौकर्यार्थे परिवासनवावयेन पुनर्मूलापादानकं छेदनं श्रूयते। न चासति मूले मूलापादानकं छेदनं संभवति। तस्माच्छाखार्थमेव मूलं न तूपवेषार्थम्। अतोऽन्यार्थमूलानुनिष्पन्नोपवेषेण क्रियमाणं कपालोपधानं न शाखाछेदनस्य प्रयोजकं, किंतु वत्सापाकरणमेव तत्प्रयोजकम्। तथा सति यत्र शाखायाः प्रथमच्छेदनेनैव सौकर्यं संपद्यते तत्रोपवेषसिद्धये पुनः प्रयत्नेन मूलं न संपादनीयं, किंतु लौकिकेन केनचित्काष्ठेन कपालान्युपधेयानीति विचारस्य फलं सिद्धम्।

[[026]]

ब्राह्मणे विधिभागस्य सामान्यविशेषविचाराः प्रकाशिताः। अथार्थवादविचाराः प्रदर्श्यन्ते —
‘ वायुर्वा इत्येवमादेरर्थवादस्य मानता।
न विधेयेऽस्ति धर्मे किं किं वाऽसौ तत्र विद्यवे।।
विध्यर्थवादशब्दानां मिथोपेक्षापरिक्षयात्।
नास्त्येकवाक्यता धर्मे प्रामाण्यं संभवेत्कुतः।।
विध्यर्थवादौ साकाङ्क्षौ प्राशस्त्य पुरुषार्थयोः।
तेनैकवाक्यता तस्माद्वादानां धर्ममानता’ इति।।
काम्यपशुकाण्डे विध्यर्थवादौ श्रूयेते —‘वायव्यꣳ श्वेतमालभेत भूतिकामः’ इति विधिः। ‘वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता इत्यर्थवादः। तत्र वायव्यादिशब्दा अर्थवादशब्दनैरपेक्ष्येणैव विशिष्टमर्थं विदधते। अर्थवादशब्दाश्चेतरनैरपेक्ष्येणैव शीघ्रगामिदेवतालक्षणं सिद्धार्थमाचक्षते। अत एवैकवाक्यत्वाभावान्नास्त्यर्थवादानां धर्मे प्रामाण्यमिति चेन्न। पदैकवाक्यत्वाभावेऽपि वाक्यैकवाक्यत्वात्। विधिवाक्येन पुरुषप्रवृत्तिसिद्धये स्तावकमर्थवादवाक्यमपेक्ष(क्ष्य)ते। अर्थवादवाक्यस्यापि पुरुषार्थपर्यवसानाय विधिवाक्यापेक्षा। अतो वाक्ययोः परस्परमन्वयादेकवाक्यत्वे सति विधिभागवदर्थवादभागेऽपि धर्मे प्रामाण्यम्। अनेनैव न्यायेन ‘तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्’ इत्याद्यर्थवादस्य ‘यत्पर्णशाखया वत्सानपाकरोति’ इत्येतद्विधिस्तावकत्वाद्विधिगम्ये नियमापूर्वे प्रामाण्यमस्ति। नन्वर्थवादस्य विधिस्तावकत्वं क्वचिद्व्यभिचरति ‘प्राचीमुदीचीमाहरति। उभयोर्लोकयोरभिजित्यै’ इत्यत्र फलविधिप्रतिभानादिति चेन्मैवम्। औदुम्बराधिकरणन्यायेन स्तावकत्वात्।
स च न्यायस्तस्मिन्नेव पादेऽभिहितः –
‘ ऊर्जोऽवरुद्ध्या इत्येष विधिवन्निगदो न किम्।
यूषौदुम्बरतां स्तौति स्तौति वा तद्विधित्सया।।
चतुर्थ्या फलताभानाद्यूपौदुम्बरता फलम्।
ऊर्जोवरोधं कथयन्कथं स्तुतिपरो भवेत्।।
अस्तुतौदुम्बरत्वस्याविधानात्कस्य तत्फलम्।
अर्थद्वैधे वाक्यभेदस्तेन स्तावक एव सः’ इति।।
इदमाम्नायते —‘औदुम्बरो यूपो भवत्यूर्जा उदुम्बर उर्क्पशव ऊर्जैवास्मा ऊर्जं पशूनाप्नोत्यूर्जोऽवरुद्ध्यै’ इति। अत्रावरोधवाक्येन किं फलमेव

[[027]]

विधीयते किंवा यूपौदुम्बरत्वमपि स्तूयते। नाऽऽद्यः। औदुम्बरत्वविध्यभावेन तत्फलकथनायोगात्। न चात्रौदुम्बरत्वस्य प्रत्यक्षो विधिरस्ति। लिङाद्यश्रवणात्। अतः स्तुत्यैवात्र विधिरुन्नेतव्यः। न चात्र स्तुतिमङ्गी करोषि। न द्वितीयः। अर्थभेदेनाऽऽवृत्तिलक्षणवाक्यभेदापत्तेः। तस्मादूर्गवरोधः स्तावकः। तद्वदुभयलोकाभिजयेनाप्यैशानदिक्प्रवृद्धापेषणादिभिः(?) प्रवृता शाखा विधानाय स्तूयते। तदेवं वेदसामान्यतद्विशेषयोर्मन्त्रब्राह्मणयोर्मन्त्रविशेषाणामृगादीनां ब्राह्मणविशेषयोर्विध्यर्थवादयोश्चापेक्षिताः सामान्यविशेषविचारा अस्मिन्ननुवाक उदाहृताः। वक्ष्यमाणानुवाकेष्वपि ते सर्वे यथायोगमुदाहरणीयाः।
उदाहृत्यात्र मीमांसां प्रकृतिप्रत्ययस्थितिम्।
अर्थं व्याकरणे सिद्धं बोद्धुं तत्प्रक्रियोच्यते।।
न च व्याकरणप्रामाण्ये तत्प्रयोजने वा विवादितव्यम्। तत्प्रामाण्यस्य स्मृतिपादे निर्णीतत्वात्। तत्प्रयोजनस्य च कात्यायनेनाभिहितत्वात्।
तथा हि —
‘‘गोगव्यादिषु साधुत्वे प्रयोगे वा न कश्चन।
नियमोऽत्रास्ति वा नास्ति व्याकृतेर्मूलवर्जनात्।।
साधूनेव प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः।
इत्यस्ति नियमः पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलतः’’ इति।।
निर्मूलत्वेन विगीतत्वादयः पूर्वपक्षहेतवोऽप्युपलक्षन्ते —
‘निर्मूलत्वाद्विगीतत्वाद्वैफल्याद्वेदबोधनात्।
पूर्वापरविरोधाच्च नास्य प्रामाण्यसंभवः’।।
इति हेतव उक्ताः।
व्याकरणस्य पौरुषेयत्वान्मूलप्रमाणमपेक्षितम्। अत एव बुद्धादिवाक्यानां प्रामाण्यं दूषितम् —
‘प्रायेणानृतवादित्वात्पुसां भ्रान्त्यादिसंभवात्।
चोदनानुपलब्धेश्च श्रद्धामात्रात्प्रमाणता’ इति।।
न तावत्प्रयत्यक्षं मूलं गवादिशब्दा एव साधवो न गव्यादिशब्दाः। साधूनेव प्रयुञ्जीत नापशब्दानित्यर्थद्वयस्य केनापीन्द्रियेण ग्रहीतुमशक्यत्वात्। योगिप्रयक्षस्यातीन्द्रियत्वात्तद्ग्राहकत्वामिति चेन्न।

[[028]]

‘‘यत्रास्यातिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात्।
अयोग्यं नेन्द्रियग्राह्यं न रूपे श्रोत्रवृत्तिता’’।।
इत्याचार्योक्तेः।
विगीतत्वमपि व्याकरणे बहुश उपलभ्यते। अनादिसिद्धेऽभिप्रयुक्तव्यवहारे गृहीतसंगतिका गवादिशब्दा एव साधव इति भगवतो मतम्। पाणिनिस्तु शास्त्रस्याऽऽमूलचूडं तद्विपरीतानेव शब्दाञ्जगौ। ‘अइउण्’ ‘घेर्ङिति’ ‘स्तोश्चुना श्चुः’ ‘ष्टुना ष्टुः’ इत्यादिप्रयोगात्। न च धर्मार्थकाममोक्षादिषु किंचित्फलं व्याकरणस्य पश्यामः। वेदस्तु प्रयत्नेन व्याकरणं बाधते ‘तस्माद्ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः’ इति। परस्परविरोधश्च भूयानस्ति त्रिमुनि व्याकरणमित्यभ्युपगच्छन्ति। यत्पाणिनिना प्रयुक्तम् ‘इन्धिभवतिभ्यां च’ (पा॰ सू॰ १। २। ६) ‘कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः’ (पा॰ सू॰ ३। १। ८७) इति, तत्कात्यायणो दूषयति —‘इन्धेश्छन्दोविषयत्वाद्भुवो वुको नित्यत्वात्ताभ्यां लिटः किद्ववचनानर्थक्यं, सिद्धं तु प्राक्तनकर्मत्वात्’ इति। क्वचित्तु पाणिनिना स्वोक्तं स्त्रयमेव दूष्यते — ‘तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्’ (पा॰ सू॰ १।२। ५३) इति। तस्मान्न व्याकरणं प्रमाणमिति प्राप्ते ब्रूमः — न तावदिदं निर्मूलं पूर्वव्याकरणानामेव मूलत्वात्। सन्ति हि तानि, पाणिनिनैव तत्तन्मतानामुदाहृतत्वात्। ‘तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य’ (पा॰ सू॰ १-२-२५) ‘ऋतो भारद्वाजस्य’ (पा॰ सू॰ ७-२-६३) ‘त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य’ (पा॰ सू॰ ८-४-५०) ‘लोपः शाकल्यस्य’ (पा॰ सू॰ ८-३-१९) ‘ओतो गार्ग्यस्य’ (पा॰ सू॰ ८-३-२०) इति ह्युदाहृतम्। तत्तद्व्याकरणानां पूर्वपूर्वव्याकरणमूलत्वेऽपि बीजाङ्कुरवदनादित्वेन मूलक्षयाभावान्नानवस्थादोषः। न च ‘घेर्ङिति’ ‘इत्यादेरपशब्दत्वं’ सांकेतिकानामपि गवादिपदवत्स्वविषये सुशब्दत्वात्। अन्यथा वबरः प्रावाहणिरकामयत’ इत्यादिरपशब्दः स्यात्। नापि निष्फलत्वम्। एकः शब्दः सम्याग्ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति’ इति साधुशब्दावगमतत्प्रयोगाभ्यां धर्मोत्पत्तिश्रवणात्। नापि वेदबाधः, न म्लेच्छितवै’ इत्यादेर्गाव्याद्यपशब्दविषयत्वादिनाऽप्युपपत्तेः। नानुध्यायाद्बहूञ्शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्’ इति निषेधः समाधितिष्ठब्रह्मयोगिविषयः। नापि परस्परविरोधः। उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्तारूपं वार्तिकं कुर्वतः कात्यायनस्य क्वचित्क्वचिद्दूषयितुमुचितत्वात्। नापि स्वोक्तव्याहतिः। पूर्वोत्तरपक्षाभिप्रयेण तदुपन्यासात्। तस्मात्प्रमाणभूतव्याकरणानुसारेण गवादिशब्दा एव

[[029]]

साधवस्तानेव प्रयुञ्जीतेति नियमद्वयं सिद्धम्। प्रकृतिप्रत्ययविभागोऽपि ज्ञातव्य इत्यनेनैवाभिप्रायेण वेदे तत्र तत्र शब्दनिर्वचनमुदाह्रियते। तथा हि ब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके श्रूयते — ‘प्रजापती रोहिण्यामग्निमसृजत। तं देवा रोहिण्यामादधत। ततो वै ते सर्वान्रोहानरोहन्। तद्रौहिण्यै रोहिणित्वम्’ इति। तत्रैव तृतीयेऽनुवाके प्रजापतिं प्रस्तुत्य श्रूयते — ‘स वराहो रूपं कृत्वोपन्यमज्जत्। स पृथिवीमध आर्च्छत्। तस्या उपहत्योदमज्जत्। तत्पुष्करपर्णेऽप्रथयत्। यदमथयत्। तत्पृथिव्यै पृथिवित्वम्। अभूद्वा इदमिति। तद्भूम्यै भूमित्वाम्’ इति। एवं सर्वत्रोदाहार्यम्। व्याकरणपूर्वकस्य पदार्थज्ञानस्यावश्यंभावित्वादेव देवैः प्रार्थित इन्द्रो व्याकरणं निर्मते। एतच्च षष्ठकाण्डे चतुर्थप्रपाठक ऐन्द्रवायवग्रहब्राह्मणे श्रूयते — ‘वाग्वै पराच्यव्याकृताऽवदत्ते देवा इन्द्रमब्रुवन्निमां नो वाचं व्याकुर्विति। सोऽब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्यता इति। तस्मादैन्द्रवायवः सह गृह्यते तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत्तस्मादियं व्याकृता वागुच्यते’ इति। पराची प्रकृतिप्रत्ययविभागरहिता। मघ्यतोऽवक्रम्य विभागं कृत्वेत्यर्थः। आथर्वणिकास्तु ऋग्वेदादिवद्द्व्याकरणमपि वदितव्यमित्यामनन्ति — ‘हे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरी च। तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमिति। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते’ इति। कात्यायनोऽपि व्याकरणप्रयोजनान्युदाजहार - ‘इति रक्षोहागमलघ्वसंदेहाः प्रयोजनम्’ इति। स्वरवर्णविपर्यासरूपो विप्लवो वेदस्य मा भूदिति व्याकरणेन वेदो रक्षणीयः। विप्लवे तु बाधं पठन्ति —

‘‘मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्’’।।इति।
इन्द्रस्त्वष्टुः पुत्रं विश्वरूपाख्यं जघानेति त्वष्टा सोमयागे चेन्द्रमुपाह्वयत्। इन्दश्च यज्ञविघ्नं कृत्वा बलात्सोमं पीत्वा जगाम। अवशिष्टेन सोमरसेनेन्द्रस्याभिचारं कर्तुं (त्वष्टा) ‘स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व’ इत्यनेन मन्त्रेणाजुहोत्। तत्र शत्रुशब्दो घातकमाचष्टे। भो उत्पत्स्यमानपुरुषेन्द्रस्य घातकस्त्वं वर्धस्वेति विवक्षित्वा मन्त्रमुच्चारितवान्। तदानीं तत्पुरुषसमासत्वादन्तोदात्तेन भवितव्यम्। प्रमादात्त्वनेनाऽऽद्युदात्तो मन्त्रः प्रयुक्तः। स च स्वरो बहुव्रीहौ समासे लभ्यः। ततश्चेन्द्रो घातको यस्येत्यर्थे पर्यवसानादिन्द्रेण वध्यो वृत्र उदपद्यत। तस्माच्च

[[030]]

वेदस्य रक्षा कर्तव्या। तथा प्रकृतौ दर्शपूर्णमासेष्टौ ‘अग्नये जुष्टं निर्वपामि’ इति मन्त्र आम्नातः। स च विकृतावैन्द्राग्नेष्टावतिदिष्टः। तत्र कर्मसमवेतार्थप्रकाशनायाग्निपदं परित्यज्य ‘इन्द्राग्निभ्यां जुष्टं निर्वपामि’ इत्यूहनीयः। स चोहो व्याकरणानभिज्ञेन कर्तुमशक्यः। तथा ‘वेदोऽध्येयोज्ञेयश्च’ इत्यागमेन ज्ञेयत्वं विहितम्। तच्च प्रकृतिप्रत्ययादिनिर्णयं विना न संभवति। तथा बृहस्पतिनाऽध्याप्यमान इन्द्रो दिव्यं वर्षसहस्रमधीयानोऽपि यदा शब्दानामन्तं न जगाम तदानीमिन्द्रादिभिर्धातुप्रातिपदिकप्रत्ययादेशादिरूपा उपायाः कल्पिताः। उपायमन्तरेण सर्वे शब्दाः कथं ज्ञातुं शक्यन्ते। तथा ‘स्थूलपृषतीमालभेत’ इत्यत्र स्थूला चासौ पृषती चेति विग्रहे पशुशरीरगतं स्थैल्यमुक्तं भवति, स्थूलानि पृषन्ति यस्यामित्यत्र शरीरगतवर्णविशेषरूपाणां बिन्दूनां स्थौल्यमुक्तं भवतीत्ययं संदेहः स्वरनिर्जयमन्तरेण नापैति। तस्माद्रक्षोहादीनि पञ्च प्रयोजनानि। तस्मात्प्रमाणत्वात्सप्रयोजनत्वाच्च व्याकरणमारब्धव्यम्।
इषेत्वेत्यादिशब्दानां प्रक्रियां शब्दसंग्रहे।
अवोचं स्वरमात्रं तु वैशद्याय पुनर्ब्रुवे।।
इषि प्रातिपदिके गत इकराः ‘फिषोऽन्त उदात्तः’ (फि॰ षा॰ सू॰१।१) इत्युदात्तः। फिडिति प्रातिपदिकसंज्ञा। इषित्यत्र षकारस्यान्तिमत्वेऽपि ‘स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवद्भवति’ इत्युक्तत्वादिकार एवान्तिमः। इकारस्य सुप्त्वात् ‘अनुदात्तौ सुप्पितौ’ (पा॰ सू॰ ३-१-४) इत्यनुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादः ‘सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः’ (पा॰ सू॰ ६-१-१६८) इति। सप्तमीबहुवचने परतः स्थिते यत्प्रातिपदिकमेकाच्कं तस्मादुत्तरा तृतीयादिर्विभक्तिरुदात्ता भवति। ‘अनुदात्तं पदमेकवर्जम्’ (पा॰ सू॰ ६-१-१५८) उदात्तः स्वरितो वा यस्य वर्णस्य विधीयते तं वर्जयित्वा शिष्टं पदमनुदात्तं भवति। तत्रास्मिन्पद एकारस्योदात्तत्वविधानादिकारोऽनुदात्तः। नन्विकारस्यापि पूर्वमुदात्तत्वं विहितं ततस्तं वर्जयित्वा विभक्तेरनुदात्तत्वमस्त्विति चेन्न। प्रथमतः प्रातिपदिकस्वरेऽवस्थिते सति पश्चाद्विधीयमानत्वेन विभिक्तिस्वरस्य प्रबलत्वात्। सति शिष्टस्वरो बलवानिति हि मर्यादा। तस्मादनुदात्तादिकमुदात्तान्तमिष इति पदम्। त्वेति पदमनुदात्तम्। युष्मच्छब्दस्याऽऽष्टमिकापादादावादेशत्वात्। ‘अनुदात्तं सर्वमपादादौ’ (पा॰ सू॰ ८-१-१८) इति हि तत्रानुवर्तते। संहितायामुदात्तादेकारादुत्तरत्वेन तस्य ‘उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः’

[[031]]

(पा॰ सू॰ ८-४-६६) इति स्वरितत्वम्। ततः स्वरितान्तमिदं वाक्यम्। एवमूर्जे त्वेति वाक्यं योज्यम्। तयोर्वाक्ययोः संहितायाम् ‘आद्गुणः’ (पा॰ सू॰ ६-१ -८७) इत्योकारे गुणे स्वरिते प्राप्ते ‘पूर्वत्रासिद्धम्’ (पा॰ सू॰ ८-१-१) इति स्वरितत्वासिद्ध्याऽनुदात्तयोः पूर्षोत्तरवर्णयोः स्थाने विहित ओकरोऽनुदात्तः। तस्योदात्तादुत्तरत्वेन स्वरितत्वे प्राप्ते तदपवादः ‘उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः’ (पा॰ सू॰ १-२-४०) इति। यस्मादनुदात्तात्परत उदात्तः स्वरितो वा वर्तते तस्यानुदात्तस्यातिनीचोऽनुदात्तो भवति। एतावता यथाम्नानमिषे त्वोर्जे त्वेति सिद्धम्। ‘उणादीन्यव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि’ इति मते वायुशब्दस्य फिट्स्वरेणान्तोदात्तत्वादवशिष्ट आकारोऽनुदात्तः। विभक्तेः सुप्त्वादनुदात्तत्वे सत्युदात्तादुत्तरत्वेन स्वरितत्वम्। स्थशब्दस्य ‘तिङ्ङतिङः’(पा॰ सू॰ ८-१-२८) इति (निघातः)। अतिङन्तात्परं तिङन्तं निहन्यते। निघातो नामानुदात्तः। ‘स्वरितात्संहितायामनुदात्तानाम्’ (पा॰ सू॰ १-२-३९) इति स्थशब्दगतस्यानुदात्तस्य स्वरितादुत्तरत्वेनैकश्रुतिर्भवति। तां प्रचय इत्याचक्षतेऽध्यापकाः। एवमुपायवः स्थेति वाक्यं योज्यम्। तयोर्वाक्ययोः संहितायामोकारः प्रचयः। प्रचयानुदात्तयोरुभयोः स्थाने विहितस्यापि द्वैरूप्यस्य युगपदसंभवात्पर्यायेण तथातथात्वे स्थानिवद्भावादेवैकस्मिन्पक्षे प्रचयः पक्षान्तरे तु स्थानिवद्भावादनुदात्तत्वे स्वरितात्संहितायामिति प्रचयः। पाशब्दस्य सन्नतरत्वम्। देवशब्दस्य फिट्स्वरेणान्तोदात्तत्वात्संहितायामोकारोऽप्युदात्तः। युष्मच्छब्दादेशश्चानुदात्तः। संहितायां स्वरितः। ‘चितः’ (पा॰ सू॰ ६।१।१६३) चित्प्रत्यययुक्तस्य समुदायस्यान्त उदात्तः स्यात्। ततः सवितृशब्दे तृच्प्रत्ययस्य चकारेत्त्वात्सवितृपदस्य कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वाद्वाऽन्तोदात्तत्वम्। संहितायां सेत्यस्य प्रचयः। विशब्दस्योदात्तपरत्वादिकारः सन्नतरः। ‘उपसर्गाश्चाभिवर्जम्’ अभिव्यतिरिक्ता उपसर्गांश्चाऽऽद्युदात्ता इति प्रशब्द उदात्तः। अर्पयत्वित्यस्य निवाते ‘एकादेश उदात्तेनोदात्तः’ (पा॰ सू॰ ८।२।५) उदात्तेन सह य एकादेशः स उदात्तः स्यादिति सवर्णदीर्घ उदात्तः। तस्मादुत्तेरषां स्वरितप्रचयौ। तुशब्दस्य संहितायां सन्नतरत्वम्। श्रेष्ठतमायेत्यत्र ‘ञ्नित्यादिर्नित्यम्’ (पा॰ सू॰ ६।१।९७) ञिति निति च प्रत्यये परतः पूर्वस्याऽऽदिरुदात्तः स्यादिति श्रेष्ठशब्दगतस्येष्ठन्प्रत्ययस्य नित्त्वाच्छ्रेष्ठशब्दस्याऽऽदिरुदात्तः। ष्ठेत्यस्यानुदात्तस्वरितौ। तमपः पित्त्वाद्विभक्तोः सुप्त्वाच्चानुदात्तत्वे सति पश्चात्प्रचयसन्नतरत्वं पूर्ववत्।

[[032]]

‘ नब्विषयस्यानिसन्तस्य’ इसन्तव्यतिरिक्तस्य नपुंसकलिङ्गविषयस्य प्रातिपादिकस्याऽऽदिरुदात्तः स्यादित्यनेन कर्मशब्दस्याऽऽदिरुदात्तः। इतरयोर्यथायोगमनुदात्ते सति स्वरितप्रचयौ सन्नतरत्वं च पूर्ववत्। आप्यायध्वामित्यत्रोपासर्ग उदात्तः। शिष्टस्यानुदात्तत्वे सति स्वरितप्रचयौ। ‘ आमन्त्रितस्य च’ (पा॰ सू॰ ८-१-१९) पदादुत्तरस्य च संबोधनान्तस्य सर्वस्यानुदात्तः स्यादिति अध्नियाशब्दस्य निघाते सति संहितायां पूर्वाभ्यां प्रचयाभ्यां सह प्रचयः। देवभागशब्दे ‘ समासस्य’ (पा॰ सू॰ ६-१-२२३) इत्यन्तोदात्ते सति विभक्त्या सहैकादेशस्वरः। संहितायामाद्यौ द्वौ प्रचयौ। तृतीयः सन्नतरः। ऊर्जःपयःशब्दयोर्नपुंसकत्वादा द्युदात्तत्वम्। मतुपो ङीपश्च पित्त्वादनुदात्तत्वम्। ततो यथायोगं स्वरितप्रचयसन्नतराः। प्रजाशब्दे प्रातिपदिकमन्तोदात्तं टाबनुदात्तस्तयोरेकदेश उदात्तः। शेषं पूर्ववत्। ‘ नञ्सुभ्याम्’ (पा॰ सू॰ ६-१-१७२) बहुव्रीहिसमासे नञ्तु इत्येताभ्यामुत्तरस्य पदस्यान्त उदात्तः स्यादित्यनमीवायक्ष्मशब्दयोरन्तो दात्तत्वे सति शेषमुन्नेयम्। न चात्र समासस्येत्यन्तोदात्तत्वं सिध्यति। ‘ बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्’ (पा॰ सू॰ ६-२-१) इत्युक्तपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमपवदितुं नञ्सुभ्यामिति सूत्रस्यापेक्षितत्वात्। निपाता आद्युदात्ता इति माशब्द उदात्तः। व इत्येतुत्पूर्ववत्। स्तेनशब्दस्य फिट्स्वरः। ईशतेत्यस्य निघातः। मेति पूर्ववत्। अघेन क्रौर्येण शंसो विशसनं वधो यस्य सोऽयमघशंसः। ततो बहुव्रीहिस्वरेणाघ इत्यन्तोदात्तः। रुद्रहेतिशब्दयोः फिट्स्वरः। परिशब्दो निपातत्वादाद्युदात्तः। वो वृणक्त्वितिशब्दावनुदात्तौ। घ्रुवशब्दस्य फिट्स्वरे सति टाप्प्रत्ययेन विभक्त्या सहैकादेशस्वरः। अस्मिन्नित्यत्र विभक्तेः ‘सावेकाचः’ (पा॰ सू॰ ६-१-१६८) इत्युदात्तत्वम्। गोपतावित्यत्र ‘ पत्यावैश्वर्ये’ (पा॰ सू॰ ६-२-१८) (इति) ऐश्वर्यार्थे पतिशब्दे परतः पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वं भवति। ततो गोशब्दस्योदात्तत्वे सति शिष्टस्यानुदात्तस्वरितप्रचयाः। स्यातेत्यस्य निघातप्रचयौ। बह्वीरिति। ङीष्प्रत्ययस्योदात्तत्वे सवर्णदीर्घोऽप्युदात्तः। यजमानस्येत्यत्र ‘ धातोः’ (पा॰ सू॰ ६-१-१६२) धातोरन्त उदात्तः स्यादिति जकारात्पूर्वाकार उदात्तः। शपः पित्त्वादनुदात्तत्वम्। शानचः ‘ चितः’ (पा॰ सू॰ ६-१-६३) इत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादः ‘तास्यनुत्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमह्न्विङोः’ (पा॰ सू॰ ६-१-१८६) तासिप्रत्ययादनुदत्तेतो धातोर्ङितो धातोरकारोपदेशाच्चोत्तरस्य लकारस्य स्थाने विहितं

[[033]]

यत्सार्वधातुकं तदनुदात्तं भवति ह्नुङ् अपह्नवे, इङ् अध्ययने, इत्येतौ धातू वर्जयित्वा। अत्र शबन्तस्य यजेत्यस्यादुपदेशत्वात्तदुत्तरः शानजनुदात्तः। पशूनित्यत्र फिट्स्वर एकादेशस्वरश्च। पाहीत्यस्य निघाते सति स्वरितप्रचयौ।

संबन्धश्च श्रुतिव्याख्यामीमांसाव्याकृतिस्वरैः।
चतुष्प्रकारैराद्योऽयमनुवाकः समापितः।। १।।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे
प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः।। १।।

०२

(अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः

य॒ज्ञस्य॑ घो॒षद॑सि प्रत्यु॑ष्टꣳ रक्षः॒ प्रत्यु॑ष्टा॒
अरा॑तयः॒ प्रेयम॑गाद्धि॒षणा॑ ब॒र्हिरच्छ॒ मनु॑ना
कृ॒ता स्व॒धया वित॑ष्टा॒ त आव॑हन्ति क॒व॑यः
पु॒रस्ता॑द्दे॒वेभ्यो जुष्ट॑मि॒ह ब॒र्हिरा॒सदे॑ दे॒वानां॑
परिषू॒तम॑सि व॒र्षवृ॑द्धमसि॒ देव॑बर्हि॒र्मा त्वा॒ऽ-
न्वङ्मा ति॒र्यकपर्व॑ ते राध्यासमाच्छे॒त्ता ते॒ मा
रि॑पं देव॑बर्हिः श॒तव॑ल्शं॒ वि रोह स॒हस्र॑वल्शाः
[१] वि॒ वयꣳ रु॑हेम पृथि॒व्याः सं॒पृचः॑ पाहि
सुसं॒भृता॑ त्वा॒ सं भ॑रा॒म्यदि॑त्यै॒ रास्ना॑ऽसी-
न्द्रा॒ण्यै सं॒नह॑नं पू॒षा ते॑ ग्र॒न्थिं ग्र॑थ्नातु॒ स ते॒
माऽऽस्थादिन्द्र॑स्य त्वा बा॒हुभ्या॒मुद्य॑च्छे॒ बृह॒-
स्पते॑र्मूर्घ्ना ह॑रा्म्युर्व॑न्तरि॑क्षमन्वि॑हि देवंग-
मम॑सि।।

(स॒हस्र॑वल्शा अ॒ष्टात्रि॑ꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।। २।।

[[034]]

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।

प्रथमानुवाके वत्सापाकरणमुक्तम्। द्वितीये बर्हिराहरणमुच्यते। तयोरनुक्रमे पाठः प्रमाणमिति मीमांसिष्यते। पौर्णमास्यां सांनाय्याभावे वत्सापाकरणाभावादन्वाधानस्यानन्तरममावास्यायामसंनयतोऽपि बर्हिरेव प्रथमं संपादनीयम्। अत एव बौधायनः — ‘ यद्यु वै न संनयति बर्हिः प्रतिपदेव भवति’ इति। अस्मिन्ननुवाके यज्ञस्य घोषदसीत्ययमाद्यो मन्त्रः। ब्राह्मणेन तु तस्मात्पूर्वमन्यो मन्त्रः शाखान्तरादिन्ययेन व्याख्यातस्तस्य विनियोगमाह बौधायनः — ‘अथ जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन्नसिदं वाऽश्वपर्शुं वाऽऽदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामादद इति’ इति। आपस्तम्बः - ‘उत्तरेण गार्हपत्यमसिदोऽश्वपर्शुरनडुत्पर्शुर्वा विहितो भवति देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यसिदमश्वपर्शुं वाऽऽदत्ते तूष्णीमनडुत्पर्शुम्’ इति। असिदो दर्भच्छेदनसाधनं शस्त्रम्। पर्शुः पार्श्वगतास्थिखण्डम्। तच्च तीक्ष्णवारत्वाल्लवनसमर्थम्। मन्त्रार्थस्तु - भो लवनसाधन प्रेरकस्य देवस्य प्रेरणे सति देवतासंबन्धिभ्यां बाहुभ्यां हस्ताभ्यां च त्वां स्वी करोमिति। मणिबन्धादधस्तनौ बाहू उपरितनौ हस्तौ। अत्र ब्राह्मणम् — ‘ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यश्वपर्शुमादत्ते प्रसूत्यै। अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्ताम्। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह पत्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। यतिर्नियतिः। यद्यद्यज्ञसाधनमुपादेयं तत्सर्वं पोषकस्य देवस्य हस्ताभ्यामेवेति नियमः। अश्वपर्शुना सह बर्हिः प्राप्तुं गच्छेदिति सार्थवादेन वाक्येन विधिरुन्नीयते, ‘ यो वा ओषधीः पर्वशो वेद। मैमाः स हिनस्ति। प्रजापतिर्वा ओषधीः पर्वशो वेद। स एना न हिनस्ति। अश्वपर्श्वा बर्हिरच्छैति। प्रजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय। ओषधीनामहिꣳसायै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। प्रजापत्यक्षिपरिणामोऽश्व इत्यश्वमेधविधौ श्रूयते — ‘प्रजापतेरक्ष्यश्वयत्। तत्परापतत्। तदश्वोऽभवत्। यदश्वयत्। तदश्वस्याश्वत्वम्’ इति। ततोऽश्वस्य प्राजापत्यत्वात्प्रजापते-

[[035]]

श्चौषधीषु तत्तत्पर्वाभिज्ञत्वेन पर्वणोः संधौ छेत्तुं प्रवृत्तस्य पर्वमञ्जकत्वाभावेनाश्वपर्श्वा प्रजापतिरूपया दर्मच्छेदे हिंसा न भवतीति। द्रव्यान्तरपरित्यागेनाश्वपर्शुस्वीकारस्तद्योनिभूतप्रजापतिसाहित्यार्थम्। अस्ति च तत्साहित्यं कारणस्य कार्येऽनुगतत्वात्। तस्मात्प्रजापतिद्वारेण कर्तुर्हिंसादोषाभाव उपपद्यते।

यज्ञस्येति। अश्वपर्श्वभिमन्त्रणे प्रथममन्त्रं विनियुङ्क्ते बौधायनः - ‘आदायाभिमन्त्रयते यज्ञस्य घोषदसीति’ इति।

आपस्तम्बस्तु ब्रूते — ‘यज्ञस्य घोषदसीति गार्हपत्यमभिमन्त्र्य’ इति।

घोषदिति धनस्य नाम। भो अश्वपर्शो त्वं यज्ञस्य साधनं द्रव्यमसि। भो गार्हपत्येति वा योजनीयम्। अत्र ब्राह्मणम् – ‘ यज्ञस्य घोषदसीत्याह। यजमान एव रयिं दधाति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। रयिं धनम्।

प्रत्युष्टमिति। बौधायनः - ‘ गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति’ इति।

आपस्तम्बस्तु ‘ प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वाऽसिदं प्रतितपति न पर्शुम्’ इति।

अस्मिल्लँवनसाधने निगूढं रक्षसामथ वैरिणां च स्वरूपमत्यन्तं दग्धं भवतु। मन्त्रप्रयोजनमाह - ‘ प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याह। रक्षसामपहत्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

प्रेयमगादिति। बौधायनः — ‘ आहवनीयमभिप्रैति प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छ मनुना कृता स्वधया वितष्टा त आवहन्ति कवयः पुरस्ताद्देवेभ्यो जुष्टमिति’ इति। स एव मन्त्रशेषं पृथग्विनियुङ्क्ते — ‘इह बर्हिरासद इति वेदिं प्रत्यवेक्षते’ इति।

आपस्तम्बस्तु कृत्स्नमन्त्रस्यैकमेव विनियोगमाह — ‘प्रेयमगादित्युक्त्वोर्वन्तरिक्षमन्विहीति प्राचीमुदीचीं वा दिशमभिप्रव्रज्य यतः कुतश्चिद्दर्भमयं बर्हिराहरति’ इति।

इयमश्वपर्शुर्विद्यारूपत्वेनाभिज्ञानवती बर्हिराप्तुं गच्छति। कीदृशी सा। प्रजापतिरूपेण मनुना स्वचक्षुषो निर्मिता। अश्वभक्षितान्नलक्षणया स्वधया विशेषेण तीक्ष्णीकृता। यस्मात्ते पूर्वे कवयो विद्वांसोऽनुष्ठातारः पूर्वस्या दिशो बर्हिरानयन्ति तस्मादियं प्राग्गच्छति। हविर्भुग्भ्यः प्रियं बर्हिरिह वेद्यामासा-

[[036]]

दयितव्यम्। अस्य मन्त्रस्य प्रथमभागे पदार्थं तात्पर्यं चाऽऽह — ‘प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छेत्याह। विद्या वै धिषणा। विद्ययैवैतदच्छैति” [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३] इति। द्वितीयभागस्यार्थे श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिमनुमानप्रसिद्धिं चाऽऽह — “ मनुना कृता स्वधया वितष्टेत्याह। मानवी हि पर्शुः स्वधाकृता ” [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २] इति। अन्नेनास्थ्याद्युपचयोऽन्वयव्यतिरेकसिद्धः। तृतीयभागे पदार्थं पुरस्ताच्छब्दतात्पर्यं चाऽऽह - ‘ त आवहन्ति कवयः पुरस्तादित्याह। शुश्रुवाꣳसो वै कवयः। यज्ञः पुरस्तात्। मुखत एव यज्ञमारभते’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। होमाधारस्याऽऽहवनीयस्य पूर्वदिक्स्थत्वाद्यज्ञः पुरस्ताद्वर्तत इत्युच्यते। तच्छब्दपाठेन पुरस्तादेव यज्ञ आरब्धो भवति। अपि च तत्पाठे दिगन्तरप्रयुक्तं वैकल्पं नास्तीत्याह — ‘ अथो यदेतदुक्त्वा यतः कुतश्चाऽऽहरति। तत्प्राच्या एव दिशो भवति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। चतुर्थभाग आसद इत्यस्य तात्पर्यमाह — ‘ देवेभ्यो जुष्टमिह बर्हिरासद इत्याह। बर्हिषः समृद्ध्यै। कर्मणोऽनपराधाय’ [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २] इति। आसादयितव्यमित्युक्ते यावद्वेद्यास्तरणस्य युक्तं पर्याप्तं तावतः सूचितत्वादेतत्पदोच्चारणं समृद्ध्यै संपद्यते। ततो न्यूनत्वलक्षणः कर्मणोऽपराधो न भविष्यति।

देवानामिति। बौधायनः — ‘ दर्भस्तम्बं गृह्णीते यावन्तमलं प्रस्तरणाय मन्यते देवानां परिषूतमसीत्यथैनमूर्ध्वमुन्मार्ष्टि वर्षवृद्धमसीति’ इति।

आपस्तम्बस्तु द्वयोरेकमन्त्रत्वमभिवैत्यैकमेव विनियागेमाह — “देवानां परिषूतमसि वर्षवृद्धमसीति दर्भान्परिषौति ” इति।

भो दर्भजात त्वं देवानामर्थे परिगृहीतमसि न तु मया स्वगृहाच्छादनाद्यर्थमतो न मे लवनदोषोऽस्ति। वर्षेण पुनिर्वृद्धिसंभवात्तवापि न हानिः। परिगृहीतस्य सर्वस्य देवार्थत्वं न त्वेकदेशस्येत्येवं मन्त्राभिप्रायं दर्शयति — ‘ देवानां परिषूतमसीत्याह। यद्वा इदं किंच। तद्देवानां परिषूतम्’ [ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २] इति। अपि च यथा लोके कश्चिद् भृत्यो राजनियोगाद्ग्रामेषु गत्वा बलाद्गृह्यमाणं दधिक्षीरादिद्रव्यं वसुमत्तमाय राज्ञे न तु मदर्थमिति प्राजनामग्रे प्रतिप्रोच्य निर्भयः सर्वथेदं हरिष्यामीति ब्रूते तद्वदिदमित्यमिप्रायान्तरमाह

[[037]]

‘अथो यथा वस्यसे प्रतिप्रोच्याऽऽहेदं करिष्यामीति। एवमेव तदध्वर्युर्देवेभ्यः प्रतिप्रोच्य बर्हिर्दाति। आत्मनोऽहिꣳसायै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। स्तम्बस्य स्वीकार्यस्यैकत्वं कृत्स्नलवनं च विधत्ते — ‘यावतः स्तम्बान्परिदिशेत्। यत्तेषामुच्छिꣳष्यात्। अति तद्यज्ञस्य रेचयेत्। एकꣳस्तम्बं परिदिशेत। तꣳ सर्वं दायात्। यज्ञस्यानतिरेकाय’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। यज्ञस्य संबन्धि यद्द्रव्यं तस्य यज्ञाद्बहिर्भावेऽतिरेकः स त्वयुक्तः। अकृष्टपच्यानां दर्भदीनां तटाकाद्युदकमनपेक्ष्य वर्षेण वृद्धिः प्रसिद्धेत्याह। वर्षवृद्धा वा ओषधयः’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति॥

देवबर्हिरिति। बौधायनः — ‘असिदेनोपयच्छति देवबर्हिर्मा त्वाऽन्वङ्मा तिर्यक्यर्व ते राध्यासमिति’ इति।

विनियोगद्वयमाहाऽऽपस्तम्बः — ‘देवबर्हिर्मा त्वाऽन्वङ्मा तिर्यगिति संयच्छति पर्व ते राध्यासमित्यसिदमधिनिदधाति’ इति।

हे देवाबर्हिस्त्वाऽन्वगपि मा हिꣳसिषं तिर्यगपि मा हिꣳसिषं किंतु ते तव पर्व पुनःप्ररोहस्थानमविनष्टं यथा स्यात्तथा संपादयामि। हिंसाया अन्वक्त्वं दैर्घ्येण द्वैधीभावः। तिर्यक्त्वं ह्रस्वानां खण्डानां सादनम्। बर्हिषो देवसंबन्धस्तादर्थ्यरूप इत्यभिप्रायमाह — ‘देवबर्हिरित्याह। देवेभ्य एवैनत्करोति” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। निषेधो दोषपरिहारायेत्याह — ‘मा त्वाऽन्वङ्मा तिर्यगित्याहाहिꣳसायै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। पुनःप्ररोहसमृद्ध्यर्थं पर्वसादनमित्याह — ‘पर्व ते साध्यासमित्याहर्द्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

आच्छेत्तेति। बौधायनः — ‘आच्छिन्नत्ति आच्छेत्ता ते मा रिषमिति’ इति।

तद्वदापस्तम्बोऽपि। इत ऊर्ध्वं यत्र द्वयोर्विशेषाभावस्तत्रान्यतरस्यैव विनियोग उदाहरिष्यते। हे देवबर्हिस्तवाहमाच्छेत्ताऽपि मन्त्रसामर्थ्यान्मा हिंसिषम्। अत्र मा रिषमित्येषं मन्त्रं पठतस्तदर्थाभिज्ञस्य च स्वकीयं किमपि न विनश्यतीत्याह — “आच्छेत्ता ते मा रिषमित्याह। नास्याऽऽत्मनो मीयते। य एवं वेद” (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

[[038]]

देवबर्हिः शतेति। कल्पसूत्रम् — ‘देवबर्हिः शतवल्शं विरोहेत्यालवानभिमृशति’ इति।

लूनावशिष्टमूलान्यालवाः। शतवल्शमनन्तशाखम्। बर्हिषः पुत्रादिवदुपकारकत्वात्तत्प्ररोहार्थं यत्नः पुत्रोत्पत्त्यै भवतीति व्याचष्टे — ‘देवबर्हिः शतवल्शं विरोहेत्याह। प्रजा वै बर्हिः। प्रजानां प्रजननाय’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

सहस्रवल्शा इति। कल्पः — ‘सहस्रवल्शा वि वयꣳ रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृसति’ इति।

मन्त्रस्याऽऽशीःपरत्वं स्पष्टमित्याह — ‘सहस्रवल्शा वि वयꣳ रुहेमेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

पृथिव्या इति। कल्पः — ‘पृथिव्याः संपृचः पाहित्यनधो निदधाति’ इति।

भोस्तृणकाष्ठाद्याधार पृथिव्या संपर्कादिमं दर्भं रक्ष। द्रव्यान्तरस्योपरि स्थापने प्रयोजनमाह — ‘पृथिव्याः संपृचः पाहीत्याह प्रतिष्ठित्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। यदि लूनमिमं दर्भं पृथिव्यां निदध्यात्तदानीमुच्छिष्टादिस्पर्शेन त्याज्यत्वे सति दर्भोऽप्रतिष्ठितः स्यात्। पूर्वं प्रस्तराख्यस्य दर्भमुष्टेः समन्त्रकलवनं प्रपञ्चितम्। इदानीं मुष्ट्यन्तराणां मन्त्रमन्तरेणैव लवनं विधत्ते — ‘अयुङ्गायुङ्गान्मुष्टील्लुँनोति। मिथुनत्वाय प्रजात्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। अयुङ्गत्वं युग्मरूपसमसंख्याराहित्यम्। अत्र विषमसंख्यापक्षाणां बहुविधत्वादशेषार्थसंग्रहार्था वीप्सा, तान्पक्षान्दर्शयति बौधायनः — ‘तूष्णीमत ऊर्ध्वमयुजो मुष्टील्लुँनाति त्रीन्वा पञ्च वा सप्त वा नवैकादश वा’ इति। अमन्त्रकलवने ब्राह्मणान्तरमुदाजहाराऽऽपस्तम्बः — प्रस्तरमेव मन्त्रेण दाति तूष्णीमितरदिति वाजसनेयकम्’ इति। समन्त्रकामन्त्रकयोश्च लवनयोर्द्वित्वेन मिथुनत्वं तेन च लौकिकस्त्रीपुरुषरूपमिथुनस्मरणात्तद्द्वाराऽऽत्मप्रजोत्पत्तये लवनद्वयं संपद्यते।

सुसंभृतेति। अथ दर्भमयं शुल्वं भूमौ प्रसार्य तस्मिल्लूँना मुष्टयो निधातव्याः। तत्र पाठक्रमादर्थक्रमो बलीयानिति न्यायेन मन्त्रद्वयस्य व्यत्यासेन विनियोगः कल्पे दर्शितः —

‘अदित्यै रास्नाऽसीत्युदगग्रं वितत्य सुसंभृता त्वा संभरामीति तस्मिन्निध नाति संभृत्य’ इति।

[[039]]

हे रज्जो त्वं भूमेः काञ्ची गुणस्थानीया रशनाऽसि। हे दर्भमुष्टिसमुदाय त्वां सुष्ठु संग्रहीतुं योग्यया रशनया संगृह्णामि। ब्राह्मणं तु पाठक्रमेणैव व्याचष्टे — “सुसंभृता त्वा संभरामीत्याह। ब्रह्मणेवैनत्संभरति। अदित्यै रास्नाऽऽसीत्याह। इयं वा अदितिः। अस्या एवैनद्रास्नां करोति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। दर्भमयत्वेन प्रशस्तत्वाद्रज्जोर्ब्रह्मत्वम्। एनद्दर्भजातम्। एनदेनां रशनाम्।

इद्राण्या इति। कल्पः — ‘इन्द्राण्ये संनहनमिति संनह्यति’ इति।
शुल्बमूलाग्रयोर्मेखलारूपं बन्धनं संनहनम्। तस्येन्द्राणीप्रियत्वं विशदयति — ‘इन्द्राण्यै संनहनमित्याह। इन्द्राणी वा अग्रं देवतानाꣳ समनह्यत। साऽऽर्घ्नोत् ऋद्ध्यै संनह्यति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। येयमिदानीमिन्द्राणीन्द्रपत्नी देवतानां मध्ये श्रेष्ठा वर्तते सा पूर्वस्मिञ्जन्मनि शतसंख्याकान्क्रतूननुतिष्ठाता यजमानेन तत्तत्क्रतौ योक्त्रेण बद्धाऽभूत्तद्बन्धनसामर्थ्यादिन्द्राणीत्वरूपां समृद्धिं प्राप्तवती। तस्मात्समृद्ध्यर्थमेवाध्वर्युर्दर्भैः संनह्येत्। किंच बर्हिषः प्रजारूपत्वादिदं संनहनं प्रजानामपरावापाय भवति। तस्मादब्रह्मसृष्टावपि प्रजा धमनीभिर्व्याप्ता जायन्त इत्याह — ‘प्रजा वै बर्हिः। प्रजानामपरावापाय। तस्मात्स्तावसंतताः प्रजा जायन्ते’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

पूषा त इति। कल्पः — ‘पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्विति ग्रन्थिं करोति’ इति।

हे संनद्धरज्जो तव ग्रन्थिं पोषको देवः करोतु। हे दर्भेति वा योज्यम्। देवताविवक्षायां पूषशब्दस्यैव प्रयोगेऽभिप्रायमाह — ‘पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्वित्याह। पुष्टिमेव यजमाने दधाति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

स ते मेति। कल्पः — ‘स ते माऽऽस्थादिति पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिमुपगूहति पश्चात्प्राञ्चं वा’ इति।

हे दर्भ तव निर्बन्धकारी स रज्जुग्रन्थिश्चिरं मा तिष्ठतु। दर्भोपद्रवपरिहाररूपनिषेधफलमाह — ‘स ते माऽऽस्थादित्याहाहिꣳसायै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। गूहनं विधत्ते — ‘पश्चात्प्राञ्चामुपगूहति। पश्चाद्वै

[[040]]

प्राजीनꣳ रेतो धीयते। पश्चादेवास्मै प्राचीनꣳ रेतो दधाति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। तं ग्रन्थिशेषं रज्जोरग्रतो द्विगुणीकृत्य रज्जुवेष्टन स्थानात्पश्चादाकृष्य यथा प्रागग्रं भवति तथोपगूहेत्। पुरषोऽपि पश्चादवस्थाय प्राचीनꣳ रेतः सिञ्चति। तस्मादीदृशं गूहनमपत्यार्थियजमानार्थं रेतःसिञ्चनरूपेण पर्यवस्यति।

इन्द्रस्येति। कल्पः — ‘इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छ इत्युद्यच्छते’ इति।

इन्द्रशब्दप्रयोगेणेन्द्रदत्तस्य सामर्थ्यस्य सिद्धिं दर्शयति – ‘इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्याच्छ इत्याह। इन्द्रियमेव यजमाने दधाति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

बृहस्पतेरिति। कल्पः — ‘बृहस्पतेर्मूर्ध्ना हरमीति शीर्षन्नधिनिधत्ते’ इति। प्राशस्त्याद्ब्रह्मत्वेन बृहस्पतिं स्तौति – ‘बृहस्पतेर्मूर्ध्ना हरामीत्याह। ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रह्मणैवैनद्धरति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

उर्वन्तरिक्षमिति। कल्पः — ‘एत्युर्वन्तरिक्षमन्विहीति’ इति।

एत्यागच्छेदित्यर्थः। हे दर्भ विस्तीर्णत्वादन्तरिक्षं गमनायानुकूलमतस्त्वं गच्छ। इहीत्यस्य शब्दस्य विवक्षां दर्शयति – ‘उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्याह गत्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

देवंगममिति। कल्पः — ‘एत्येत्तरेण गार्हपत्यमनधः सादयति देवंगममसीति’ इति।

असीत्यस्याभिप्रायमाह — ‘देवंगममसीत्याह। देवानेवैनद्गमयति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति। पलाशशाखाया इव बर्हिषो भूमौ स्थापनं निषिध्योच्चप्रदेशस्थापनं विधत्ते — ‘अनधः सादयति। गर्भाणां धृत्या अप्रपादाय। तस्माद्गर्भाः प्रजानामप्रपादुकाः। उपरीव निदधाति। उपरीव हि सुवर्गो लोकः। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ २) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

यज्ञस्येत्यग्निमामन्त्र्य प्रत्यु दात्रस्य तापनम्।
प्रेयं जपति देवानां दर्भसीमाऽथ मुष्टितः॥

[[041]]

देवेति दर्भान्संयम्य पर्व संस्थाप्य दात्रकम्।
आच्छेच्छिन्द्याद्देव मूलं स्पृशेत्स्वं च सहेत्यतः॥
पृथिव्युपर्यवस्थाप्यदित्यै रज्जुं प्रसारयेत्।
सुसंभृद्दर्भाः संभार्या इन्द्राण्या इति बन्धनम्॥
पूषा ग्रन्थिः स ते गूह इन्द्रोद्यम्य बृहस्पतेः।
मूर्ध्न्याधायोर्वेत्य चोर्ध्वं स्थापयेद्देवमित्यतः।
अनुवाके द्वितीयेऽस्मिन्नुक्ता एकोनविंशतिः॥

अथ मीमांसा —

तत्र पाठस्यानुक्रमे प्रामाण्यमित्ययमर्थः पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे विचारितः —

“प्रयाजेषु क्रमो नास्ति विद्यते वा न विद्यते।
श्रुत्यर्थाभावतो मैवं क्रमः पाठान्नियम्यते” इति।

यथा “अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति। तत उद्गातारं ततो होतारम्” इत्यत्र क्त्वाश्रुत्या पञ्चमीश्रुत्या च क्रमः प्रतीयते। न तथा प्रयाजेषु श्रुतिरस्ति। ‘समिधो यजति’ तनूनपातं यजति’ इत्यत्र समिद्यागतनूनपाद्यागयोः क्रमवाचिनः शब्दस्यादर्शनात्। यथा वा ‘अग्निहोत्रं जुहोति’ ‘यवागूं पचति’ इत्यत्र यवाग्वा होमसाधनत्वेन पूर्वभावित्वमार्थिकं न तथा समिद्यागस्येतरयागसाधनत्वमस्ति। अतोऽर्थापत्तेरप्यभावान्नास्ति क्रम इति चेत। मैवम्। वाक्यपाठेन प्रतीतस्य क्रमस्य बाधकाभावेनाभ्युपेयत्वात्। अनेनैव न्यायेन प्रथमद्वितीयाभ्यामनुवाकाभ्यामुक्तयोर्वत्सापाकरणबर्हिःसंपादनयोः क्रमो द्रष्टव्यः।

पाठादर्थक्रमो बलीयानित्येतदपि तत्रैव विचारितम् —

“अग्निहोत्रं जुहोतीति यवागूं पचतीति च।
क्रमः पाठारदर्थतो वा पाठात्सर्वत्र दर्शनात्॥
होमद्रव्यसमुत्पत्त्यै पूर्वं पाकोऽवगम्यते।
यवाग्वेति श्रुता होमद्रव्यताऽतोऽर्थतः क्रमः॥ इति।

‘यावाग्वाऽग्निहोत्रं जुहोति’ इति होमद्रव्यत्वं श्रुतम्। अनेनैव न्यायेन ‘अदित्यै रास्नाऽसि’ इति मन्त्रेण रज्जुप्रसारणं पूर्वभावि ‘सुसंभृता त्वा संभरामि’ इति मन्त्रेण दर्भसंभरणं पश्चाद्भावीति द्रष्टव्यम्।

[[042]]

धिषणा बर्हिरच्छेत्यादौ बर्हिःशब्दार्थो विचारितः प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे —

“बर्हिराज्यपुरोडाशशब्दाः संस्कारवाचिनः।
जात्यर्था वा शास्त्ररूढेस्ते स्युः संस्कारवाचिनः॥
जातिं त्यक्त्वा न संस्कारे प्रयुक्ता लोकवेदयोः।
विनाऽपि संस्कृतिं लोके दृष्टत्वाज्जातिवाचिनः”॥ इति।

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ‘बर्हिर्लुनात्याज्यं विलापयति पुरोडाशं पर्यग्नि करोति’ इति। तत्र बर्हिराज्यदिशब्दानां शास्त्रे सर्वत्र संस्कृतेष्वेव तृणादिषु प्रयोगात्पील्वादिशब्देषु शास्त्रीयरूढिप्राबल्यास्योक्तत्वाद्यूपाहवनीयादिशब्दवत्संस्कारवाचिनो बर्हिरादिशब्दा इति चेत्। मैवम्। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वात्। यत्र यत्र बर्हिरादिशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र जातिरित्यस्या व्याप्तेर्लोके वेदे च नास्ति व्यभिचारः। संस्कारव्याप्तेस्तु लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते। क्वचिद्देशविशेषे लौकिकव्यवहारे जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं ते शब्दाः प्रयुज्यन्ते। बर्हिरादाय गावो गताः, गव्यमाज्यं, पुरोडाशेन मे माता प्रहेलकं ददातीति। तस्माज्जातिवाचिनः। विचारप्रयोजनं तु बर्हिषा यूपावटमवस्तृणातीत्यत्र विना संस्कारेणाऽऽस्तरणसिद्धिः।

अथ व्याकरणम् —

यज्ञस्येत्यत्र फिट्स्वरशेषानुदात्तसुबनुदात्तस्वरिताः। घोषदित्यत्र फिट्स्वरानुदात्तसन्नतराः। असीत्यत्र निघातस्वरितप्रचयसन्नतराः। अथ विशेषमेव वदामः — प्रत्युष्टमित्यत्र ‘समासस्य’ (पा॰ ६।१।२२३) इत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादेनाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं प्राप्तम्। तस्याप्यपवादः ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ (पा॰ ६।२।१३९) तत्पुरुषसमासे गतेः कारकादुवपदाच्चोत्तरं कृत्प्रत्ययान्तं पदं प्रकृतिस्वरं भवतीत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तस्याप्यपवादः ‘गतिरनन्तरः’ (पा॰ ६।२।९) कर्मवाचिनि क्तान्त उत्तरपदे परतः प्रत्यासन्नः पूर्वभाविगतिसंज्ञकः शब्दः प्रकृतिस्वरो भवतीति। प्रतिशब्दस्योपसर्गाश्चाभिवर्जमित्याद्युदात्तः प्रकृतिस्वरः। रक्ष इत्यत्र नब्विषयस्येत्याद्युदात्तः। रातयो धनस्य दातारस्ताद्विपरीता अरातयो धनापहारिणः शत्रवः। ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः’ (पा॰ ६।२।

[[043]]

२) तत्पुरुषसमासे तुल्यार्थतृतीयान्तं सप्तम्यन्तमुपमानवाचकमव्ययं द्वितीयान्तं कृत्यप्रत्ययान्तं च यत्पूर्वपदं तत्प्रकृतिस्वरं भवतीति पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वम्। तच्च समासस्वरस्यापवादः। नञश्च निपाता आद्युदात्ता इति आद्युदात्तः। धिषणेत्यत्र ‘पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्’ (पा॰ ६।३।१०९) इति मध्योदात्तत्वम्। बर्हिःशब्दस्येसन्तत्वेन नपुंसकस्वराभावेन फिट्स्वर एव। अच्छेति निपातस्वरः मनुनाशब्दो ‘वृषादीनां च’ (पा॰ ६।१।२०३) इत्याद्युदात्तः। वितष्टेति प्रत्युष्टवत्। पुरस्तादित्यत्र ‘आद्युदात्तश्च’ (पा॰ ३।१।३) यः प्रत्ययः स आद्युदात्तो भवतीत्यस्तातिप्रत्ययस्याऽऽदिरुदात्तः। जुष्टशब्दस्य ‘नित्यं मन्त्रे’ (पा॰ ६।१।२१०) इति मन्त्रविषये ‘जुष्टार्पिते च च्छन्दसि’ (पा॰ ६।१।१०९) इति जुष्टार्पितशब्दौ नित्यमाद्युदात्तौ भवत इत्याद्युदात्तत्वम्। इहशब्दे हप्रत्यय उदात्तः। आसद इत्यत्र आसादयितव्यमित्यस्मिन्कृत्यप्रत्ययस्यार्थे विहितस्य केन्प्रत्ययस्य नित्त्वात्सद इत्येतत्पदमाद्युदात्तम्। ततः समासान्तोदात्तत्वं बाधित्वा तत्पुरुषे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपोद्य गतेरुत्तरस्य कृदन्तस्य प्रकृतिस्वरत्वम्। परिषूतमित्यत्र परिशब्दो निपातत्वादाद्युदात्तः। षूतशब्दः ‘षू प्रेरणे’ इत्यतो धातोरुत्पन्नः क्तप्रत्ययान्तः। ‘धातोः’ (पा॰ ६।१।१६२) धातरोरन्त उदात्तः। क्तप्रत्ययोऽपि ‘आद्युदात्तश्च’ (पा॰ ३।१।३) इत्युदात्तः। सति शिष्टत्वादयमेव शिष्यते। ततः ‘समासस्य’ (पा॰ ६।१।२२३) इत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादत्वेन तत्पुरुषे तुल्यार्थेति सूत्रेणाव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं प्राप्तं तदपोद्य गतिकारकेति सूत्रेण कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तन्निवार्य ‘गतिरनन्तरः’ (पा॰ ६।२।४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादः ‘परेरभितोभावि मण्डलम्’ (पा॰ ६।२।१८२) परिशब्दादभितोभाव्यर्यवाचकं पदं मण्डलपदं चान्तोदात्तं स्यात् (इति)। परितोऽभितः सर्वतः सूतं स्वीकृतमिति हि तस्य पदस्यार्थ इति। वर्षवृद्धमित्यत्र कारकादुत्तरस्य कृदन्तस्य प्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादः ‘तृप्तीया कर्मणि’ (पा॰ ६।२।४८) कर्मवाचिनि क्तान्त उत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं स्यात् (इति)। देवबर्हिरित्यत्र षष्ठाध्यायोक्तेन ‘आमन्त्रितस्य च’ (पा॰ ६।१।१९८) इति सूत्रेणाऽऽद्युदात्तः। पूर्वानुवाकगतस्याघ्निया इत्यस्य पदात्परत्वेनाष्टमाध्यायोक्तेन

[[044]]

‘आमन्त्रितस्य च’ (पा॰ ८।१।१९) इति सूत्रेण निघातः। इह तु वाक्यादित्वान्न पदात्परत्वम्। आच्छेत्तेति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। ‘शतवल्श’ मित्यत्र ‘बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्’ [पा॰ ६।२।१] इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। शतशब्दस्य फिट्स्वरः। सहस्रशब्दः पृषोदरादित्वान्मध्योदात्तः। पृथिवीशब्दे ङीषः प्रत्ययस्वरः। ‘उदात्तयणो हल्पूर्वात्’ (पा॰ ६।१।१७४) उदात्तस्य स्थाने यो यण्हल्पूर्वस्तस्मादुत्तरस्य नदीसंज्ञकस्य प्रत्ययस्याजादिविभक्तेश्चोदात्तस्वरत्वं स्यात्। संपृच इत्यत्र क्विप्प्रत्ययान्तत्वेन कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। तद्वत्सुसंभृतेति शब्देऽपि। दितिः स्वण्डिता न दितिरदितिः। तत्पुरुषे तुल्यार्थेत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः। रास्नाशब्दो वृषादिः। इन्द्राण्या इत्यत्रोदात्तयण इति विभक्तिरुदात्ता। संनहनमित्यत्र ‘लिति’ (पा॰ ६।१।१९३) इत्संज्ञकलकारोपेते प्रत्यये परतः पूर्वमुदात्तं स्यात्। नह्यतिधातोरुपरि ल्युट्प्रत्ययस्यानादेशोऽपि लिद्भवति। ततः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। इन्द्रशब्दो वृषादिः। बृहस्पतेरित्यत्र ‘उभे वनस्पत्यादिषु युगपत्’ (पा॰ ६।२।१४०) वनस्पत्यादिषु समासेषु पूर्वोत्तरपदे युगपत्प्रकृतिस्वरे भवतः। बृहच्छब्दः पतिशब्दश्च वृषादिः। मूर्ध्नेत्यत्र ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ (पा॰ ६।१।१६१) इति विभक्तिरुदात्ता। अन्तरिक्षशब्दः पृषोदरादिः। सर्वत्रागतिक आद्युदात्तो वृषादिः। अ तिकमध्योदात्तः पृषोदरादिरिति द्रष्टव्यम्। देवंगममित्यत्र प्रातिपदिकत्वात्समासत्वात्कृदुत्तरपदत्वाद्वाऽन्तोदात्तत्वम्।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे
प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः]।

शुन्ध॑ध्वं॒ दैव्या॑य॒ कर्म॑णे देवय॒ज्यायै॑ मात॒-
रिश्व॑नो घ॒र्मो॑ऽसि॒ द्यौर॑सि पृथि॒व्य॑सि वि॒श्व-
धा॑या असि पर॒मेण॒ धाम्ना॒ दृꣳह॑स्व॒ मा ह्वा॒र्व-
मू॑नां प॒वित्र॑मसि श॒तधा॑रं॒ वसू॑नां प॒वित्र॑मसि

[[045]]

स॒हस्र॑धार हु॒तः स्तो॒को हु॒तो द्र॒प्सो॑ऽग्नये॑
बृह॒ते नाका॑य॒ स्वाहा॒ द्यावा॑थि॒वीभ्या॒ꣳ सा
वि॒श्वायुः॒ सा वि॒श्वव्य॑चाः॒ सा वि॒श्वक॑र्मा॒ सं
पृ॑च्यध्वमृतावरीरू॒र्मिणी॒र्मधु॑मत्तमा म॒न्द्रा धन॑स्य
सा॒तये॒ सोमे॑न॒ त्वाऽऽ त॑न॒च्मीन्द्रा॑य॒ दधि॒
विष्णो॑ ह॒व्यꣳ र॑क्षस्व॥

(सा॑मे॑नाष्टौ च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥

०३

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।

द्वाभ्यामनुवाकाभ्याममावस्यायामहनि यत्कर्तव्यं तदुक्तम्। तृतीयेन रात्रौ कर्तव्यो दोह उच्यते। आदौ तावद्ब्राह्मणेन बर्हिषः कालो विधीयते – पूर्वेद्युरिध्माबर्हिः करोति। यज्ञमेवाऽऽरभ्य गृहीत्वोपवसति (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। यद्यपि दर्शपूर्णसासेष्टिः प्रतिपदि कर्तव्या तथाऽपि पर्वण्येवेध्मं बर्हिश्च संपादयेत्। तावता यज्ञः प्रारब्ध एव भवति। न केवलं प्रारब्धः किंतु देवताश्च गृहीत्वा तासां समीपे निवासः कृतो भवति। अनेन देवतापरिग्रहस्यापि पूर्वेद्युरेव काल इति सूच्यते। तत्प्रकारस्तु याजमानकाण्डे वक्ष्यते। इध्ममन्त्रास्तु “यत्कृष्णो रूपं कृत्वा” इत्येवमादयः। ते चान्यत्राऽऽम्नातत्वात्तत्रैव व्याख्यास्यन्ते। अथ दोहनार्थं कुम्भीद्वयं विधत्ते — ‘प्रजापतिर्यज्ञमसृजत। तस्योखे अस्त्रꣳसेताम्। यज्ञो वै प्रजापतिः। यत्सांनाय्योखे भवतः। यज्ञस्यैव तदुखे उपदधात्यप्रस्त्रꣳसाय (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। यज्ञो दर्शेष्टिः। सांनाय्यमिति दधिपयसोर्नाम। यज्ञसंबन्धिन्योः कुम्भ्योर्नाशे यज्ञस्य नष्टत्वात्स्रष्टुः प्रजापतेरपि नाशः कुम्भ्योः संपादने यज्ञस्य संपादितत्वात्प्रजापतेरेवाविनाशायैतत्संपद्यते। यदुखे भवत इति यदस्ति तत्तेनोखासंपादनेनेति योज्यम्।

[[046]]

शुन्धघ्वमिति। बौधायनः – ‘उत्तरेण गार्हपत्यं तृणानि सꣳस्तीर्य तेषु चतुष्टयꣳ संसादयति दोहनं पवित्रं सांनाय्यतपन्यौ स्थाल्पाविति, अथैनान्यद्भिः प्रोक्षति शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इति त्रिः। इति।

आपस्तम्बः – सांनाय्यपात्राणि प्रक्षाल्योत्तरेण गार्हपत्यं दर्भान्सꣳस्तीर्य द्वंद्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति कुम्भीꣳ शाखापवित्रमभिधानीं निदाने दारुपात्रं दोहनमयस्पात्रं दारुपात्रं वा पिधानार्थमग्निहोत्रहवणीमुपवेषं पर्णवल्कं च तृणं च शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इति त्रिः प्रोक्षति’ इति।

हे पात्राणि देवयज्यात्मने दैव्याय कर्मणे शुन्धघ्वं शुद्धानि भवत। विशेषेण प्रयोजनमाह — ‘शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इत्याह। देवयज्याया एवैनानि शुन्धति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। शोधयतीत्यर्थः। तेन दानव्रतादिरूपं स्मार्तमपि कर्म दैविकमस्ति तन्मा भूदिति विशेषणम्।

मातरिश्वन इति बौधायनः – ‘अथ जघनेन गार्हपत्यमुपविश्योपवेषेणोदीचोऽङ्गारान्निरूहति मातरिश्वनो घर्मोऽसीति तेषु सांनाय्यतपनीमधिश्रयति द्यौरसि पृथिव्यसि विश्वधाया असि परमेण धाम्ना दृꣳहस्व मा ह्वारिति’ इति।

आपस्तम्बस्त्वेकमन्त्रत्वमाश्रित्याह — ‘मातरिश्वनो धर्मोऽसीति तेषु कुम्भीमधिश्रयति’ इति।

हे कुम्भ वायोः संचारस्थानप्रदानेन दीपको योऽन्तरिक्षलोकस्तद्रूपस्त्वमसि। तवोदरेऽप्यन्तरिक्षसद्भावात्। किंच द्युलोकजन्यवृष्ट्युदकाद्भूलोकस्थमृत्तिकायाश्च संपादितत्वेन लोकद्वयरूपोऽसि। किंच विशदेन बहुक्षीरधारणसामर्थ्येन विश्वधारकवृष्टिरूपोऽसि। ततो दृढो भव भग्नो मा भूः। यथोक्तार्थो ब्राह्मणेन विशदी क्रियते – मातारिश्वनो धर्मोऽसीत्याह। अन्तरिक्षं वै मातरिश्वनो धर्मः। एषां लोकानां विधृत्यै। द्यौरसि पृथिव्यसीत्याह। दिवश्च ह्येषा पृथिव्याश्च संभृता। यदुखा। तस्मादेवमाह। विश्वधाया असि परमेश धाम्नेत्याह। वृष्टिर्वै विश्वधायाः। वृष्टिमेवादरुन्धे। दृꣳहस्व मा ह्वारित्याह धृत्यै (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। द्यौरसि पृथिव्यसीति द्वयोर्लोकर्वाचकशब्देनोपात्तत्वात्साहचर्येण धर्मशब्देऽन्तरिक्षपरे सति कुम्भे त्रयाणां लोकानां

[[047]]

विशेषेण धारणं सिध्यति। विश्वधाया इत्युच्चारणाद्वृष्टेरवरोधः स्वाधीनता भवति।

वसूनामिति। कल्पः – ‘तस्यां प्राचीनाग्रं शाखापवित्रं निदधाति वसून पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्त्रधारमिति’ इति।

भोः शाखापवित्र कुम्भीमुखेऽवस्थापितं त्वं प्राणनिवासहेतूनां वसूनां पवित्रं शोधकमसि। त्वद्व्यवधानेन तृणपर्णादीनां क्षीरेण सह कुम्भ्यां पततां प्रतिबध्यामानत्वात्। न च क्षीरमप्येवं प्रतिबध्येतेति शङ्कनीयम्। सूक्ष्मैः प्रवित्र च्छिद्रैः कुम्भ्यां पतन्तीनां शतसहस्रसंख्यानां क्षीरधारणां सद्भवात्। शोधकत्वमादर्तुं वसुनां पवित्रमसीति द्विरुक्तिः। वसुशब्दार्थं षष्ठ्यभिप्रेतं संबन्धविशेषं चाऽऽह – ‘वसूनां पवित्रमसीत्याह। प्राणा वै वसवः। तेषा वा एतद्भागधेयम्। यत्पवित्रम् तेभ्य एवैनत्कारोति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति धनवाचिना वसुशब्देनेह विवक्षितानां क्षीरावयवानां प्राणनिवासलक्षणजीवनहेतुत्वात्प्राणरूपत्वम्। शोधकं प्रवित्रमिति यदस्ति तत्प्राणानामेव संबन्धि। कुतः। प्राणार्थमेव हि सर्वो जनः पिपीलिकामक्षिकाद्यापनयनेन क्षीरशोधनं करोति। शतसहस्रशब्दसूचितमर्थमाह – ‘शतधारꣳ सहस्रधारमित्याह। प्राणेष्वेवाऽऽयुर्दधाति सर्वत्वाय’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। शतायुर्भव सहस्रायुर्भवेत्येवमाशीर्वादो लोके प्रसिद्धः। स चापमृत्युपरिहारेणाऽऽयुषः कार्त्स्न्याय संपद्यते। गुणत्रयविशिष्टं पवित्रं विधत्ते – ‘त्रिवृत्पलाशशाखायां दर्भमयं भवति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। क्रमेण त्रीनर्थवादानाह — ‘त्रिवृद्वै प्राणः। त्रिवृतमेव प्राणं मध्यतो यजमाने दधाति। सौम्यः पर्णः सयोनित्वाय। साक्षात्पवित्रं दर्भाः’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। प्राणापानव्याननाम कैरूर्ध्वाधोमध्यवृत्तिलक्षणैरवान्तरभेदैः प्राणवायोस्त्रिवृत्त्वम्। कार्ये पलाशे कारणस्य सोमस्यानुगतिर्योनिसहितत्वम्। तदर्थमेवात्र पलाशशाखायामादरः। दर्भास्तु साक्षादेव शुद्धिहेतवो न तु द्रव्यान्तरसंपादनेन। एतच्च संध्यावन्दनादिशास्त्रोषु प्रसिद्धम्। शाखापवित्रस्य निर्माणप्रकारः सूत्रे दर्शितः ‘त्रिवृद्दर्भमयं पवित्रं कृत्वा वसूनां पवित्रमसीति शाखायाꣳ शिथिलमवसृजति मूले मूला-

[[048]]

विशेषेण धारणं सिध्यति। विश्वधाया इत्युच्चारणाद्वृष्टेरवरोधः स्वाधीनता भवति।

वसूनामिति। कल्पः – ‘तस्यां प्राचीनाग्रं शाखापवित्रं निदधाति वसून पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्त्रधारमिति’ इति।

भोः शाखापवित्र कुम्भीमुखेऽवस्थापितं त्वं प्राणनिवासहेतूनां वसूनां पवित्रं शोधकमसि। त्वद्व्यवधानेन तृणपर्णादीनां क्षीरेण सह कुम्भ्यां पततां प्रतिबध्यामानत्वात्। न च क्षीरमप्येवं प्रतिबध्येतेति शङ्कनीयम्। सूक्ष्मैः प्रवित्र च्छिद्रैः कुम्भ्यां पतन्तीनां शतसहस्रसंख्यानां क्षीरधारणां सद्भवात्। शोधकत्वमादर्तुं वसुनां पवित्रमसीति द्विरुक्तिः। वसुशब्दार्थं षष्ठ्यभिप्रेतं संबन्धविशेषं चाऽऽह – ‘वसूनां पवित्रमसीत्याह। प्राणा वै वसवः। तेषा वा एतद्भागधेयम्। यत्पवित्रम् तेभ्य एवैनत्कारोति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति धनवाचिना वसुशब्देनेह विवक्षितानां क्षीरावयवानां प्राणनिवासलक्षणजीवनहेतुत्वात्प्राणरूपत्वम्। शोधकं प्रवित्रमिति यदस्ति तत्प्राणानामेव संबन्धि। कुतः। प्राणार्थमेव हि सर्वो जनः पिपीलिकामक्षिकाद्यापनयनेन क्षीरशोधनं करोति। शतसहस्रशब्दसूचितमर्थमाह – ‘शतधारꣳ सहस्रधारमित्याह। प्राणेष्वेवाऽऽयुर्दधाति सर्वत्वाय’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। शतायुर्भव सहस्रायुर्भवेत्येवमाशीर्वादो लोके प्रसिद्धः। स चापमृत्युपरिहारेणाऽऽयुषः कार्त्स्न्याय संपद्यते। गुणत्रयविशिष्टं पवित्रं विधत्ते – ‘त्रिवृत्पलाशशाखायां दर्भमयं भवति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। क्रमेण त्रीनर्थवादानाह — ‘त्रिवृद्वै प्राणः। त्रिवृतमेव प्राणं मध्यतो यजमाने दधाति। सौम्यः पर्णः सयोनित्वाय। साक्षात्पवित्रं दर्भाः’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। प्राणापानव्याननाम कैरूर्ध्वाधोमध्यवृत्तिलक्षणैरवान्तरभेदैः प्राणवायोस्त्रिवृत्त्वम्। कार्ये पलाशे कारणस्य सोमस्यानुगतिर्योनिसहितत्वम्। तदर्थमेवात्र पलाशशाखायामादरः। दर्भास्तु साक्षादेव शुद्धिहेतवो न तु द्रव्यान्तरसंपादनेन। एतच्च संध्यावन्दनादिशास्त्रोषु प्रसिद्धम्। शाखापवित्रस्य निर्माणप्रकारः सूत्रे दर्शितः ‘त्रिवृद्दर्भमयं पवित्रं कृत्वा वसूनां पवित्रमसीति शाखायाꣳ शिथिलमवसृजति मूले मूला-

[[049]]

हुतत्वम्। देवतोद्देशपूर्वकत्यागवाचकस्वाहाश्ब्प्रयोगेण विषयीकृतत्वं स्वाहाकृतत्वम्। न च स्वाहाकारमन्तरेण हविष्प्रक्षेपो नास्तीति शङ्कनीयम्। वषट्कारेणापि तत्प्रक्षेपात्। अत एव वाजसनेयिनो वाग्धेनोरुपास्तौ समामनन्ति — ‘तस्यै द्वै स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च’ (बृ० ५-८-१) इति। विकल्पश्च तयोः शास्त्रे चिन्तितः। एवं च सति द्विधाऽपि देवतानामुपयुक्तयोर्हुतस्वाहाकृतयोर्नास्ति नाशदोषः। न खलु लोके कश्चिदपि भुक्तमन्नं नष्टमिति ब्रूते। नाकीयविप्रूषां होममुपपादयति — ‘दिवि नाको नामाग्निः। तस्य विप्रुषो भागधेयम्। अग्नये बृहते नाकायेत्याह। नाकमेवाग्निं भागधेयेन समर्धयति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। नाकस्य भागः कथं द्यावापृथिवीभ्यां दत्त इत्याशङ्क्य न तयोर्नाकवद्भोक्तृत्वं किंतु स्थित्याधारत्वेन पालकत्वमित्याह — ‘स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामित्याह। द्यावापृथिव्योरवैनत्प्रतिष्ठापयति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। सपवित्रे कुम्भे क्षीरसेचनं विधत्ते — ‘पवित्रवत्यानयति। अपां चैवोषधीनां च रसꣳ सꣳ सृजति। अथो ओषधीष्वेव पशुन्प्रतिष्ठापयति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। वर्षधाराभिरागतानामपां रसो दर्भः। गोभिर्भक्षितानामोषधीनां रसः क्षीरम्। तदुभयमत्र संसृष्टं भवत्येव। किंच दर्भोपलक्षितास्वोषधीषु क्षीरोपलक्षितान्पशून्प्रतिष्ठापयत्येव। दोहनकाले कुम्भीस्पर्शनपूर्वकं मौनं विधत्ते – ‘अन्वारभ्य वाचं यच्छति। यज्ञस्य धृत्यै’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। पवित्रधारणं विधत्ते — ‘धारयन्नास्ते। धारयन्त इव हि दुहन्ति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। लोके दीग्घारो वामहस्तेन वा जानुभ्यां वा पात्रं धारयन्त एव दुहन्ति। तथा पवित्रं धारयन्नेवाऽऽसीत। कुम्भीस्पर्शपवित्रधारणयोर्विकल्पः सूत्रे दर्शितः ‘कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति। पवित्रं वा धारयन्नास्ते’ इति। गां दुग्ध्वा कुम्भीं प्रति क्षीरमानयन्तं दोग्धारं पृच्छेदिति विघत्ते – ‘कामधुक्ष इत्याहाऽऽतृतीयस्यै (यत्र इमे लोकाः। इमानेव लोकान्प्रजमानो दुहे’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ २ अ॰ ३) इति। विद्यामानानां गवां मध्ये कां गां दुग्धवानासि। सोऽयं प्रश्नस्तृतीयलोकपर्यन्तः। गोर्भूरादिलोकरूपत्वाद्गवां त्रित्वेन लोकत्रयदोहो लभ्यते। दोग्धुरुत्तरं विधत्ते –

[[050]]

अमूमिति नाम गृह्णाति। भद्रमेवाऽऽसां कर्माऽऽविष्करोति (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। अमूमित्यङ्गुल्या निर्दिश्य तदीयं व्यावहारिकं नाम गृह्णीयात्। सन्ति हि गवां व्यवहाराय तत्तत्स्वामिभिः संकेतितानि गङ्गायमुनासरस्वतीत्यादीनि नामानि। तत्तान्नामग्रहणाद्बहुक्षीरप्रदानलक्षणमासां भद्रं कर्माऽऽविष्कृतं भवति। अथवा मन्त्रद्वयमच्छिद्रकाण्डे समाम्नातम् — ‘कामधुक्षः प्र णो ब्रूहीन्द्राय हविरिन्द्रियम्’ इति। ‘अमूं यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम्’ इति च। तयोरत्र प्रश्नोत्तरवाक्याभ्यां प्रतीकग्रहणमस्तु। आपस्तम्बेन तयोः पठितत्वात्।

सा विश्वायुरिति। कल्पः ‘अथ पुरस्तात्प्रत्यगानयन्तं पृच्छति कामधुक्ष इति। अमूमितीतरः प्रत्याह। तामनुमन्त्रयते सा विश्वायुरिति। द्वितीयमानयन्तं पृच्छति कामधुक्ष इति। अमूमित्येवेतरः प्रत्याह। तामनुमन्त्रयते सा विश्वव्यचा इति। तृतीयमानयन्तं पृच्छति कामधुक्ष इति। अमूमित्येवेतरः प्रत्याह। तामनुमन्त्रयते सा विश्वकर्मेति’ इति।
विश्वं कृत्स्रमायुर्यस्याः सा विश्वायुः। विश्वस्य व्यचो व्याप्तिर्यस्याः सा विश्वव्यचाः। विश्वानि कर्माणि यस्याः सा विश्वकर्मा। पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकामिमानिदेवतानां क्रमेणोक्तगुणोपेतत्वात्तदभेदेन गावः स्तूयन्त इत्यमुं मन्त्राभिप्रायं दर्शयति – ‘सा विश्वायुः सा विश्वव्यचाः सा विश्वकर्मेत्याह। इयं वै विश्वायुः। अन्तरिक्षं विश्वव्यचाः। असौ विश्वकर्मा। इमानेवैतामिर्लोकान्यथापूर्वं दुहे’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। दुग्व इत्यर्थः। किंच बहुक्षीरप्रदानेन संतुष्टो विश्वायुष्ट्वादिकमाशीर्वादं प्रयुङ्क्त इत्यभिप्रायान्तरमाह — ‘अथो यथा प्रदात्रे पुण्यमाशास्ते। एवमेवैना एतदुपस्तौति। तस्मात्प्रादादित्युन्नीय वन्दमाना उपस्तुवन्तः पशून्दुहन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। यथा लोके प्रभूतं धनं दत्तवते राज्ञे चिरं जीवेत्याशीर्वादं पुरोधाः करोति। एवमेवैतेन मन्त्रेण गाः स्तौति। यस्माच्छास्त्रीयदोहने स्तुतिराम्नायते तस्माल्लौकिकदोहनेऽपि प्रभूतं क्षीरं पूर्वेद्युरदादिति निश्चित्य हस्तेन वन्दमाना वाचा मम माता मम भगिनीत्येवं गाः स्तुवन्तो दुहन्ति। एतत्काण्ड

[[051]]

गतेषु मन्त्रेष्वनाम्नातं कंचिन्मन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते — ‘बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हविरिति वाचं विसृजते। यथादेवतमेव प्रसौति। दैव्यस्य च मानुषस्य च व्यावृत्त्यै’
(ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। हे दोग्धस्त्वमिन्द्राय तदनुचरेभ्यश्च देवेभ्यः पर्याप्तं बहु क्षीरं संपादयितुं तिसृभ्य उत्तरा गा दुग्धि। तत्र समन्त्रकं गोत्रयदोहनमिन्द्रार्थममन्त्रकमितरगोदोहनं तदीयानुचरेभ्य इति यथादेवतत्वं प्रभूतत्वेन मानुषदोहनाव्द्यावृत्तिः। कल्पे त्वच्छिद्रकाण्डोक्त एव तत्समानार्थो मन्त्रो विनियुक्तः – ‘बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायातं पुनः। वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पतामिति त्रिर्वाचं विसृजेत्’ इति। ब्राह्मणेऽप्येतस्यैव मन्त्रस्य प्रतीकमस्तु। अर्थतो निर्देशाद्धविरिति पदं पाठभेदः। मन्त्रावृत्तिं विधत्ते — ‘त्रिराह। त्रिषत्या हि देवाः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। त्रिरुक्ते सत्यत्वबुद्धिर्येषां ते त्रिषत्याः। मौनं कुम्भीस्पर्शनं च विनैव तिसृभ्योऽधिका गा दोहयेदिति विधत्ते — ‘अवाचंयमोऽनन्वारभ्योत्तराः। अपरिमितमेवावरून्धे’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। उत्तरासामपि गवां दोहने बहुदेवसहितायेन्द्रायापरिमितं क्षीरं संपादितं भवति। तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वेत्यमन्त्रकदोहनं कल्पे दर्शितम्। पूर्वपक्षत्वेन दारूपात्रं निषेधति — ‘न दारूपात्रेण दुह्यात्। अग्निवद्वैः दारुपात्रम्। यद्दारूपात्रेण दुह्यात्। यातयाम्ना हविषा यजेत’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। मन्थनेनाभिव्यञ्जमानोऽग्निः पूर्वं गूढो दारूणि वर्तत इत्यग्निसहितं दारुपात्रं तत्रत्येनाग्निना क्षीरस्य स्वीकृतत्वाद्धविषो गतरसत्वम्। सिद्धान्तरूपत्वेन तत्पात्रं विधत्ते — ‘अथो खल्वाहुः। पुरोडाशमुखानि वै हवीꣳषि। नेत इतः पुरोडाशꣳहविषो यामोऽस्तीति। कामनेव दारूपात्रेण दुह्यात्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। पूर्वे निषेधवादिनो हविषस्तत्त्वं न जानन्ति। अतस्तद्व्यावृत्त्यर्थमथोशब्दः। अभिज्ञास्त्वेवमाहुः। लोके तावदपूपौदनादीनां क्षुन्निवर्तकत्वेन प्राधान्यं दृष्टं दधिक्षीरादीनां तु सहकारित्वमेव। ततो यागेष्वपि पुरोडाशचरूमांसान्येव सारवन्ति हवींषि न तु पुरोडाशादर्वाचनिस्य़ क्षीरादिहविषः कश्चित्सारोऽस्ति योऽग्निना स्वी क्रियेत। तस्माद्धारुपात्रदोहनं न विरुध्यत इति। ‘यदुपर्युपरि शिरो हरेत्। प्राणान्विच्छिन्द्यात्। अनोऽधः शिरो हरति’ इत्यादाविव नेत इतः पुरोडाशामिति वीप्सा द्वितीया च चरुपुरोडाशादत्यन्तमर्वाचीनस्येत्यर्थे।

[[052]]

पुनरप्यन्यं पूर्वपक्षमाह - शूद्र एव न दुह्यात्। असतो व एष संभूतः। यच्छूद्रः। अहविरेव तदित्याहुः। यच्छूद्रो दोग्वीति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। असतोऽधमावयवात्पादाज्जातः। राद्धान्तमाह — ‘अग्निहोत्रमेव न दुह्याच्छूद्रः। तद्धि नोत्पुनन्ति। यदा खलु वै पवित्रमत्येति। अथ तद्धविरिति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। अग्निहोत्रहविष उत्पवनाभावान्नास्ति शूद्रस्पर्शशुद्धिः। इदं तु हविरूत्पवनस्य त्रिरावृत्त्या पवित्रमतिशयेन प्राप्नोतीति शुद्धमेव।

संपृच्यध्वमिति। कल्पः दोहनेऽप आनीय संक्षालनमानयति संपृच्यध्वमृतावरीरूर्मिणीर्मधुमत्तमा मन्द्रा धनस्य सातये’ इति।

ऋतशब्देन सत्यवाचिना जलेऽवश्यंभाविक्षालनसामर्थ्यनुपलक्ष्यते। हे सामर्थ्यवत्य आपो यूयं कुम्भीगतेन क्षीरेण संपृक्ता भवत। कीदृश्यो यूयम्। ऊर्मिमत्त्वेनात्यन्तमाधुर्येण हर्षहेतुत्वेन च क्षीरसदृश्यः। किमर्थः संपर्कः, सांनाय्यलक्षणधनलाभार्थः। सामर्थ्योर्मिमाधुर्यगुणोपन्यासादत्र रससंपर्को विवक्षितः। न तु द्रव्यसंपर्कमात्रमित्याह — ‘संपृच्यध्वमृतावरीरित्याह। अपां चैवौषधीनां च रसꣳ सꣳ सृजति। तस्मादपां चौषधीनां च रसमुपजीवामः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। दोहमात्राक्षालनेन स्वादुतमोऽपां रसः। कुम्भीगतक्षीरस्वरूपमेव गोभिर्भक्षितानामोषधीनां रसः। तद्रसद्वयं कुम्भ्यां संसृष्टम्। यस्मादुभयमेलनं प्रशस्तं तस्माद्वयं सर्वे तदुभयमुपजीवामः। एतच्च लोकप्रसिद्धम्। छन्दोगास्तूभययोपजीवनं विशदीकृत्याऽऽमनन्ति — ‘अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति या मध्यमस्तन्माꣳ तं योऽणिष्टस्तन्मनः। आपः पीतास्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः’ (छा. ६ -५-१) इति। धनलाभोक्तिप्रयोजनं दर्शयति — ‘मन्द्रा धनस्य सातय इत्याह। पुष्टिमेव यजमाने दधाति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति।

सोमेनेति। कल्पः - ‘अथैनत्तप्त्वोदगुद्वास्य शीतं कृत्वा तिरःपवित्रं दध्नाऽऽतनक्ति सोमेन त्वाऽऽनच्मीन्द्राय दधीति’ इति।

हे क्षीर दधिरूपेण सोमेन त्वामातनच्मि। तेनाऽऽतच्चानेन निष्पन्नं दधीन्द्राय होष्यते। नन्वत्र सोमशब्देन मुख्यं परित्यज्य कुतो दध्युपलक्ष्यते। ब्राह्म-

[[053]]

णान्तरबलादिति ब्रूमः। तत्र ह्यातञ्चनद्रव्यविशेषैर्देवताविशेषाणां प्रीतिं ब्रवती श्रुतिर्दघ्न इन्द्रप्रियत्वं दर्शयति — ‘यत्पूतीकैर्वा पर्णवल्कैर्वाऽऽतञ्च्यात्सौम्यं तद्यात्कलै राक्षसं तद्यत्तण्डुलैर्वैश्वदेवं तद्यदातञ्चने मानुषं तद्यद्दध्ना तत्सेन्द्रं तद्दध्नाऽऽतनक्ति सेन्द्रत्वाय’ इति। अत्राऽऽतञ्चने मुख्यं दधिशब्दं परित्यज्य गौणस्य सोमशब्दस्योपादाने प्रयोजनमाह — ‘सोमेन त्वाऽऽतच्मीन्द्राय दधीत्याह। सोममेवैनत्करोति’ (ब्रा. का. २ प्र. २ अ. ३) इति। सांनाय्यस्य सोमीकरणं प्रयोजनं तस्यापि प्रयोजनमाह — ‘यो वै सोमं भक्षयित्वा संवस्तारꣳ सोमं न पिबति। पुनर्भक्ष्येऽस्य सोमपीथो भवति। सोमः खलु वै सांनाय्यम्। य एवं विद्वान्सांनाय्यं पिबति। अपुनर्भक्ष्योऽस्य सोमपीथो भवति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। सोमपीथः पातव्यत्वेन विहितः सोम इत्यर्थः। अग्निष्टोममनुष्ठाय संवत्सरमतिबाह्य यः सोमयागं न करोति तेनावश्यमसौ कर्तव्यः।
‘वसन्ते ज्योतिषा यजेत’ इति तद्विधानात्। यदि द्रव्याभावदिनिमित्तेन न प्रतिपद्येत तदा तद्भावनया सोमीकृतं सांन्नाय्यं पिबतस्तद्वैकल्पं परिह्रियते। अस्ति ह्यनुष्ठातुमशक्तस्य सर्वत्र भावनया तत्पूर्तिः। अत एव बृहदारण्यके सृष्टिप्रकरणे ब्रह्मचारिणो गार्हस्थ्यधर्मं वाञ्छतस्तदसंभवे सत्युपासनया तत्पूर्तिराम्नायते — ‘एकाकी कामयते जाया मे त्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे रयादथ कर्म कुर्वीयेति स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते तस्यो कृत्स्नता मन एवास्याऽऽत्मा वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा हि तद्विन्दते श्नोत्रं दैवꣳश्रोत्रेण हि तच्छृणोत्यात्मैवास्य कर्माऽऽत्मना हि कर्म करोति’ (बृ. १-४ -१७) इति। नात्मा देहः। वेदगम्यं मन्त्रादिकं दैवं वित्तम्। अतः सोमभावनया वैकल्पपरिहारो युज्यते। कुम्भ्याः पिधानाय पात्रविशेषं विधत्ते – ‘न मृन्मयेनापिदध्यात्। यन्मृन्मयेनापिदध्यात्। पितृदेवत्यꣳ स्यात्। अयस्पात्रेण वा दारूवात्रेण वाऽपिदधाति। तद्धि सदेवम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। पितृणां मृत्पात्रमुदकुम्भश्राद्धादौ। सिद्धम्। दारूपात्रस्य सदेवत्वं दोहनपात्रावगतं मन्त्रान्तर द्वा। तत्रैवमाम्नायते – ‘अमृन्मयं देवपात्रं यज्ञस्याऽऽयुषि प्रयुज्यताम्’ इति। अयस्पात्रस्याप्येतद्द्रष्टव्यम्।पिधानपात्रस्य सोदकत्वं विधत्ते — ‘उदन्वद्भवति। आपो वै रक्षोघ्नीः। रक्ष-

[[054]]

Page No. ५५
सामपहत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। स्वाभिमानिदेवतामुखेनापां रक्षोघ्नत्वम्।
पिधानाय मन्त्रमुत्पाद्य व्याचष्टे — ‘अदस्तमसि विष्णवे त्वेत्याह। यज्ञो वै विष्णुः। यज्ञायैवैनददस्तं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। अदस्तमनुपक्षणिम्। कल्पे तु प्रतीकमिदमित्यभिप्रेत्याच्छिद्रकाण्डमन्त्रो विनियुक्तः- ‘अथैनदुदन्वता कꣳसेन चमसेन वाऽपिदधाति। अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिदधाम्यहम्। अद्भिररिक्तेन पात्रेण याः पूताः परिशेरते” इति। प्रथमपक्षे हे सांनाय्य विष्णवे त्वाऽपिदधामीत्यध्याहारः।
विष्णो इति। कल्पः — ‘अथैतदुपरीव निदधाति यत्र गुप्तं मन्यते विष्णो हव्य ꣳ रक्षस्वेति’ इति।

अत्र रक्षणार्थमेव विष्णुसंबोधनं न त्विन्द्रवद्धविःस्वीकारायेत्यमुमाभिप्रायं विशदयति — ‘विष्णो हव्यꣳ रक्षस्वेत्याह गुप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति। शाखाबर्हिषोरिव सांनाय्येऽपि विधत्ते — ‘अनधः सादयति। गर्भाणां धृत्या अप्रपादाय। तस्माद्गर्भाः प्रजानामप्रपादुकाः। उपरीव निदधाति। उपरीव हि सुवर्गो लोकः। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ३) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः-

‘शुन्ध सांनय्यपात्राणि प्रोक्ष्य मातेति कुम्भिकाम।
संस्थाप्याग्नौ वसू शाखापवित्रं तत्र निक्षिपेत्॥१॥
हुत बिन्दून्सेति गाश्च दुग्ध्वास्तिस्त्रोऽभिमन्त्रयेत्।
संपृ संक्षालनं क्षिप्त्वा सोम दध्नाऽऽतनक्ति हि।
विष्णोऽनघो दधात्यस्मिंस्तृतीये दश वर्णिताः॥२॥

अथ मीमांसा —

तत्र तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे विचारितम् —

‘शुन्धध्वमिति मन्त्रोऽयं पौरोडाशिकशोधने।
सांनाय्यपात्रशुद्धौ वा प्रथमोऽस्तु समाख्यया॥
पौरोडाशिकमित्यत्र प्रकृत्या तद्धितेन वा।
संनिध्यनुक्तितः कल्प्यः क्लृप्तत्वाच्चरमः क्रमात्’ इति।
‘शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे’ इत्ययं मन्त्रः पौरोडाशिकमिति याज्ञिकैः समाख्याते काण्डे पठितत्वात्समाख्यया पुरोडाशकाण्डोक्तानामुलूखलजुह्वादीनां

[[055]]

शोधनेऽङ्गमिति चेत्। मैवम्। पौरोडाशिकमिति समाख्यायां प्रकृतिः पुरोडाश मात्रमभिधत्ते। तद्धितप्रत्ययश्च तत्संबन्धिकाण्डम्। न चैतावता पुरोडाशापात्राणां मन्त्रसंनिधिः प्रत्यक्षो भवति, किंत्वर्थापत्त्या कल्प्यते। यद्युक्तः संनिधिर्न स्यात्तदा मन्त्रग्रन्थस्य पौरोडाशिकसमाख्या न स्यात्। नह्यग्नावसंहितानामिषे त्वादिमन्त्राणामाग्नेयकाण्ड समाख्या भवति। संनिहितानां तु ‘युञ्जानः प्रथमम्’
इत्यादिमन्त्राणां भवत्येषा समाख्या। तस्माक्ताण्डसमाख्यया संनिधिं
परिकल्प्य तत्तंनिध्यन्यथानुपपत्या परस्पराकाङ्क्षारूपं पौरोडाशिकपात्रप्रकरणं कल्पयित्वा तद्द्वारा वाक्यलिङ्गश्रुतीः कल्पयित्वा तया श्रुत्या विनियोग इति समाख्याया विप्रकर्षः। सांनाय्यपात्राणां शोधनमन्त्रसंनिधिस्तु प्रत्यक्षः। इध्माबर्हिः संपादनस्य मुष्टिनिर्वापस्य चान्तरालं सांनाय्यपात्राणां
देशः। उक्तमन्त्रश्चेध्माबर्हिर्निर्वापतिषययोर्मन्त्रानुवाकयोर्मध्यमेऽनुवाके पठ्यते। तेन च प्रत्यक्षसंनिधिना प्रकरणादीनां चतुर्णामेव कल्वनात्सांनिधिः संनिकृष्यते। तस्मात्कमेण समाख्यां बाधित्वा सांनाय्यपात्रशोधनशेषो मन्त्र इत्ययं चरमः पक्षोऽभ्युपेतव्यः। तस्मिन्नेवाध्याये षष्ठपादे विचारितम् —

‘शाखाछेदादयो दोहधर्माः सायं व्यवस्थिताः।
प्रातश्च सन्ति वा सायं स्थानात्ते पूर्ववत्स्थिताः॥
आनर्थक्यप्रतिहतिः पूर्ववन्नैव विद्यते।
बलिनोऽतः प्रकरणात्प्रातर्दोहेऽपि सन्ति ते” इति।

दर्शपूर्णमासप्रकरणे पलाशशाखाछेदनं तया शाखया वत्सापाकरणमित्यादयो दोहधर्माः समाम्नाताः। दोहौ च द्वौ विद्यते। अमावास्यायां रात्रावेको दोहः। प्रतिपदि प्रातरपरो दोहः। तत्र पूर्वन्यायेन स्थानबलात्प्राथमिके सायंदोहे प्रथमश्रुतास्ते धर्मा व्यवतिष्ठन्त इति चेतू। मैवम्। वैषम्यात्। पूर्वत्र हि सोमे विशसनादिधर्माणामनन्वयात्प्रकरणमानर्थक्यप्रतिहतम। अतोऽग्नीषोमीयपशौ स्थानबलात्ते धर्मा व्यवस्तिताः। इह तु नास्त्यानर्थक्यप्रतिहतिः। ततः प्रकरणेन स्थानं बाधित्वा द्वर्योर्दोहयोस्ते धर्मा अभ्युपेयाः।

दशामाध्यायस्याष्टमे पादे विचारितम् —

‘स्वाहेत्युक्तिर्दर्विहोमे संहारः स्यान्न वाऽग्रिमः।
पूर्वन्यायान्न तन्मन्त्रे स्वाहाकाराविधित्वतः॥

[[056]]

विधित्वेऽपि नियत्यै स्यान्न व्यत्यासवषट्कृती।
होमान्तरे वषट्कारस्वाहाकारविकल्पनम्” इति॥

अनारभ्य श्रूयते — “वषट्कारेण स्वाहाकारेण वा देवेभ्योऽन्नं प्रदीयते” इति। दर्विहोमविशेषे श्रूयते- “पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहा” इति। तत्र पूर्वाधिकरणे यथाऽनारभ्यविहितस्य साप्तदश्यस्य प्राकरणिकेन साप्तदश्यविधिनोपसंहारे सति विकृत्यन्तरे साप्तदश्यं नास्ति तथेहाप्यनारभ्यवादेन विहितस्य स्वाहाकारस्य दर्विहोमप्रकरणपठितयन्त्रगतेन स्वाहाशब्देनोपसंहारे सति होमान्तरेषु नास्ति स्वाहाकार इति प्राप्ते ब्रूमः – “पृथिव्यै स्वाहा” इति मन्त्रपाठोऽयम्। न त्वत्र स्वाहाकारोऽनारभ्याधीतब्राह्मणवाक्येनैव विधीयते। न खलु “यमादित्या अꣳशुमाप्याययन्ति” इत्यादियाज्यामन्त्रगतादित्यादिशब्दाः कस्यचिदर्थस्य विधायका दृष्ठाः। यथा सिद्धार्थवाचकादित्यशब्दो न विधत्ते यथा वा क्रियावाचित्वेऽपि वर्तमानार्थ आप्ययन्तीति न विधायकस्तथा वैदिकहविर्विषयो देवस्य दत्तमित्यस्मिन्नर्थे वर्तमानः स्वाहाशब्दो नोच्चारणं विदधाति। तथा सत्युपसंहार्योपसंहारकमोरेकविषयत्वशङ्काया अप्यभावान्नास्त्येवात्र पूर्वन्यायः। ननु प्रकरणादिना मन्त्रस्य होम विनियुक्तत्वात्स्वाहाकारविधिरर्थाल्लभ्यत इति चेत्, एवमपि ब्राह्मणवाक्येन पक्षे प्राप्तः स्वाहाकारो नियम्यतेअस्मिन्नप्युपहोमे स्वाहाकारेणैवान्नं प्रदीयत इति। ततः पाक्षिको वषट्कारोऽर्थान्निवर्तते। किंच पुरस्तात्स्वाहाकारा वा अन्ये देवा उपरिष्टात्स्वाहाकारा अन्य इति ब्राह्मणोक्तन्यायेन स्वाहा पृथिव्पा इत्यपि पाठः पक्षे प्राप्नोति। तत्र “पृथिव्यै स्वाहा” इत्येव पठेदिति नियम्यते। अर्थाद्व्यत्यासो निवर्तते। तस्मादविधित्वविधित्वयोरूपसंहाराभावेन होमान्तरेष्वनारभ्य विहितो वषट्कारस्वाहाकारविकल्पः सुस्थितो भवति। एवं च सति “हुतः स्तोकः” “स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्” इति मन्त्रांशाभ्यां सूचितस्य स्वाहकारविकल्पस्य न कदाचिदप्यनुपपत्तिः।

प्रथमाध्ययस्यद्वितीयपादे किंचिद्विचारितम् —

“तेन ह्यन्नमिति प्रोक्तो वादो हेतुरुत स्तुतिः।
हिना श्रुता हेतुताऽतः शूर्पादन्यच्च साधनम्॥
शूर्पसाधनता श्रौती नाश्रौतैः सा विकल्प्यते।
अतो निरर्थको हेतुः स्तुतिस्तु स्यात्प्रवर्तिका” इति॥

[[057]]

Page No. ५८ 58
इदमाम्नायते — “शूर्पेण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियते” इति। अयमर्थवादो विधेयशूर्पे हेतुत्वेनान्वेति। हि शब्दस्य हेतुवाचित्वात्। यस्मादन्नसाधनं तस्माच्छूर्पेण होतव्यमित्युक्ते यद्यदन्नसाधनं दर्विपिठरादिकं तेन सर्वेण होतव्यमिति लभ्यते। ततः पिठरादयः शूर्पेण सह विकल्प्यन्त इति प्राप्ते ब्रूमः- सूर्पस्य होमसाधनत्वं श्रौतं तृतीयया तदवगमात्पिठरादीनां त्वानुमानिकयतोऽसमानबलत्वान्न विकल्पो युक्तस्ततो हेतुर्व्यर्थः। स्तुतिस्तु प्ररोचनायोपयुक्ता। तस्मात्स्तुतित्वेनान्वयः। अनेनैव न्यायेन प्रकृतेऽपि
“अग्निहोत्रमेव न दुह्याच्छूद्रः। तद्धि नोत्पुनन्ति” इत्यत्र हिशब्दस्य हेतुत्वाद्यत्र यत्र नास्त्युत्पवनं तत्र तत्र शूद्रस्पर्शो निषिद्ध इति व्याप्तौ सत्यामुत्पवनरहितानां व्रीहियवादीनां कदाचिच्छूद्रेण स्पृष्टानां यागयोग्यत्वं न स्यादिति पूर्वः पक्षः। तद्धि नोत्पुनन्तीत्यस्यार्थवादस्य स्तावकत्वेन हेतुप्रतिपादकत्वाभावान्नोक्तो दोष इति राद्धान्तः।

अथ व्याकरणम् —

शुन्धध्वमित्यत्र धातुरुदात्तः। शप्प्रत्ययः पित्त्वादनुदात्तः। अदुपदेशादुत्तरं लसार्वधातुकमप्यनुदात्तम्। दैव्यशब्दो यञन्तत्वे न ञ्नित्यादिरित्याद्युदात्तः। मातारिश्वशब्दो धिषणेतिवन्मध्योदात्तः। धर्मोऽसीत्योकारस्योदात्तानुदात्तयोरोकाराकारयोः स्थाने पतितत्वादेशस्वरेण नित्यमुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादः “स्वरितो- वाऽनुदात्तेऽपदादौ” (पा. ८-२-६) उत्तरपदस्याऽऽदावनुदात्ते परत उदात्तानुदात्तयोर्य एकादेशः स विकल्पेन स्वरितः स्यादित्योकारः स्वरितः। पृथिव्यसीत्यत्र “उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य” (पा. ८-२-४) उदात्तस्य वा स्वरितस्य वा स्थाने यो यण्तस्मादुत्तरस्यानुदात्तस्य स्वरितः स्यादित्यकारः स्वरितः। विश्वस्य धायो धारणं यस्या वृष्टेः सा विश्वधाया। तत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरः प्राप्तः। विश्वशब्दश्च स्वत आद्युदातः। विश्वे देवा ऋतावृध इत्यादौ दर्शनात्। इह तु “बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम्” (पा. ६-१-१०६) इति विश्वमित्येतत्पूर्वपदमन्तोदात्तम्। परमशब्दो नपुंसकलिङ्गोऽपि नित्यनपुंसकत्वाभावात्फिट्स्वरेणान्तोदात्तः दृꣳहस्वेत्यत्र पृथग्वाक्यत्वेन पदात्परत्वाभावान्न निघातः। किंतु धातुस्वरशप् स्वरलसार्वधातुकस्वराः। परमेण धाम्ना दृꣳहस्वेत्येकवाक्यत्वेऽपि दृꣳहस्व मा ह्वाश्चेति समुच्चयविवक्षया चकारस्य लुप्तत्वेन “चादि-

[[058]]

Page No. ५९ 59
लोपे विभाषा’ (८-१-६३) इति निघातस्य विकल्पो द्रष्टव्यः। वसुशब्दो वृषादिः। पवित्रमित्यत्र ‘पुवः संज्ञायम्’ (पा. ३-२-१८५) इति पूङ्धातोरित्रप्रत्यये सतीकार उदात्तः। शतधारशब्दः शतवल्शशब्दवत्। द्रप्सोऽग्नय इत्यत्र घर्मोऽसीतिवदोकारः स्वरितः। बृहन्महतोरूपसंख्यानमिति बृहच्छब्दादुत्तरस्या अजादिविभक्तेरुदात्तत्वम्। कं सुखमकं दुःखं तन्न विद्यते यस्यासौ नाकः पूर्वपदप्रकृतिस्वरः। स्वाहाशब्दो निपातः। द्यावापृथिवीशब्दस्य ‘देवताद्वंद्वे च’ (पा. ६- २-१४१) इत्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वादाद्यन्तावुदात्तौ। विश्वधाया इतिवद्विश्वायुरित्यादयः। ऋतावरीरामन्त्रितत्वान्निघातः। ऊर्मिशब्दस्य फिट्स्वरः। ङीबनुदात्तः। मधुशब्दो वृषादिः। मतुप्तमपावनुदात्तौ। धनशब्दो नपुंसकस्वरः। सोमेन्द्रविष्णुशब्दा वृषादिगताः। हवस्य होमस्य योग्यं हव्यं प्रत्ययस्वरः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः]।

कर्मणे वां दे॒वेभ्यः॑ शकेयं॒ वेषा॑य त्वा॒ प्रत्यु॑-
ष्टꣳरक्ष॒ प्रत्यु॑ष्टा॒ अरा॑तयो॒ धूर॑सि॒ धूर्व॒ धूर्व॑न्तं॒
धूर्व॒ तं यो॑ऽस्मान्धूर्वति॒ तं धू॑र्व॒यं व॒यं धूर्वा॑-
म॒स्त्वं दे॒वाना॑मसि॒ सस्नितमं॒ पप्रि॑तमं॒ जुष्ट॑तमं॒
वह्रि॑तमं देव॒हूतम॑म॒हनु॑तमसि हवि॒र्धानं॒ दृꣳ-
ह॑स्व॒ मा ह्वा॑र्मि॒त्रस्य॑ त्वा॒ चक्षु॑षा॒ प्रेक्षे॒ मा भेर्मा
सं वि॑क्था॒ मा त्वा॑ (१) हि_ꣳसि॒ष॒मु॒रू वाता॑य
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॑ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम॒ग्नये जुष्ठं॒ निर्व॑पाम्यग्नीषोमा॑भ्यामिदं

[[059]]

Page No. ६० 60
दे॒वना॑मि॒दमु॑ नः स॒ह स्फा॒त्यै त्वा॒ नारात्यै॒ सु-
व॑र॒भि वि ख्ये॑षं वैश्वान॒रं ज्योति॒र्दृꣳह॑न्तां॒ दुर्या॒
द्यावा॑पृथि॒व्योरु॒र्व॑न्तरि॑क्ष॒मन्वि॒ह्यदि॑त्यास्त्वो॒षस्थ॑
सादया॒म्यग्ने ह॒व्यꣳ र॑क्षस्व [२]॥

(मा त्वा॒ षट्च॑त्वारिꣳशच्च )

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

०४

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)

अनुवाकत्रयेण पर्वदिनकर्तव्यं समापितमुत्तरैर्दशभिरनुवाकैः प्रतिपद्दिनकर्तव्यमभिधातव्यम्। तत्र प्रथमं तावदस्मिंश्चतुर्थेऽनुवाके हविर्निर्वापोऽभिधीयते।

कर्मण इति। बौधायनः- ‘अथ प्रातर्हुतेऽग्निहोत्रे हस्तौ संमृशते कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमिति’ इति।

आपस्तम्बः- कर्मणे वां देवेभ्यः शकयेमिति हस्ताववनिज्य’ इति।

हे हस्तौ देवानां संबन्धिने कर्मणे प्रक्षालितौ युवां प्रयोक्तुं शक्तो भूयासम्। विनाऽपि प्रक्षालनं लौकिकशक्तेः सद्भावाच्छास्त्रीयशक्त्यर्थो मन्त्रः प्रक्षालनहेतु रित्यभिप्रेत्याऽऽह — ‘कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमित्याह शक्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। कंचिन्मन्त्रमुत्पाद्य तृणास्तरणे विनियुङ्के — “यज्ञस्य वै संततिमनु प्रजाः पशवो यजमानस्य संतायन्ते। यज्ञस्य विच्छित्तिमनु प्रजाः पशवो यजमानस्य विच्छिद्यन्ते। यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्येत्याहवनीयात्संतनोति। यजमानस्य प्रजायै पशुनाꣳसंतत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। यज्ञस्य त्वा संतत्या इत्येषां पदानामादरार्थेन द्विरभ्यासेन भूमिर्यथा न दृश्यते तथा स्तरणीयामिति सूच्यते। अत एवान्यत्राऽऽम्नातम् — ‘अनतिदृश्नꣳस्तृणाति’ इति। स्तरणप्रदेशस्याऽऽद्यन्तौ कल्पे दर्शितौ — ‘गार्हपत्यात्प्रक्रम्य संततामुलपराजीꣳ स्तृणात्याहवनीयात्’ इति। उलपराजिस्तृणविशेषः। प्रणयनं विधत्ते — ‘अपः प्रणयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। तत्प्रकारः कल्पे दर्शितः — ‘अथोत्तरेण

[[060]]

Page No. ६१ 61
गार्हेपत्यमुपविश्य कꣳꣳसं वा चमसं वा प्रणीताप्रणयनमानीय तस्मिꣳꣳꣳस्तिरःपवित्रमप आनयन्नाह ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति प्रसूतः समं प्राणैर्धारयमाणो विषञ्चन्हत्वोत्तरेणाऽऽहवनीयं दर्भेषु सादयित्वा” इति। प्रणयनविधेरर्थवादमाह – ‘श्रद्धा वा आपः। श्रद्धामेवाऽऽरभ्य प्रणीय प्रचरति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। अपां श्रद्धाजनकत्वेन श्रद्धारूपत्वमुपचर्यते। तज्जनकत्वं च श्रुत्यन्तरे समाम्नातम् “आपां हास्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय कर्मणे” इति। दृश्यते च स्नानाचमनोपेतस्य श्रद्धातिशय। पूर्वोक्तमेव प्रणयनविधिं पुनः पुनरनूय बहुधा स्तौति — “अपः प्रणयति। यज्ञो वा आपः। यज्ञमेवाऽऽरभ्य प्रणीय प्रचरति। अपः प्रणयति। वज्रो वा आपः।वज्रमेव भ्रातृव्येभ्य प्रह्रत्य प्रणीय प्रचरति। अपः प्रणयति। आपो वै रक्षोघ्नीः। रक्षसामपहत्यै। अपः प्रणयति। आपो वै देवानां प्रियं धाम। देवानामेव प्रियं धाम प्रणीय प्रचरति। अपः प्रणयति। आपो वै सर्वा देवताः देवता एवाऽऽरभ्य प्रणीय प्रचरति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। यज्ञो यथाऽभीष्टस्वर्गसाधनं तद्वदपामभीष्टप्रीत्यादिसाधनत्वाद्यज्ञत्वम्। प्रणीताभिरद्भिः पिष्टस्य संयवनं प्रचरणम्। यथा वज्रो वैरिणं वारयति तद्वदापः शत्रुं वारयन्ति। रक्षोघ्मीत्वं पुरैवोक्तम्। वृष्ट्युदकस्य देवप्रियधाम्ने द्युलोकादुत्पन्नत्वादवां तद्धामत्वम्। देवास्तावदग्निं प्रविश्य तद्भावं प्राप्ताः। तथा च श्रुयते — “देवासुंराः संयत्ता आसन्। ते देवा बिभ्यतोऽग्निं प्राविशन्। तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवता इति’ इति। स चाग्निरप्सु प्रविष्टः। “स निलायत। सोऽपः प्राविशत्” इति श्रुतेः। तस्मादपां सर्वदेवतात्वम्। ब्राह्मणान्तराद्वा तथात्वं द्रष्टव्यम्।

वेषायेति। कल्पः — “आदत्ते दक्षिणेनाग्निहोत्रहवणीꣳ सव्येन शूर्पं वेषाय त्वेति” इति।

तदेतदुभयं यज्ञायुधमध्यपाति। तानि यज्ञायुर्धान्यत्रैवमाम्नातानि — स्फ्यश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्षं च कृष्णाजिनं च शम्या चोल्खलं च मुसलं च दृषच्चोपला चैतानि वे दश यज्ञायुधानि” इति। तेषां प्रथोगप्रकारस्तत्रैव दर्शितः — “उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान्सꣳस्तीर्य द्वंद्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि स्फ्यश्च कपालानि चेति यथासमाम्नातमप-

[[061]]

Page No. ६२ 62
राणि प्रयुज्य स्रुवं जुहूमुपभृतं ध्रुवां वेदं पात्रीमाज्यस्यालीं प्राशित्रहरणामिडापात्रं प्रणीताप्रणयनमिति पूर्वाणि तान्युत्तरेणावशिष्टान्यत्वाहार्यस्थलीं मदन्तीमुपवेषं प्रातर्दोहपात्राणीति प्रणीताप्रणयनं पात्रसंसादनात्पूर्वमेके समामानन्ति” इति। तत्राग्निहोत्रहवण्यादाने शाखान्तरमन्त्र उदाह्रतः — “वानस्पत्याऽसि दक्षाय त्वेत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते” इति। तस्माद्वेषाय त्वेति मन्त्रेण शूर्पमादत्ते। वेषो व्याप्तिमान्यज्ञस्तदर्थं भोः शूर्व त्वामाददे। अत्रार्थावबोधकाल एव वाक्यपूर्तये पदाध्याहारः। अनुष्ठानकाले तु न लौकिकं पदमध्याहर्तव्यम्। अनाम्नातस्योहादिवदमन्त्रत्वात्। अवबुद्धस्यार्थस्य वाक्यैकदेशेनापि संस्कारोद्बोधे सति स्मृत्युत्पत्तेः। अमन्त्रत्वादेव तद्द्वारकस्मृत्या नास्त्यदृष्टं किंचित्। सूर्याय जुष्टं निर्वपामीत्यूहादीनमन्त्रानपि प्रयुञ्जते। अन्यथाऽग्रये जुष्टमित्येवयाम्नातस्यैव प्रयोगे सौर्यकर्मसमवेतस्यार्थस्य स्मृत्यभावप्रसङ्गात्। शूर्पस्य यज्ञार्थत्वं निर्वापावघातादौ प्रसिद्धमित्याह — “वेषाय तेत्याह। वेषाय ह्येनदादत्ते” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

प्रत्युष्टमिति। कल्पः — “प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याहवनीये गार्हपत्ये वा प्रतितप्य” इति।

व्याचष्टे — “प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याह। रक्षसामपहत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

धूरसीति। कल्पः “जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठमनो भवति तस्यैत्योत्तरां युगधुरमभिमृशति धूरसि धूर्वं धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान्धूर्वति तं धूर्वं यं वयं धूर्वाम इति” इति।

व्रीहिरूपहविर्धारकशकटसंबन्धिनो युगस्य बलीवर्दवहनप्रदेशे कश्चिद्धिंसकोऽग्निः शास्त्रदृष्टोऽस्ति तं प्रार्थयते — भो वह्रे त्वं हिंसकोऽसि। ततः पापरूपं हिंसकं विनाशय। किंच यो राक्षसादिर्यागविघ्नेनास्माञ्जिघांसति तमपि विनाशय। यं वाऽऽलस्यादिरूपं वैरिणं वयं धूर्वामो जिघांसामस्तमपि विनाशय। वह्न्याधारभूताया युगधुरः संस्पर्शं विधत्ते — “धुरसीत्याह। एष वै धूर्योऽग्निः। तं यदनुपस्पृश्यातीयात्। अध्वर्युं च यजमानं -च प्रदहेत् उपस्पृश्यात्येति। अध्वर्योश्च यजमानस्य चाप्रदाहाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २

[[062]]

Page No. ६३ 63
अ. ४ ) इति। तं धूर्वेति वाक्ययोः पौनरुक्त्यभ्रमं निवारयति — “धूर्व तं योऽस्मान्धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वाम इत्याह। द्वौ वाव पुरुषौ। यं चैव धूर्वति। यश्चैनं धूर्वति। तावुभौ शुचाऽर्पयति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। शोकेन योजयतीत्यर्थः।

त्वं देवानामिति। कल्पः “अनोऽभिमन्त्रयते त्वं देवानामसि सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं वह्रितमं देवहूतममह्रुतमसि हविर्धानं दृꣳहस्व मा ह्वारिति” इति।

भोः शकट त्वं देवानां संबन्धि भवसि। ततः शुद्धतमं व्रीहिभिः पूर्णतमं प्रियतमं हविषो वाहकतमं देवानामाह्वातृतमं चासि। किंच व्रीहिभारापादितवक्रत्वरहितं हविषो धारकमस्यतो दृढं भव भग्नं मा भूः। मन्त्रस्य प्रथमभागे स्पष्टार्थत्वं दर्शयति-”त्वं देवानामसि सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं वह्रितमं देवहूतममित्याह। यथायजुरेवैतत्” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। मन्त्रपदैर्योऽर्थो यथा प्रतीयते स तथैव न त्वत्र कश्चिद्विवक्षाविशेषोऽस्ति। द्वितीयभावे व्रीहि भारप्रयुक्तं शैथिल्यं वार्यत इत्याह –”अह्रुतमसि हविर्धानमित्याहानार्त्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। तृतीयभागे स्वयमप्यारोढुं शकटस्य धैर्यं संपाद्यत इत्याह — “दृꣳहस्व मा ह्वारित्याह धृत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। अत एवाऽऽपस्तम्ब उत्तरस्य भागस्य मन्त्रान्तरत्वम भिप्रेत्याऽऽह — “आहृतमसि हविर्धानमित्यारोहति” इति।

मित्रस्येति। कल्पः – “अथ पुरोडाशीयान्प्रेक्षते मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिꣳसिषमिति” इति।

हे व्रीहिसमूह जगन्मित्रस्य सूर्यस्य चक्षुषा त्वामवलोकयामि न तु वैरिचक्षुषा। ततो मा भैषीर्माऽत्र कम्पिष्ठाः। अहं तु त्वां न मारयामि। अनुकूलोऽयमिति बुद्ध्युत्पादनाय मित्रशब्दप्रयोग इत्याह — “मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इत्याह मित्रत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। भयकम्पयोरपि हिंसावान्तरभेदत्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह — “मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिꣳसिषमित्याह हिꣳसायै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

उर्विति। कल्पः- “उरु वातायेति परिणाहमपच्छाद्य” इति।

हे करिष्यमाणद्वार त्वमेतेन पिधानभूततृणाद्यपनयनेन वायुप्रवेशार्थं विस्तीर्णं

[[063]]

Page No. ६४ 64
भव। वायुप्रवेशे प्रयोजनमाह — “यद्गै किंच वातो नाभिवाति। तत्सर्वं वरुणदेवत्यम्। उरू वातायेत्याह। अवारुणमेवैनत्करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। यद्द्रव्यमावृतत्वेन वायुर्न स्पृशति तस्य सर्वस्याऽऽवरको वरुणः स्वामी। तच्च स्वामित्वं वायुना निवर्त्यते।

देवस्येति। कल्पः — “अथ निर्वपति। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामीति” इति।

तत्प्रकारः सूत्रे दर्शितः — “शूर्पे पवित्रे निधाय तस्मिन्नग्निहोत्रवहण्यां हवीꣳषि निर्वपति तया वा पवित्रवत्या” इति।

व्याचष्टे— “देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह प्रसूत्यै। अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्ताम्। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै। अग्नये जुष्टं निर्वपामीत्याह। अग्नय एवेनाञ्जुष्टं निर्वपति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। एनान्व्रीहीन्प्रियं हविर्यथा भवति तथा निर्वपति। आवृत्तिं विधत्ते — “त्रिर्यजुषा। यत्र हमे लोकाः। एषां लोकानामाप्त्यै। तूष्णीं चतुर्थम्। अपरिमितमेवावरून्धे” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

अग्नीषोमाभ्यामिति। आपस्तम्बः — “एवमुत्तरं यर्थादेवतमग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्याम्” इति।

तदिदं स्पष्टी चकार बौधायनः- “एतामेव प्रतिपदं कृत्वाऽग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्यामिन्द्राय वैमृधायेति चेन्द्राग्निभ्यामित्यमावास्यायामसंनयत इन्द्रायेति संनयतो महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति” इति।

देवस्य त्वेत्येतमेव भागमुपक्रमं कृत्वा जुष्टं निर्वपामीत्युपसंहारं कृत्वा तयोर्मध्येऽग्नीषोमाभ्यामिति प्रयोक्तव्यम्। एतत्सर्वमाभिप्रेत्याऽऽह — “स एवमेवानुपूर्वं हवीꣳषि निर्वपति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

इदमिति। कल्पः — “इदं देवानामिति निरुक्तानभिमृशतीदमु नः सहेत्यवशिष्टान्” इति।

शूर्षे निरुक्तमिदं देवानामेव स्वमिदं तु शकटस्थं देवैः सहितानामस्माकं स्व यागन्तराणामस्माभिः करिष्यमाणत्वाद्भोक्ष्यमाणत्वाच्च। भागयोरसांकर्याय मन्त्र

[[064]]

Page No. ६५
द्वयमित्याह — ‘इदं देवानामिदमु नः सहेत्याह व्यावृत्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

स्फात्या इति। कल्पः — ‘स्फात्यै त्वा नारात्या इति निरुप्तानेवाभिमन्त्र्य’ इति।

हे हविरभिवृद्ध्यै त्वामभिमन्त्रयामि। तत्राभिवर्धनमदानाय न भवति किंतु देवेभ्यो दातुमेव। सोऽयं मन्त्रो हविषोऽवस्कन्दनेन क्षयो मा भूदित्येवं रक्षार्थ इत्याह — ‘स्फात्यै त्वा नारात्या इत्याह गुप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

सुवरिति। बौधायनः — ‘अथाऽऽहवनीयमीक्षते सुवरभि विख्येषं वैश्वानरं ज्योतिरिति’ इति।

आपस्तम्बस्तु मन्त्रभेदमभिप्रेत्याऽऽह — ‘सुवरभि विख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयम्’ इति।
स्वर्गसाधनत्वेन स्वर्गरूपं सर्वयागप्रदेशमभितो विशेषेण पश्यामि। आहवनीयाग्निं स्वर्गप्रकाशकज्योतिःस्वरूपं पश्यामि। शकटस्योपरिभागे परितः कटवेष्टिते तमस्विनि प्रदेशेऽवस्थितस्य बहिरवलोकनमप्यपेक्षितमित्याह — ‘तमसीव वा एषोऽन्तश्चरति। यः परीणहि। सुवरभि विख्येषं वैश्वानरं ज्योतिरित्याह। सुवरेवाभि विपश्यति वैश्वानरं ज्योतिः” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

दृ ꣳहन्तामिति। बौधायनः — ‘अथ गृहानन्वीक्षते दृꣳहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योरिति’ इति। आपस्तम्बाः — ‘दृꣳहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योरिति प्रत्यवरुह्या’ इति।

इहलोकपरलोकयोरस्मद्गृहा दृढी भवन्तु। अदार्ढ्यशङ्कायाः सद्भावाद्दार्ढ्यमाशंसनीयमित्याह — ‘द्यावापृथिवी हविषि गृहीत उदवेपेताम्। दृꣳहन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योरित्याह। गृहाणां द्यावापृथिव्योर्धृत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति। गृहीतहविष्कः किंवोद्दिश्य यक्ष्यतीत्यज्ञानाल्लोकयोर्भयेन कम्पः प्राप्तः। दृꣳहन्तामित्युक्ते सत्येतद्विनाश उद्देश्यो न भवतीति निश्चयाद्धैर्यं भवति।

[[065]]

Page No. ६६
उर्विति। कल्पः ‘उर्वन्तरिक्षमन्विहीति हरति’ इति।

व्याचष्टे — ‘उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्याह गत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

आदित्या इति। कल्पः — ‘एत्योत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयत्यदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीति’ इति।

अदितिशब्दस्य भूमिरर्थ इत्याह – ‘अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामीत्याह। इयं वा अदितिः। अस्या एवैनदुपस्थे सादयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

अग्न इति। कल्पः — ‘गार्हपत्यमभिमन्त्रयते – अग्ने हव्यꣳ रक्षस्येति’ इति। अत्र हविषो रक्षामात्रं विवक्षितमित्याह— ‘अग्ने हव्यꣳ रक्षस्वेत्याह गुप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ४ ) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

कर्मणे हस्तयोः शुद्धिर्वेषा शूर्पपरिग्रहः।
प्रत्युष्टमिति संतप्य धूः स्पृशेच्छकटे धुरम्॥१॥
त्वमीषां संस्पृशेद्दृꣳह शकटं त्वधिरोहति।
उर्वन्तर्धिमपच्छाद्य मित्रेति हविरीक्षते॥२॥
देवेति निर्वपेदग्नीत्यपि पूर्वानुषञ्जनात्।
इदं निरुप्ततच्छेषौ स्पृशेत्स्फात्यभिमन्त्रणम्।
सुवर्विहारं वीक्ष्याथ वैश्वा पूर्वाग्निवीक्षणम्।
दृꣳहावरूह्योरू गच्छेददि भूमौ हि सादयेत्।
अग्नेऽभिमन्त्रणं मन्त्रा उक्ता एकोनविंशतिः॥४॥

अथ मीमांसा —

तत्र केचित्सामान्यविचारा उच्यन्ते। यद्यपीषे त्वेत्यत्रैवैते वक्तव्यास्तथाऽपि सर्वत्र संचारव्युत्पत्तये तत्तदनुवाकेषु वर्ण्यन्ते।

द्वादशाध्यायस्य तृतीयपादे विचारितम्—

‘अनध्याये मन्त्रपाठः क्रतौ नास्त्यस्ति वा न सः।
तत्पाठस्य निषिद्धत्वादस्ति तत्रानिषेधतः” इति॥

[[066]]

Page No. ६७
“पर्वणि नाध्येतव्यम्” इति निषिद्धत्वादनध्यायेषु क्रतुप्रयोगे मन्त्रपाठो नास्तीति चेत्, मैवम्। निषेधस्य ग्रहणार्थाध्ययनविषयत्वात्क्रतुप्रयोगे तदभावात्। अन्यथा प्रतिपद्येवेष्टेर्विहितत्वेन मन्त्रपाठाभावे तदध्ययनमनर्थकं स्यात्। तस्मात्प्रतिपदि “कर्मणे वाम्” इत्यादयो मन्त्राः पठितव्याः।

तत्रैवान्यद्विचारितम् —

“स्वरो मन्त्रे भाषिकः किं स्यात्प्रावचनिकोऽथवा।
ब्राह्मणोक्तेरादिमेऽन्यस्तदुक्तेर्लक्षणत्वतः” इति॥

तत्तद्देशीयब्राह्मणस्वरो भाषिक इत्युच्यते। तदुक्तमाचार्यैः —

“छन्दोगा बह्वृचाश्चैव तथा वाजसनेयिनः।
उञ्चनीचस्वरं प्राहुः स वै भाषिक उच्यते” इति।

सोऽयं भाषिकः क्रतौ मन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः। कुतः। ब्राह्मणोक्तत्वात्। मन्त्रस्य लिङ्गविनियोज्यतया स्वरविशेषविधानायैव ब्राह्मणे मन्त्र उपादीयत इति प्राप्ते ब्रूमः — न हि ब्राह्मणे मन्त्रः पठ्यते, किंतु प्रवचनप्रसिद्धस्वराद्युपेतं मन्त्रकाण्डोत्पन्नं मन्त्रमुपलक्षयितुं तदुपलक्षणसमर्थानि मन्त्रोपक्रमसदृशानि कानिचिदक्षराण्युच्चार्यन्ते, यथा — ‘इमामगृभ्णन्र शनामृतस्येत्यश्वाभिधानीमादत्ते” इति। एतमेवाभिप्रायं द्योतयितुं क्वचिच्छब्दान्तरेणोपलक्ष्यते, यथा — “सावित्राणि जुहोति प्रसूत्यै” इति। यत्र लिङ्गसिद्धो विनियोगस्तत्र ब्राह्मणमनुवादकमस्तु। तस्मात्प्रावचानेकः स्वरः क्रतौ कर्मणे वाभित्यादिमन्त्राणां प्रयोक्तव्यः।

तत्रैवान्यद्विचारितम् —

“ब्राह्मणोत्पन्नमन्त्रस्य त्रैस्वर्यं भाषिकोऽथवा।
आद्योऽन्यमन्त्रवन्मैवं स्वरान्तरीववर्जनात्” इति॥

“वानस्पत्योऽसि” इत्ययं मन्त्रो ब्राह्मण एवोत्पन्नः। तस्याप्यन्यमन्त्रवत्प्रावचनिकस्वर इति चेत्। मैवम्। मन्त्रकाण्डे तदपाठेन तत्स्वराभावात्। तस्माद्भाषिकस्वरः। यद्यपि “यज्ञस्य संततिः” इति तैत्तिरीयब्राह्मणोत्पन्नो मन्त्रस्त्रैस्वर्येणाऽम्नायते तथाऽपि “सोमाय राज्ञे क्रीताय प्रोह्यमाणायानुब्रूहि” इत्येवमादीनां बह्वृचब्राह्मणोत्पन्नमन्त्राणामयं भाषिकः स्वरः।

अन्यदपि तत्रैव चिन्तितम्-

“यदा कदाचित्मन्त्रान्ते वा कर्मानियमाद्भेवत्।
आद्यो मैवं कृत्स्नजन्यस्मृतेरङ्गत्वतोऽन्तिमः” इति।

[[067]]

Page No. ६८
“इषे त्वां” इति मन्त्रः शाखाछेदे करणम्। “इमामगृभ्णन्” इति रशनादाने। तत्र संशयः –किं मन्त्रादौ कर्म कर्तव्यं किंवाऽगृभ्णरशनामित्येवंविधस्य कर्मप्रकाशकमन्त्रस्योच्चारणकाले किंवा यस्य कस्यचित्पदस्योच्चारणकाल आहोस्विन्मत्रान्तेऽथवा ततोऽपि किंचिद्विलम्बेनेति। तत्र नियामकाभावाद्यदा कदाचिदिति प्राप्ते ब्रूमः — कृत्स्नमन्त्रजन्यमर्थस्मरणं कर्मणोऽङ्गम्। तच्च मन्त्रसमाप्तेः पूर्वं नोदेति। विलम्बे तूत्पन्नं विनश्यतीति परिशेषात् “कर्मणे वाम्” इत्यादिमन्त्रान्ते कर्म संनिपतेत्।

तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे विचारितम् —

“हस्तौ द्वाववनेनिक्ते स्तृणात्युलपराजिकाम्।
दर्भस्तरण एवाङ्गं हस्तशुद्धिरुताखिले॥
तन्मात्राङ्गत्वमत्र स्यादानन्तर्यात्मकात्क्रमात्।
लिङ्गप्रकरणाभ्यां तु सर्वानुष्ठानशेषता” इति॥

दर्शपूर्णमासयोः श्रुयते — “हस्ताववनेनिक्ते। उलपराजीꣳ स्तृणाति” इति। वेद्यामास्तरितुं संपादितः स्तम्ब उलपराजी। तत्र हस्तशुद्धिदर्भास्तरणवाक्ययोर्नैरन्तर्येण पाठात्क्रमप्रमाणेन हस्तंशुद्धिरास्तरणमात्रास्याङ्गमिति चेन्मैवम्। अवनेजन हस्तसंस्कारः। संस्कृतौ च हस्तौ सर्वनुष्ठानयोग्यावित्येतादृशं सामर्थ्यं लिङ्गम्। प्रकरणं च दर्शपूर्णमासयोः स्फुटम्। अतः प्रबलाभ्यां लिङ्गप्रकरणाभ्यां क्रमबाधात्सर्वशेषो हस्तशुद्धिः। अयं न्यायो वाग्यमेऽपि द्रष्टव्यः।

चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“मृन्मये प्रणयेत्कामी नित्येऽप्येतदुतेतरत्।
आकाङ्क्षा संनिधिश्चास्ति तस्मान्नित्येऽपि मृन्मयम्॥
कामार्थत्वादयोग्यत्वं सामान्यविहितेन च।
आकाङ्क्षाया निवृत्तत्वान्नित्यार्थमितरद्भवेत्” इति॥

अपः प्रणयतीति प्रकृत्य श्रूयते — “मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्य प्रणयेत्” इति (तत्रापां प्रणयनस्य नित्येऽपि प्रयोगे मृन्मयपात्रमेव साधनम्। कुतः। नित्येऽपि पात्रस्याऽऽकाङ्क्षितत्वात्। न च लोकसिद्धं किंचित्पात्रमुपादीयत इति वाच्यम्। श्रौते कर्मण्यश्रुताच्छ्रुतस्य संनिहितत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः —

[[068]]

Page No. ६९
कामार्थं मृन्मयमाम्नातम्। तच्च सति कामे योग्यम्। न हि पाक्षिकं कामं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तं नित्यस्य योग्यं भवति। पात्राकाङ्क्षा तु सामान्यतो विहितेन निवर्तते। “अपः प्रणयति” इति हि पात्रमनुपन्यस्य विहितम्। तच्चान्यथाऽनुपपत्त्या पात्रं सामान्येनाऽऽक्षिपति। तस्मान्नित्यप्रयोगे तत्काम्यं मृन्मयं नान्वेति। किंत्वितरत्पात्रं किंचिदुपादेयम्। “चमसेनापः प्रणयेत्” इति नित्ये पात्रं विधीयत इति चेत्तर्हि कृत्वाचिन्ताऽस्तु।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“देवस्य त्वेति मन्त्रस्य भिन्नत्वमथवैकता।
ऐक्यप्रयोजकस्यात्र दुर्बोधत्वेन भिन्नता॥
विभागे सति साकाङ्क्षस्यैकार्थत्वं प्रयोजकम्।
तस्माद्वाक्यैक्यमेतेन यजुरन्तोऽवधार्यते” इति॥

दर्शपूर्णमासयोराम्नायते — “देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वापामि” इति। तत्र वाक्यानि भिन्नानि भवितुमर्हन्ति। कुतः। एकत्वनियामकस्य दुर्बोधत्वात्। अर्थैक्यं वाक्यैक्ये प्रयोजकमिति चेन्न। एकस्मिन्पदेऽतिव्याप्तेः। पदसमूहस्य वाक्यत्वे समूहानामत्र बहूनां संभवाद्वाक्यं नावधार्यत इति प्राप्ते ब्र्मः — यद्विभागे साकाङ्क्षमविभागे चैकार्थं तदेकं वाक्यमिति नियामकम्। विभागे साकाङ्क्षमित्येवोक्तेऽतिव्याप्तिः स्यात्। “स्योनं ते सदनं करोमि धृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि तस्मिन्त्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेव सुमनस्यमानः” इत्यत्र तस्मिन्त्सीदेत्यादिपदसमूहस्य साकाङ्क्षत्वमस्त्यतस्तद्व्यवच्छेत्तुमेकार्थमित्युक्तम्। न हि तत्रैकार्थत्वमस्ति। पूर्वसमूहस्य सदनकरणमर्थः उत्तरसमूहस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनमर्थः। स्योनं समीचीनिं सुशेवं सुष्ठु सेवितुं योग्यमिति प्रथमवाक्यस्यार्थः। व्रीहीणां मेध व्रीहिसारभूत पुरोडाशेत्यर्थः। अत्र द्वयोः समूहयोर्वाक्यद्वयत्वमुभयवादिसिद्धं तदेकार्तमित्यनेन वार्यते। एकार्थमित्युक्तेऽतिव्याप्तिः। भगो वां विभजतु पूषा वां विभजत्वित्यनयोर्भिन्नमन्त्रत्वेन संमतयोः पदसमूहयोस्तात्पर्यविषयस्य द्रव्यविभागरूपस्यार्थस्यैकत्वात्तद्व्यवच्छेत्तुं विभागे साकाङ्क्षमित्युक्तम्। प्रकृतेऽग्नये जुष्टमित्यादिसमूहे पृथक्कृते पूर्वो देवस्य त्वेति समूहो न निराकाङ्क्षः। एकीकृते तु कृत्स्नस्यैक एवार्थो निर्वापः। एतेनैकवाक्यत्वनिर्णयेनानियतपरिणामस्य यजुषोऽवसानं निश्चेतुं शक्यम्।

[[069]]

Page No. ७०
तत्रैवान्यद्विचारितम् —

“या ते अग्ने रजेत्यध्याहारो यद्वाऽनुषञ्जनम्।
तनुरित्यन्यशेषत्वादध्याहारोऽत्र लौकिकः॥
वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषञ्जनम्।
अन्यशेषोऽपि बुद्धिस्यो लौकिकस्तु न तादृशः” इति॥

ज्योतिष्टोम उपसद्धोमेष्वेवमाम्नायते — “या ते अग्नेऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठोग्रं वचो अपावधीं त्वेषं वचो अपवधीꣳ स्वाहा। या ते अग्ने रजाशया। या ते अग्ने हराशया” इति। अयमर्थः — अयसा रजतेन हिरण्येन च निर्मिता अग्नेस्तिस्त्रस्तनवः। तास्वाद्या येयमुक्ता साऽतिशयेन प्रवृद्धा गह्वरे तीक्ष्णद्रव्ये लोहेऽवस्थिता तया तन्वा क्षुत्पिपासे गोवधाद्युपपातकं वीरहत्यादिकं च महापातकं हतवानस्मीति। तथा च ब्राह्मणम् — “उग्रं वचो अपावधीं त्वेषं वचो अपवाधीꣳ स्वाहेति। अशनयापिपासे ह वा उग्रं वचः। एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वचः” इति। तत्र स्वाहान्तः प्रथमो मन्त्रः संपूर्णवाक्यात्वान्निराकाङ्क्षः। द्वितीयतृतीयमन्त्रयोराकाङ्क्षां पूरयितुमुचितो लौकिको वाक्यशेषोऽ ध्याहर्तव्यः।न हि तनूर्वर्षिष्ठेत्यादिभागस्तयोरन्वेतुं योग्यः।तस्य प्रथममन्त्रशेषत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः –वैदिकयोर्मन्त्रयोराकाङ्क्षा वैदिकेनैव वाक्यशेषेण पूरणीया। ततस्तनूर्वर्षिष्ठेत्यादिभागः उत्तरयोर्मन्त्रयोरनुषज्यते। यद्यप्यसावन्यशेषस्तथाऽपि बुद्धिस्थः सन्कल्पनीयादध्याहारात्संनिकृष्यते। तस्मादनुषङ्गः कर्तव्यः। एवं च सति प्रकृतेऽप्यग्नीषोमाभ्यामित्यस्मिन्मन्त्रे देवस्य त्वेत्यादिपूर्वभागो जुष्टमित्याद्युत्तरभागाश्चानुषञ्जनीयः।

नवमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
“सवित्रश्व्याद्यूहनीयं न वाऽर्थः संगतस्ततः।
ऊहो नाविकृतस्यैव निर्वापान्वयसंभवात्” इति॥

“देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे” इत्यस्मिन्नेव मन्त्रे सवित्रश्विपूषशब्दाः कर्मसंगतं देवतारूपमर्थमभिधातुमर्हन्ति। तथा सति दृष्टप्रयोजनलाभात्। अग्निश्च कर्मसमवेता देवता। ततः कयाचिदपि व्युत्पत्या सवित्रादिशब्दैरग्निरभिधीयताम्। अथोच्यतेऽग्निशब्देनैवाग्नेरभिधानात्पुनस्तदभिधानं व्यर्थम्। किंच देवतान्तरेषु रूढास्ते शब्दा नाग्निमभिदध्युरिति। एवं तर्हि तास्तिस्त्रो

[[070]]

Page No. ७१
देवता अग्निना सह कर्मणि विकल्प्यन्ताम्। ततः प्राकृतस्य मन्त्रस्य विकृतिष्वतिदेशे सति सवित्रादिशब्दस्थाने तत्तद्देवतावाचकशब्द ऊहनीय इति प्राप्ते ब्रूमः — नात्रोहः कर्तव्यः। कुतः। अविकृतस्यैव मन्त्रस्य निर्वापशेषत्वेनान्वयसंभवात्। न हि प्रकृतावग्निना सह सवित्रादिदेवतानां विकल्पो वाक्यभेदादिदोषप्रसङ्गात्। तस्मान्निर्वापस्तावकानां सवित्रादिशब्दानां कर्मण्यसमवेतार्थ त्वान्नास्त्यूहः।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“तत्राग्निशब्दो नोह्यः स्यादूह्यो वा स्तावकत्वतः।
सवित्रादिवदाद्यो नो समवेतार्थवर्णनात्” इति॥

तस्मिन्पूर्वोक्त एव मन्त्रेऽग्नये जुष्टमित्ययमग्निशब्दो विकृतिषु नोहनीयः। कुतः। देवतान्तरवाचिसवित्रादिशब्दवदग्निशब्दस्याप्यत्र निर्वापस्तावकत्वेन पाठादिति प्राप्ते ब्रूमः — विषमो दृष्टान्तः। कर्मण्यसमवेतार्थाः सवित्रादिशब्दाः अग्निशब्दस्त्वाग्नेये कर्मणि समवेतमर्थं ब्रूते। नन्वत्र जुष्टशब्दोऽसमवेतार्थः। निर्वापात्पूर्वं हविषो जुष्टत्वाभावात्। तद्योगादग्निशब्दोऽपि तथा स्यादिति चेत्। मैवम्। जुष्टं यथा भवति तथा निर्वपामीति क्रियाविशेषणत्वेन भविष्यज्जोषणपरत्वे सति समवेतार्थत्वात्। तस्मात्सूर्ययागे सूर्याय जुष्टं निर्वपामीत्येवमूहनीयम्। एवं च सति प्रकृतेऽपीन्द्राय वैमृधायेत्याद्यूहः कर्तव्यः।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“ऊहप्रवरनाम्नं किं मन्त्रताऽस्त्यथवा न हि।
मन्त्रस्तदेकवाक्यत्वान्न तल्लक्षणवर्जनात्” इति॥

“अग्नये जुष्टं निर्वपामि” इत्यस्य सौर्यचरौ सूर्याय जुष्टमित्येवं पदान्तरप्रक्षेप ऊहः। अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इत्यस्य मन्त्रस्य शेषत्वेन प्रयोगकाले देवदत्तोऽयमिति ब्राह्मणनामधेयविशेषं पठन्ति। तथा वरणमन्त्रेषु — आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजगोत्रं ब्राह्मणं त्वा वृणीमह इति प्रवरं पठन्ति। एतेषामूहप्रवरनामधेयानां मन्त्रत्वमस्ति। कुतः। मन्त्रेण सहैकवाक्यत्वात्, इति चेन्मैवम्। याज्ञिकप्रसिद्धिरूपस्य मन्त्रलक्षणस्योहादावभावात्। न ह्यध्येतार ऊहादीन्मन्त्रकाण्डेऽधीयते। तस्मान्नास्ति मन्त्रत्वम्। तथा सतीन्द्राय वैमृधाय जुष्टमित्याद्यूहस्य मन्त्रत्वाभावात्स्वरवैकल्येऽपि मन्त्रो हीन इत्यादिनोक्तो दोषो न भविष्यति। तदेवं मन्त्रसंभाविता विचारा दर्शिताः।

[[071]]

Page No. ७२
अथ व्याकरणम्-

कर्मणे वामित्यादिशब्देषु नब्विषयस्येत्यादिकं पूर्वोक्तं यथायोगमनुसंधेयम्। वेषशब्दो वृषादिः। प्रथमद्वितीययोर्धूर्वशब्दयोर्वाक्यादित्वेन पदात्परत्वं नास्तीति निघाताभावः। तृतीयस्य तं धूर्वेत्येवं पदादुत्तरत्वादस्ति निघातः। योऽस्मान्धूर्वति यं धूर्वाम इत्यनयोर्यच्छब्दयोगान्निघातो निषिद्धः। “निपातैर्यद्यादिहन्तकुविन्नेच्चेच्चण्कच्चिद्यत्रयुक्तम्” (पा. ८-१-३) एतैर्यदादिभिर्युक्तं न निहन्यते। सस्निपप्रिशब्दयोः क्विन्प्रत्यस्य नित्वादाद्युदात्तः जुष्टशब्दो गतः। वह्निशब्दो वृषादिः। देवानाह्वयतीति देवहूरित्यत्र तत्पुरुषे तुल्यार्थेति द्वितीयान्तपूर्वपदप्रकृतिस्वरः प्राप्तः। स च कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण बाध्यते। अह्रूतमित्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः। हविर्धानमित्यत्र ल्युटप्रत्ययात्पूर्वस्य धाशब्दस्योदात्तत्वात्समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। दृꣳ हस्वेति गतम्। प्रेक्ष इत्यत्रोत्तरपदादेरनुदात्तत्वेऽपि स्वरितो वाऽनुदात्त इत्यस्य विकल्पितत्वादेकादेश इत्युदात्तः। मा भेरित्यत्र चादिलोपसुत्रेण निघातस्य विकल्पितत्वाद्धातुस्वरः। वातशब्दो वृषादिः। सवितुरित्यत्र प्रातिपदिकान्तोदात्तस्य विभक्त्या सहैकादेशे सत्युकार उदात्तः। प्रसव इत्यत्र सुधातोरप्प्रत्यये सति तस्य पित्त्वाद्धातुस्वर एव शिष्यते। ततः समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते तदपवादः “थाथवञ्क्ताजवित्रकरणाम्” (पा. ६-२-१४४) गतेः कारकादुपपदाच्चोत्तरेषां थादीनामष्टानां प्रत्यायानामन्त उदात्तः स्यात्। पूषण इत्यत्रानुदात्तस्य च यत्रेति विभक्तिरूदात्ता। अग्नीषोमाम्यामित्यग्निशब्दस्यान्तोदात्तत्वात्सोमशब्दस्य चाऽऽद्युदात्तत्वात्समासे देवताद्वंद्वे चेति युगपदुभयोः प्रकृतिस्वरत्वम्। उशब्दस्यानुदात्तत्वं स्वरादिपाठे निपातितम्। सहशब्दस्य निपातत्वाभावेन फिट्स्वरः। स्फात्या इत्यत्र स्फायीधातोर्ण्यन्तादुत्तरस्य क्तिन्प्रत्ययस्य नित्त्वेन स्फाशब्दस्योदात्तत्वप्राप्तावप्युदात्तस्य णिचो लुप्तत्वादुदात्ता निवृत्तिस्वरेण क्तिन्नुदात्त इति उदात्तयण इति विभक्तिरूदात्ता। अरातिशब्दस्य नञ्तपुरूषत्वादव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। सुवरिति वृषादिः। अभीति फिट्स्वरः। वीत्युपसर्गस्वरः। दृꣳहन्तामित्यत्र वाक्यादित्वान्निघाताभावः। द्यावापृथिव्योरित्यत्रोदात्तयण इति विभक्तिरूदात्ता। उपस्थशब्दः पृषोदरादिः॥

[[072]]

Page No. ७३
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीय-
संहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥

०५

(अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।

दे॒वो वः॑ सवि॒तोत्पु॑ना॒त्वाच्छि॑द्रेण प॒वित्रेण वसोः॒
सूर्यस्य रश्मिभि॒रापो॑ देवारग्रेपुवो अग्रेगु॒वोऽ-
ग्र॑ इ॒मं य॒ज्ञं नय॒ताग्रे य॒ज्ञप॑तिं धत्त युष्मानि-
न्द्रो॑ऽवृणीत वृत्रतूर्ये॑ यू॒यमिन्द्र॑मवृणीध्वं वृत्र-
तूर्ये॒ प्रोक्षि॑ताः स्था॒ग्नये॑ वो॒ जुष्टं॒ प्रोक्षा॑म्य॒ग्नी-
षोमाभ्या॒ꣳꣳ शुन्ध॑ध्वं॒ दैव्या॑य॒ कर्म॑णे देवय॒ज्या-
या॒ अव॑धूतꣳꣳ रक्षोऽव॑धूता॒ अरात॒योऽदि॑त्या॒स्त्व-
ग॑सि॒ प्रति॑ त्वा [१] पृ॒थि॒वी वेत्त्वधि॒षव॑ण-
मसि वानस्प॒त्यं प्रति॒ त्वाऽदि॑त्या॒स्त्वग्वेत्त्व॒ग्नेस्त॒नू
र॑सि वा॒चो वि॒सर्ज॑नं दे॒ववी॑तये त्वा गृह्रा॒म्यद्रि॑-
रसि वानस्प॒त्यः स इदं दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यꣳꣳ सु॒शमि॑
शमि॒ष्वेष॒मा व॒दोर्ज॒मा व॑दद्यु॒मद्व॑दत् व॒यꣳसं॑घातं
जे॑ष्म व॒र्षवृ॑द्धमसि॒ प्रति॑ त्वा व॒र्षवृ॑द्धं वेत्तु॒ परा॑-
पूतँ॒ꣳꣳरक्षः॒ परा॑पूता॒ अरा॑तयो॒ रक्ष॑सां भा॒गोऽसि
वा॒युर्वो॒ वि विनक्तु दे॒वो वः॑ सवि॒ता हिरण्य॑पाणिः॒
प्रति॑ गृह्णातु (२)

(त्वा॒ भा॒ग एका॑दश च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

[[073]]

Page No. ७४
(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।

चतुर्थानुवाके व्रीहिनिर्वापः प्रोक्तो निरुप्ते तुषस्य रक्षोभागत्वात्तदपनयनार्थोऽवघातः पञ्जमेऽनुवाकेऽभिधीयते। प्रोक्षितानामेव व्रीहीणामत्रावघातयोग्यत्वात्प्रोक्षणस्य चोत्पूतोदकसाध्यत्वादुत्पवनमन्त्रस्य चाङ्गभूतस्याङ्गिन्युत्पवने साकाङ्क्षत्वादुत्पवनमन्त्रव्याख्यानात्प्रागेवोत्पवनं विधत्ते — ‘इन्द्रे वृत्रमहन्। सोऽपः। अभ्यम्रियत। तासां यन्मेध्यं यज्ञयꣳ सदेवमासीत्। तदपोदक्रमात्। ते दर्भा अभवन्। यद्दर्भैरप उत्पुनाति। या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपः। ताभिरेवैना उत्पुनाति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। इन्द्रेण हतस्य वृत्तस्योदकाभिमुख्येन मृतत्वादुदकस्य सारं निर्गतम्। तच्च सारं द्विविधं दैवं मानुषं च। तत्र मलप्रक्षालनोपयुक्तं मानुषम्। दैवं च द्विविधं स्त्रानादिना पापशोधकं प्रोक्षणादिना द्रव्यशोधकं च। तदुभयमत्र मेध्ययज्ञियशब्दाभ्यां विवक्षितम्। तच्च निर्गत्य भूमौ दर्भरूपेणाऽऽविर्बभूव।
तस्माद्दर्भैरूत्पुनीयात्। दर्भसंख्यां विधत्ते — ‘द्वाभ्यामुत्पुनाति। द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। अनेन विधीयमानद्वित्वेन विरोधात्पूर्वस्मिन्वाक्ये दर्भैरिति बहुवचनं जात्यभिप्रायं व्याख्येयम्। यजमानो ह्येकेन पादेनोत्तिष्ठन्प्रतिष्ठां न लभते। द्वाभ्यां तु लभते। ततो दर्भद्वित्वमपि प्रतिष्ठित्यै भवति।

देव इति। कल्पः अथैतस्यामेव स्रुचि तिरःपवित्रमप आनीयोदीचीनाग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पुनाति देवो वः सवितोत्पुनोत्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्यरश्मिभिरिति पच्छः’ इति।

अत्र स्रुक्शब्देन निर्वापहेतुरग्निहोत्रहवणी विवक्षिता। सशूकायामग्निहोत्रहवण्यमप आनीयेत्यन्यत्राभिधानात्। हे आपोऽध्वर्युहृदयेऽवस्थितः प्रेरकोऽन्तर्यामी युष्मानूर्ध्वं पुनातु। केन साधनेन। आदित्यरूपत्वभावनाबलादच्छिद्रेण दर्भपवित्रेण। पुनरपि केन। जगन्निवासहेतोः सूर्यस्य रश्मित्वेन भावितैर्दर्भावयवैः। यथोक्तं मन्त्रार्थं विशदयति — ‘देवो वः सवितोत्पुनात्वित्याह। सवितृप्रसूत एवैना उत्पुनाति। अच्छिद्रेण पवित्रेणेत्याह। असौ वा आदित्योऽच्छिद्रं पवित्रम्। तेनेवैना उत्पुनाति। वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरित्याह। प्राणा वा आपः। प्राणा वसवः। प्राणा रश्मयः। प्रणैरेव प्राणान्त्संपृणक्ति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। उदकेनाऽऽप्यायिताः प्राणा इत्यपां

[[074]]

Page No. ७५
प्राणत्वम्। आदित्याद्यधिष्ठातृदेवतानुग्रहैश्चक्षुरादीनां प्राणानां देहे वासितत्वाद्वसुशब्दाभिधेयानां देवतानुग्रहाणां प्राणत्वम्। आदित्यरश्मीनां प्राणव्यवहारोपकारित्वात्प्राणत्वम्। ततः सूर्यरूपप्राणत्वेन भावितैर्दर्भप्राणैः सहोदकरूपाः प्राणा उत्पवनकाले संपृक्ता भवन्ति। मन्त्रस्य सवितेत्यनेन लिङ्गेन यत्सावित्रत्वं यच्च पादबद्दत्वादृग्रूपत्वं तदुभयमत्र सप्रयोजनामित्याह — “सावित्रियचां। सवितृप्रसूतं मे कर्मासदिति। सवितृप्रसूतमेवास्य कर्म भवति। पच्छो गायत्रिया त्रिष्वमृद्धत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। ममेदं कर्म निखिलं सवित्रा प्रेरितमस्त्वित्यभिप्रेत्य सावित्रमन्त्रेणोत्पुनीयात्। तेन तत्तथैव संपद्यते। ऋग्रूपत्वेन तत्रत्यं छन्दो ज्ञातुं शक्यते। छन्दसश्चात्र लक्षणतो गायत्रीत्वाद्गायत्र्याश्च त्रिपात्त्वात्प्रतिपादमुत्पवने सति त्रिरावृत्त्या शुच्यति। अतिशयेन कर्मफलं समृद्धं भवति। आवृत्तिप्रकारः सूत्रे दर्शितः — “देवो वः सवितोत्पुनात्विति प्रथममच्छिद्रेण पवित्रेणेति द्वितीयं वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति तृतीयम्” इति।

आप इति। बौधायनः — “अथैना उन्महयन्नुपोत्तिष्ठति आपो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवोऽत्र इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञर्तिं धत्त युष्मानिन्द्रोऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्य इत्यद्भिरेवापः प्रोक्षिताः स्थेति त्रिः” इति।

आपस्तम्बस्तु मन्त्रैक्यमभिप्रेत्याऽऽह — “आपो देवीरग्रेपुव इत्यभिमन्त्र्य” इति।

हे जलदेव्यो यूयमिमं यज्ञमविघ्नेन परिसमाप्तिं नयत। यजमानं च स्वर्गं प्रापयत। कीदृस्य आपः। शुद्धिहेतूनां दर्भादीनामपि प्रोक्षणेन शोधकत्वादग्रे पुनत्तीत्यग्रेपुवस्तने यज्ञं समापयितुं समर्थाः। पुनः कीदृश्यः। प्रवाहरूपेण शीघ्र गामित्वाद्गन्तृभ्यो मनुष्यादिभ्योऽप्यग्रे गच्छन्तीत्यग्रेगुवः। तेन यजमानं स्वर्गं नेतुं समर्थाः। किंच वृत्रासुरवधे युष्माकमिन्द्रस्य च परस्परमपेक्षा जाता। तत इन्द्रसमाना यूयं किं नाम कर्तुमसमर्थाः। अस्य मन्त्रस्य पूर्वभागे तत्रत्यशब्दस्वरूपमेवापां महिमानमभिधावृत्त्या स्पष्टयति। ततोऽत्र किंचिद्ध्याख्येयं नास्तीत्याह — “आपो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुव इत्याह। रूपमेवाऽऽसा मेतन्महिमानं व्याचष्टे” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। मध्यमभागे प्रार्थितं कार्यमापो नोपेक्षन्त इत्याह — “अग्र इमं वज्ञं नयताग्ने यज्ञप

[[075]]

Page ७६
तिमित्याह। अग्र एव यज्ञ नयन्ति। अग्रे यज्ञपतिम्” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। ब्राह्मणान्तरप्रसिद्धं परस्परसापेक्षत्वमेवं तृतीयभागे दर्शयतीत्याह — “युष्मानिन्द्रोऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्य इत्याह। वृत्रꣳ ह हनिष्यन्निन्द्र आपो वव्रे। आपो हेन्द्रं वव्रिरे। संज्ञामेवाऽऽसामेतत्सामानं व्याचष्टे” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। आपो वव्र इति च्छान्दसो दीर्घः। वृत्राद्भीतायेन्द्राय प्रजापतिर्वज्रमद्भिः प्रक्षाल्य ददावित्यसाविन्द्रस्योदकापेक्षत्वप्रसिद्धिर्वृत्रꣳ हेतिशब्देन सूच्यते। अत एव श्रूयते — “तस्मादिन्द्रोऽबिभेत्स प्रजापतिमुपाधावच्छत्रुर्मेऽजनीति तस्मै वज्रꣳ सिक्त्वा प्रायच्छदेतेन जहीति तेनाभ्यायत” इति। प्रक्षालितस्यापि वज्रस्येन्द्रेण प्रयोज्यत्वादपामिन्द्रपेक्षेत्येषा प्रसिद्धिरापो हेत्यत्र हशब्दने सूच्यते। आपो मम सहकारिण्य इत्येतदिन्द्रस्य सम्यग्ज्ञानम्। इन्द्रोऽस्माकं सहकारीत्येतदुक्तदेवतानां सम्यग्ज्ञानम्। तामेतामपां संज्ञामिद्रेण समानां मन्त्रः प्रख्यापयति। दीर्घव्यत्यासश्छान्दसः। मन्त्रपाठ एवापां प्रोक्षणमित्याह — “प्रोक्षिताः स्थेत्याह। तेनाऽऽपः प्रोक्षिताः” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। अद्भिर्ह्येव हवींषि प्रोक्षति। ब्रह्मणाऽप इध्माबार्हिः प्रोक्षति” इति श्रुत्यन्तरम्।ब्रह्मणाऽभिमन्त्रणमन्त्रेणेत्यर्थः।

अग्नय इति। अग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषोमाभ्यामित्यस्य शेषं पूरयित्वाविनियोगः कल्पे दर्शितः — “अय पुरोडाशीयान्प्रोक्षति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषोमाभ्याममुष्म। अमुष्मा इति यथादेवतं त्रिः” इति।

इदमेव तात्पर्यं दर्शयति — “अग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषोमाभ्यामित्याह। यथादेवतमेवैनान्प्रोक्षति (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। आवृत्तिं बिधत्ते — “त्रिः प्रोक्षति। त्र्यावृद्धि यज्ञः। अथो रक्षसामपहत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। तिस्र आवृत्तयो यस्य यज्ञस्यासौ त्र्यावृत्। त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमामित्यादिश्रौतप्रसिद्धिं हिशब्दो द्योतयति। रक्षोघ्नत्वमपामसकृदुक्तम्।

शुन्धध्वमिति। कल्पः — “उत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्षति शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इति त्रिः” इति।

[[076]]

Page No. ७७
पूर्ववद्व्याचष्टे — “शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इत्याह। देवयज्याया एवैनानि शुन्धति। त्रिः प्रोक्षति। त्र्यावृद्धि यज्ञः। अथो मेध्यत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। मेध्यत्वं यज्ञार्हत्वम्।

अवधूतमिति। कल्पः “कृष्णाजिनमादायावधूतꣳ रक्षोऽवधूता अरातय इत्युत्करे त्रिरवधूनोति” इति।

अवधूतं विनाशितम्। प्रत्युष्टमितिवद्व्याचष्टे –”अवधूतꣳ रक्षोऽवधूर्तां अरातय इत्याह। रक्षसामपहत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति।

अदित्य इति। कल्पः — “अथ हैनत्पुरस्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति” इति।

हे कृष्णाजिन त्वं भूदेवतायास्त्वक्स्वरूपमसि। ततो भूमिस्त्वां प्रतिगृह्य मदीयेयं त्वगित्येवं जानातु। मन्त्रस्योक्तार्थपरत्वं दर्शयति — “अदित्यास्त्वगसीत्याह। इयं वा अदितिः अस्या एवैनत्त्वचं करोति। प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्वित्याह प्रतिष्ठित्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। यदि स्वकीयत्वग्रूपेण न स्वी कुर्यात्तदानीमपसारयेत्। ततो न प्रतितिष्ठेत्। अतः प्रतिष्ठार्थोऽयं स्वीकारः। देशादिगुणविशिष्टमास्तरणं विधत्ते — “पुरस्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणति मेध्यत्वाय। तस्मात्पुरतात्प्रत्यञ्चः पशवो मेधमुपतिष्ठन्ते। तस्मात्प्रजा मृगंग्राहुकाः” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। यस्मादाहवनीयस्य पूर्वभागे कृष्णाजिनं पश्चिमशिरस्कमूर्ध्वलोमकमास्तृतं तस्मात्तादृशा एव सन्तो यूपे बद्धाः पशवो यज्ञं सेवन्ते। यस्मादयं पशुभिः सेव्यो यज्ञस्तस्मादेव प्रत्यवायभयरहिताः सत्यः प्रजा यज्ञार्थं मृगग्रहणशीला भवन्ति। कृष्णाजिनस्याऽऽदरे हेतुं ब्रुवंस्तद्विशिष्टमवघातं विधत्ते — “यज्ञो देवेभ्यो निलायत। कृष्णो रूपं कृत्वा। यत्कृष्णाजिने हविरध्यवहन्ति। यज्ञादेव तद्यज्ञं प्रयुङ्क्ते। हविषोऽस्कन्दाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। यज्ञपुरूषः केनापि निमित्तेन देवेभ्यो विमुखोऽगात्तदा तिरोधाय स्वयं कृष्णमृगो भूत्वा तदीयरूपमात्मनः संपूर्णं कृतवान्। ततः कृष्णाजिनस्योपरि हविरध्यवहन्तीति यदस्ति तेन यज्ञशरीरात्कृष्णाजिनादादाय हवीरूपो यज्ञः प्रयुक्तो भवति। किंचिदधः पतितमपि विहितत्वात्कृष्णाजिनेनावरूद्धत्वाद्धविरस्कन्नेमेव भवति।

[[077]]

Page No. ७८
अधिषवणमिति। कल्पः –”तस्मिन्नुलूखलमधिवर्तयत्यधिषवणमासि वानस्पत्यं प्रति त्वाऽदित्यास्त्वग्वेत्त्विति” इति।

हे उलूखल त्वमधिषवणस्यावघातस्याऽऽधारभूतं वनस्पतिजन्यं चासि। तादृशं त्वां कृष्णाजिनरूपेयं भूमेस्त्वक्प्रतिगृह्य मदीयमिति जानातु। अवघाताधारं कर्तुमधिषवणविशेषणमित्याह — “अधिषवणमासि वानस्पत्यमित्याह। अधिषवणमेवैनत्करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। अविरोधेन संबन्धायेयमाशीरित्याह — “प्रति त्वाऽदित्यास्त्वग्वोत्त्वित्याह सयत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। सयः संबन्धवान् षिञ्बन्धन इत्यस्माद्धातोरूत्पन्नत्वात्।

अग्नेरिति। कल्पः- “तस्मिन्पुरोडाशीयानावपत्यग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामीति” इति।

भोः पुरोडाशीयव्रीहिसमूह त्वमग्नेः शरीरमसि। यतो दाह्यं काष्ठमिव त्वां स्वीकृत्योदराग्निराहवनीयाग्निश्चोपचितवपुर्भवति। किंच, वाचः प्रवृत्तिकारणमसि। त्वदीयरसेनोपचिताया वाचः शब्दोच्चारणे प्रवृत्तत्वात्। अत ईदृशं त्वां देवभक्षणायोलूखले प्रक्षिपामि। यथोक्तं मन्त्रार्थं दर्शयति — “अग्नेस्तनूरसीत्याह। अग्नेर्वा ऐषा तनूः। यदोषधयः। वाचो विसर्जनमित्याह। यदा हि प्रजा ओषधीनामश्नन्ती। अथ वाचं विसृजन्ते। देववीतये त्वा गृह्णामीत्याह। देवताभिरेवैनत्समर्धयति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। देवैर्भक्षितत्वे सति “यावदेका देवता कामयते यावदेका। तावदाहुतिः प्रथते” इति न्यायेनाभिवृद्धिः।

अद्रिरिति। कल्पः — “मुसलमवदधात्याद्रिरसि वानस्पत्यः स इदं वेदेभ्यो हव्यꣳ सुशमि शमिष्वेति” इति।

हे मुसलपदार्थ त्वं वनस्पतिजन्योऽपि दार्ढ्येन पाषाणोऽसि स त्वं देवार्थमिदं हव्यं भक्षणविरोध्युग्रतुषापनयनेन सुष्ठु शान्तं यथा भवति तथा शमय। एतदेवाभिप्रेत्याऽऽह — “- द्रिरसि वानस्पत्य इत्याह। ग्रावणमेवैनत्करोति। सइदं देवेभ्यो हव्यꣳ सुशमि शमिष्वेत्याह शान्त्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। मन्त्रमुत्पाद्य लिङ्गसूचितं विनियोगं प्रकटयति — “हविष्कृदेहित्याह। य एव देवानाꣳ हविष्कृतः। तान्ह्वयति। त्रिर्ह्वयति। त्रिषत्या हि देवाः” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति।

[[078]]

Page No. ७९
इषमिति। कल्पः — “अथ दृषदुपले वृषारवेणोच्चैः समाहन्ति इषमा वदोर्जमा वद द्युमद्वदत वयꣳ संघातं जेष्मेति” इति।

तत्प्रकारोऽन्यत्र स्पष्टीकृतः – “आग्नीध्रोऽश्मानमादायेषमावदेति दृषदुपले समाहन्ति द्विर्दृषदि सकृदुपलायां त्रिः संचारयन्नवकृत्वः संपादयति” इति।

हे पाषाण हविःस्वरूपमिदमन्नं तदीयं स्वादुतरं रसं च यजमान आनेष्यंतीति देवेभ्यो वद। हे यज्ञायुधानि सर्वाणि यूयं रसाभिव्यक्तिमदिदं हविरिति देवेभ्यो वदत। वयं त्वनेन पाषाणवधोषेणाविनीतं वैरिसंवातं जेष्म। अनेन मन्त्रेणेष्टप्राप्तिमनिष्टपरिहारं च दर्शयति—”इषमा वदोर्जमा वदेत्याह। इषमेवोर्जं यजमाने दधाति। द्युमद्वदत वयꣳ संघातं जेष्मेत्याह। भ्रातृव्याभिभूत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। उपाख्यानेन भ्रातृव्यभिभूतिं द्रढयति — “मनोः श्रद्धा देवस्य यजमानस्यासुरघ्नी वाक्। यज्ञायुधेषु प्रविष्ठाऽऽसीत्। तेऽसुरा यावन्तो यज्ञायुधानामुद्वदतामुपाशृण्वन्। ते पराभवन्।तस्मात्स्वानां मध्येऽवसाय यजेत। यावन्तोऽस्य भ्रातृव्या यज्ञायुधानामुद्वदतामुपशृण्वन्ति। ते पराभवन्ति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। श्रद्धालुत्वेन यागं कुर्वतो मनोः प्रभावादिदं सर्वं संपन्नम्। ततो ज्ञातीनामनुकूलानां प्रतिकूलानां च मध्ये य इमं वृत्तान्तं निश्चित्य श्रद्धालुर्यजेत तस्य भ्रातृव्याः पराभवन्ति। प्रेषमन्त्रमुत्पाद्य विनियोगं तात्पर्यं च दर्शयति — “उच्चैः समाहन्त वा आह विजित्यै। वृङ्क्त एषामिन्द्रियं वीर्यम्। श्रेष्ठ एषां भवति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। हे आग्नीध्र त्वदीयहस्तगतेन पाषाणेन दृषदुपलायुग्ममुच्चैस्ताडनीयमिति मन्त्रार्थः। तं मन्त्रमध्वर्युः पठेत्। स च पाषाणध्वनिर्विजयाय भवति। यजमानश्चैषां वैरिणामिन्द्रियं बलं च विनाशयति। स्वयं चैषां ज्ञातीनां मध्ये श्रेष्ठो भवति।

वर्षवृद्धमिति। कल्पः – “अवहत्य वितुषान्कृत्वोत्तरतः शूर्पमुपयच्छति वर्षवृद्धमसीति” इति।

हे शूर्प वर्षवृद्धं वेणुनिष्पन्नतया त्वमपि वर्षवृद्धर्मसि।

प्रतीति। कल्पः — “तस्मिन्पुरोडाशीयानुद्वपति प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्विति” इति।

हे व्रीहिसमूह वर्षवृद्धं त्वां स्वकीयत्वेन शूर्पं प्रतिमन्यताम्। मन्त्रद्वये वृद्ध-

[[079]]

Page No. ८०
शब्देन समृद्धिर्द्योत्यत इत्याह— “वर्षवृद्धगसि पति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वित्याह। वर्षवृद्धा वा ओषधयः। वर्षवृद्धा इषीकाः समृद्ध्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। इषीका वेणवः।

परापूतमिति। कल्पः – “अथोदङ्पर्यावृत्य परापुनाति परापूतꣳरक्षः परापूता अरपातय इति” इति।

रक्षसोऽत्र प्रसङ्गमुपन्यस्य मन्त्रं व्याचष्टे – “यज्ञꣳ रक्षाꣳ स्यनुप्रविशन्। तान्यस्ना पशुभ्यो निरवादयन्त तुषैरोषधीभ्यः। परापुतꣳ रक्षः परापूता अरातय इत्याह। रक्षसामपहत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। देवाः पशुयागेषु रूधिरं तद्भागत्वेन बहिस्त्यक्त्वा पशुयागेभ्यो रक्षांसि निष्कासितवन्तस्तुपत्यागेन चौषघ्युपलक्षितेभ्यः।

रक्षसामिति। कल्पः “मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्य रक्षसां भागोऽसीप्यधस्तात्कृष्णाजिनस्योपवपत्युत्तरमपरमवान्तरदेशं हस्तेनोपवपतीति बह्वृचब्राह्मणम्” इति।

निष्कासनार्थं भागप्रदानमिति दर्शयति — ‘रक्षसां भागोऽसीत्याह। तुषैरेव रक्षाꣳ सि निरवदयते” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। विधत्ते — “अप उपस्पृशति मेध्यत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति।

वायुरिति कल्पः- “वायुर्वो वि विनक्त्विति विविच्य” इति।

हे तण्डुला यो युष्पान्वायुः कणेभ्यः पृथक्करोतु शुद्ध्यापादकत्वेन वा वायावादर इत्याह “वायुर्वो वि विनकित्वत्याह। पवित्रं वै वायुः। पुनात्येवैनान्” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति।

देव इति। कल्पः – “देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्विति पात्र्यां तण्डुलान्प्रस्कन्दयित्वा” इति।

हिरण्यमङ्गुलीयकं पाणौ यस्यासौ हिरण्यपाणिः। अन्तरिक्षात्पततां वर्षोपलादीनामिवोच्चस्थानस्थिताच्छूर्पात्पततां तण्डुलानामितस्ततः पाते सत्यप्रतिष्ठितत्वेन हविर्विनाशो मा भूदित्यप्रिप्रत्य सवितुः प्रतिग्रह इत्याह — “अन्तरिक्षादिव वा एते प्रस्कन्दन्ति ये शूर्पात्। देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णात्वित्याह प्रतिष्ठित्यै। हविषोऽवस्कन्दाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५)

[[080]]

Page No. ८१
इति। प्रैषयन्त्रमुत्पादयति — “त्रिष्फली कर्तवा आह। त्र्यावृद्धि प्रज्ञः। अथो मेघ्यत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ५) इति। हे यजमानपत्नि त्वया तण्डुलास्त्रिवारं फलीकर्तव्याः। श्वैत्याच्छादकतुषापनयनं फलोकरणम्।

अत्र विनियोगसंग्रहः-

देवो व उत्पुनात्यंशैस्त्रिभिरापोऽनुमन्त्रयेत्।
अग्नयेऽग्नी हविः प्रेक्ष्य शुन्धोक्षेद्यागपात्रकम्॥१॥
अव चर्मोत्करे धुत्वा ह्यदित्याश्चर्मसंस्तृतिः।
अध्युलूखलमादध्मादग्नेस्तत्र हविः क्षिपेत्॥२॥
अद्रिर्मुसलमादत्त इषं दृषदि वादनम्।
वर्षसूर्पमुपोह्यत्र प्रति त्वा हविरावपेत्॥३॥
परा व्रीहीन्परापूय रक्षसामिति चर्मणः।
अधस्तुषं कपालेन क्षिपेद्वायुर्विविच्यते॥
देवः क्षिपेद्धविः पात्र्यां मन्त्राः सप्तदशेरिताः॥४॥

अथ मीमांसा।

तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“हविष्कृदेहीति मन्त्रात्त्रिरवघ्नन्समाह्वयेत्।
विनियोगोऽवघाते स्यादाह्वाने वाऽवघातके।
ऐन्द्रीवन्मान्त्रमाह्वानं गौणं हन्तिर्वृथाऽन्यथा।
पाठेन प्रापितं त्रित्वं ह्वयतेरूपजारगीः॥
त्रिरभ्यासो विधातव्यो नित्यप्राप्तेरभावतः।
हन्तिना लक्ष्यते कालः प्राप्तोऽसौ ह्वयतिस्तथा।
विनियोगे वाक्यभेदो लिङ्गादाह्वानशेषता।
नैन्द्रीन्यायः श्रुत्यभावद्बर्हिर्न्यायेन मुख्यगः” इति॥

दर्शपूर्णमासयोः श्रुयते — “हविष्कृदेहीति त्रिरवघ्नन्नाह्वयति” इति। देवानामर्थे या हविः संपादयति सा हविष्कृत्, तामेनां संबोध्याध्वर्युरेहीति ब्रूते। तथा चायं मन्त्रो ब्राह्मणेन व्याख्यायते – “हविष्कृदेहीत्याह। य एव देवनाꣳहविष्कृतः। तान्ह्यति” इति। तमिमं मन्त्रमुच्चार्याध्वर्युस्त्रिवारमवघातं कुर्वन्नाह्वयतीत्यर्थः। अनेन वाक्येन मन्त्रोऽवघाते विनियुज्यते न त्वाह्वाने। एहीत्ये-

[[081]]

Page No. ८२
तन्मन्त्रगतं पदमाह्वाने समर्थं न त्ववघात इति चेत। न। तस्यावघातलक्षकत्वात्। यथा पूर्वोदाहृतायामैन्द्य्रामृचीन्द्रशब्दो गौणस्तददहीति पदं मन्त्रगतत्ये नावघाते गौणं भविष्यति। अन्यथा मन्त्रब्राह्मणयोराह्वानपरत्वाच्छ्रूयमणमवघ्नन्निति पदमनर्थकं स्यात्। प्राप्तमवघातमुद्दिश्य तत्र मन्त्रस्य त्रित्वस्य च विधो वाक्यभेद इति चेत्। न। त्रित्वस्य प्राप्तत्वेनानुवादकत्वात्। कस्यांचिच्छाखायामयं मन्त्रो मन्त्रकाण्डे त्रिवारमभ्यस्याऽऽम्नातः। हवयतिपदं त्वेहीतिवदावघातपरतयोपचारेण नेयमिति प्राप्ते ब्रुमः – त्रिरभ्यासस्य नित्यवत्प्राप्तिः पाठमात्रेण न सिध्यति। कस्यांचिच्छाखायां द्विःपाठात्कस्यां चित्सकृत्पाठात्। अतोऽसौनित्यवद्विधीयते। न चावघ्नन्नित्यस्य वैयर्थ्यं तस्य काललक्षकत्वात्। कालस्यापि विधौ वाक्यभेद इति चेन्न। प्राप्तत्वात्। न ह्यवघाते सहायाह्वानमन्यस्मिन्काले भवति। ततोऽर्थप्राप्तः कालः। आह्वानमपि मन्त्रसामर्थ्यादेव प्राप्तत्वान्न विधेयम्। न ह्येहीति मन्त्रपाठ आह्वानमन्तरेणोपपद्यते। मन्त्रव्याख्यानां चोदाहृतम। तत्रायं वाक्यार्थः संपन्नः — अवघातकाले यदाह्वानं तस्य त्रिरभ्यासः कर्तव्य इति। अत एव शाखान्तरे विस्पष्टमाह्वानानुवादेनाभ्यासो विधीयते — “त्रिर्ह्वयति। त्रिषत्या हि देवाः” इति। एवं सति मन्त्रस्यापि विनियोगे वाक्यभेदः स्यात्। लिङ्गेन त्वाह्वाने विनियुज्यो नावघाते। न चैन्द्रीन्यायोऽत्र प्रसरति। तृतीयाश्रुत्यभावात्। बर्हिर्देवसदनं दामीत्यत्रोक्तेन तु न्यायेन मुख्य एवाऽऽह्वाने लिङ्गेन मन्त्रविनियोगो न त्ववघातरूपे गौणाह्वाने। तस्मान्नवघातशेषोऽयं मन्त्रः।

द्वादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“सवनीये पुरोडाशे स्यादाहूतिर्हविष्कुतः।
न वाऽतिदेशात्स्यान्मैवं पश्वाह्वानात्प्रसक्तितः” इति॥

सवनीयपुरोडाशस्याऽग्नेयपुरोडाशविकृतित्वात्प्रकृतिवद्विकृतिः। कर्तव्येत्यतिदेशेन हविष्कृदाह्वानं तत्र कर्तव्यमिति चेत् मैवम्। न पशो कृतेन हविष्कृदाह्वानेन तत्कालीने पुरोडाशेऽपि प्रसङ्गसिद्धत्वात्। यद्यप्यौषधार्थ हविष्कृदाह्वानं पशौ नास्ति तथाऽप्येषा कृत्वाचिन्ता।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम्–

“अस्त्याहूतिश्चरौ सौम्ये नास्ति वा पशुवाकतः।
निवृत्तत्वादस्ति मैवमनिवृत्तेः पुरोत्यितेः” इति॥

[[082]]

Page No. ८३
तृतीयसवनीये सौम्यचर्वादयस्तेषु हविष्कृदाह्वानं पुनः कर्तव्यं पशावाहूतायास्तस्याः पशुपाके निवृत्तत्वात्, इति चेत्। मैवम्। प्रकृतौ पत्नीसंयाजेभ्य ऊर्ध्वं हविष्कृतः पत्न्या उत्थानकालत्वेन पशावपि ततः पूर्वँ निवृत्त्यभावात्। तस्मात्तत्कालीनेषु सौम्यचर्वादिषु नास्ति पुनराह्वानम्।

एकादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-

“अवघातः सकृद्भूयो वा सकृद्विधिसिद्धितः।
दृष्टा तण्डुलनिष्पत्तिस्तदन्तोऽभ्यस्यतामयम्’ इति॥

व्रीहीनवन्तीत्यत्र सकृन्मुसलधातमात्रेण विविप्रयुक्तस्यापूर्वस्य सिद्धेर्नास्त्यवृत्तिरिति चेत्। मैवम्। तण्डुलनिष्पत्तेर्दृष्ट प्रयोजनत्वेन तत्पर्यन्तस्याभ्यासस्याश्रुतस्यापि कल्पनीयत्वात्। एवं तण्डुलपेषणादावपि द्रष्टव्यम्।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम्।

‘सर्वौषधावधातः किमावर्त्यः सकृदेव वा।
आवृत्तिः पूर्ववन्मैवं दृष्टार्थस्यात्र वर्जनात्’ इति॥

अग्निचयने श्रूयते — ‘ओदुम्बरमुलूखलꣳसर्वौषधस्य पूरमित्वाऽवहन्त्यथैनदुपदधाति’ इति। अत्रादृष्टमात्रप्रयोजनत्वात्सकृदेवावघातः।

एकादशाध्ययस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्

‘अवघातार्थमन्त्रः किसमसकृत्सकृदेव वा।
प्रहारेभेदादावृत्तिः कर्मैक्येन(ण) सकृद्भवेत्’ इति।

अवरक्षो दिवः सपत्नं वध्यासमित्यवहन्तीत्यवधाते विहितो मन्त्र आवर्तनीयः। कुतः। अवघातस्य प्रहाररूपत्वात्। प्रहाराणां च भिन्नत्वात्, इति प्राप्ते ब्रूमः — तण्डुलनिष्पित्तिपर्यन्तत्वेनाऽऽक्षिप्तप्रहाराभ्यासयुक्तस्यावघातस्यैकत्वात्तत्र विनियुक्तस्यावघातोपक्रमे सकृदेव पाठः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्।

‘नानाबीजेषु तन्मन्त्रः सकृद्भूयोऽथवा सकृत्।
चिकीर्षैक्यात्प्रयोगाणां भिन्नत्वादसकृद्भवेत्’ इति॥

राजसूये नानाबीजेष्टिसमुदाये श्रुयते— ‘अग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति कृष्णानां व्रीहीणाꣳ सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरूम्’ इत्यादि। तत्र सोऽवधातमन्त्रः सकृदेव वक्तव्यः। कुतः। सर्वावघातविषयायामेकस्यां चिकी-

[[083]]

Page No. ८४
र्षायां प्रवृत्तत्वात्, इति प्राप्ते ब्रूमः — समन्त्रोऽवघातश्चोदकातिदेशेन बीजेषु युज्यते। तत्तद्वीजेषु तण्डुलनिष्पत्तौ स कृतार्थः संपन्नः। पुनर्वीजान्तरे तण्डुलनिष्पत्तये समन्त्रस्यावघातस्य प्रयोक्तव्यत्वादसकृन्मन्त्रपाठः।

दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
“अवधातः कृष्णलानामस्ति नो वाऽस्ति पाकवत्।
प्रत्यक्षोक्त्या चरेत्पाकमवघातं तु नास्ति सा’ इति॥

विकृतिरूपाणां काम्येष्टीनां काण्डे पठ्यते — ‘प्राजापत्यं घृते चरुं निर्वपेच्छतकृष्णलमायुष्कामः’ इति। कृष्णलशब्दः सुवर्णशकलवाची। प्रकृतौ व्रीहीनवहन्तीति पुरोडाशहेतूनां व्रीहीणामवघातो विहितः। सोऽत्र चरुहेतूनां कृष्णलानां चोदकवशादस्ति नो वेति संशयः। अस्तीति पूर्वपक्षप्रतिज्ञा। वितुषीकरणं तत्कृतचरूपकारः। लुप्तेऽप्युपकारे तत्सत्तायां पाकवदिति निदर्शनम्। लुप्तेऽपि विक्लदनोपकारे पाकः प्रतिवादिनौऽभिमतः। तद्गदवघातोऽप्यस्तु। घृते श्रपयतीति प्रत्यक्षोक्त्या पाकोऽभ्युपगतः। अवघाते तु सोक्तिर्नास्तीति वैषम्यादवघातो नास्ति।

नवामाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

‘अवघाते व्रीहिरूपविवक्षोत न वा श्रुतेः।
आद्यः साधनतामात्रमवर्ज्यत्वाद्विवक्ष्यते’ इति॥

व्रीहीनवहन्तीत्यत्र व्रीहीणां स्वरूपं श्रुयमाणत्वाद्विवक्षितम्। तथा सति नवारश्चरूर्भवतीत्यात्र नीवराणामव्रीहित्वादवघातो नास्तीत्यूहो नाऽऽभ्येत। प्राकृतानामवघातविषयाणां व्रीहीणां परित्यागेन व्रीहिस्थानेऽवघातविषयत्वेन नीवाराणां प्रयोग ऊहः। यदा व्रीहिष्वेव नियतोऽवघात्तो व्रीहिनिवृत्तौ निवर्तते तदा कुत ऊहावसर इति प्राप्ते ब्रूमः — व्रीहिस्वरूपविवक्षायामपि व्रीहिगत्तोऽपूर्वसाधनत्वाकारो न वर्जयितुं शक्यः।अन्यथाऽवघातवैय्यर्थापत्तौ।ततोऽपूर्वसाधनत्वाकारोऽवश्यं विवक्षितव्यः। तत्र व्रीहिरूपस्यापि विवक्षायां गौरवं स्यात्। तदविवक्षायां तु नीवाराणामपि विहितत्वेनापूर्वसाधनत्वाकरसद्भावादवघातविषयत्वेनोहः सिध्यति।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

‘मुसलाद्युक्षणं हत्ये स्यादपूर्वाय वोक्तितः।
आद्यः प्रकरणादन्त्यो व्यर्थं तत्स्यादिहान्यथा’ इति॥

[[084]]

Page No. ८५
‘प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति’ इति श्रुयते। तत्र प्रोक्षणमुलूखलमुसलद्रव्यद्वाराऽवघातार्थम्। कुतः। वाक्येन तच्छेषत्वप्रतीतेरिति चेत्। मैवम्। प्रकरणेनापूर्वशेषत्वावगमात्। न च वाक्यं प्रकरणाद्बलीय इति वाच्यम्। अपूर्वशेषत्वाभावे वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। पूर्वपक्षे यत्रावघातस्तत्रैव प्रोक्षणम्। तथा सति नैर्ऋतचरौ कृष्णानां व्रीहीणां नखनिर्मभिन्नानामिति श्रुतेषु नखेषु प्रोक्षणं नोह्यते। सिद्धान्ते त्वपूर्वस्य प्रयोजकत्वादस्ति तत्रोहः। तदेवमधातसंवद्धा विचारा उदाह्रताः।

अथ व्याकरणम् —

देवो व इत्यादिषु स्वरो गतः। अच्छिद्रेणेत्वत्र बहुव्रीहिपक्षे ‘नञ्सुभ्याम्’ (पा. ६-२-१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तः प्राप्नोति। ततस्तत्पुरुष एव कर्तव्यः। छिद्रं छेदनोपेतं न भवितीत्यच्छिद्रं तत्राव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। पवित्रशब्दे प्रत्ययस्वरः। वसुसूर्यशब्दौ वृषादी। आप इत्यत्र वाक्यादित्वा नाऽऽमन्त्रितनिघातः। देवीरित्यादीनां सोऽस्ति। यज्ञपतिमित्यत्र ‘पत्यावैश्वर्ये’ (पा. ६-२-१८) इति पूर्वपदप्रकृतितिस्वरः। वृत्रस्तूर्यते हिंस्यतेऽस्मिन्निति वृत्रतूर्यं युद्धम्। तूरीधातोः स्वार्थण्यन्तस्याजन्तत्वेन ‘अवो यत्’ (पा. ३-१-९७) इति यत्प्रत्यये सति प्रत्ययस्वरं बाधित्वा ‘तित्स्वरितम्’ (पा. ६-१ -८५)) इति स्वरिते प्राप्ते तदपवादः ‘यतोऽनावः’ (पा. ६-१-२१३) नौशब्दव्यतिरिक्तस्य यत्प्रत्ययान्तस्वाऽऽदिरूदात्तो भवति। ततो वृत्रेत्युपपदसद्भावात्सामासान्तोदात्तत्वं बाधित्वा ‘गतिकारकोपपदात्कृत्’ (पा. ६-२-१३९) इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। प्रोक्षिता इत्यत्र गतिरनन्तरः’ (पा. ६-२-४९) इति पूर्वपदप्रकृतित्वरत्वम् अवधूतमित्यत्रापि तद्वत्। अधिषवणमित्यत्र सवनशब्दस्य ल्युट्मत्ययान्तत्वेन ‘लिति’ [पा. ६-१-१९३] इति प्रत्ययात्पूर्वपदस्योदात्तत्वे सति समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्। वानस्पत्यमित्यत्र वनस्पतेर्विकार इत्यस्मिन्नर्थे विहितस्तद्धितप्रत्यय उदात्तः। वाच इत्यत्र ‘सावे काचः’ [पा. ६-१-१६८] इति विभक्तिरूदात्ता। अधिषवणवद्विसर्जनम्। देववीतय इत्यत्र दासीभारादित्वात् ‘दासीभाराणां च’ [पा. ६-२-४२] इति सूत्रांशेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरे सति समासस्वरो बाध्यते। सुशमीत्यत्रोत्तरपदस्य प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तत्वात्कृदुत्तरपदत्वेनापि तथैव प्राप्तौ ‘परादिश्छन्दसि बहुलम्।

[[085]]

Page No. ८६
[पा. ६-२-१९९] इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्त्वम्। द्युमदित्यत्र मतुपः पित्त्वादनुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादः ‘ह्रस्वनुड्भ्यं मतुप्’ [पा. ६-१-१७६] ह्रस्वान्तादन्तोदात्तान्नुडागमाच्चोत्तरो मत्बुदात्तः स्यात्। अवधूतवत्परापूतम्। हिरण्यपाणिरित्यत्र बहुव्रीहित्वात्पूर्वपदस्वरः। हिरण्यशब्दश्चाद्युदात्तेषु निपातितः।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय
तैत्तरीयसंहितभाष्पे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः]।

अव॑धूत॒ꣳ रक्षोऽधू॑ता॒ अरा॑त॒योऽदि॑त्या॒स्त्व-
गं॑सि॒ प्रति॑ त्वा पृथि॒वी वे॑त्तु दि॒वः स्क॑म्भ॒नि-
र॑सि॒ प्रति॒ त्वाऽदि॑त्या॒स्त्वग्र्वेत्तु॑ धि॒षणा॑ऽसि
पर्व॒त्या प्रति॑ त्वा दि॒वः स्क॑म्भ॒निर्वेत्तु॑ धि॒ष-
णा॑ऽसि पार्वते॒यी प्रति॑ त्वा पर्व॒तिर्वेत्तु दे॒वस्य॑
त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॑ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्या॒मधि॑ वपामि धा॒न्य॑मसि धिनु॒हि
दे॒वान्प्रा॒णाय॑ त्वाऽपा॒नाय॑ त्वा व्या॒नाय॑ त्वा
दी॒र्घामनु॒ प्रसि॑ति॒मायु॑षे धां दे॒वो वः॑ सवि॒ता
हिरण्य॑पाणिः॒ प्रति॑ गृह्णातु॥१॥

(प्राणाय॑ त्वा पञ्च॑दश च)

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

०६

(अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )।

पञ्चमेऽनुवाके व्रीह्यवघात उक्तः। अवहतानां च तण्डुलानां पेषणात्पूर्वं । कपालोपधानस्य निष्प्रयोजनत्वेन तदुपधानात्पूर्व षष्ठे पेषणममिधीयते।

[[086]]

Page ८७
अवधूतमिति। कल्पः — “अथ प्रोक्षितेषु त्रिष्फलीकृतेषु तथैव कृष्णाजिनयवधूनौत्वूर्ध्वग्रीवमुदगावत्यावधूतꣳ रक्षोऽवधूता अरातय इति त्रिरथैनत्पुरुस्तात्प्रतीचीनग्रीवसुत्तरलोमोपस्तृणात्येदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति” इति।

पूर्ववद्व्याचष्टे — “अवधूतꣳ रक्षोऽवधूता अरातय इत्याह। रक्षसामपहत्यै। अदित्यात्त्वगसीत्याह। इयं वा अदितिः। अस्या एवैनत्त्वचं कऱोति। प्रतित्वा पृथिवी वेत्त्वित्याह प्रतिष्ठित्यै। पुरस्तात्प्रतिचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति मेध्यत्वाय। तस्मात्पुरस्तात्प्रत्यञ्चः पशवो मेधमुपतिष्ठन्ते। तस्मात्प्रजा मृगंग्राहुकाः। यज्ञो देवेभ्यो निलायत। कृष्णो रूपं कृत्वा। यत्कृष्णाजिने हविरधिपिनष्टि। यज्ञादेव तद्यज्ञं प्रयुङ्क्ते। हविषोस्कन्दाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति। अवधातस्येवात्र पेषणस्य विशिष्टविधिः।

दिव इति। कल्पः — “तस्मिन्नुदीचीनकुम्बाꣳ शम्यां निदधाति दिवः स्क म्मनिरसि प्रति त्वाऽदित्यात्त्वरग्वेत्त्विति” इति।

गदया समानाकारो व्यौमार्धपरिमितः काष्ठविशेषः शम्या। तां कृष्णाजिनस्योपर्युदीचीनशिरस्कां निदध्यात्। सा च पेषणहेतोर्दृषदः पश्चाद्भागधारणेन तद्भागस्यौन्नत्यं करोति। हे शम्ये त्वं द्युलोकस्य धारयित्र्यसि। तस्मात्कृष्णाजिनेरूपाया भूमेस्त्वगियं त्वामभिमन्यताम्। शम्याया द्युलोकाधारत्वमुपपादयति — “द्यावापृथिवी सहाऽऽस्ताम। ते शम्यामात्रमेकामहर्व्यैताꣳ शम्यामात्रमेकमहः। दिवः स्कम्भनिरसि प्रति त्वाऽदित्यास्त्वग्वेत्त्वित्याह। द्यावापृथिव्योर्वीत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति। प्रजापतिना सृष्टे द्यावापृथिव्यौ पूर्वं जतुकाष्टवत्परस्परं संश्लिष्टे अभूताम्। ते पश्चादेकस्मिन्दिने शम्याप्रमाणेन परस्परं वियुक्ते अभूताम्। प्रतिदिनं तथेति विवक्षया वीप्सोक्ता। तयोः पुनः संश्लेषे यागस्यावकाशो न स्यात्। ततो विश्लेषार्था दिवः स्कम्भनिरित्युच्यते।

धिषणेति – कल्पः – “तस्यां प्राचीं दृषदगध्युहति धिषणाऽसि पर्वत्या प्रति त्वा दिवः स्कम्भनिर्वेत्त्विति” इति।

हे पेषणसाधानभूते दृषद्रूपे त्वं पेष्टुमभिज्ञतया धिषणाऽसि दृढतया पर्वतावस्थानमर्हसि। तादृशीं त्वां द्युलोकधारिका शम्याऽभिमन्यताम्। सेयं

[[087]]

Page No. ८८
दृषद् दृढतया लोकद्वयधारणाय कल्पत इत्याह — “धिषणाऽसि पर्वत्या प्रति त्वा दिवः स्कम्भनिर्वेत्त्वित्याह। द्यावापृथिव्योर्विधृत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति।

धिषणेति। कल्पः — “दृषद्युपलमध्यूहति धिषणाऽसि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वतिर्वेत्त्विति” इति।

पूर्ववत्। पर्वतिः पर्वतसंबन्धिनी दृषत्। तथैव व्याचष्टे — “धिषणाऽसि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वतिर्वेत्त्वित्याह। द्यावापृथित्र्योर्धृत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति।

देवस्येति। बौधायनः — “तस्यां पुरोडाशीयानुद्वपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपाम्यग्नीषोमाभ्याममुष्मा अ मुष्मा इति यथादेवतमधिवपति धान्यमसि धिधुहि देवानिति” इति।

आपस्तम्बस्तु धान्यमसीत्यनेन सहैकमन्त्रतामाश्रित्याऽऽह — “देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्याग्नेय जुष्टमधिवपामीति यथादेवतं दृषदि तण्डुलानधिवपति त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम्” इति।

अत्र वाक्यपूरणायाग्नय इत्यादिकमध्याहृतमतो यथाम्नातमेवानूद्य व्याचष्टे — “देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह प्रसूत्यै। अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवनामध्वर्यू आस्ताम्। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै। अधिवपामीत्याह। यथादेवतमेवैनानधिवपति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति। देवान्प्रीणयेति यदुक्तं तस्य नास्त्यनुपपत्तिः, आहुतीरूपस्य धान्यस्याल्पत्वेऽपि मन्त्रसामर्थ्येन तदभिवृद्धेरित्याह – “धान्यमसि धिनुहि देवानित्याह। एतस्य य चुषो वीर्येण। यावदेका देवता कामयते यावदेका। तावदाहुतिः प्रथते। न हि तदस्ति। यत्तावदेव स्यात्। यावज्जुहोति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति। वीप्सा सर्वत्रानुगमार्था। यदि द्रव्यं यावज्जुहोति तावदेव देवान्प्राप्नुयात्, तदा कथमिदमल्पं देवान्प्रीणेयदित्याशङ्क्येत, न तु तावदेवेति नियमोऽस्ति। किंतु यावत्काम्यते। तावत्प्रवर्धते। ततः संभवत्येव प्रीणनम्।

प्राणायेति। बौधायनः — “पिꣳषति प्राणाय त्वाऽपानाय त्वा व्यानाय त्वेति” इति।

[[088]]

Page No ८९
आपस्तम्बः — “प्राणय त्वेति प्राचीमुपलां प्रोहत्यपानाय त्वेति प्रतीचीं व्यानाय त्वेति मध्यदेशे व्यवधारयति प्राणाय त्वाऽपानाय त्वा व्यानाय त्वेति संतत पिनष्टि” इति।

उच्छ्वासानिःश्वासतत्संधिगता वृत्तयः प्राणापानव्यानाः अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यान इति श्रुत्यन्तरात्। हे हविर्वृत्तित्रयं यजमाने चिरं स्थापयितुं त्वां पिनष्मि। एतदेव दर्शयति – “प्राणाय त्वाऽपानाय त्वेत्याह। प्राणानेव यजमाने दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति।

दीर्घामिति। बौधायनः — “अथ बाहू अन्ववेक्षते दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति” इति।

आपस्तम्बः — प्राचीमन्ततोऽनुप्रोह्य” इति।

प्रसितिः प्रबन्धः कर्मसंतानः। यजमानस्याऽऽयुरभिवृद्ध्यर्थमिमामविच्छिन्नकर्मसंततिहेतुरूपामुपलां धारितवानस्मि। तदेतदाह — दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामित्याह। आयुरेवास्मिन्दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति।

देव इति। कल्पः देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृह्णात्विति कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति” इति।

पूर्ववद्व्याचष्टे — “अन्तरिक्षादिव वा एतानि प्रस्कन्दन्ति। यानि दृषदः। देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृह्णात्वित्याह प्रतिष्ठित्यै। हविषोऽस्कन्दाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति। पत्नीं दासीं वा प्रति पोषमन्त्रमुत्पाद्य व्याचष्टे — “असंवपन्ती पिꣳषाणूनि कुरूतादित्याह मेध्यत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ६) इति। तथा च सूत्रितम् — असंवपन्ती पिꣳषाणूनि कुरूतादिति संप्रेष्यति दासी पिनष्टि पत्नी वाऽपि वा पत्न्यवहन्ति शूद्रा पिनष्टि” इति। हे दासि तण्डूलेष्वन्यद्रव्यं किमप्यप्रवेशयन्ती पेषणं कुरू। तानि च पिष्टानि सूक्ष्माणि कुरू। तमिमं प्रैषमध्वर्युः पठेन्। पिष्टस्य सूक्ष्मत्वे पुरोडाशद्वारा यज्ञयोग्यता भवति।

अथ विनियोगसंग्रहः-

“अवेति पूर्ववत्तत्र शम्यां स्थापयते दिवः।
धिषणा द्वे तथाऽश्मानौ देवेत्यधिवपेद्धविः॥१॥

[[089]]

Page No. ९०
प्रणायेति विधिः पिष्टूवा दीर्घेत्यन्त उपोहति।
देवोऽजिने स्कन्दयेत प्रोक्ता एकादश त्विह॥२॥ इति।

अथ मीमांसा।

मद्यप्यत्र विशेषाकारेण विचारा बहवो नोपलभ्यन्ते तथाऽपि सामान्यविचाराः पूर्वोक्ता अनुसंधेयाः। इषे त्येत्यत्र वाक्यपूर्तये यथाऽध्याहारस्तथैवाधिवपामीत्यत्राप्यग्नये जुष्टमित्यादिकमध्याहर्तव्यम्। अध्याहृतस्य चानाम्नातत्वेनामन्त्रत्वादूहादिष्विव स्वराद्यपराधो नास्ति। किंच नवमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“नोह्य ऊह्योऽथवा धान्यशब्दो नासङ्गतोक्तितः।
ऊह्यो लक्षणयाऽर्थस्य गोपानस्येव संगतेः” इति॥

दृषदि पेषणाय तण्डुलावापेऽयं मन्त्रो विहितः — धान्यमसि धिनुहि देवानिति। सोऽयं धान्यशब्दोऽसमवेतार्थं ब्रूते निस्तुषाणां तण्डुलानां धान्यशब्दार्थत्वाभावात्। तदयं सवित्रादिशब्दवन्नोहनीय इति चेत्। मैवम्। लक्षणावृत्त्या धान्यशब्दस्य तण्डुलरूपेऽर्थे समवेतत्वात्। यथा गावः पीयन्त इत्यत्र मुख्यवृत्त्यभावेऽपि नासमवेतार्थत्वं लोका वर्णयन्ति किंतु पयो लक्षयित्वाऽर्धं समवेतमेव प्रतीयन्ति तद्वत्। तस्माच्छाक्यानामयने षट्त्रिंशत्संवत्सरे धान्यशब्द ऊहनीयः। तत्र ह्येवमाम्नायते-संस्थितेऽहनि गृहपतिर्मृगयां याति, स तत्र यान्मृगान्हन्ति, तेषां तरसा सवनीयाः पुरोडाशा भवन्तीति। तत्र दृषदि पेषणाय मांसमावपन्मांसमसि धिनुहि देवानित्येवं मन्त्रमूहेत्। न च धान्यशब्दवल्लक्षको मृगशब्द ऊहे प्रयोक्तव्य इति वाच्यं, लक्षणावृत्तेः प्रकृतावार्थिकत्वेनातिदेशानर्हत्वात्।तस्मान्मांसमित्येव धान्यशब्दस्योहः।

अथ व्याकरणम् —

अवधूतमित्यादयो गताः। पर्वत्येत्यस्य पर्वतमर्हतीत्यस्मिन्नर्थे छन्दोविषये तकारराहितस्य यप्रत्ययस्य विधानात्प्रत्ययस्वरः। पार्वतेयीत्यत्र ङीषुदात्तः। पर्वतिरित्यत्र तदर्हतीत्यस्मिन्नर्थे छान्दस इकारप्रत्ययोऽप्युदात्तः। धान्यशब्दस्य तिल्यशिक्यमर्त्यकाश्मर्यधान्यकन्याराजन्यमनुष्यायणामित्यन्तस्वरितत्वम्। धिनुहित्यत्र “सेर्ह्यपिच्च” [पा. ३-४-८७] इति सिपः स्थान आदि-

[[090]]

Page No. ९१
ष्टस्य हिशब्दस्य पित्त्वनिषेधात्प्रत्ययस्वरः। यद्यपि विकरणप्रत्ययस्योकारस्य स्वरः सतिशिष्टस्तथाऽपि व्यत्ययो द्रष्टव्यः। प्रसितिमित्यत्र कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते तदपवादः “तादौ च निति कृत्यतौ” [पा. ६-२-५०] तुमत्ययव्यतिरिक्ते तकारादौ निति कृति प्रत्यये परतः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

०७

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )।
धृष्टिरसि॒ ब्रह्म॑ य॒च्छापा॑ग्ने॒ऽग्निमा॒मादं॑ जहि॒
निष्क्र॒व्याद॑ꣳ सेधाऽऽदेव॒यजं॑ वह॒ निर्द॑ग्ध॒ꣳ
रक्षो॒ निर्द॑ग्धा॒ अरातयो घ्रु॒वम॑सि पृथि॒वीं
दृ॒ꣳहाऽऽयु॑दृꣳह प्र॒जां दृꣳह सजा॒तान॒स्मै यज॑-
मानाय॒ पर्यू॑ह ध॒र्त्रम॑स्य॒न्तरि॑क्षं दृꣳह प्रा॒णं
दृ॑ꣳहापा॒नं दृ॑ꣳह सजा॒तान॒स्मै यज॑मानाय॒ पर्यू॑ह
ध॒रूण॑मसि॒ दिवं॑ दृꣳह॒ चक्षुः॑ [१] दृ॒ꣳह॒ श्रोत्रं॑
दृꣳह सजा॒तान॒स्मै यज॑मानाय॒ पर्यू॑ह॒ धर्मा॑सि॒
दिशो॑ दृꣳह॒ योनिं॑ दृꣳह प्र॒जां दृ॑ꣳह सजा॒ता-
न॒स्मै यज॑मानाय॒ पर्यू॑ह॒ चितः॑ स्थ प्र॒जाम॒स्मै-
र॒यिम॒स्मै स॑जा॒तान॒स्मै यज॑मानय॒ पर्यू॑ह॒ भृगू॑-
णा॒मङ्गि॑रसां॒ तप॑सा तप्यध्वं॒ यानि॑, घ॒र्मे क॒पा-
ला॑न्युपचि॒न्वन्ति॑ वे॒धसः॑। पू॒ष्णस्तान्यपि॑ व्र॒त
इन्द्रवा॒यु वि मु॑ञ्चताम् [२]

(चक्षु॑र॒ष्टाच॑त्वारिꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

[[091]]

Page No. ९२
( अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )।

षष्टानुवाके पेषणमुक्तम्। यद्याप्यनन्तरं पुरोडाशो निष्पादनीयस्तथाऽऽप्यतप्तेषु कपालेषु पुरोडाशश्य श्रपयितुमशक्यत्वात्सप्तमे कपालोपधानमभिधीयते।

धृष्ठिरिति। कल्पः — “धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्युपवेषमादाय” इति।

पलाशाशाखामूले छिन्नः प्रादेशपरिमित उपवेषः। हे उपवेष त्वमङ्गाराणां धर्षणे समर्थोऽसि। अतो ब्रह्मशब्दोदितं पुरोडाशरूपं देवान्नं प्रयच्छ। धृष्टिशब्दो धैर्यद्योतनायेत्याह — “धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेत्याह धृत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।

अपाग्न इति। कल्पः – अपग्नेऽग्रिमामादं जहीति गार्हपत्यादाहवनीयाद्वा प्रत्यञ्चवङ्गारौ निर्वर्त्य निष्क्रव्यादꣳ सेधेति तयोरन्यतरमुत्तरमपरमवान्तरदेशं वा निरस्याऽऽदेवयजं वहेति दक्षिणमवस्थाप्य” इति।

हे गार्हपत्याग्ने योऽग्निः शास्त्रीयं पाकमन्तरेणाऽऽमं द्रव्यमत्ति न तु पाकार्थस्थापितस्य पाकं करोति तमपनय मारय। यश्च लौकिकं मांसमत्ति तमपि निषेधय। यस्त देवान्यजति तमावह। यथोक्तस्याग्न्यानयनस्य कपालोपधानार्थतां दर्शयन्प्रशंसति — “अपाग्नेऽग्निमामादं जहि निष्क्रव्यादꣳ सेधाऽऽदेवयजं वहेत्याह। य एवाऽऽमात्क्रव्यात्। तमपहत्य। मेध्येऽग्नौ कपालमुपदधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।

निर्दग्धमिति। निर्दग्धꣳ रक्षो निर्दग्धा अरातयो ध्रुवमसि पृथिवीं दृꣳहाऽऽयुर्दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्युहेत्येतयोर्मन्त्रयोरर्थक्रमेण विनियोगः कल्पे दर्शितः- “ध्रुवमसीति तस्मिन्मध्यमं पुरोडाशकपालमुपदधाति निर्दग्वꣳरक्षो निर्दग्धा अरातय इति कपालेऽङ्गारमत्याधाय” इति।

हे कपाल त्वं दृढभस्यतः पृथिव्यादीन्दृढी कुरु। अस्य यजमानस्य ज्ञातीम्परितः सेवकान्कुरू। आस्मिन्कपालेऽवस्थितं रक्षो निःशेषेण दग्धम्। आम्नामक्रगेण निर्दग्धमन्त्रमादौ व्याचष्टे – “निर्दग्धꣳरक्षो निर्गग्धा अरातय इत्याह। रक्षाꣳत्वेव निर्दहति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। कपालानामुपधानं विधत्ते – “अग्निवत्युपदधाति। अस्मिन्नेव लोके ज्योतिर्वत्ते” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।
यागोक्ताङ्गारयुक्ते प्रदेशे कपालमुपदध्यात्। कपालोपर्यन्यस्याङ्गारस्य स्थापनं विधत्ते – “अङ्गारमविवर्त-

[[092]]

Page No. ९३
यति। अन्तरिक्ष एव ज्योतिर्धत्ते” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। कपालस्याध ऊर्थ्व च स्थिताभ्यामङ्गाराभ्यां लोकद्वयस्यज्योतिष्मत्त्वे ततोऽप्यूर्ध्वमङ्गारस्य स्थापनासंभवांद्दिवो ज्योतिर्न स्यादिति न शङ्कनीयमित्याह — ‘आदित्यमेवामुष्मिँल्लोके ज्योतिर्धत्ते’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। एतद्वृत्तान्तज्ञानं प्रशंसति — ‘ज्योतिष्मन्तोऽस्मा इगे लोका भवन्ति। य एवं वेदं’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।
धर्त्रमिति। बौधायनः — ‘अथ पूर्वर्ध्यमुपदधाति धर्त्रमस्यन्तररिक्षं दृꣳह प्राणं दृꣳहापानं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्यथ परार्घ्यमुपदधाति धरुणमसि दिवं दृꣳह चुक्षुर्दृँह श्रोत्रं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्यथ दक्षिणार्घ्यमुपदधाति धर्मासि दृशो दृꣳह योनिं दृꣳह प्रजा दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्यथ पूर्वार्ध्यमुपदधाति चितः स्य प्रजामस्मै रथिमस्मै सजातानस्मै यजमानय पर्यूहोति’ इति।

अपस्तम्बः- ‘धर्त्रमसीति पूर्वं द्वितीयꣳ सꣳस्पृष्टं धरूणमसीति पूर्वं तृतीयमिति धर्मासीति सप्तमं चितः स्येत्यष्टमम्’ इति।

तत्र धर्त्रधर्मधरुणशब्दा धारकत्वं ब्रुवन्तो दृढत्वं लक्ष्यन्ति। हेऽष्टमकपालत्वमुपचितरूपोऽसि। ततो यजमानस्य प्राजादिकं परितः संपादय। प्रजादेः प्रत्येकमुपचयविवक्षया पृथग्वाक्यत्वं द्योतयितुमस्था इति पदस्याऽऽवृत्तिः। चितः स्थेति बहुवचनमादरार्थम्। क्रमेण मन्त्रान्व्याचष्ट — ‘ध्रुवमसि पृथिवीं दृꣳहेत्याह। पृथिवीमेवदैने दृꣳहति। धर्त्रमस्यन्तरिक्षं दृꣳहेत्याह। अन्तरिक्षमेवेतैने दृꣳहति। धरुणंमसि दिवं दृꣳहेत्याह। दिवमेवैतेन दृꣳहति। धर्मासि दिशो दृꣳहेत्याह। दिश एवैतेन दृꣳहति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। उपसंहरति — ‘इमानेवैतैर्लोकान्दृꣳहति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। एतद्वेदनं प्रशंसति — ‘दृꣳहन्तेऽस्मा इमे लोकाः प्रजया पशुभिः। य पवं वेद’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। सर्वत्र विधेयार्थं केनापि प्रकारेण स्तुत्वा श्रद्धोत्पादनीयेति व्युत्पादयितुं कपालोपधानं बहुधा स्तौति। तत्रायमेकः प्रकारः — ‘त्रीण्यग्रे कपालान्युपदधाति। त्रय इमे लोकाः। एषां लोकानामाप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। मध्यमपूर्वापरकपालगतं त्रित्वमपि प्रशस्तम्। अथापरः प्रकारः — ‘एकमग्रे कपालमुपदधाति। एकं वा अग्रे कपालं

[[093]]

Page No. ९४
पुरुषस्य संभवति। अथ द्वे। अथ त्रीणि। अथ चत्वारि। अथाष्टौ। तस्मा दष्टाकपालं पुरषस्य शिरः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। प्रथमं ध्रुवमसीत्येकं कपालमुपधीयते। ततो धर्त्रमसीत्यनेन सह द्वे। धरुणमसीत्येन सह त्रीणि। धर्मासीत्यनेन सह चत्वारि। ततः केषांचिन्मते चितः स्तेत्यनेनैवोपरितनानि चत्वारीत्यष्टौ भवन्ति। पुरुषस्यापि गर्भे प्रथमं शिरोरूपमखण्डं कपालमुत्पद्यते। पश्चात्क्रमेण रेखाभिरष्टधा भिद्यते। कपालेषु संख्यां स्तुत्वा तदुपधानं स्तौति — ‘यदेवं कपालान्युपदधाति। यज्ञो वै प्रजापतिः यज्ञमेव प्रजापतिꣳ सꣳस्करोति। आत्मानमेव तत्सꣳस्करोति। तꣳसꣳस्कृतमात्मानम्। अमुष्मिꣳल्लोकेऽनुपरेति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। उपधानेन कपालेषु संस्कृतेषु तद्द्दारा तत्साध्यो यागः संस्क्रियते। यज्ञद्वारा तत्स्रष्टुः प्रजापतेः संस्कारः। तेन कपालयज्ञप्रजापति संस्कारेण तेषां संस्कृतत्वाद्यजमानः स्वयं संस्कृतो भवति। तं च संस्कृतं स्वर्गे लोके गच्छन्तमनु फलदानाय यज्ञः प्रजापतिरूपधारि कश्चिद्देवो गच्चति। अपरः प्रकारः — ‘यदष्टावुपदधाति। गायत्रिया तत्संमितम्। यन्नव। त्रिवृता तत्। यद्दश। विराजा तत्। यदेकादश। त्रिष्टुभातत्। यद्द्वादश। जगत्या तत्। छन्दःसंमितानि स उपदधत्कपालानि इमाꣳल्लोकावनुपर्वं दिशो विधृत्यै दृꣳहति। अथाऽऽयुः प्राणान्प्रजां पशून्यजमाने दधाति। सजातानस्मा अमितो बहुलान्करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति। त्रिवृच्छब्दः स्तोमवाची। स च स्तोम उपास्मै गायता नर इत्याद्यृग्भिर्नवभिः संपद्यते। छन्दःशब्दश्च स्तोममप्युपलक्षयति। गायत्रीविराट्त्रिष्टुब्जगतीनां चाष्टत्वाद्यक्षरसंख्या प्रसिद्धा। तथा संख्यया छन्दःसादृश्यम्। नन्वत्राऽऽग्नेयस्याष्टौ कपालान्यग्नीषोमीयस्य चैकादश न तु नवादिसंख्या लभ्यत इति चेद्बाढम्। तथाऽपि संख्याऽन्यत्र विद्यमाना प्रसङ्गादिह स्तूयते। त्रयोदशादिसंख्या न व्काप्यस्ति। एकादिका सप्तपर्यन्ता संख्याऽन्यत्रास्तीति चेत्तर्हि तस्या अप्यनेन न्यायेन स्तुतिरून्नेया। ईदृशानि कपालान्युपदधानोऽध्वर्युरनुक्रमेण पृथिव्यादिलोकान्प्रागादिदिशश्च दृढी करोति। लोकबुद्ध्या कपालानां स्थापितत्वात्। अत इदमुपधानं लोकवृद्ध्यै भवति। किंचाऽऽऽऽयुरादोन्भ्रातृपुत्रांश्च यजमाने संपादितवान्भवति।

[[094]]

Page No. ९५
क्रमप्राप्ते मन्त्रे स्पष्टार्थत्वं तर्शयति — ‘चितः स्थेत्याह। यथाषजुरेवैतत्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।

भृगूणामिति। कल्पः — ‘भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वमिति वेदेन कपालेष्वङ्गारानध्यूह्य’ इति।

हे कपालानि देवतातपोरूपेणानेनाग्निना तप्तानि भवत। इममेवार्थं दर्शयति – ‘भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वमित्याह। देवतानामेवैनानि तपसा भवति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।

यानिति। अयं मन्त्रो यद्यपि यागसमाप्तौ पठनीयस्तथाऽपि कपालमतङ्गादिहाऽऽम्नातः। दद्विनियोगः सूत्रे दर्शितः — ‘यानि घर्मे कपालानीति चतुष्पदवर्षा कपालानि विमुच्य संख्यायोद्वासयति संतिष्ठेते दर्शपूर्णमासौ’ इति।

अध्वर्युरूपा वेधसो यानि घर्मे कपालन्यदीप्ते वह्नौ ध्रुवमसीत्यादिमन्त्रैरूपस्थापितवन्तः। पूजार्थं बहुवचनम्। तादृशान्यपि कपालानि विमोक्तं समर्थाविन्द्रवायु पोषकस्य यजमानस्य यागरूपे व्रते समाप्ते सति विमुञ्चताम्। अनेकगुणविशिष्टं विमोकं विधत्ते — ‘तानि ततः सꣳस्थिते। यानि घर्मे कपालान्युपचिन्दन्ति वेधस इति चतुष्पदयर्चा विमु़ञ्चति। चतुष्पादः पशवः। पशुष्वेवोपरिष्टात्प्रतितिष्ठति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ७) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः—

‘धृष्टिरादायोपवेषमपाङ्गारौ वियोजयेत्।
निष्कापसारयेदेकमा देवान्यं तु शेषयेत्॥१॥

ध्रुवं कपालमाधाय निर्दाङ्गारं तथोपरि।
धर्त्रं द्वितीयं धरुणं तृतीयं धर्म सप्तमम्॥२॥

चितोऽष्टमं भृगू तेषु सर्वेष्वङ्गाररोपणम्।
यानि स्वकाले संप्राप्ते कपालानि विमुञ्चति॥1
अनुवाके सप्तमेऽस्मिन्नुक्ता द्वादश मन्त्रकाः॥३॥” इति।

अथ मीमांसा।

चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्

‘श्रपणं तुषवापश्च कपालस्य प्रयोजकौ।
अत श्रपणमेवाऽऽद्यो वापार्थत्वात्तृतीयया॥

[[095]]

Page No. ९६
पुरोडाशकपालेति नाम्ना स्याच्छ्रपणार्थता।
प्रयुक्तस्य प्रयुक्तिर्नो तस्य वापे प्रसञ्जनम्” इति॥

कपालेषु श्रपयतीति श्रपणं पुरोडाशस्य श्रुतम्। तथा पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतीति कपाले तुषधारणं श्रुतम्। ते च तुषाः सकपाला रक्षसां भागोऽसीति मन्त्रेण कृष्णाजिनस्याधस्तादवस्थापनीयाः। तत्र श्रपणं यथा कपालसंपादनस्य प्रयोजकं तथा तुषवापोऽपि प्रयोजकः। एकहायन्येति तृतीयया यथा गोः क्रयार्थत्वं तथा कपालेनेति तृतीयया कपालस्य तुषवापार्थत्वावगमादिति चेन्मैवम्। नात्र कपालमात्रस्य तुषोपवापसाधनत्वं श्रुतं किं तर्हि यक्तपालं पुरोडाशश्रपणायोपात्तमासादितं च तस्यैव कपालस्या साधनत्वम्। एतच्च पुरोडाशकपालेनेति सविशेषणनाम्ना तद्विधानादवगम्यते। तथा सति प्रथमं श्रपणेन कपलं प्रयुज्यते। न च प्रयुक्तस्य पुनस्तुषवापेन प्रयुक्तिः संभवति। तस्माच्छ्रपणेनैव प्रयुक्तं कपालं तुषोपवापेऽपि प्रसङ्गात्सिध्यति। ईदृशमेवाङ्गत्वं तृतीयाश्रुत्या बोध्यते।

अथ व्याकरणम् —

धृष्टिशब्दः क्तिन्प्रत्ययान्तत्वादाद्युदात्तः। आमाच्छब्दे कृत्स्वरः। तथैव देवयज्शब्दः। निर्दग्धमिति प्रत्युष्टवत्। सजातानित्यत्र समानं जातं जन्मयेषां ते सजाताः। ‘वा जाते’ (पा. ६-२-१७१) जातशब्द उत्तरपदे बहुव्रीहौ समासे विकल्पेनान्तोदात्तो भवति। भृग्वङ्गिरःशब्दौ वृषादी। उपचिन्वन्तीत्वत्र यानीत्यनेन यच्छब्दयोगान्निधाताभावः। विकरणप्रत्ययस्वरस्य सति शिष्टस्याप्यबलीयस्त्वेन ‘उदात्तयणः’ (पा. ६-१-१७४) इत्युपरितनस्याकारस्योदात्तः। पूष्ण इत्यत्र ‘अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः’ (पा. ६-१-१६१) इति विभक्तिरूदात्ता। इन्द्रवायु इत्यत्र ‘देवताद्वंद्वे च’ (पा. ६-२-१४१) इत्युभयपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादः — ‘नोत्तरपदेऽनुदात्तादावपृथिवीरूद्रषूपमन्थिषु’ (पा. ६-२-१४२) अनुदात्तादौ पृथिव्यादिव्यतिरिक्त उत्तरपदे देवताद्वंद्वस्वरो न भवति। ततः समासस्येत्यन्तोदात्तः।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदयितैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

[[096]]

Page No. ९७

०८

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः]

सं व॑पामि॒ समापो॑ अ॒द्भिर॑ग्मत॒ समोष॑धयो॒
रसे॑न॒ सꣳ रे॒वती॒र्जग॑तीभि॒र्मधु॑मती॒र्मधुमतीभिः
सृज्यध्वम॒द्भ्यः परि॒ प्रजा॑ता स्थ॒ सम॒द्भिः
पृ॑च्यध्वं॒ जन॑यत्यै त्वा॒ सं यौ॑म्य॒ग्नये त्वा॒ऽग्नी-
षोमा॑ब्यां म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसि ध॒र्मोऽसि वि॒श्वा-
यु॑रु॒रु प्र॑थस्वो॒रू ते॑ य॒ज्ञप॑तिः प्रथतां॒ त्वचं॑
गृह्णीष्वा॒न्तरि॑त॒ꣳरक्षो॒ऽन्तरि॑ता॒ अरा॑तयो दे॒व-
स्त्वा॑ सवि॒ता श्र॑पयतु॒ वर्षि॑ष्ठ॒ अधि॒ नाके॒ऽ
ग्निस्ते॑ त॒नुवं॒ माऽति धा॒गग्ने॑ ह॒व्यꣳ र॑क्षस्व॒ सं-
ब्रह्म॑णा पृच्यस्वैक॒ताय स्वाहा॑ द्वि॒ताय॒ स्वाहा॑
त्रि॒ताय॒ स्वाहा॑ [१]

(सविता द्वावि॑ शतिश्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदयितैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥

[अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽष्टमेऽनुवाकः]

सप्तमे कपालोपधानमुक्तं ततस्तप्तेषु कपालेषु लब्धावसरत्वादष्टमे पुरोडाशश्रपणमभिधीयते।

समिति। संवपामीत्यस्याऽऽम्नातस्य मन्त्रस्य शेषं पूरयित्वा विनियोगः कल्पे दर्शितः- ‘अथोत्तरेण गार्हपत्यमुपविश्य वांचयमस्तिरः पवित्रं पात्र्यां कृष्णाजिनत्पिष्टानि संवपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या मग्नये जुष्टꣳ संवापाम्यग्नीषोमाभ्याममष्मा अमुष्मा इति” इति।

अपेक्षितस्थाने प्रयोक्तव्य इत्येतमर्थं दर्शयितुमेव निर्वापपेषणयोर्देवस्य त्वेति मन्त्रो द्विराम्नातः। अत्रानाम्नातमप्यनेनैवाभिप्रायेण व्याचष्टे – “देवस्य त्वा

[[097]]

Page No. ९८
सवितुः प्रसव इत्याह प्रसूत्यै। अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह। अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्ताम्। पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै। संवपामीत्याह। यथादेवतमेवैनानि संवपति” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

समाप इति। बौधायनः – “प्रणीताभ्यः स्रुवेणोपहत्य वेदेनोपयम्य पाणिं चान्तर्धायैवं मदन्तीभ्यस्ता उभयीरानीयमानाः प्रतिमन्त्रयते समापो अद्भिरग्मत समोषधयो रसेन सꣳ रेवतीर्जगतीभिर्मधुमतीर्मधुमतीभिः सृज्यध्वमिति” इति।

पूर्व चमसे संगृहीता आपः प्रणीताः। तप्ता आपो मदन्त्यः। आपस्तम्बेन तु प्रणीतामात्रेऽयं मन्त्रो विनियुक्तः ‘स्रुवेण प्रणीताभ्य आदाय वेदनोपयम्य समापो अद्भिरग्मतेति पिष्टेष्वानयति’ इति। प्रणीता आपो मदन्तीभिरद्भिः संगच्छन्ताम्। पिष्टरूपा ओषधयो द्विविधोदकरसेन संगच्छान्ताम्। किंच हे आपो यूयं सर्वसस्याभिवृद्धिहेतुत्वात्तद्द्वारा धनवत्यः स्वभावतो माधुर्यवत्यश्च। ओषधयोऽपि जङ्गमरूपपश्वभिवृद्धिहेतुतया पशुरूपधनयुक्ताः स्वभावसिद्धस्वादुत्वेन माधुर्यवत्यश्च। ततः पिष्टरूपाभिस्ताभिरोषधीभिः संसृष्टा भवत। मन्त्रस्य पूर्वभागे जलौषधिसंगमस्य फलमाह — ‘समापो अद्भिरग्मत समोषधयो रसेनेत्याह। आपो वा ओषधीर्जिन्वन्ति। ओषधयोऽपो जिन्वन्ति। अन्या वा एतासामान्या जिन्वति। तस्मादेवमाह” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। जिन्वन्ति प्रीणयन्ति। यद्यप्यचेतनानामपामोषधीनां च नास्ति प्रीतिस्तथापि पुरोडाशरूपेणदावप्रियहेतुत्वात्तदुपचारः। न हि केवलेन जलेन पिष्टेन वा पुरोडाशः संभवति किंत्वन्योन्यमेलनरूपेण प्रीणनेन। यस्प्रात्तासामपामोषधीनां च मध्येऽन्या आपोऽन्या ओषधीः प्रीणयन्ति। अन्यश्चौषधयोऽन्या अपः प्रीणयन्ति। तस्मान्मन्त्रः समोषधयो रसेनेत्येवं ब्रूते। उत्तरभागे माधुर्यसंपादनं फलमाह — “सꣳरेवतीर्जगतीभिर्मधुमतीर्मधुमतीभिः सृज्यध्वमित्याह। आपो वे रेवतीः। पशवो जगतीः। ओषधयो मधुमतीः आप ओषधीः पशून्। तानेवास्मा एकधासꣳसृज्य। मधुमतः करोति (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

अद्भ्य इति। बौधायनः — ‘अथानुपरिप्लावयत्यद्भ्यः परि प्रजाताः स्थसमद्भिः पृच्यध्वमिति’ इति।

[[098]]

Page No. ९९
आपस्तम्बः- ‘अद्भ्यः परि प्रजाता इति तप्ताभिरनुपरिप्लाव्य’ इति।
परिप्लावनं पिष्टस्य सर्वत आर्द्रीकरणम्। हे पिष्टरूपा ओषधयो यूयं पूर्वमद्भ्य उत्पन्नाः स्थ। ततोऽद्याप्यद्भिः संपृक्ता भवत। मन्त्रेण परिप्लावनं विधत्ते — ‘अद्भ्यः परि प्रजाताः स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति पर्याप्लावयति। यथा सुवृष्ट इमामनुविसृत्य। आप ओषधीर्महयन्ति। तादृगेव तत्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। यथा पर्जन्ये सुवृष्टे सत्यापो भूमिमनुप्रविश्यौषधीर्वर्धयन्ति तथाविधमिदं परिप्लावनं जलेन पिष्टे सर्वतः प्लाविते सति पुरोडाशनिष्पत्तेः॥

जनयत्या इति। कल्पः — ‘सं यौति जनयत्यै त्वा सं यौमीति’ इति।

हे परिप्लावित पिष्ट त्वां हस्ताङ्गुलिमर्दनेन सम्यङ्मिश्री करोमि। एतच्च यजमानस्य शुक्रशोणितमिश्रणेनैव प्रजोत्पत्तये संपद्यते। एतदेव विशदयति — ‘जनयत्यै त्वा सं यौमीत्याह। प्रजा एवैतेन दाधार’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

अग्नय इति। कल्पः — संयुत्य व्यू (व्यू) ह्याभिमृशत्वग्नये त्वाऽग्नीषोमाभ्याममुष्या अमुष्मा इति यथादेवतम्’ इति।

त्वामहं स्पृशामीति शेषः। असांकर्यं मन्त्रद्वयप्रयोजनमित्याह— ‘अग्नये त्वाऽग्नीषोमाभ्यामित्याह व्यावृत्त्वै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

मखस्येति। कल्पः — ‘पिण्डं करोति मखस्य शिरोऽसीति’ इति।

विशदीकृत्य व्याचष्टे — मखस्य शिरोऽसीत्याह। यज्ञो वै मखः। तस्यैतच्छिरः।यत्पुरोडाशः। ‘तस्मादेवमाह’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।
घर्म इति। कल्पः- ‘घर्मोऽसि विश्वायुरित्याग्नेयं पुरोडाशमष्टासु कपालेष्वविश्रयत्येवमुत्तरमुत्तरेषु’ इति।

हे पुरोडाश त्वं तप्तकापालावस्थानेन दीप्तो देवतायोग्यत्वेन कृत्स्नायुःपदश्चासि। विश्वमायुर्यस्येति बहुव्रीहेरायुष्प्रदस्त्वमित्येवात्रार्थ इत्याह – ‘घर्मोऽसि विश्वायुरित्याह। विश्वमेवाऽऽयुर्यजमाने दधाति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

[[099]]

Page No. १००
उर्विति। कल्पः- ‘उरू प्रथस्वोरू ते यज्ञपतिः प्रथतामिति पुरोडाशं प्रथयन्सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयत्यतुङ्गमनपूपाकृतिं कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति’ इति।

हे पुरोडाश त्वं बहु यथा भवति तथा विस्तीर्णो भव। त्वदीयो यजमानोऽपि प्रजादिभिः प्रथितोऽस्तु। यज्ञपतेर्विस्तारं दर्शयति — ‘उरू प्रथस्वोरू ते यज्ञपतिः प्रथतामित्याह। यजमानमेव प्रजया पशुभिः प्रथयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

त्वचमिति। कल्पः- ‘त्वचं गृह्णीष्वेत्याद्भिः श्लक्ष्णी करोत्यनभिक्षारयन्’ इति।

हे पुरोडाश त्वमद्भिः श्लक्ष्णीभूतां त्वचं स्वी कुरु। निम्नोन्नतभावपरिहारेण त्वक्सादृश्ये सति पुरोडाशः सदेहो भवतीत्याह — ‘त्वचं गृह्णीष्वित्याह। सर्वमेवेनꣳ सदनुं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। श्लक्ष्णीकरणं विधत्ते — ‘अथाप आनीय परिमार्ष्टि। माꣳस एव तत्त्वचं दधाति। तस्मात्त्वचामाꣳसं छन्नम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। तत्तेन मार्जनेन पिष्टरूपे मांस एव श्लक्ष्णत्वरूपत्वचं स्थापयति। ततो लोके साऽपि तथा दृश्यते।

अन्तिरितमिति। कल्पः — ‘अन्तरिꣳतं रक्षोऽन्तरिता अरातय इति सर्वाणि हवीꣳषि त्रिः पर्यग्नि कृत्वा’ इति।

दर्भैर्दीप्तैः पुरोडाशस्य परितो रक्षसां संशोधनं पर्यग्निकरणम्। अनेन पर्यग्निकरणेन रक्षसजातिर्व्यवहिता। शत्रवोऽपि व्यवहिताः। तदेताद्विधत्ते — ‘धर्मो वा एषोऽशान्तः। अर्धमासेऽर्धमासे प्रवृज्यते। यत्पुरोडाशः। स ईश्वरो यजमानꣳ शुचाऽपदहः। पर्यग्नि करोति। पशुमेवैनमकः। शान्त्या अप्रदाहाय’
(ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। पुरोडाशो योऽस्ती स एष दीप्यमानोऽग्निर्भूत्वा कदाचिदपि न शाम्यति। प्रतिपक्षं तप्तकपालैः संतप्यमानत्वात्। स च तापेन यजमानं प्रदग्धुं समर्थः। तत्र पशुप्रचारेण पर्यग्निकरणेन पुरोडाशे पशौ कृते सति प्रदीप्ताग्निरूपपरित्यगेन शान्तो भूत्वा यजमानं न प्रदहति। आवृत्तिं विधत्ते – ‘त्रिः पर्यग्नि करोति। त्र्यावृद्धि यज्ञः। अथो रक्षसामपहत्यै, (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। मन्त्रं व्याचष्टे — ‘अन्तरितꣳ रक्षोऽन्तरिता

[[100]]

Page No. १०१
अरातय इत्याह। रक्षसामन्तर्हित्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

देव इति। बौधायनः — ‘पुरोडाशꣳ श्रपयति देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाकेऽग्निस्ते तनुवं माऽति धागिति’ इति।

आपस्तम्बो मन्त्रभेदमाह – ‘देवस्त्वा सविता श्रपयत्वित्युल्मुकैः प्रतितपत्यग्निस्ते तनुवं माऽति धागिति दर्भैरभिज्वलयति’ इति।

हे पुरोडाश प्रवृ़द्धे नाकनाम्न्यग्नौ त्वामधिश्रित्य सविता देवः पक्वं करोतु। अयमग्निस्तव शरीरस्य भस्मीभावरूपमतिदाहं मा करोतु। सवितृपदस्य नाकपदस्य माऽतिधागित्यस्य चाभिप्रायमाह – पुरोडाशं वा अधिश्रितꣳ रक्षाꣳस्यजिघाꣳसन्। दिविं नाको नामाग्नी रक्षोहा। स एवास्माद्रक्षाꣳस्यपाहन्। देवस्त्वा सविता श्रपयत्वित्याह। सवितृप्रसूत एवैनꣳ श्रपयति। वर्षिष्ठे अधि नाक इत्याह। रक्षसामपहत्यै। अग्निस्ते तनुवं माऽति धागित्वाहानतिदाहाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति।

अग्न इति। बौधायनः — ‘गार्हपत्यमभिमन्त्रयतेऽग्ने हव्यꣳ रक्षस्वेति’ इति।

आपस्तम्बस्तु पूर्वमन्त्रस्यैव शेषं मन्यते। पूर्ववद्व्याचष्टे – ‘अग्ने हव्यꣳ रक्षस्वेत्याह गुप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। अग्नीध्रं प्रति प्रैषमन्त्रमुत्पाद्य व्याचष्टे — ‘अविदहन्तः श्रपयतेति वाचं विसृजते। यज्ञमेव हवीꣳष्यभिव्याहृत्य प्रतनुते। पुरोरुचमविदाहाय शृत्यै करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। संवपनकाले यो वाङ्नियमस्तमिदानीं परित्यजेत्। विशेषेण दाहो भस्मीभावस्तं परित्यज्य सम्यक्पाकं श्रपणं कुरुत। अत एवाऽऽम्नायते — ‘यो विदग्धः स नैतो योऽशृतः स रौदो यः शृतः स सदेवस्तस्मादविदहता शृतं कृत्यः सदेवत्वाय’ इति। अविदहन्त इति बहुवचनं पूजार्थम्। अस्मिन्काले वाग्विमोके सति यज्ञमेवाभिलक्ष्य तत्रापि प्रधानभूतानि हवीꣳष्यभिलक्ष्य वाचमुच्चार्य यज्ञं विस्तारितवान्भवति। किंच विशेषेण दाहनिवृत्तये सम्यक्पाकगुणसिद्धये चैनं प्रैषमुच्चारयन्हविःस्वीकारात्पुरैव देवेभ्यो रुचिं कृतवान्भवति। पुरोडाशाच्छादनं विधत्ते – मस्तिष्को वै पुरोडाशः। तं यन्नाभिवासयेत्। आविर्मस्तिष्कः स्यात्। अभिवासयति। तस्माद्गुहा मस्तिष्कः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। मस्तिष्कः शिरस्यव

[[101]]

Page No. १०२
स्थितो मेदसः खण्डो गुहा गूढ आच्छादित इत्यर्थः। छादनयोग्यं द्रव्यं विधत्ते ‘भस्मनाऽभिवासयति। तस्मान्माꣳसेनास्थि छन्नम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। यस्मान्मेदःस्थानीयः पुरोडाशो मांसस्थानीयेन भस्मनाऽऽच्छादितस्तस्माल्लोकेऽप्यस्थिसंश्र्लिष्टं मेदो मांसेन च्छन्नं भवति। पुरोडाशस्योपरि भस्मनोऽध्यूहने साधनं विधत्ते – ‘वेदेनाभिवासयति। तस्मात्केशैः शिरश्छन्नम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। दर्भमुष्टिनिर्मितो वेदिसंमार्जनहेतुर्वेदः तस्मिन्दर्भाणां केशैः साम्यम्। एतद्वेदनं प्रशंसति – ‘अखलतिभावुको भवति। य एवं वेद’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। केशरहितशिरोयुक्तः खलतिस्तद्भवनशीलो न भवति।

समिति। कल्पः – ‘सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्माध्यूहति’ इति।

हे पुरोडाश मन्त्रेण संपृक्तो भव। समन्त्रकत्वप्रकाशकं मन्त्रमन्वव्यतिरेकाकाभ्यां व्याचष्टे — ‘पशोर्वै प्रतिमा पुरोडाशः। स नायजुष्कमभिवस्यः। वृथेव स्यात्। ईश्वरा यजमानस्य पशवः प्रमेतोः। सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेत्याह। प्राणा वै ब्रह्म। प्राणाः पशवः। प्राणैरेव पशून्त्संपृणक्ति। न प्रमायुका भवन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। पर्यग्निकरणेन पुरोडाशस्य पशूकृतत्वात्पशोश्च मन्त्रसंस्कार्यत्वाद्यजुषा विनाऽभिवासनमनर्थकं स्यात्। न केवलं वैयर्थ्यं किंतु यजमानस्य पशवश्च मर्तुं समर्था भवन्ति। सोऽयं व्यतिरेकः। उक्तदोषपरिहाराय मन्त्रेण संपृच्यस्वेत्येवमयं मन्त्रो ब्रूते। तत्र संपर्कप्रतियोगी मन्त्रः पशून्मरणात्पालयतीति प्राणस्वरूपः। पशवश्च प्राणाधारत्वात्प्राणस्वरूपाः। अतो योग्यत्वात्संपर्के सति पशवो मरणशीला न भवन्ति। सोऽयमन्वयः। मन्त्रेण यथा संपर्कस्तथा भस्मनाऽपि संपर्को युक्त एवेत्याह — ‘यजमानो वै पुरोडाशः प्रजा पशवः पुरीषम्। यदेवमभिवासयति। यजमानमेव प्रजया पशुभिः समर्धयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। पुरीषं भस्म।

एकतायेति। कल्पः — ‘अत्रैतत्पात्रीसंक्षालनं गार्हपत्यादङ्गारेणाभितप्य हृत्वाऽन्तर्वेदि प्रतीचीनं तिसृषु लेखासु निनयत्येकताय स्वाहा द्विताय स्वाहा त्रिताय स्वाहेति’ इति।

[[102]]

Page No. १०३
तेभ्य इदं पात्रीप्रक्षालनोदकं हुतमस्तु। एकतादीनामुत्पत्तिप्रकारमाह — ‘देवा वै हविर्भूत्वाऽब्रुवन्। कस्मिन्निदं म्रक्ष्यामह इति। सोऽग्निरब्रवीत्। मयि तनूः संनिदध्वम्। अहं वस्तं जनयिष्यामि। यस्मिन्म्रक्ष्यध्व इति। ते देवा अग्नौ तनूः संन्यदधत। तस्मादाहुः। अग्निः सर्वा देवता इति। सोऽङ्गारेणापः अभ्यपातयत्। तत एकतोऽजायत। स द्वितीयमभ्यपातयत्। ततो द्वितोऽजायत। स तृतीयमभ्यपातयत्। ततस्त्रितोऽजायत। यदद्भयोऽजायन्त। तदाप्यानामाप्यत्वम्। यदात्मभ्योऽजायन्त। तदात्म्यानामात्म्यत्वम् ‘ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। देवाः पूर्वं व्रीह्यवघातादिना हविः संपाद्य बीजवधादिपापलेपः कस्मिन्पुरुषे मार्जनीय इति विचार्याग्निवचनेन स्ववीर्यमग्नौ स्थापितवन्तः। ततः सोऽग्निः सर्वदेववीर्यधारिणाऽङ्गारेणाब्देवताभिलक्ष्य तद्वीर्यमपातयत्। तस्मादुत्पन्नानामेकतादिनामकानां देवविशेषाणामापो मातरो देवा आत्मानः पितर इत्याप्यनामकत्वमात्म्यनामकत्वं च युक्तम्। स च लेपः परम्परया व्रीह्यवघातिनि पुरुषे पर्यवसित इत्याह — ‘ते देवा आप्येष्वमृजत। आप्या अमृजत सूर्याभ्युदितः। सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिम्रूक्ते। सूर्याभिनिम्रूक्तः कुनखिनि। कुनखी श्यावदति। श्यावदन्नग्रदिधिषौ। अग्रदिधिषुः परिवित्ते। परिवित्तो वीरहणि। वीरहा ब्रह्महणि। तद्ब्रह्महणं नात्यच्यवत’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। आप्या एकतादयः। उदयास्तमयकालयोः सुप्तौ पुरुषावभ्युदिताभिनिम्रुक्तौ। तथा चोक्तम् —

“सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च।
अंशुमानभिनिम्रुक्ताभ्युदितौ तौ यथाक्रमम्” इति।

नखवक्रत्वं दन्तमालिन्यं चात्र रोगविशेषकृतम्। ज्येष्ठायामनूढायां कनिष्ठामूढ्वाऽवस्थितोऽग्रदिधिषुः। ऊढवति कनिष्ठे सति विवाहरहितो ज्येष्ठः परिवित्तः। वीरस्य क्षत्रियस्य हन्ता वीरहा। ब्राह्मणस्य हन्ता ब्रह्महा। एतेष्वाप्यानामेकतादीनां देवानां पापलेपमार्जनायैव सृष्टत्वात्तेषु तन्मार्जनमुचितम्। सूर्याभ्युदितादीनां ब्रह्महान्तानां पापप्रवणत्वान्निम्नगामिनो जलस्येव लेपस्यापि तेषु प्रवाहो युक्तः। ब्रह्महत्यायाः पापाधिक्यतारतम्यविश्रान्तिभूमित्वाल्लेपो ब्रह्महणं नातिक्रामति। प्रक्षालनोदकस्य लेखासु निनयनं विधत्ते — ‘अन्तर्वेदि निनयत्यवरु

[[103]]

Page No. १०४
द्ध्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। एतेन निनयनेन कर्मफलप्रतिबन्धकपापलेपस्यापनीतत्वात्फलसंपादनाभेदं निनयनं संपद्यते। तस्य जलस्य वह्नितापं विधत्ते – ‘उल्मुकेनाभिगृह्णाति शृतत्वाय। शृतकामा इव हि देवाः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ८) इति। शृतं पक्वम्। यः शृतः स सदेव इति पूर्वमुदाहृतम्।

अव विनियोगसंग्रहः –

“संवपामि हविर्वापः समा तत्र जलं क्षिपेत्।
अद्भ्युः संप्लाव्य तप्ताभिर्जलं(न) संयौत्यशेषतः॥१॥
अग्नाग्नी निर्दिशेद्भागौ मखपिण्डं करोति हि।
धर्मः कपाले निक्षिप्य प्रथयेदुरुमन्त्रतः॥२॥
त्वचं श्लक्ष्णी करोत्यद्भिरन्तः पर्यग्नये कृतिः।
श्रपयत्युल्मुकैर्देवो ह्यग्निस्ते ज्वाल्यते कुशैः॥३॥
सं वेदेन च साङ्गारभस्मनाऽऽच्छादयेद्धविः।
एकान्तर्वेदि लेखासु क्षालनं निनयेत्त्रिभिः॥
अनुवाकेऽष्टमे सप्तदश मन्त्राः प्रकीर्तिताः॥४॥” इति।

अत्राविदहन्तः श्रपयतेति कश्चिन्मन्त्र उक्तः। शृतकामा इव हि देवा इत्यर्थवादश्च। एतद्विषये ब्राह्णान्तरवाक्यमपि यो विदग्ध इत्यादिकमुदाहृतम्।

तत्र किंचित्तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् –

“परुषि च्छिन्नमित्युक्त्या बर्हिषस्तु समूलताम्।
घृतं दैवं मस्तु पित्र्यमित्युक्त्या नवनीतकम्॥
यो विदग्धः स इत्युक्त्या पुरोडाशस्य पक्वताम्।
स्तौति पूर्वोत्तरौ पक्षौ योजनीयौ निवीतवत्” इति।

चातुर्मास्येषु महापितृयज्ञे श्रूयते – “यत्परुषि दितं तद्देवानाम्। यदन्तरा तन्मनुष्याणाम्। यत्समूलं तत्पितृणाम्। समूलं बर्हिर्भवति व्यावृत्त्यै’ इति। परूः पर्व। दितं खण्डितम्। ज्योतिष्टोमे दीक्षाभ्यङ्गे श्रूयते — ‘घृतं देवानां मस्तु पितृणां निष्पक्वं मनुष्याणां तद्वा एतत्सर्वदेवत्यं यन्नवनीतं यन्नवनीते नाभ्यङ्क्तो सर्वा एव देवताः प्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ) इति। मस्तु दधिभवं मण्डम्। निष्पक्वं शिरसि प्रक्षेप्तुमीषद्विलीनं नवनीतं तक्रं वा। दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशश्रपणे श्रूयते – ‘यो विदग्धः स नैतो

[[104]]

Page No. १०५
योऽशृतः स रौद्रो यः शृतः स सदेवस्तस्मादविदहता शृतं कृत्यः सदेवत्वाय’ इति। विदग्धोऽतिपक्वः। अशृतोऽपक्वः। तत्र बर्हिषि समूलच्छेदनास्याभ्यङ्गे नवनीतस्य पुरोडाशे यथोचितपाकस्य च विधेयतया सर्वमवशिष्टं स्तावकम्। अत्र पूर्वोत्तरपक्षौ न प्रपञ्चितौ। अस्यैव पादस्य प्रथमाधिकरणे निवीतवाक्ये प्रोक्तयोरेवात्रापि योजनीयत्वात्। तस्यैवाधिकरणस्योदाहरणबाहुल्यमनेनैवाधिकरणेन प्रपञ्च्यते।

अथ व्याकरणम् —

संवपामीत्यादौ स्वरा गताः। आप इत्यत्र फिट्स्वरः। अद्भिरित्यत्र ‘ऊडिदंपदाद्यप्पुंरैद्युभ्यः’ (पा. ६-१-१७१) ऊडादेशादिदंशब्दात्पद्दन्नित्याद्यादेशेभ्योऽप्शब्दात्पुंशब्दाद्रैशब्दाद्दिव्शब्दाच्चोत्तरमसर्वनामस्थानमुदात्तं भवति। यद्यपि ‘सावेकाचस्तृतीयादिः’ (पा. ६-१-१६८) इति सूत्रेणैतत्सिद्धं तथाऽपि द्वितीयाबहुवचनार्थमस्य सूत्रस्य वक्तव्यत्वादनेन विशेषसूत्रेणोदात्तो विधेयः। रेवतीरित्यत्र रेशब्दाच्चोपसंख्यानमिति मतुबाद्युदात्तः। प्रजाता इत्यत्रान्तर्भावितण्यर्थात्कर्मणि निष्ठायां ‘गतिरनन्तरः’ (पा. ६-२-४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। जनयत्या इत्यत्र क्तिन्प्रत्ययान्तत्वेन ‘ञ्नित्यादिर्नित्यम्’ (पा. ६-१-१९७) इत्याद्युदात्तः। उरुशब्दस्य नियतनपुंसकत्वाभावात्फिट्स्वरः।
यज्ञपतिरित्यत्र ‘पत्यावैश्वर्ये’ (पा. ६-२-१८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अन्तरितमित्यत्रान्तःशब्दस्य गतित्वात् ‘गतिरनन्तरः’ (पा. ६-४-४९) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। वर्षिष्ठ इत्यत्रेष्ठन्प्रत्ययस्य नित्त्वादाद्युदात्तः। एवं सर्वमुन्नेयम्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तरीयसंहितभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥५॥

०९

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः]।
आ द॑द॒ इन्द्र॑स्य बा॒हुर॑सि॒ दक्षि॑णः स॒हस्र॑-
भृष्टिः श॒तते॑जा वा॒युर॑सि ति॒ग्मते॑जाः॒ पृथि॑वि

[[105]]

Page No. १०६
देवयज॒न्योष॑ध्यास्ते॒ मूलं॒ मा हि॑सिष॒मप॑ह-
तो॒ऽररुः पृथि॒व्यै व्र॒जं ग॑च्छ गो॒स्थानं॒ वर्ष॑तु
ते॒ द्यौर्ब॑धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यां॑ परा॒-
वति॑ श॒तेन॒ पाशैर्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि यं च॑ व॒यं
द्वि॒ष्मस्तमतो॒ मा मौ॒गप॑हतो॒ऽररुः॑ पृथि॒व्यै
देव॒यज॑न्यै व्र॒जम् (१) ग॒च्छ॒ गो॒स्थानं॒ वर्ष॑तु
ते॒ द्यौर्ब॑धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यां॑ परा॒वति॑
श॒तेन पशै॒र्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म-
स्तमतो॒ मा मौ॒गप॑हतोऽररुः॑ पृथि॒व्या अदे॑व-
यजनो व्र॒जं ग॑च्छ गो॒स्थानं वर्ष॑तु ते॒ द्यौर्ब॑
धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यां॑ परा॒वति॑ श॒तेन॒
पाशै॒र्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मस्तमतो॒
मा [२] मौ॒ग॒ररु॑स्ते॒ दिवं॒ मा स्का॒न्वस॑-
वस्त्वा॒ परि॑ गृह्णन्तु गाय॒त्रे॑ण॒ छन्द॑सा रु॒द्रा
स्त्वा॒ परि॑ गृह्णन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑साऽऽदि॒
त्यास्त्वा॒ परि॑ गृह्णन्तु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा दे॒वस्य॑
सवि॒तुः स॒वे कर्म॑ कृण्वन्ति वे॒धस॑ ऋ॒तम॑स्यृत॒स-
द॑नमस्यृत॒श्रीर॑सि॒ धा अ॑सि स्व॒धा अ॑स्यु॒र्वी॑ चासि॒
वस्वी॑ चासि पु॒रा क्रू॒रस्य वि॒सृपो॑ विरप्शिन्नुदा॒-
दाय॑ पृथि॒वीं जी॒रदा॑नु॒र्यामैर॑यञ्च॒न्द्रम॑सि स्व॒धा
भि॒स्तां धीरा॑सो अनु॒दृश्य॑ यजन्ते (३)॥

(दे॒व॒यज॑न्यै व्र॒जं तमतो॒ मा वि॑राप्शि॒न्नेका॑दश न)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥

[[106]]

Page No. १०६
देवयज॒न्योष॑ध्यास्ते॒ मूलं॒ मा हि॑सिष॒मप॑ह-
तो॒ऽररुः पृथि॒व्यै व्र॒जं ग॑च्छ गो॒स्थानं॒ वर्ष॑तु
ते॒ द्यौर्ब॑धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यां॑ परा॒-
वति॑ श॒तेन॒ पाशैर्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि यं च॑ व॒यं
द्वि॒ष्मस्तमतो॒ मा मौ॒गप॑हतो॒ऽररुः॑ पृथि॒व्यै
देव॒यज॑न्यै व्र॒जम् (१) ग॒च्छ॒ गो॒स्थानं॒ वर्ष॑तु
ते॒ द्यौर्ब॑धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यां॑ परा॒वति॑
श॒तेन पशै॒र्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म-
स्तमतो॒ मा मौ॒गप॑हतोऽररुः॑ पृथि॒व्या अदे॑व-
यजनो व्र॒जं ग॑च्छ गो॒स्थानं वर्ष॑तु ते॒ द्यौर्ब॑
धा॒न दे॑व सवितः पर॒मस्यां॑ परा॒वति॑ श॒तेन॒
पाशै॒र्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मस्तमतो॒
मा [२] मौ॒ग॒ररु॑स्ते॒ दिवं॒ मा स्का॒न्वस॑-
वस्त्वा॒ परि॑ गृह्णन्तु गाय॒त्रे॑ण॒ छन्द॑सा रु॒द्रा
स्त्वा॒ परि॑ गृह्णन्तु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑साऽऽदि॒
त्यास्त्वा॒ परि॑ गृह्णन्तु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा दे॒वस्य॑
सवि॒तुः स॒वे कर्म॑ कृण्वन्ति वे॒धस॑ ऋ॒तम॑स्यृत॒स-
द॑नमस्यृत॒श्रीर॑सि॒ धा अ॑सि स्व॒धा अ॑स्यु॒र्वी॑ चासि॒
वस्वी॑ चासि पु॒रा क्रू॒रस्य वि॒सृपो॑ विरप्शिन्नुदा॒-
दाय॑ पृथि॒वीं जी॒रदा॑नु॒र्यामैर॑यञ्च॒न्द्रम॑सि स्व॒धा
भि॒स्तां धीरा॑सो अनु॒दृश्य॑ यजन्ते (३)॥

(दे॒व॒यज॑न्यै व्र॒जं तमतो॒ मा वि॑राप्शि॒न्नेका॑दश न)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥

[[107]]

Page No. १०८
पृथिवीति। कल्पः – ‘अथान्तर्वेद्युदिचीनाग्रं दर्भं निधाय तस्मिन्स्फ्येन प्रहरति पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हिꣳसिषमिति’ इति।

हे देवयागाश्रयभूते पृथिवि त्वदीयाया ओषध्या मूलं मा विनाशयामि। अत्र देवयजनीति विशेषणेन वान्तिलोहिताभ्यामापादितमशुचित्वं निवारयतीत्याह — ‘विषाद्वै नामासुर आसीत्। सोऽबिभेत्। यज्ञेन मा देवा अभिभविष्यन्तीति। स पृथिवीमभ्यवमीत्। अथो यदिन्द्रो वृत्रमहन्। तस्य लोहितं पृथिवीमनु व्यधावत्। साऽमेध्याऽभवत्। पृथिवि देवयजनीत्याह। मेध्यामेवैनां देवयजनीं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।
विषमत्तीति विषात्। इतरभागप्रयोजनमाह — ‘ओषध्यास्ते मूलं मा हिꣳसिषमित्याह। ओषधीनामहिꣳसायै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।

अपहत इति। कल्पः – ‘अपहतोऽररुः पृथिव्या इति स्फ्येन सतृणान्पाꣳसूनपादाय’ इति।

अररुर्नामकोऽसुरः। सोऽत्र रजोपनयनेन पृथिव्याः सकाशादपहतः।

व्रजमिति। कल्पः – ‘व्रजं गच्छ गोस्थानमिति हरति’ इति।

अस्तु श्रौषडित्यनेन मन्त्रेणाऽऽग्नीध्रः प्रत्याश्रावणं वक्ति। सेयं वागत्र गोशब्देन विवक्षिता। तस्या वाचः स्थानभूत उत्करदेशो व्रजः। हे तृणसहितपांसो तं व्रजं गच्छ। अपहतोऽररुः पृथिव्या इत्येवं पूर्वं मन्त्रं स्पष्टार्थत्वादुपेक्ष्योत्तरं मन्त्रं ब्याचष्टे – ‘व्रजं गच्छ गोस्थानमित्याह। छन्दाꣳसि वै व्रजो गोस्थानः। छन्दाꣳस्येवास्मै व्रजं गोस्थानं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। गायत्र्यादीनि च्छन्दांस्येव गोशब्दाभिधेयानां वाचामवस्थानयोग्यो व्रजशब्दाभिधेयो देशविशेषः। तत्रार्थद्वयसाधारणशब्दोपेतं मन्त्रं पठन्नुत्करदेशं छन्दोरूपं संपादितवान्भवति।

वर्षत्विति। कल्पः — ‘वर्षतु ते द्यौरिति वेदिं प्रत्यवेक्षते’ इति।

हे वेदे तवाऽऽप्यायनाय द्युशब्दोपलक्षितः पर्जन्यो वर्षतु। पर्जन्याधारतया तद्रूत्वोपचारो दिव इत्याह – ‘वर्षतु ते द्यौरित्याह। वृष्टिर्वै द्यौः। वृष्टिमेवाववरुन्धे’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। वर्षतीति वृष्टिः पर्जन्यः।

बधानेति। कल्पः — ‘हृत्वोत्करे निवपति बधान देव सवितः परमस्यां परावति शतेन पाशैर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौगिति’ इति।

[[108]]

Page No. १०९
हे सवितर्देवानेन सतृणपांसुरूपेणावस्थितं द्वेष्टारं द्वेष्यं च पाशशतेनात्यन्तदूरदेशे बधान तं पुरुषद्वयमतो बन्धनान्मा मुञ्च। अत्र योऽस्मान्यं चेति न पुनरुक्तिर्द्वेषं प्रति कर्तृत्वेन कर्मत्वेन च पुरुषभेदादित्याह – ‘बधान देव सवितः परमस्यां परावतीत्याह। द्वौ वाव पुरुषौ। यं चैव द्वेष्टि। यश्चैनं द्वेष्टि। तावुभौ बध्नाति। परमस्यां परावति शतेन पाशैः। योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौगित्याहानिम्रुक्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। परावति दूरभूमौ। अनिम्रुक्तिरनिर्मोक्षः। व्याख्यातान्मन्त्रत्रयात्पूर्वभावी यो मन्त्र स्पष्टार्थबुद्ध्योपेक्षितस्तं पुनः सिंहावलोकनन्यायेन स्मृत्वा व्याचष्टे — ‘अररुर्वै नामासुर आसीत्। स पृथिव्यामुपम्लुप्प्तोऽशयत्। तं देवा अपहतोऽररुः पृथिव्या इति पृथिव्या अपाघ्नन्। भ्रातृव्यो वा अररुः। अपहतोऽररुः पृथिव्या इति यदाह। भ्रातृव्यमेव पृथिव्या अपहन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। उपम्लुप्तस्तिरोहितः। यज्ञविघाताय गूढरूपेण भूमौ शयानत्वात्। अत एवायं भ्रातृव्यः शत्रुः। तं च देववन्मन्त्रोच्चारणपूर्वकेण सतृणानां पांसूनामपनयनेनापहन्ति।

अपहत इति। कल्पः – ‘द्वितीयं प्रहरति पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हिꣳसिषमित्यपहतोऽररुः पृथिव्यै देवयजन्या इत्यादत्ते व्रजं गच्छ गोस्थानमिति हरति वेदिं प्रत्यवेक्षते वर्षतु ते द्यौर्रिति हृत्वोत्करे निवपति बधान देव सवितः परमस्यां परावति शतेन पाशैर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौगिति’ इति।

यद्यप्यपहत इत्यनयोर्द्वितीयतृतीययोः पृथिवि देवयजनीत्ययमाद्यमन्त्रो नाऽऽम्नातस्तथाऽपि प्रथमपर्यायादनुषञ्जनीयः। यथा वाक्यस्य परिपूर्तये शब्दान्तरमनुषज्यते तथा प्रयोगपरिसमाप्त्यर्थं मन्त्रानुषङ्गगो न्याय्यः। अररुशयनेनोपहतवेदिभूमिपांसवः कियन्तोपि प्रथमपर्यायेऽपनीतस्तावता वेदिभूम्येकदेशो यागयोग्यः संपन्नः। अनेनैवाभिप्रायेण द्वितीयपर्यायेऽपहतोऽररुः पृथिव्यै देवयजन्या इति पृथिवि विशेष्यते। तृतीयपर्याये तु - अदेवयजन इत्यररुवि-

[[109]]

Page No. ११०
शेषणम्। तदेवमुपहतास्तृणपांसवो यज्ञभूमेरुद्धृत्य यस्मिन्नुदग्देशे निरस्यन्ते स उत्कर उच्यते।

अररुरिति। कल्पः- ‘अररुस्ते दिवं मा स्कानिति न्युप्तमाग्नीध्रोऽञ्जलिनाऽभिगृह्णाति’ इति।

हे पांसुसमूहरूपोत्कर तव संबन्धी योऽररुः स स्वर्गं मा गच्छतु। द्वितीयतृतीयपर्याययोः प्रथमव्याख्ययाऽवबोद्धुं शक्यतया तावपेक्ष्य मन्त्रमेतं व्याचष्टे – ‘तेऽमन्यन्त। दिवं वा अयमितः पतिष्यतीति। तमररुस्ते दिवं मा स्कानिति दिवः पर्यबाधन्त। भ्रातृव्यो वा अररुः। अररुस्ते दिवं मा स्कानिति यदाह। भ्रातृव्यमेव दिवः परिबाधते ‘ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। ते देवाः केनाप्युपायेनाररुर्बन्धं छित्त्वा फलविघाताय स्वर्गं गमिष्यतीति मत्वा मन्त्रेण बन्धनं दृढीकृत्य दिवः सकाशाद्यथा परितो बाधितो भवति तथा यत्नं कृतवन्तः तरमादाग्नीध्राञ्जलिना पांसुराशौ निरुद्धे सति भ्रातृव्यः स्वर्गबाधितो भवति। मन्त्रान्व्याख्यायानुष्ठानं विधत्ते — ‘स्तम्बयजुर्हरति पृथिव्या एव भ्रातृव्यमपहन्ति। द्वितीयꣳ हरति। अन्तरिक्षादेवैनमपहन्ति। तृतीयꣳ हरति। दिव एवैनमपहन्ति। तूष्णीं चतुर्थꣳ हरति। परिमितादेवैनमपहन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। यजुर्मन्त्रेण च्छिन्नो दर्भः स्तम्बयजुः। तच्च स्तम्बरूपं स्फ्येन च्छित्त्वोत्करदेशे हरेत्। त्रिवारमेवं हरणेन लोकेभ्यो भ्रातृव्यो हतो भवति। अमन्त्रकेण चतुर्थहरणेनापरिमिताद्ब्रह्माण्डात्सर्वस्माद्भ्रातृव्यावघातः।

वसव इति। कल्पः – ‘अथ पूर्वं परिग्राहं परिगृह्णाति वसवस्त्वा परि गृह्णन्त गायत्रेण छन्दसेति दक्षिणतो रुद्रास्त्वा परि गृह्णन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसेति पश्चादादित्यास्त्वा परि गृह्णन्तु जाग्रतेन छन्दसेत्युत्तरतः’ इति।

आहवनीयगार्हपत्ययोर्मध्ये वेदिं खनितुं वेदिमानाय स्फ्येन दिक्त्रये रेखात्रयं कर्तव्यम्। सोऽयं वेदः परिग्राहः। परिग्रहीताऽध्वर्युर्दिक्त्रये क्रमेण भावनया वस्वादिरूपः। परिग्राहसाधनभूतः स्फ्यश्च च्छन्दस्त्रयरूपः। तमिमं परिग्राहं विधत्ते — ‘असुराणां वा इयमग्र आसीत्। यावदासीनः परापश्यति। तावद्देवानाम्। ते देवा अब्रुवन्। अस्त्वेन नोऽस्यामपीति। क्यन्नो दास्यथेति। यावत्स्वयं परिगृह्णीथेति। ते वसवस्त्वेति दक्षिणतः पर्यगृह्णन्। रुद्रास्त्वेति

[[110]]

Page No. १११
पश्चात्। आदित्यास्त्वेत्युत्तरतः। तेऽग्निना प्राञ्चोऽजयन्। वसुभिर्दक्षिणा। रुद्रैः प्रत्यञ्चः। आदित्यैरुदञ्चः। यस्यैवं विदुषो वेदिं प्रतिगृह्णन्ति। भवत्यात्मना। पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। पुरा कदाजिदसुराणां विजये सति एषां पृथिवी कृत्स्नाऽपि तेषामेव स्वभूताऽऽसीत्। देवानां कोऽपि भूम्यंशभूतो नाभूत्। किंतु यो देवो यत्र यदोपविष्टो यावद्देशं पश्यति तत्र तावान्देशस्तस्य देवस्य तदा स्वाधीनोऽभवत्। ततो देवा असुरानयाचन्त युष्मदधीनायामस्यां पृथिव्यां कोप्यंशोऽस्माकं नियतोऽपेक्षितस्तत्र कियद्भूस्थानमस्मभ्यं दास्यथेति। ततोऽसुरैरनुज्ञाता देवा मन्त्रैर्वेदिं स्वकीयत्वेन स्वीकृतवन्तः। तस्याश्च वेदेः प्राच्यामाहवनीयोऽग्निः पालको दक्षिणादिषु वस्वादयः। ततश्चतुर्दिक्ष्ववस्थितानां देवानामग्न्यादिमुखेन विजय एव। तस्मादेवं विदुषो यस्य यजमानस्याध्वर्यवो यथोक्तमन्त्रैर्वेदिं परिगृह्णीयुः स यजमानः स्वेनैव रूपेणाभिप्रख्यातो भवति। तस्य भ्रातृव्यः पराभवति। परिगृह्णन्तीति बहुवचनं पूजार्थं प्रयोगभेदाभिप्रायेण वा।

देवस्येति। बौधायनः – ‘अथ प्राचीं स्फ्येन वेदिमुद्धन्ति। देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधस इति’ इति।

आपस्तम्बस्तु शाखान्तरमन्त्रेण भूमेरुपरिभागावस्थितायास्तृणसहिताया मृद उद्धननमभिधाय ब्रूते — ‘देवस्य सवितुः सव इति खनति’ इति।

परमेश्वरस्यानुज्ञायां सत्यां वेधसः समाना अध्वर्यव इदमुद्धननरूपं खननरूपं वा कर्म कुर्वन्ति। ईश्वरानुज्ञया सर्वैर्जनैः स्वाभीष्टं कर्म क्रियत इत्येतद्विदुषां प्रसिद्धमित्याह — ‘देवस्य सवितुः सव इत्याह प्रसूत्यै। कर्म कृण्वन्ति वेधस इत्याह। इषितꣳ हि कर्म क्रियते’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। वेदेर्दिग्द्वये निम्नतां विधत्ते – ‘पृथिव्यै मेध्यं चामेध्यं च व्युदक्रामताम्। प्राचीनमुदीचीनं मेध्यम्। प्रतीचीनं दक्षिणा मेध्यम्। प्राचीमुदीचीं प्रवणां करोति। मेध्यामवैनां देवयजनीं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। व्युदक्रामतां विभागमाप्नुताम्। अंसाकारेण श्रोण्याकारेण च कोणेषु चतुर्ष्वौन्नत्यं विधत्ते –प्राञ्चौ वेद्यꣳसावुन्नयति। आहवनीयस्य परि गृहीत्यै। प्रतीची श्रोणी। गार्हपत्यस्य परिगृहीत्यै। अथो मिथुनत्वाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। अंसयोः श्रोण्योश्च प्रत्येकं युग्म-

[[111]]

Page No. ११२
तया मिथुनत्वम्। यद्वा पुमानंसो योषिच्छ्रोणिरिति मिथुनत्वम्। भूमेरूर्ध्वभागस्य त्वक्स्थानीयस्य स्फ्येनापसारणं विधत्ते – ‘उद्धन्ति। यदेवास्या अमेध्यम्। तदपहन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। तमेव विधिमनूद्यार्थवादान्तरमाह — ‘उद्धन्ति। तस्मादोषधयः पराभवन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। तस्मादुद्धननाद्भूमिष्ठास्तृणस्तम्बा बर्हिरास्तरणहविरासादनविरोधिनो विनश्यन्ति। भूमावत्यन्तं निरूढानां तृणमूलानामुद्धननमात्रेणापगमाभावात्पृथग्यत्नेन च्छेदनं विधत्ते – ‘मूलं छिनत्ति। भ्रातृव्यस्यैव मूलं छिनत्ति। मूलं वा अतितिष्ठद्रक्षाꣳस्यनूत्पिपते’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। वैरिणो मूलं निवासाधिकरणं गृहादिकम्। यदि तृणमूलां भूमिमतीत्य किंचिदवतिष्ठेत तदा तदनु रक्षाꣳस्युद्भवेयुः तस्मान्मूलं छेदनीयम् छेदनसाधनं विधत्ते — ‘यद्धस्तेन छिन्द्यात्। कुनखिनीः प्रजाः स्युः। स्फ्येन छिनत्ति। वज्रो वै स्फ्यः। वज्रेणैव यज्ञाद्रक्षाꣳस्यपहन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। स्फ्यस्य वज्रत्वमन्यत्र स्पष्टमाम्नातम् – ‘इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्। स त्रेधा व्यभवत्। स्फ्यस्तृतीयम्। रथस्तृतीयम्। यूपस्तृतीयम्’ इति। प्रदेशपरिमितं वेदिखननं विधत्ते — “पितृदेवत्याऽतिखाता। इयतीं खनति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमिताम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। यदेयं वेदिः प्रादेशपरिमाणमतीत्य खाता स्यात्तदा पितृदेवत्यत्वादियं दैविकी न भवेत्। इयतीमिति प्रादेशपरिमाणाभिनयः। प्रजापतिसृष्टतया तद्रूपं यज्ञपुरुषस्य मुखम्। तच्च प्रादेशपरिमितम्। अतस्तत्संमितां वेदिं खनेत्। पक्षान्तरं विधत्ते – ‘वेदिर्देवेभ्यो निलायत। तां चतुरङ्गुलेऽन्वविन्दन्। तस्माच्चतुरङ्गुलं खेया’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। केनापि निमित्तेन देवेभ्यो विमुखीभूता वेदिदेवता भूमौ निलीना सती चतुरङ्गुलमात्रां खननेन लब्धा। तस्माच्चतुरङ्गुलं खनेत्। तं विधिमनूद्यार्थवादान्तरमाह — ‘चतुरङ्गुलं खनति। चतुरङ्गुले ह्योषधयः प्रतितिष्ठन्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।
ओषधिमूले भूमेरन्तश्चतुरङ्गुलं प्रसृते सति ता ओषधयो वायुना नोन्मूल्यन्ते। पक्षान्तरं विधते – ‘आ प्रतिष्ठायै खनति। यजमानमेव प्रतिष्ठां गमयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।
यदि चतुरङ्गुलप्रमाणेन प्रादेशप्रमाणेन वा सिकतादिप्रयुक्तशैथिल्याद्भूमिर्न लभ्यते तदा

[[112]]

Page No. ११३
तल्लाभपर्यन्तं खनेत्। दक्षिणस्यां दिश्यौन्नत्यं विधत्ते – ‘दक्षिणतो वर्षीयसीं करोति। देवयजनस्यैव रूपमकः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। प्राचीमुदीचीं प्रवणां करोतीत्यनेनैव सिद्धेऽप्यौन्नत्ये पुनरपि कुड्याकारेण मृत्तिकामप्रक्षेपोऽत्र विधीयते। अकः कृतवान्भवति। लोष्टभावरहितां सिकतया सदृशीं मृदं वेद्यां सर्वत्र विकिरेदित्याह – ‘पुरीषवतीं करोति। प्रजा वै पशवः पुरीषम्। प्रजयैवैनं पशुभिः पुरीषवन्तं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।

ऋतमिति। कल्पः – ‘उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति ऋतमसीति दक्षिणत ऋतसदनमसीति पश्चादृतश्रीरसीत्युत्तरतः’ इति।

ऋतं सत्यम्। तच्च सत्यत्वं त्रिष्वस्ति वेद्यां हविषि फले च। असुरदानात्पूर्वमासीनो देवो यावन्तं भूदेशं पश्यति न तस्य देवयजनत्वं नियतम्। अतोऽनृत त्वम्। वेदेरदत्तत्वात्तन्न पुनः परावर्तत इत्यृतत्वम्। ततो हे वेदे त्वमृतमसि। हविषः फलहेतुत्वं न कदाचिद्व्यभिचरतीत्यस्ति सत्यत्वम्। तच्च सत्यं हविरस्यां वेद्यां सीदति। ततो हे वेदे त्वमृतसदनमसि। फलस्यावश्यंभावित्वादस्त्यृतत्वम्। तच्च फलं हविर्द्वारेण वेद्या श्रीयते। ततो हे वेदे त्वमृतश्रीरसि। विधत्ते – ‘उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति। एतावती वै पृथिवी। यावती वेदिः। तस्या एतावत एव भ्रातृव्यं निर्भज्य। आत्मन उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। वेदिव्यतिरिक्ताया भूमेरासुरत्वेन कर्मण्यनुपयोगादुपयुक्ता भूमिर्वेदिरेव। तथा सति पूर्वपरिग्राहेण महाभूमेः संबन्धिनो वेदिरूपादेव तावतः प्रदेशाद्वैरिणं निःसार्य स्वार्थमुत्तरपरिग्राहं कुर्यात्। मन्त्रार्थो मन्त्रपदेष्वेवाभिव्यक्त इत्याह — “ऋतमस्यृतसदनमस्यृतश्रीरसीत्याह — यथायजुरेवैतत्” (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।

धा इति। बौधायनः – ‘अथ प्रतीचीꣳ स्फ्यन वेदिं योयुप्यते धा असि स्वधा अस्युर्वी चासि वस्वी चासि पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन्नुदादाय पृथिवीं जीरदानुर्यामैरयच्चन्द्रमसी स्वधाभिस्तां धीरासो अनुदृश्य यजन्त इति” इति।

आपस्तम्बो मन्त्रभेदमाह — ‘धा असि स्वधा असीति प्रतीचीं वेदिꣳ स्फ्येन योयुप्यते, उदादाय पृथिवीं जीरदानुरिति वेदिमनुवीक्षते’ इति।

[[113]]

Page No. ११४
योयुप्यते समी करोति। विविधं रपणं शब्दनमुच्चैरुपांशुत्वादिभेदेन मन्त्रोच्चारणं विरप्। तद्वन्त ऋत्विजो विरप्शाः। लोमशशब्दवद्द्रष्टव्यम्। विरप्शा ऋत्विजो यस्यां वेद्यां सा वेदिर्विरीप्शनी। तस्याः संबोधनं छान्दसं विरप्शिन्निति। हे वेदे क्रूरस्योत्करे पाशैर्बद्धस्याररोर्विसर्पणान्निर्गमात्पुरा त्वं दैविकहविषां धारयित्र्यसि। स्वधाशब्देनैतत्ते तत ये च त्वामन्वित्यादिनोक्तं पैतृकपिण्डादिकमुपलक्ष्यते। तेनापि युक्ताऽसि। अत एव कृत्स्नधारणाद्विस्तीर्णा चासि। पुरोडाशादिरूपधनवत्त्वाद्वस्वी चासि। द्रव्यवत्यसि। जीरा जीवनशीला दानवो हविषां दातारो यावज्जीवादिशास्त्रप्रेरिता यजमाना यस्यां पृथिव्यां सा पृथिवी जीरदानुः। द्वितीयार्थे प्रथमा। यद्वा जीराश्च ते दानवश्च। छान्दसो वचनव्यत्ययः। पूर्वे यजमाना वेदिरूपां यां पृथिवीं कृत्स्नभूमेरासुर्याः सकाशादूर्ध्वमादाय चन्द्रमस्यमृतकिरणैः सार्धं स्थापितवन्तः, इदानींतनास्तु धीमन्तस्तामिमां वेदिं मनसाऽनुचिन्त्य तस्यां जयन्ते। समीकरणं विधत्ते — ‘क्रूरमिव वा एतत्करोति। यद्वेदिं करोति। धा असि स्वधा असीति योयुप्यते शान्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। विशेषणद्वयेन कृत्स्नभूमिरूपत्वमशेषधनोपेतत्वं च संपाद्यत इत्याह – ‘उर्वी चासि वस्वी चासीत्याह। उर्वीमेवैनां वस्वीं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। विसृपः पुरेत्युक्याऽररुप्रयुक्तमशुचित्वं निवार्यत इत्याह ‘पुरा क्रूरस्य विसृपो विराप्शिन्नित्याह मेध्यत्वाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति।
चन्द्रमस्यैरयन्नित्यनुसंधानस्य प्रयोजनमाह – ‘उदादाय पृथिवीं जीरदानुर्यामैरयञ्चन्द्रमसि स्वधाभिरित्याह। यदेवास्या अमेध्यम्। तदपहत्य। मेध्यां देवयजनीं कृत्वा। यददश्चन्द्रमसि मेध्यम्। तदस्यामेरयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। एरयति आनयतीत्यर्थः। अनुदृश्येति पदस्याभिप्रायमाह — ‘तां धीरासो अनुदृश्य यजन्त इत्याहानुख्यात्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। अनुसंधानायेत्यर्थः। आग्नीध्रं प्रति प्रैषमुत्पादयति – प्रोक्षणीरासादय। इध्माबर्हिरुपसादय। स्रुवं च स्रुचश्च संमृड्ढि पत्नीꣳ संनह्य। आज्येनोदेहीत्याहानुपूर्वतायै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। बह्वर्थविषयप्रैषोऽनुक्रमेणानुष्ठानायोपयुज्यते। आग्नीध्रस्यानुष्ठानं विधत्ते — ‘प्रोक्षणीरासादयति। आपो वै रक्षोघ्नीः। रक्षसामपहत्यै। स्फ्यस्य वर्त्मन्त्सादयति यज्ञस्य संतत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २

[[114]]

Page No. ११५
अ. ९) इति। प्रोक्षणीनामपां बाहुल्यं विधत्ते — ‘उवाच हासितो दैवलः। एतावतीर्वा अमुष्मिꣳल्लोके आप आसन्। यावतीः प्रोक्षणीरिति। तस्माद्बह्वीरासाद्याः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। अस्मिन्यागे यावत्यः प्रोक्षण्य आसाद्यन्ते तावत्य एवामुष्मिꣳल्लेक आपो भवन्तीति देवलेनोक्तत्वाद्बाहुल्यमत्र कर्तव्यम्। उत्करे स्फ्यस्य परित्यागं ध्यानविशिष्टं विधत्ते – ‘स्फ्यमुदस्यन्। यं द्विष्यात्तं ध्यायेत्। शुचैवैनमर्पयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। यथोक्तप्रैषकाले स्फ्यस्य तिर्यग्वारणं विधत्ते – ‘वज्रो वै स्फ्यः। यदन्वञ्चं धारयेत्। वज्रेऽध्वर्युः क्षण्वीत। पुरस्तात्तिर्यञ्चं धारयति। वज्रो वै स्फ्यः। वज्रेणैव यज्ञस्य दक्षिणतो रक्षाꣳस्यपहन्ति। अग्निभ्यां प्राचश्च प्रतीचश्च। स्फ्येनोदीचश्चाधराचश्च। स्फ्येन वा एष वज्रेणास्यै पाप्मानं भ्रातृव्यमपहत्य। उत्करेऽधि प्रवृश्चति। यथोपधाय वृश्चन्त्येवम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। स्फ्यस्य वज्रत्वप्रतिपादकं श्रुत्यन्तरं पूर्वमुदाहृतम्। अन्वञ्चमभिमुखम्। क्षण्वति म्रियेत। तत्परिहाराय वेद्यां पूर्वभागे तिर्यञ्चं धारयेत्। तथा सति दक्षिणाग्रत्वेन वेदेर्दक्षिणदिश्यवस्थितानि रक्षांसि हतानि भवन्ति। आहवनीयाग्निना पूर्वदिगवस्थितानसुरान्हन्ति। गार्हपत्याग्निना पश्चिमदिगवस्थितान्। स्फ्यस्य मूलेनोत्तरदिगवस्थितानसुरान्हन्ति। स्फ्यस्याधोधारणयाऽधस्तनान्। ऊर्ध्वधारणयोपरितनानित्यपि द्रष्टव्यम्। एवं तिर्यञ्चं धारयन्नध्वर्युः पापरूपं वैरिणमस्या वेदेरपहत्योत्करे छिनत्ति। यथा काष्ठं कस्मिंश्चिदाधारेऽवस्थाप्य लोकाश्छिन्दन्ति तद्वत्। हस्तप्रक्षालनं विधत्ते – ‘हस्ताववनेनिक्ते। आत्मानमेव पवयते’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। स्फ्यस्यापि तद्विधत्ते – ‘स्फ्यं प्रक्षालयति मेध्यत्वाय। अथो पाप्मन एव भातृव्यस्य न्यङ्गं छिनत्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। प्रक्षालितः स्फ्यो यज्ञयोग्यो भवति। किंचानेन पापरूपस्य वैरिणः शरीरं छिन्नं भवति। आग्नीध्रस्यानुष्ठानं विधत्ते — ‘इध्माबर्हिरुपसादयति युक्त्यै। यज्ञस्य मिथुनत्वाय। अथो पुरो रुचमेवैतां दधाति। उत्तरस्य कर्मणोऽनुख्यात्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। इध्मस्य बर्हिषश्चोभयोः सहैव सादनं परस्परं योगाय। तेन च योगेन यज्ञसंबन्धि मिथुनं भवति। किंवैतामुपसादनरूपां दीप्तिं पुरः करोति। तया दीप्त्योत्तरं कर्तव्यं ख्यापितं भवति। तयोरुपसादने प्रागग्रत्वं विधत्ते – ‘न

[[115]]

Page No. ११६
पुरस्तात्प्रत्यगुपसादयेत्। यत्पुरस्तात्प्रत्यगुपसादयेत्।
अन्यत्राऽऽहुतिपथादिध्मं प्रतिपादयेत। प्रजा वै बर्हिः। अपराध्नुयाद्बर्हिषा प्रजानां प्रजननम्। पश्चात्प्रगुपसादयति। आहुतिपथेनेध्मं प्रतिपादयति। संप्रत्येव बर्हिषा प्रजानां प्रजननमुपैति’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। इध्मस्याऽऽहुतिपथः प्रागग्रत्वम्। प्रत्यगग्रेण बर्हिषा प्रजानामुत्पत्तिर्विनश्येत्। ततः स्वयं पश्चादवस्थायोभयं प्रागग्रमुपसादयेत्। तथा सतीध्मस्याऽऽहुतिपथो नापैति। संप्रत्येव समीचीनेन बर्हिषा प्रजोत्पत्तिं प्राप्नोति। इध्माबर्हिषोः परस्परं दिग्भेदं विधत्ते — ‘दक्षिणमिध्मम्। उत्तरं बर्हिः। आत्मा वा इध्मः। प्रजा बर्हिः। प्रजा ह्यात्मन उत्तरतरा तीर्थे। ततो मेघमुपनीय। यथादेवतमेवैनत्प्रतिष्ठापयति। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्यजमानः’ (ब्रा. का. ३ प्र. २ अ. ९) इति। पितुर्यजमानस्य दक्षिणभागो युक्तः। प्रजाया उत्तरभागः। तथा सत्युभयं तीर्थे योग्यस्थाने संपद्यते। ततस्तदुभयं यज्ञं नीत्वा तत्तद्देवतामनतिक्रम्य स्थापितवान्भवति। एतेन यजमानस्य प्रजापशुसमृद्धिर्भवति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“आददे स्फ्यं समादत्त इन्द्रस्येत्यभिमन्त्रयेत्।
पृथिवि स्तम्बयजुश्छित्त्वा ह्यपगृह्णाति भूरजः॥१॥
व्रजं गच्छेदुदग्देशं वर्ष वेदिं समीक्षते।
बधा धूलिं क्षिपेदेवं पुनः स्तम्बहृतिद्वयम्॥२॥
अथात्र पूर्ववत्मन्त्रा अराऽग्नीध्रोऽञ्जलौ धरेत्।
वसत्रिभिर्ग्रहो वेदेर्देव वेदिं खनेदमूम्॥३॥
ऋतोत्तरपरिग्राहो धा असीति समीकृतिः।
उदादायेति वेदीक्षा मन्त्रोक्ताः पञ्चविंशतिः’ ॥४॥ इति।

अथ मीमांसा।

तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् —
“मुख्याङ्गतैव वेद्यादेः प्रयाजाध्यङ्गताऽपि वा।
तद्वाक्यं प्रक्रियायुक्तं मुख्याङ्गत्वस्य बोधकम्॥
मुख्याङ्गस्यापि वेद्यादेः प्रयाजादिषु चाङ्गता।
मुख्यार्थत्वात्त्प्रयाजादेश्चापूर्वव्यवधानतः” इति॥

[[116]]

Page No. ११७
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते – वेद्यां हवींष्यासादयति बर्हिषि हवींष्यासादयतीति। तथा तद्धर्माः श्रूयन्ते ‘वेदिं खनति बर्हिर्लुनाति’ इत्यादयः। मुख्यानि हवींष्याग्नेयपुरोडाशादीनि। अमुख्यहवींषि तु प्रयाजाद्यर्थानि। तत्र स्वस्वधर्मसहितानि वेद्यादीनि प्रकरणबलान्मुख्यहविषामेवाङ्गानि। वेद्यां हवींष्यासादयतीति वाक्यात्सर्वहविरङ्गतेति चेन्न। प्रकरणेन वाक्यस्य संकोचनीयत्वात्। यदि वाक्यं प्रकरणनैरपेक्ष्येण स्वतन्त्रं स्यात्, तदा सादनमात्रपर्यवसानेन यागाभावे वैयर्थ्यं स्यात्। सौमिकहविषामप्येतद्वेद्यासादनं प्रसज्येत। तस्मान्मुख्यं हविरङ्गं वेद्यादिकमिति प्राप्ते ब्रूमः — अस्तु वैयर्थ्यातिप्रसङ्गपरिहारेण प्रकृतापूर्वसाधनभूतहविःषु वेद्यादेरङ्गत्वम्। प्रयाजादिहवींष्यपि स्वकीयावान्तरपूर्वद्वारा मुख्यापूर्वसाधनान्येवेति तदङ्गत्वमपि वेद्यादेर्युक्तम्। एवं सति वाक्यस्यात्यन्तसंकोचो न भविष्यति। पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“पुरोडाशाभिवासान्तस्यापकर्षोऽस्ति दर्शके।
न वाऽऽद्योऽस्त्वपकृष्टाया वेदेर्वैगुण्यहानये॥
अभिवासात्परा वेदिरिति तत्क्रमबोधतः।
प्रागेव विहिता दर्शे वेदिर्नातेऽपकर्षणम्” इति।

दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशस्य कपालेषु श्रपितस्याऽऽच्छादनमाम्नातम् — भस्मनाऽभिवासयतीति। तत उर्ध्वं वेदिराम्नता। तेनैव क्रमेण पौर्णमासीयागे प्रतिपद्यनुष्ठानं कृतम्। दर्शयागे तु वेदेरपकर्ष आम्नातः — ‘पूर्वेद्युरमावास्यायां वेदिंकरोति’ इति। तत्र वेदेः पूर्वभाविनोऽभिवासनान्तस्याङ्गसमूहस्यापकर्षः कर्तव्योऽन्यथा वेदेर्वैगुण्यप्रसङ्गादिति प्राप्ते ब्रूमः — ‘यदि दर्शः पूर्णमासीविकारः स्यात्तदा पौर्णमास्यां कॢप्तः क्रमो दर्शेऽतिदिश्येत। न त्वसौ विकारः। तस्मात्कश्चित्क्रमोऽत्र स्वातन्त्र्येणोन्नेय़ः। क्रमोन्नयनं च सर्वेषु धर्मेष्वाम्नातेषु पश्चात्पाठादिभिः संपद्यते। वेदिपदार्थश्चाभिवासनादूर्ध्वं दर्शपूर्णमाससाधारण्येनाऽऽम्नातः। विशेषतस्तु दर्शयागे पूर्वेद्युरेवाऽऽम्नायते। तथा सत्यभिवासनवेद्योः क्रमबौधात्प्रागेव दार्शिकवेदे पूर्वदिनसंबन्धावगमात्तदेव तस्याः स्थानमिति वेदेरपि तावन्नापकर्षः। तत्कुतोऽभिवासनान्तस्याङ्गसमूहस्यापकर्षः।

प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“प्रोक्षणीः संस्कृतिर्जातिर्योगो वा सर्वभूमिषु।
तथोक्तेः संस्कृतिर्जातिः स्याद्रूढेः प्रबलत्वतः॥

[[117]]

Page No. ११८
अन्योन्याश्रयतो नाऽऽद्यो न जातिः कल्प्यशक्तितः।
योगः स्यात्कॢप्तशक्तित्वात्कॢप्तिव्याकरणाद्भवेत् “ इति॥

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते — ‘प्रोक्षणीरासादयति’ इति। तत्र प्रोक्षणीशब्दस्याभिमन्त्रणासादनादिसंस्कृतिः प्रवृत्तिनिमित्तम्। कुतः। सर्वेषु वैदिकप्रयोगप्रदेशेषु संस्कृतानामेवापां प्रोक्षणीशब्देनोच्यमानत्वादित्येकः पक्षः। लोके जलक्रीडायां प्रोक्षणीभिरुद्वेजिताः प्रवृत्तिनिमित्तम्। न च प्रकर्षेणोक्ष्यते सिच्यत आभिरिति योगौऽव शङ्कनीयो रूढेः प्रबलत्वादिति पक्षान्तरम्। तत्र न तावत्संस्कारो युक्तोऽन्योन्याश्रयत्वात्। विहितेष्वभिमन्त्रणादिसंस्कारेष्वनुष्ठितेषु पश्चात्संस्कृतास्वप्सु प्रोक्षणीशब्दप्रवृत्तिः। तत्प्रवृत्तौ सत्यां प्रोक्षणीशब्देनापोऽनूद्याभिमन्त्रणादिविधिरित्यन्योन्याश्रयत्वम्। नापि जातिपक्षो युक्तः। उदकजातौ प्रोक्षणीशब्दस्य वृद्धव्यवहारे पूर्वमकॢप्तत्वेनेतः परं कल्पनीयत्वात्। ततो गोशब्दवदश्वकर्णशब्दवच्च रूढो न भवति। योगस्तु व्याकरणेन कॢप्तः सोपसर्गोद्धातोः करणे ल्यूट्प्रत्ययेन व्युत्पादनात्। तस्मात्प्रोक्षणीशब्दो यौगिकः। घृतादेः प्रोक्षणीत्वं प्रयोजनम्।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“प्रोक्षणीरासादयेति निगदस्त्रिविधाद्बहिः।
यजुर्वोच्चैस्त्वधर्मस्य भेदादस्य चतुर्थता॥
परप्रत्यायनार्थत्वादुच्चैस्त्वं यजुरेव सः।
तल्लक्षणेन युक्तत्वात्त्रैविध्यमिति सुस्थितम्” इति॥

प्रोक्षणीरासदयेध्माबर्हिरुपसादयाग्नीन्विहर बर्हिः स्तृणीहीत्यादयो निगदा आम्नाताः। परसंबोधनार्था मन्त्रा निगदाः। ते च पूर्वेभ्य ऋग्यजुःसामभ्यो बहिर्भूताश्चतुर्थप्रकाराः। कुतः। पादगीत्योक्सामलक्षणयोराभावत्प्रश्लिष्टपाठस्य यजुर्लक्षणस्य सत्त्वेऽपि धर्मभेदेन यजुष्यन्तर्भावानुपपत्तेः। उपांशु यजुषोच्चैर्निगदेनेति हि धर्मभेद इति प्राप्ते ब्रूमः — बहिर्ब्राह्मणा भोज्यन्तां परिव्राजकास्त्वन्तरित्यत्र सत्येव परिव्राजकानां ब्राह्मण्ये पूजानिमित्तो विशेषो यथा तथा निगदानां यजुर्लक्षणोपेतत्वाद्यजुषामेव सतां परप्रत्यायननिमित्त उच्चैस्त्वं धर्मः। ततो मन्त्राणां त्रैविध्यं सुस्थितम्।

[[118]]

Page No. ११९
आदद इत्यादौ स्वराः प्रसिद्धाः। दक्षिण इत्यत्र स्वाङ्गाख्यायामादिर्वेत्याद्युदात्तः। पृथिवीत्यत्र वाक्यादित्वेन षाष्ठिकामन्त्रिताद्युदात्तत्वत्। अररुरित्यत्रार्तिधातोररुप्रत्यय आद्युदात्तः। गोस्थानमित्यत्र कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादे ‘मन्क्तिन्व्याख्यानशयनासनस्थानयाजकादिक्रीताः’ (पा. ६-२-१५१) मन्नन्तं क्तिन्नन्तं व्याख्यानादिचतुष्टयं याजकादिगणः क्रीतशब्दश्चोत्तरपदमन्तोदात्तं भवतीत्यन्तोदात्तत्वे प्राप्ते ‘परादिश्छन्दसि बहुलम्’ (पा. ६-२-१९९) इत्युत्तरपदाद्युदात्तः। वर्षत्विति वाक्यादिः। तथा बधानेत्यपि। तत्र शानजादेशस्य चित्त्वादन्तोदात्तः। पाशशब्दो घञन्तः। द्वेष्टीत्यत्र यच्छब्दयोगान्न निघातः। गायत्रशब्दस्य तृच्प्रत्ययान्तत्वात्प्रत्ययस्वरः। त्रैष्टुभजागतशब्दयोरञ्प्रत्यये सत्याद्युदात्तः। उर्वीशब्दो ङीषन्तः। वस्वीशब्दो वृषादिः। पुरोडाशशब्दस्य निपातत्वाभावादन्तोदात्तः। विसृप इत्यत्रोत्तरपदस्य कसुन्प्रत्ययान्तत्वादाद्युदात्तः। उददायेत्यत्र ल्यपः पित्त्वाद्धातुस्वरावशेषे कृत्स्वरः। जीरदानुशब्दो दासीभारादिः। ऐरयन्नित्यत्र यच्छब्दयोगान्निघाताभावे सति, आडागमस्य विहितमुदात्तत्वं सति शिष्टम्। चन्द्रमसीति पृषोदरादिः। अनुदृश्येति कृत्स्वरः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीय-संहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥

१०

(अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।

प्रत्यु॑ष्ट॒ꣳ रक्षः॒ प्रत्यु॑ष्टा॒ अरा॑तयो॒ऽग्नेर्व॒स्तोजि॑-
ष्ठेन॒ तेज॑सा॒ निष्ट॑पामि गो॒ष्ठं मा निर्मृ॑क्षं वा॒-
जिनं॑ त्वा सपत्नसा॒हꣳ सं मा॑र्ज्मि॒ वाचं॑ प्रा॒णं
चक्षुः॒ श्रोत्रं॑ प्र॒जां योनिं॒ मा निर्म्र॑क्षं वा॒जिनीं॑
त्वा सपत्नसा॒हीꣳ सं मा॑र्ज्म्या॒शासा॑ना सौम-
न॒सं प्र॒जाꣳ सौभा॑ग्यं त॒नूम्। अ॒ग्नेरनु॑व्रता
भू॒त्वा सं न॑ह्ये सुकृ॒ताय कम्। सु॒प्र॒जस॑स्त्वा

[[119]]

Page No. १२०
व॒यꣳ सु॒पत्नी॒रुप॑ (१) से॒दि॒म॒ अग्ने॑ सपत्न॒-
दम्भ॑न॒मद॑ब्धासो॒ अदा॑भ्याम्। इ॒मं वि
ष्या॑मि॒ वरु॑णस्य॒ पाशं॒ यमब॑ध्नीत सवि॒ता
सु॒केतः॑। धा॒तुश्च योनौ॑ सुकृ॒तस्य॑ लो॒के स्यो॒नं
मे॑ स॒ह पत्या॑ करोमि। समायु॑षा॒ रां प्र॒जया॒
सम॑ग्ने॒ वर्च॑सा॒ पुनः॑। सं पत्नी॒ पत्या॒ऽहं ग॑च्छे॒
समा॒त्मा त॒नुवा॒ मम॑। म॒ही॒नां पयो॒ऽस्योष॑धी-
ना॒ꣳ र॒सस्त॒स्य तेऽक्षी॑यमाणस्य॒ निः (२)
व॒पा॒मि॒ म॒ही॒नां पयो॒ऽस्योष॑धीना॒ꣳ रसोऽद॑
ब्धेन त्वा॒ चक्षु॒षावे॑क्षे सुप्रजा॒स्त्वाय॒ तेजो॑ऽसि॒
तेजोऽनु॒ प्रेह्य॒ऽग्निस्ते॒ तेजो॒ मा वि नै॑द॒ग्नेर्जि॒ह्वाऽ
सि॑ सु॒भूर्दे॒वानां॒ धाम्ने॑धाम्ने दे॒वेभ्यो॒ यजु॑षेयजुषे
भव शु॒क्रम॑सि॒ ज्योति॑रसि॒ तेजो॑ऽसि दे॒वो वः॑
सवि॒तोत्पु॑ना॒त्वाच्छि॑द्रेण प॒वित्रे॑ण॒ वसोः॒ सूर्य॑स्य
र॒श्मिभिः॑ शु॒क्रं त्वा॑ शु॒क्रायां॒ धाम्ने॑धाम्ने दे॒वेभ्यो॒
यजु॑षेयजुषे गृह्णामि॒ ज्योति॑स्त्वा॒ ज्योति॑ष्य॒र्चि-
स्त्वा॒ऽर्चिषि॒ धाम्ने॑धाम्ने दे॒वेभ्यो॒ यजु॑षेयजुषे
गृह्णामि [३]॥

(उप॒ नी र॒श्मिभिः॑ शु॒क्रꣳ षोड॑श च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयातैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१०॥

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)

नवमे वेदिरुक्ता। दशमे वेद्यामासादनीयस्याऽऽज्यादिहविषो ग्रहणमभिधीयते।

[[120]]

Page No. १२१
प्रत्युष्टमिति। बोधायनः — ‘अथैताः स्रुचः समादत्ते दक्षिणेन स्रुवं जुहूपभृतौ सव्येन ध्रूवां प्राशित्रहरणं वेदपरिवासनानीति गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातयोऽग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीति’ इति।

आपस्तम्बस्य मते प्रत्युष्टमग्नेर्व इत्येतौ द्वौ मन्त्रौ। तौ च संमार्जनात्प्राक्पश्चाच्च क्रमेण स्रुचां तापने विनियुज्येते। प्रत्युष्टमन्त्रो व्याख्यातः। हे स्रुचो युष्मानतितीक्ष्णेनाग्नेस्तेजसा निःशेषेण तपामि। अनिष्टपरिहारायेष्टसिद्धये चोभौ मन्त्रावित्याह – ‘प्रत्युष्टꣳ रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इत्याह। रक्षसामपहत्यै। अग्नेर्वस्तेजिष्ठेन तेजसा निष्टपामीत्याह मेध्यत्वाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. “१) इति।
गोष्ठमिति। कल्पः – अथ स्रुवं संमार्ष्टि गोष्ठं मा निर्मृक्षं वाजिनं त्वा सपत्नसाहꣳ संमार्ज्मीत्यथ जुहूं संमार्ष्टि वाचं प्राणं मा निर्मृक्षं वाजिनीं त्वा सपत्नसाहीꣳ संमार्ज्मीत्यथोपभृतं संमार्ष्टि चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मृक्षं वाजि त्वा सपत्नसाहꣳ संमार्ज्मीत्यथ ध्रुवां संमार्ष्टि प्रजां योनिं मा निर्मृक्षं वाजिनीं त्वा सपत्नसाहीꣳ संमार्ज्मीति’ इति।

हे स्रुव गवां स्थानं मा विनाशयमीत्यभिप्रेत्यान्नवन्तं वैरिणमभिभवितारं त्वां सम्यक्शोधयामि। एवमन्येषु योज्यम्। द्वितीयतृतीयमन्त्रयोर्मा निर्मृक्षमित्यादिरनुषज्यते। मन्त्राणां स्पष्टार्थत्वमभिप्रेत्य तद्व्याख्यानमुपेक्ष्यानुष्ठानं विधत्ते ‘स्रुचः संमार्ष्टि’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। तत्र क्रमं विधत्ते – ‘स्रुवमग्रे। पुमाँसमेवाऽऽभ्यः सꣳश्यति मिथुनत्वाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। स्रुवः पुमाञ्जुह्वाद्याः स्रियः। ततस्ताभ्यः पूर्वभावित्वं स्रुवस्य युक्तम्। सꣳश्यति सम्यक्तनू करोति विवाहार्थं संस्करोतीत्यर्थः। जुह्वादीनां पौर्वापर्यं विधत्ते — ‘अथ जुहूम्। अथोपभृतम्। अथ ध्रुवाम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। प्रशंसति – ‘असौ वै जुहूः। अन्तरिक्षमुपभृत्। पृथिवि ध्रुवा। इमे वै लोकाः स्रुचः। वृष्टिः संमार्जनानि। वृष्टिर्वा इमाँल्लोकाननुपूर्वं कल्पयति। ते ततः कॢप्ताः समेधन्ते’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। क्रमावस्थानसाम्येन स्रुचां लोकत्वम्। संमृज्यन्ते स्रुचो यैर्वेदाग्रैस्तानि संमार्जनानि। पूर्वं दर्भेर्वेदं कृत्वा तदग्राणि परि-

[[121]]

Page No. १२२
वास्य तानि वेदपरिवासनानि स्रुचां संमार्जनाय स्थापितानि। तेषां वृष्टिजन्यतया वृष्टिरूपत्वम् वृष्टिरूपैर्वेदाग्रैर्लोकरूपाणां जुह्वादीनां क्रमेण संमार्जने सति वृष्टिरेवानुक्रमवर्तिनो लोकान्धान्यादिसंपन्नान्करोति। ततस्ते लोकाः संपन्नाः सम्यगभिवर्धन्ते। वेदनं प्रशंसति – ‘समेधन्तेऽस्मा इमे लोकाः प्रजया पशुभिः। य एवं वेद’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। वेदपरिवासनानामग्रमूलावयवयोर्व्यवस्थां दर्शयति — ‘यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादिति। अग्रतः संमृज्यात्। वृष्टिमेव नियच्छति। अवाचीनाग्रा हि वृष्टिः। यदि कामयेतावर्षुकः स्यादिति। मूलतः संमृज्यात्। वृष्टिमेवोद्यच्छति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। नियच्छति न्यग्भावेन प्रवर्तयति। उद्यच्छत्योर्ध्वाकारेण वारयति। तस्मिन्नेव विषये संप्रदायविदां मतमाह – ‘तदु वा आहुः। अग्रत एवोपरिष्टात्संमृज्यात्। मूलतोऽधस्तात्। तदनुपूर्वं कल्पते। वर्षुको भवतीति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। उपरिष्टादिति स्रुचो बिलभागः। अधस्तादिति तद्दण्डभागः। एवं सति परिवासनानां स्रुवस्तुचां चाग्रमग्रेण संबध्यते मूलं मूलेनेत्यानुपूर्वी समा भवति। पर्जन्यश्च वर्षति। बिलभागे विशेषमाह – ‘प्राचीमभ्याकारम्। अग्रैरन्तरतः। एवमिव ह्यन्नमद्यते। अथो अग्राद्वा ओषधीनामूर्जं प्रजा उपजीवन्ति। ऊर्ज एवान्नाद्यास्यावरुद्ध्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। बिलभागे पश्चिमोपक्रमां प्रागवसानां स्रुक्संमार्जनक्रियां कृत्वा बिलस्याभ्यन्तरे सर्वत आकृष्याऽऽकृष्य मुखबिले प्रक्षिपति तद्वत्। किंच प्रजा ओषधीनामग्रभागादानीय रसमुपजीवन्ति तद्वत्। अत्र परिवासनाग्रैः संमार्जनं रसरूपस्यात्तुं योग्यस्यान्नस्य प्राप्त्यै भवति। दण्डभागे विशेषमाह — ‘अधस्तात्प्रतीचीम्। दण्डमुत्तमतः। मूलेन मूलं प्रतिष्ठित्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। अधस्तादवस्थितं दण्डं प्रति प्रागुपक्रमां पश्चिमावसानां संमार्जनक्रियामुत्तमेन दर्भभागेन (ण) कुर्यात्। तथा सति दर्भमूलेन स्रुवो मूलं संबध्यते। तच्च प्रतिष्ठित्यै भवति। बिलदण्डयोरुक्तां व्यस्थां लौकिक लिङ्गेन द्रढयति — तस्मादरत्नौ प्राञ्च्युपरिष्टाल्लोमानि। प्रत्यञ्च्यधस्तात्। स्रुग्ध्येषा’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। मणिबन्धादूर्ध्वं

[[122]]

Page No. १२३
सूक्ष्मरोमाणि प्राङ्मुखान्यधस्तात्तु प्रत्यङ्मुखानि। एषा हि लौकिकी स्रुक्तद्दृष्टान्तेन वैदिक्यामपि स्रुचि यथोक्तप्रकारो द्रष्टव्यः। अत्र केचिदाहुः – ऊर्ध्वबिलत्वेन हस्तधृतायाः स्रुच ऊर्ध्वाधोभागौ कृत्स्नावप्युपरिष्टादधस्ताच्छब्दाभ्यां विवक्षितौ न तु बिलभागदण्डभागौ। एवं धारकहस्तेऽप्यूर्ध्वाधोदेशौ। तथा सत्युक्तं लोमलिङ्गमनुकूलमिति। तर्हि तथैवास्तु। स्रवस्य प्रथमतः संमार्जनं रूपककल्पनायोपपादयति – ‘प्राणो वै स्रुवः। जुहूर्दक्षिणो हस्तः। उपभृत्सव्यः। आत्मा ध्रुवा। अन्नꣳ संमार्जनानि। मुखतो वै प्राणोऽपानो भूत्वा। आत्मानमन्नं प्रविश्य। बाह्यतस्तनुवꣳ शुभयति। तस्मात्स्रुवमेवाग्रे संमार्ष्टि। मुखतो हि प्राणोऽपानो भूत्वा। आत्मानमन्नमाविशति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। आत्मा हस्तयोर्मध्यवर्तिशरीरम्। मुखसंचारिणो वायोः प्राणापानाभिधेये द्वे वृत्ती। उच्छ्वासरूपेण बहिर्निर्गच्छन्ती प्राणवृत्तिः। निःश्वासरूपेणान्तः प्रविशत्यपानवृत्तिः। तत्र प्राणरूपो वायुः प्राणतां परित्यज्य स्वयमपानो भूत्वा मुखे प्रक्षिप्तमन्नग्रासं मध्यशरीरे प्रवेश्य बाह्यं हस्तादिरूपं शरीरं पुष्ट्या शोभितं करोति। तस्मादन्नरूपैर्वेदाग्रैः प्राणरूपस्य स्रुवस्याऽऽदौ संमार्जनं कर्तव्यम्। तथा कृते सति प्रथमतोऽन्नप्रवेशः पश्चाद्बाह्यहस्तरूपस्य जुह्वादेः शोभेत्येतदुपपन्नम्। प्रसङ्गात् प्राणापानवेदनं प्रशंसति – ‘तौ प्राणापानौ। अव्यर्धकः प्राणापानाभ्यां भवति। य एवं वेद’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। प्रकर्षेण बहिरनितीति प्राणः। अपकर्षेणान्तरनितीत्यपानः। इत्येवं वृत्तिभेदात्तौ प्राणापानौ संपन्नाविति वेदितुरकाले प्राणापानाभ्यां वियोगो मृत्यरूपो न भवति। मन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते — ‘दिवः शिल्पमवततम्। पृथिव्याः ककुभि श्रितम्। तेन वयꣳ सहस्रवल्शेन। सपत्नं नाशयामसि स्वाहेति। स्रुक्संमार्जनान्यग्नौ प्रहरति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। दिवः सकाशाद्वृष्टिरूपेणावः प्रसृतमिदं दर्शरूपं चित्रं वस्तु भूमेरुपर्याश्रितं शतशाखेन तेन दर्भेण वयं वैरिणं नाशयामः। इदं दर्भरूपं हुतमस्तु। अनेन मन्त्रेण वेदपरिवासनान्यग्नौ प्रक्षिपेत्। अस्मिन्मन्त्रे संमार्जनानि न प्रतीयन्त इति शङ्कां वारयति — ‘आपो वै दर्भाः। रूपमेवैषामेतन्महिमानं व्याचष्टे’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। दिवोऽवततमित्यनेन वृष्टिरूपा आपः प्रतीयन्ते।

[[123]]

Page No. १२४
आपश्च दर्भरूपाः। दर्भरूपेणोत्पत्तिः पूर्वमेवोत्पवनब्राह्मणे दर्शिता। तस्मादेतन्मन्त्रगतशब्दस्वरूपमेवैषां दर्भाणां दिवः शिल्पत्वादिलक्षणं महिमानं प्रख्यापयति। अस्य मन्त्रस्यानुष्टुप्छन्दस्त्वमृग्रूपत्वं चानुसंधेयमित्याह – ‘अनुष्टुभर्चा’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। संमृज्यादिति शेषः। विधेयमनुष्टुप्त्वं स्तौति — ‘आनुष्टुभः प्रजापतिः प्राजापत्यो वेदः। वेदस्याꣳ स्रुक्संमार्जनानि। स्वेनैवैनानि छन्दसा। स्वया देवतया समर्धयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। जगत्सृष्टौ प्रजापतेरनुष्टुप्सहकारिणीति तापनीयोपनिषदि श्रूयते – ‘स एतं मन्त्रराजं नारसिंहमानुष्टुभमपश्यत्।तेन वै सर्वमिदमसृजत’ इति। तस्मात्प्रजापतेरानुष्टुभमपश्यत्। ‘प्रजापतेर्वा एतानि श्मश्रूणि। यद्वेदः’ इति वक्ष्यति। तस्माद्वेदस्य प्राजापत्यत्वम्। तथा सति वेदाग्रस्य स्वकीयं छन्दः स्वकीया च देवतेत्युभयं समृद्धिहेतुर्भवति। न केवलं छन्दसः प्राशस्त्यं किंतु ऋचोऽपीत्याह — ‘अथो ऋग्वाव योषा। दर्भो वृषा। तन्मिथुनम्। मिथुनमेवास्य तद्यज्ञे करोति प्रजननाय। प्रजायते प्रजया पशुभिर्यजमानः’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। वृषा सेचनसमर्थः पुमान्। अत्र स्रुक्संमार्जनानामुक्तमन्त्रेणाग्नौ प्रक्षेप इत्येकः पक्षः। अद्भिः प्रक्षाल्योत्करे परित्यजेदित्यपरः पक्षः। अत एव सूत्रकारोऽग्नौ प्रहरतीत्युक्त्वा पुनरप्याहोत्करे वा न्यस्यतीति। तमिमं पक्षं विधत्ते — ‘तान्येके वृथैवापास्यन्ति। तत्तथा न कार्यम्। आरब्धस्य यज्ञियस्य कर्मणः स विदोहः यद्येनानि पशवोऽभितिष्ठेयुः। न तत्पशुभ्यः कम्। अद्भिर्मार्जयित्वोत्करे न्यस्येत्। यद्वै यज्ञियस्य कर्णोऽन्यत्राऽऽहुतीभ्यः संतिष्ठते। उत्करो वाव तस्य प्रतिष्ठा। एताꣳहि तस्मै प्रतिष्ठां देवाः सम्भरन्। यदद्भिर्मार्जयति। तेन शान्तम्। यदुत्करे न्यस्यति। प्रतिष्ठामेवैनानि तद्गमयति। प्रतितिष्ठति। प्रजया पशुभिर्यजमानः’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। किंचिदद्भिः प्रक्षालनमकृत्वैव यत्र क्वापि परित्यज्यन्ति। तदयुक्तम्। य एषोऽनुष्ठानप्रकारः स कर्मणो विपरीतं फलं दोग्धि। अप्रक्षालितदर्भाक्रमणेन पशूनां रोगोत्पत्त्या सुखं न भवेत्। मार्जनेन तच्छान्तं भवति। आहुतिव्यतिरिक्तस्य यज्ञियद्रव्यस्योत्करः समाप्तिस्थानमिति देवैः संपादितत्वात्तत्रैव परित्यागे प्रतिष्ठा भवति। अग्निप्रहरणपक्षमेव द्रढयितुमुत्करे परित्यागं दूषयति — ‘अथो स्तम्बस्य वा एतद्रूपम्।

[[124]]

Page No. १२५
यत्स्रुक्संमार्जनानि। स्तम्बशो वा ओषधयः। तासां जरत्कक्षे पशवो न रमन्ते। अप्रियो ह्येषां जरत्कक्षः। यावदप्रियो ह वै जरत्कक्षः पशूनाम्। तावदप्रियः पशूनां भवति। यस्यैतान्यत्राग्नेर्दधति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। अथोशब्द उत्करपक्षव्यावृत्त्यर्थः। ओषधयो द्विविधाः। स्तम्बरूपा नवदाव्यरूपाश्च। कोमलतृणाभावदस्वादुर्जरत्कक्षः स्तम्बः। दावाग्निदग्धप्रदेशे वृष्ट्या समुत्पन्नः कोमलस्वादुतृणसमूहो नवदाव्यः। तत्र स्रुक्संमार्जनानि स्तम्बलूनतया स्तम्बरूपाणि। यद्येतान्यग्नेरन्यत्रोत्करे त्यजे(ज्ये)रंस्तदा तत्र तत्र विकीर्णानि तानि बहुस्तम्बा ओषधयः संपद्यन्ते। तासामोषधीनां संबन्धिनि जरत्कक्षे प्रीत्यभावाज्जरत्कक्षवद्यजमानोऽपि पशूनामप्रिय इत्यपशुरेव स्यात्। अग्निप्रहरणपक्षं द्रढयति – ‘नवदाव्यासु वा ओषधीषु पशवो रमन्ते। नवदावो ह्येषां प्रियः। यावत्प्रियो ह वै नवदावः पशूनाम्। तावात्प्रियः पशूनां भवति। यस्तैतान्यग्नौ प्रहरन्ति। तस्मादेतान्यग्नावेव प्रहरेत्। यतरस्मिन्त्संमृज्यात्। प्रशूनां धृत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) नवः प्रत्यासन्नपूर्वकालभावी दावाग्निर्यस्य कोमलस्यौषधिसमूहस्य सोऽयं नवदावः। तादृशौषधिवद्यजमानोऽपि संमार्जनानामग्नौ प्रहरेण पशूनां प्रियो भवति। तस्मादाहवनीये गार्हपत्ये वा यस्मिन्ननग्नौ स्रुचः प्रतितप्य संमृष्टास्तस्मिन्नेव प्रहरणं यजमानगृहे पशूनां बहूनां धारणाय भवति। स्रुक्संमार्जनप्रसङ्गादग्निसंमार्जनानामपि कंचिन्मन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते — ‘यो भूतानामधिपतिः। रुद्रस्तन्तिचरो वृषा। पशूनस्माकं मा हिꣳसी। एतदस्तु हुतं तव स्वहेत्यत्यग्निसंमार्जनान्यग्नौ प्रहरति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति। तन्तिः कर्मसंतानं तत्र चरतीति तन्तिचरः। वृषा देवेषु श्रेष्ठः। हे रुद्र स त्वमस्माकं पशून्मा हिꣳसीः। एतदग्निसंमार्जनद्रव्यं तव हुतमस्तु। तस्यैवार्थस्यानुवादकः स्वाहेतिशब्दः। यैर्दर्भैरिध्मः संनद्धस्तैरेवाग्निं संमृज्य स्वकाले संप्राप्ते तानि संमार्जनान्यग्नौ प्रहरेत्। प्रथमतोऽग्नौ संमृष्टे प्रधानयागादूर्ध्वमन्वाहार्यरूपायां दक्षिणायामृत्विग्भ्यो दत्तायामनूयाजहोमात्पूर्वं द्वितीयमग्नौ संमृष्टे सति तत्प्रहरणकालः। अग्निदग्धप्रदेशे पुनरुत्पद्य सग्यग्वर्धमानत्वादग्नौ दर्भाणां प्रहरणं युक्तमित्याह — ‘एषा वा एतेषां योनिः। एषा प्रतिष्ठा। स्वामेवैनानि योनिम्। स्वां प्रतिष्ठां गमयति। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्यजमानः’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. २) इति।

[[125]]

Page No. १२६
एषा वह्निरूपा। न चाग्निप्रहरणे रुद्रविषयो मन्त्रो व्यधिकरण इति वाच्यम्। अग्नेरेवात्र रुद्रत्वात्। ‘रुद्रो वा एषः। यदग्निः। स एवर्हि जातः’ इति श्रुत्यन्तरात्। यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमिति निर्वचनाच्च।

आशासानेति। कल्पः — ‘अथैनां पत्नीमन्तरेण वेद्युत्करौ प्रपाद्य जघनेन दक्षिणेन गार्हपत्यमुदीचीमुपवेश्य योक्त्रेण सनंह्यति आशासाना सौमनसं प्रजाꣳ सौभाग्यं तनूम्। अग्नेनुव्रता भूत्वा सं नह्ये सुकृताय कमिति’ इति।

या पत्नी वह्नेरनुसारिणी भूत्वा सौमनस्याद्याशासाना वर्तते तामेतां शोभनकर्मणे सुखं यथा भवति तथा बध्नामि। योक्त्रबन्धनाय गार्हपत्यसमीपे पत्न्या उपवेशनं विधत्ते – ‘अयज्ञो वा एषः। योऽपत्नीकः। न प्रजाः प्रजायेरन्। पत्न्यन्वास्ते। यज्ञमेवाकः। प्रजानां प्रजननाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। अकः कृतवान्भवति। बन्धनकालेऽप्युपवेशनमेव न तूत्थानयित्याह — ‘यत्तिष्ठन्ती संनह्येत। प्रियं ज्ञातिꣳ रुन्ध्यात्। आसीना संनह्यते। आसीना ह्येषा वीर्यं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। रुन्ध्यात् नाशयेत्। चिरमप्यवस्थातुं शक्यत्वादासीनायाः सामर्थमस्ति। दिग्देशौ विधत्ते – ‘यत्पश्चात्प्राच्यन्वासीत। अनया समदं दधीत। देवानां पत्निया समदं दधीत। देशाद्दक्षिणत उदीच्यन्वास्ते। आत्मनो गोपीथाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ.३) इति। समदः कलहः। गार्हपत्यस्य पश्चाद्भागे प्राङ्मुखत्वे सति प्राचीनप्रवणया वेदिरूपया पृथिव्या सह कलहः स्यात्। पत्नीसंयाजहोमेषु तृतीयाहुतेर्या देवता देवपत्नि तस्या अपि तदेव स्थानमिति तयाऽपि सह कलहं कुर्यात्। अतो दक्षिणदिशे स्वरक्षार्थमुदङ्मुखी तिहेत्। ननु सर्वा अपि योषितः सौमनस्यादिकामानाशासते तत्र को विशेषोऽस्या इत्याशङ्क्य मन्त्रे पूर्वार्धस्याभिप्रायमाह — ‘आशासाना सौमनसमित्याह। मेध्यामेवैनां केवलीं कृत्वा। आशिषा समर्धयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। देवयजनप्रवेशेन यज्ञयोग्यां पापक्षयेण केवलीं कृत्वाऽऽशासानेति ब्रुवन्सत्ययाऽऽशिषा स मृद्धां करोति। अनुव्रतसूचितमर्थमाह – ‘अग्नेरनुव्रता भूत्वा संनह्ये सुकृताय कमित्याह। एतद्वै पत्नियै व्रतोपनयनम्। तेनैवैनां व्रतमुपनयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। पत्न्याः स्वातन्त्र्येण कर्माधिकाराभावात्पत्न्या सह तदधिकारे सत्येतदेव योक्त्रं तस्या अनुव्रतस्वीकरणलिङ्गम्। यथा विवाहे

[[126]]

Page No. १२७
स्त्रियाः कण्ठे मङ्गलसूत्रं लिङ्गं तद्वत्। अस्मिन्नर्थे लौकिकवैदिकप्रसिद्धिं दर्शयति — ‘तस्मादाहुः। यश्चैवं वेद यश्च न। योक्त्रमेव युते। यमन्वास्ते। तस्यामुष्मिँल्लोके भवतीति योक्त्रेण’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। यस्मात्सूत्रधारणं लोकवेदयोर्नियमस्वीकारे लिङ्गम्। लोके हि दूरदेशवर्तिदेवतादर्शनं संकल्पयन्तः सूत्रं बध्नन्ति। वेदेऽप्युपनयनव्रते मौञ्जीं बध्नन्ति। तस्माद्यो यागं जानाति यश्च न जानाति तादृशाः सर्वेऽप्येवमाहुः इयं पत्नी योक्त्रमवश्यं युते मिश्रयति बध्नाति यं पतिमन्वेषा व्रतं स्वीकृत्याऽऽस्ते तस्य संबन्धिना मङ्गलसूत्रेणामुष्मिँल्लोके युक्ता भवति। प्रकारान्तरेण योक्त्रं स्तौति – ‘यद्योक्त्रम्। स योगः। यदास्ते। स क्षेमः। योगक्षेमस्य कॢप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। अप्राप्तस्य वस्तुनः प्राप्तिर्योगः। प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः। अतो योक्त्रबन्धनमुदङ्मुखासनं चोभयसिद्धये भवति। मनसि किमभिप्रेत्यासौ बध्यत इत्याशङ्क्याऽऽह — ‘युक्तं क्रियाता आशीः कामे युज्याता इति। आशिषः समृद्ध्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। मया शास्त्रीयं कर्म क्रियतेऽतः सौमनस्यादिरूपा ममेयमाशीः फले युज्यताम्। अनेनाभिप्रायेणाऽशीः समृद्धा भवति। विधत्ते — ‘ग्रन्थिं ग्रथ्नाति। आशिष एवास्यां परिगृह्णाति। पुमान्वै ग्रन्थिः। स्त्री पत्नी। तन्मिथुनम्। मिथुनमेवास्य तद्यज्ञे करोति प्रजननाय। प्रजायते प्रजया पशुभिर्यजमानः। अथो अर्धो वा एष आत्मनः। यत्पत्नी। यज्ञस्य धृत्या अशिथिलंभावाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) सौमनस्याद्याशिषः सर्वा अपि योक्त्रग्रन्थिना तस्यां परिगृहीता भवन्ति। यज्ञ कर्तुरर्धस्वरूपभूता पत्नी। ततस्तदीयग्रन्थिना यज्ञो ध्रियते न तु शिथिलो भवति।

सुप्रजस इति। कल्पः — ‘जघनेन गार्हपत्यमुपसीदति सुप्रजसस्त्वा वयꣳ सुपत्नीरुपसेदिम। अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यमिति’ इति।

हेऽग्ने वयं त्वामुपसीदामः। कीदृश्यो वयं सुप्रजसः शोभनप्रजोपेताः। शोभनः पतिर्यासां ताः सुपत्न्यः। त्वत्प्रसादाददब्धासः केनाप्यतिरस्कृताः। कीदृशं त्वां सपत्नदम्भनं वैरिविनाशिनमदाभ्यं केनाप्यतिरस्कार्यम्। पत्न्या उपसी(स)दने प्रयोजनं दर्शयति — ‘सुप्रजसस्त्वा वयꣳ सुपत्नीरुपसेदिमेत्याह।

[[127]]

Page No. १२८
यज्ञमेव तन्मिथुनी करोति। ऊनेऽतिरिक्तं धीयाता इति प्रजात्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। शोभनः पतिर्यस्या इत्यभिधानाद्यज्ञं मिथुनवन्तं करोति। तस्मिन्मिथुने पत्या कर्मण्यनुष्ठीयमाने सति यज्ञाङ्गं तेनानुष्ठितं सदूनं भवति। तत्रोनप्रदेशे तदङ्गमतिरिक्तं तेनाननुष्ठितमनया पत्न्या ध्रियतेऽनुष्ठीयते। अत एव पत्नीकर्तव्यं पूर्णपात्रनिनयनमाम्नायते — ‘अञ्चलौ पूर्णपात्रमानयति। रेत एवास्यां प्रजां दधाति’ इति। एवमन्यदपि तत्कर्तव्यमुदाहार्यम्। अत ऊनं पत्नी परिपूरयतीति प्रयोजनेन पत्न्याः प्रवेशने सति तन्मिथुनं प्रजननाय संपद्यते।

यथा सप्तमेऽनुवाके कपालोपधानप्रसङ्गेन तद्विमोचनमन्त्रोऽप्याम्नात एवमत्रापि योक्त्रबन्धनप्रसङ्गेन योक्त्रविमोकमन्त्र आम्नायते —

इममिति। विष्यामि विमुञ्चामि। सुकेतः सुज्ञानः। सवित्रा बद्धेऽस्मिन्योक्त्ररूपे वरुणांशे विमुक्ते सति धातुर्ब्रह्मणो योनौ स्थानेऽनुष्ठितस्य कर्मणः फलभूते लोके पत्या सह मे सुखं करोमि।

अस्य च योक्त्रस्य विमोक्षः स्वकाले कर्तव्यः। पिष्टलेपफलीकरणहोमाभ्यामूर्ध्वं प्रायश्चित्तहोमेभ्यः पूर्वमस्य स्वकालः। अत एव कल्पसूत्रकारस्तस्मिन्प्रदेशे पठति – ‘इमं विष्यामीति पत्नी योक्त्रपाशं मुञ्चते तस्याः सयोक्त्रेऽञ्चलौ पूर्णपात्रमानयति समायुषा संप्रजयेत्यानीयमाने जपति’ इति।

सोऽपि मन्त्रोऽत्रैवानन्तरमाम्नातः —

समायुषेति। हेऽग्नेऽहमायुषा संगच्छे प्रजया संगच्छे, पातिव्रत्यलक्षणेन वर्चसा संगच्छे। अनेन पत्या पुनः पुनः पत्नी भूत्वा संगच्छे। वियोगः कदाचिदपि मा भूदित्यर्थः। मम शरीरेण जीवात्मा चिरं संगच्छताम्।

महीनामिति। कल्पः — महीनां पयोऽस्योषधीनाꣳ रसस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याया इति तस्यां पवित्रान्तर्हितायामाज्यं निरूप्य’ इति।

यद्यप्यत्र मन्त्रकाण्डे देवयज्याया इति पदं नाऽम्नातं तथाऽपि ब्राह्मणानुसरेण तत्पठितव्यम्। महीशब्दस्य गौरित्यर्थः। अत एव सप्तमकाण्डे गां प्रस्तुत्याऽऽम्नायते — ‘तस्या उपोत्थाय कर्णमाजपेदिडे रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अघ्निये नामानि’ इति। हे आज्य त्वं

[[128]]

Page No. १२९
महीनां गवां पयोसि साक्षात्तज्जन्यत्वात्। ओषधीनां रसश्चासी परम्परया तज्जन्यत्वात्। तादृशस्य क्षयेण रहितस्य तव स्वरूपं देवयागार्थं पात्र्यां निर्वपामि। इमं वि ष्यामि समायुषेत्यस्य मन्त्रद्वयस्यात्राप्रासङ्गिकत्वात्तद्व्याख्यानमुपेक्ष्यानन्तरस्य मन्त्रस्य पूर्वभागे स्पष्टार्थतां दर्शयति – ‘महीनां पयोऽस्योषधीनाꣳ रस इत्याह। रूपेमवास्यैतन्महिमानं व्याचष्टे’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। उत्तरभागस्य तेऽक्षीयमाणस्येति पदस्याभिप्रायमाह – ‘तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्याया इत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ३) इति। आज्यभागाङ्गतां विधत्ते — ‘घृतं च वै मधु च प्रजापतिरासीत्। यतो मध्वासीत्। ततः प्रजा असृजत। तस्मान्मधुषि प्रजननमिवास्ति। तस्मान्मधुषा न प्रचरन्ति। यातयामं हि। आज्येन प्रचरन्ति। यज्ञो वा आज्यम्। यज्ञेनैव यज्ञं प्रचरन्त्ययातयामत्वाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। प्रजापतिः पूर्वं यागसाधनं सृष्टिसाधनं चाभिप्रेत्य स्वयमेव सत्यसंकल्पतया घृतमधुरूपेण परिणतोऽभूत्। यस्मादुत्पत्तिबीजत्वमभिप्रेत्य मध्वभूत्तस्मान्मधुबीजेन प्रजा असृजत। अत एव मधुना नानाबीजोत्पादनं विद्यते। तेनोत्पादनेन यतो गतसारं ततो मधुना यागं न कुर्वन्ति। सारवत्त्वादाज्येन यागं कुर्युः। सर्वयज्ञहेतुत्वादाज्यस्य यज्ञत्वं तद्धेतुत्वं च वक्ष्यते — ‘सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते। यद्ध्रुवायामाज्यम्’ इति। अतो यज्ञयोग्यसाधनेनैव यज्ञस्यानुष्ठानान्नास्ति गतसारत्वदोषः।

महीनामिति। कल्पः — ‘अथैनामाज्यमवेक्षयति महीनां पयोऽस्योषधीनाꣳ रसोऽदब्धेन त्वा चक्षुषाऽवेक्षे सुप्रजास्त्वायेति’ इति।

अदब्धेन रोगानुपहतेन। विधत्ते — ‘पत्न्यवेक्षते। मिथुनत्वाय प्रजात्यै। यद्वै पत्नी यज्ञस्य करोति। मिथुनं तत्। अथो पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। यज्ञस्य पुरुषत्वात्तेन सह पत्न्या मिथुनत्वम्। किंच पत्न्या आज्यावेक्षणरूप एष एव यजमानमनु यज्ञारम्भः। दंपत्योर्द्वयोरप्यारम्भे सति यज्ञो न विच्छिद्यते।

तेज इति। कल्पः – ‘अथैनद्गार्हपत्येऽधिश्रयति तेजोऽसीति समिधमुपयत्य प्राङ्घरति तेजोऽनुप्रेहीत्यथैनदाहवनीयेऽधिश्रयत्यग्निस्ते तेजो मा वि नैदिति’ इति।

[[129]]

Page No. १३०
हे आज्य त्वं तेजोरूपमसि तेजोरूपमाहवनीयमनुपवेष्टुं गच्छ। अयमाहवनीयोऽग्निस्त्वदीयं तेजो माऽपयतु। अनुष्ठानविधिपूर्वकं मन्त्रं व्याचष्टे – ‘अमेध्यं वा एतत्करोति। यत्पत्न्यवेक्षते। गार्हपत्येऽधिश्रयति मेध्यत्वाय। आहवनीयमभ्युद्र्एवति। यज्ञस्य संतत्यै। तेजोऽसि तेजोऽनु प्रेहीत्याह। तेजो वा अग्निः। तेज आज्यम्। तेजसैव तेजः समर्धयति। अग्निस्ते तेजो मा वि नैदित्याहाहिꣳसायै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति।

अग्नेरिति। बौधायनः – ‘अथैनद्याथाहृतं प्रति परिहृत्योत्तरार्धे वेद्यै निधायाध्वर्युरवेक्षते। अग्नेर्जिह्वाऽसि सुभूर्देवानां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे भवेति’ इति।

आपस्तम्बः – ‘अग्रेर्जिह्वाऽसीति स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयति’ इति।

आहवनीये स्थितस्याऽऽज्यस्योदग्देशे समानेतुं स्फ्येन कांजिद्रेखां कृत्वा तस्यां सादयेत्। हे आज्य ज्वालारूपाया जिह्वाया उत्पादकत्वादग्नेर्जिह्वाऽसि। देवानां सुखाय भवतीति सुभूः। ईदृशं त्वं तत्तदाहुतिस्थानाय तत्तन्मन्त्रपूर्वकग्रहणाय पर्याप्तं भव। व्याचष्टे — ‘अग्निर्जिह्वाऽसि सुभूर्देवानामित्याह। यथायजुरेवैतत्। धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे भवेदित्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति।

शुक्रमिति। कल्पः – ‘अथैनदुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारमुत्पुनाति शुकमसीति प्रथमं ज्योतिरसीति द्वितीयं तेजोऽसीति तृतीयम्’ इति।

शुक्रं दीप्तिमत्। आज्यस्योत्पवनं विधत्ते – ‘तद्वा अतः पवित्राभ्यामेवोत्पुनाति। यजमानो वा आज्यम्। प्राणापानौ पवित्रे। यजमान एव प्राणापानौ दधाति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। यतो योषिद्वीक्षणेनामेध्यस्याऽऽज्यस्य मेध्यत्वाय गार्हपत्याद्यधिश्रवणं कृतमत एवात्यन्तशुद्ध्यर्थमुत्पुनीयात्। प्रकारविशेषं विधत्ते – ‘पुनराहारम्। एवमिव हि प्राणापानौ संचरतः ‘ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। आज्यस्थापिते पवित्रे प्राच्यां प्रोह्य पुनः पश्चादाहृत्य मध्यादूर्ध्वमुत्पुनीयात्। एवं त्रिवारमित्यभिप्रायेण वीप्सार्थो णमुल्प्रत्ययः प्रयुक्तः। मन्त्राणां स्पष्टार्थतां दर्शयति — ‘शुक्रमसि

[[130]]

Page No. १३१
ज्योतिरसि तेजोऽसीत्याह। रूपमेवास्यैतन्महिमानं व्याचष्टे’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। प्रतिमन्त्रक्रियां विधत्ते — ‘त्रिर्यजुषा। त्रय इमे लोकाः। एषां लोकानामाप्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। त्रित्वमनूद्यार्थदान्तरमाह – ‘त्रिः। व्यावृद्धि यज्ञः। अथो मेध्यत्वाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति।

देव इति। कल्पः – ‘अथ प्रोक्षणीरुत्पुनाति देवो वः सवितोत्पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति पच्छः’ इति।

तदेतदुत्पवनं पवित्रविशिष्टं विधत्ते — ‘अथाऽऽज्यवतीभ्यामपः रूपमेवाऽऽसामोतद्वर्णं दधाति। अपि वा उताऽऽहुः। यथा ह वै योषा सुवर्णꣳ हिरण्यं पेशलं बिभ्रती रूपाण्यास्ते। एवमेता एतर्हीति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। याभ्यां पवित्राभ्यामाज्यमुत्पूतं ताभ्यामेवाऽऽज्यलिप्ताभ्यामप उत्पुनीयात्। व्यत्ययेन स्त्रीलिङ्गत्वम्। एतदाज्यं स्वबिन्दुभिरासामपां वर्णविशेषोपेतं रूपं संपादयति। अपि च ताम्रादिकालुष्यराहित्येन शोभनवर्णोपेतं कटकाद्याकारसौकर्येण पेशलं हिरण्यं बिभ्रती योषवेमा आप आज्यबिन्दु युक्ता नेत्रप्रिया भवन्ति। मन्त्रगतच्छन्दःप्रभृत्यनुसंधेयतया विधत्ते – ‘आपो वै सर्वा देवताः। एषा हि विश्वेषां देवानां तनुः। यदाज्यम्। तत्रोभयोर्मीमाꣳसा। जामिः स्यात्। यद्यजुषाऽज्यं यजुषाऽप उत्पुनीयात्। छन्दसाऽप उत्पुनात्यजामित्वाय। अथो मिथुनत्वाय। सावित्रियर्चा। सवितृप्रसूतं मे कर्मासदिति। सवितृप्रसूतमेवास्य कर्म भवति। पच्छो गायत्रिया त्रिःषमृद्धत्वाय। अद्भिरेवौषधीः संनयति। ओषधीभिः पशून्। पशुभिर्यजमानम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। उदकरूपेण वीर्येण देवताशरीरमुत्पद्यते। आहुतिरूपेणाऽऽज्येन तत्पोष्यते। तस्मादाज्योदकयोः सर्वदेवतारूपत्वे समे सति किमेतदुभयं यजुषैवोत्पुनीयादुताप ऋचेति। मीमांसायामालस्यनिवारणार्थमृचेति युक्तम्। ऋग्यजुर्भ्यां मिथुनत्वमपि संपद्यते। त्रिवारमुत्पूतास्वप्स्वादरातिशयात्ताभिरद्भिः क्रमेणौषधीपशुयजमानाः समृद्धा भवन्ति।

शुक्रं त्वेति। कल्पः – ‘आदत्ते दक्षिणेन स्रुवं सव्येन जुहूं वेदे प्रतिष्ठाप्य तस्यां गृह्णीते शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्रेधाम्रे देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृहणामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृहीत्वा संमृश्योत्प्रयच्छति। अथोपभृति गृह्णीते ज्योति-

[[131]]

Page No. १३२
स्त्वा ज्योतिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषाऽष्टगृहीतं गृहीत्वा भूयसे ग्रहान्गृह्णानः कनीया आज्यं गृह्णीते, तथैव संमृशयोत्प्रयच्छति। अथ ध्रुवायां गृह्णीतेऽर्चिस्त्वाऽर्चिषि धाम्नेधाम्ने देवभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽभिपूर्य तथैव संमृश्योत्प्रयच्छति’ इति।

अत्र मध्यममन्त्रे धाम्नेधाम्न इत्यादिकमनुषज्यते। हे आज्य दीप्तं त्वां दीप्तायां तत्तन्मन्त्रपूर्वकग्रहणाय तंत्तद्धोमस्थानाय पर्याप्तं गृह्णाति। एवमितरयोर्योज्यम्। त्रिष्वपि मन्त्रेषु सामयजुःशब्दयोर्वीप्सायास्तात्पर्यमाह — ‘शुक्रं त्वा शुक्रायां ज्योतिस्त्वा ज्योतिषर्चिस्त्वाऽर्चिषीत्याह सर्वत्वाय। पर्याप्त्या अनन्तरायाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ४) इति। आहुतिबाहुल्यं सर्वत्वम्। एकैकस्यामाहुतावाज्यबाहुल्यं पर्याप्तिः। आहुतेः कस्या अप्यलोपोऽनन्तरायः यदेतदाज्यावेक्षणं पूर्वमुक्तं तत्र विशेषं वक्तुं तत्प्रस्तौति — ‘देवासुराः संयत्ता आसन्। स एतमिन्द्र आज्यस्यावकाशमपश्यत्। तेनावैक्षत। ततो देवा अभवन्। पराऽसुराः। य एवं विद्वानाज्यमवेक्षते। भवत्यात्मना। पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। अवकाशः प्रकाशको मन्त्रः। स चाग्नेर्जिह्वाऽसीत्यादिकः। अभिघारणरूपत्वकथनेनावेक्षणं प्रशंसति – ‘ब्रह्मवादिनो वदन्ति। यदाज्योनान्यानि हवीꣳष्याभिघारयति। अथ केनाऽऽज्यमिति। शत्येनेति ब्रूयात्। चक्षुर्वै सत्यम्। सत्येनैवैनदभिघारयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। वक्तुर्विप्रलम्भसंभवाच्छ्रुतोऽर्थः कदाचिद्व्यभिचरत्यपि दृष्टस्तु न तथेति। चक्षुः सत्यं, शुक्तिरजतरज्जुसर्पव्यभिचारस्तु काचकामलादिदोषप्रयुक्तः। अवेक्षणे निमीलनरूपं विशेषं – “ईश्वरो वा एषोऽन्धे भवितोः। यश्चक्षुषाऽऽज्यमवेक्षते। निमील्यावेक्षेत। दाधाराऽऽत्मन्चक्षुः। अभ्याज्यं धारयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। आज्यस्याऽऽदित्यमण्डलवत्तेजस्वित्वान्नैरन्तर्यवीक्षणेनान्धो भवितुं प्रभुर्भवति। तत्र निमीलनेन स्वात्मप्रविष्टाच्चक्षुषो धारणादन्यो न भवति। वीक्षणेनाऽऽज्यमभिघारयति। विधत्ते — ‘आज्यं गृह्णाति। छन्दाꣳसि वा आज्यम्। छन्दाꣳस्येव प्रीणाति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। आज्यस्य यज्ञसाधनत्वेन च्छन्दःसादृश्यम्। स्रुग्विशेषेणाऽऽवृत्तिविशेषं विधत्ते — ‘चतुर्जुह्वां गृह्णाति। चतुष्पादः पशवः। पशू-

[[132]]

Page No. १३३
नेवावरुन्धे। अष्टावुपभृति। अष्टाक्षरा गायत्री। गायत्रः प्राणः। प्राणमेव पशुषु दधाति। चतुर्ध्रुवायाम्। चतुष्पादः पशवः। पशुष्वेवोपरिष्टात्प्रतितिष्ठति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। गायत्र्या रक्षितत्वात्प्राणो गायत्रः। तथा वाजसनेयिनः समामनन्ति – “प्राणा वै गयास्तत्प्राणाꣳस्तत्रे तद्यद्गयाꣳस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम” इति। स्वाधीनत्वेनावरुद्धेषु पशुषु पश्चात्प्रयोगेण प्रतितिष्ठतीति। ग्राह्यस्याऽऽज्युस्य स्रुग्विशेषेणाल्पाधिकपरिमाणं विधत्ते — “यजमानदेवत्या वै जुहूः। भ्रातृव्यदेवत्योपभृत्। चतुर्जुह्वा गृह्णन्भूयो गृह्णीयात्। अष्टावुपभृति गृह्णन्कनीयः। यजमानायैव भ्रातृव्यमुपस्तिं करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। उप समीपे भृत्यत्वेनास्ति तिष्ठतीत्युपस्तिः। संख्यां पुनः प्रकारान्तरेण स्तौति – “गौर्वै स्रुचः चतुर्जुह्वां गृह्णाति। तस्माच्चतुष्पदी। अष्टावुपभृति। तस्मादष्टाशफा। चतुर्ध्रुवायाम्। तस्माच्चतुस्तना। गामेव तत्सꣳस्करोति। साऽस्मै सꣳस्कृतेषमूर्जं दुहे” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। अभिमतदोहनात्स्रुचां गोरूपत्वं संख्याया तदवयवसाम्यं च। ततः स्रुचाप्राज्यापूर्तिरूपो यः संस्कारस्तेन गामेव संस्करोति। सा च गौः पयोरूपमन्नमाज्यरूपं रसं व दुग्धे। गृहीतस्याऽऽज्यस्य यथोचितमाहुत्यङ्गत्वं दर्शयति – “यज्जुह्वां गृह्णाति। प्रयाजेभ्यस्तत्। यदुपभृति। प्रयाजानूयाजेभ्यस्तत्। सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते। यद्ध्रुवायामाज्यम्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ५) इति। पञ्चसु प्रयाजेषु त्रयं जौहवाज्येन निष्पाद्यं, द्वयं त्वौपभृतार्धेन, शिष्टेन त्वनूयाजाः। यत्र द्रव्यापेक्षा तत्र सर्वत्र ध्रौवम्।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“प्रत्यु स्रुचस्तपेदग्नेर्मृष्टेरूर्ध्वं पुनस्तपेत्।
गोष्ठं वाचं तथा चक्षुः प्रजां मार्ष्टि क्रमात्स्रूचः॥१॥
जुहूपभृद्ध्रुवा आशा पत्नीं योक्त्रेण नह्यति।
सुप्रेति पत्न्युपविशेदियं काले विमोचनम्॥२॥
समा पत्नी पूर्णपात्रं जपेदथ मही द्वयात्।
वृतं निरूप्य वीक्षेत तेजोऽधिश्रित्य पश्चिमे॥३॥
अग्रौ तेजो हरेदग्निः पूर्वाग्नावधिसंश्रयेत्।
अग्रेः स्फ्यवर्त्मनि क्षिप्त्या शुज्योतेत्रिभिराज्यकम्॥४॥

[[133]]

Page No. १३४
उत्पूय देवो जलमुत्पुनात्याज्यपवित्रतः।
शुज्योर्चिस्त्रिभिराज्यस्य ग्रहो जुह्वादिके त्रये॥
दशमे त्वनुवाकेऽस्मिंस्त्रयोविंशतिरीरिताः॥५॥” इति।

अथ मीमांसा।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् -

“संमार्ष्टि स्रुव इत्यत्र किं प्रधानाख्यकर्मता।
गुणकर्मत्वमथवा दृष्टाभावेऽवघातवत्॥
गुणत्वं न हि संभाव्यं प्राधान्यं तु प्रयाजवत्।
अदृष्टकल्पनेनापि गुणत्वं स्याद्द्वितीयया” इति॥

दर्शपूर्णमासयोर्जुह्वादीनां दर्भैः संमार्जनमाम्नायते — स्रुचः संमार्ष्टीति। तत्र संमार्जनं प्रधानकर्म। कुतो गुणकर्मलक्षणरहितत्वात्प्रधानकर्मलक्षणयुक्तत्वाच्च। तथा हि – अवघातेन व्रीहीणां तुषविमोको दृष्टः संस्कारः। तथा संमार्जनेन जुह्वादिषु कंचिदतिशयं न पश्यामः। अतोऽवधातवद्गुणकर्मत्वं नास्ति। यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस्तत्र प्रतीयेतेति गुणकर्मलक्षणस्याभावात्। प्रयाजादिवददृष्टार्थत्वेन प्रधानकर्मत्वमस्ति। यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्ष्यते तानि प्रधानभूतानीत्येतस्य प्रधानकर्मलक्षणस्य सद्भावादिति प्राप्ते ब्रूमः — स्रुच इति द्वितीया कर्मकारके विहिता। कर्मत्वं चेप्सिततमत्वे् सति भवति। “कर्तुरीप्सिततमं कर्म” (पा. १-४-४९) इति कर्मसंज्ञाविधानात्। क्रतुसाधनत्वेन च स्रुचां युक्तमीप्सिततमत्वम्। अतः प्रधानभूताः स्रुचः तथा सति संमार्जनक्रियाया गुणकर्मत्वमवघातवद्भविष्यति। यदि स्रुक्षु दृष्टार्थो न स्यात्तर्ह्यपूर्वं कल्पनीयम्।

द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“पत्नीसंनहनं कार्यं चोदकादिति चेन्न तत्।
बन्धवासोधारणयोर्योक्त्रबन्धनसिद्धितः” इति॥

दर्शपूर्णमासविकारेषु सौमिकेषु प्रायणीयादिषु चोदकातिदेशात्पत्नीसंनहनं कार्यमिति चेन्मैवम्। प्रसङ्गसिद्धत्वात्। यद्यदृष्टाय बन्धो यदि वा वासोधारणं दृष्टं प्रयोजनमुभयथाऽऽपि सौमिकेन योक्त्रबन्धेनैव तत्सिध्यति। योक्त्रेण पत्नीꣳ संनह्यतीति हि सोमे विधीयते। तस्मादैष्टिकं पत्नीसंनहनं पृथङ्न कार्यम्।

नवमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

[[134]]

Page No. १३५
पत्नीमिति द्विपत्न्यादावूह्यं नो वोह्यतेऽर्थतः।
नोपदेशस्य सामान्यादतिदेशाप्रवृत्तितः” इति॥

दर्शपूर्णमासयोर्मन्त्र आम्नायते — पत्नीꣳ संनह्येति। तत्रैकपत्नीकस्य यजमानस्य प्रयोगे समवेतार्थ एकवचनान्तः पत्नीशब्दः। स च द्विपत्नीकस्य बहुपत्नीकस्य च प्रयोगेऽर्थवशादूहनीय इति चेन्मैवम्। किमुपदेशप्राप्तस्योहोऽतिदेशप्राप्तस्य वा। नाऽद्यः। उपदेशस्य सर्वप्रयोगसाधारणत्वात्। यद्येकपत्नी कप्रयोगार्थमेवायं मन्त्रोपदेशः स्यात्तदानीमेकवचनं विवक्ष्येत। न त्वेवमस्ति। अन्यथा द्विबहुपत्नीकप्रयोगयोर्मन्त्र एव नोपदिश्येत। तत्र कुत ऊहानूहचिन्तावकाशः। साधारणोपदेशे सर्वप्रयोगसमवेतार्थतया पत्नीमिति पदे प्रातिपदिकं कर्मकारकविभक्तिश्चेत्युभयमेव विवक्षितम्। एकवचनं त्वदृष्टार्थतया सर्वप्रयोगेषु यैथावस्थितमेव पठनीयम्। नाप्यतिदेशप्राप्तस्योह इति द्वितीयः पक्षः। द्विबहुपत्नीकप्रयोगयोरविकृतित्वेनातिदेशायोगात्। तस्मादत्र नास्त्यूहः।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“ऊह्यो नो वैष विकृतावूह्योऽपाठेन पाशवत्।
नादृष्टच्छान्दसत्वाभ्यां पाशे छान्दसता न हि” इति॥

एष एकवचनान्तः पत्नीमन्त्रो विकृतौ द्विबहुपत्नीकप्रयोगयोरर्थानुसारेणोहनीयः। कुतः। पाठाभावात्। प्रकृतावर्थानुसारेण प्राप्तोऽप्यूहः सर्वप्रयोगसाधारणेन मन्त्रपाठेन बाधितः। विकृतौ तु बाधकस्य पाठस्याभावेनास्मदायत्ते प्रयोगेऽर्थानुसारेणोहो युक्तः। अत एव पूर्वत्र द्विपशुयुक्तायां विकृतावदितिः पाशं प्रमुमोक्त्वदितिः पाशान्प्रमुमोक्त्वित्यकेवचनान्तो बहुवचनान्तश्च पाशमन्त्र ऊहित इति चेन्मैवम्। पत्नीमित्येकवचनस्याविवक्षितत्वेन प्रकृतावदृष्टार्थतया यथावस्थितपाठे सति विकृतावप्यदृष्टार्थं यथावस्थितस्यैव पठितव्यत्वात्। अथोच्येत प्रकृतौ छान्दसत्वेनैकवचनमेव व्यत्ययेन द्वित्वबहुत्वयोरर्थयोर्वर्तत इति। एवं तर्हि विकृतावप्यूहमन्तरेणैव द्वित्वबहुत्ववाचित्वान्मा भूदूहः। न चैवं पाशेऽप्यूहो माभूदिति शङ्कनीयम्। प्रकृतावेकवचनबहुवचनयोरेकस्मिन्नेव पाशे वैदिकप्रयोगदर्शनाद्द्वित्वे तु तदभावात्। तस्मात्पाशस्योहो विकृतावस्ति न तु पत्नीशब्दस्य। यद्यप्यस्मिन्ननुवाके पत्नीं संनह्येत्ययं प्रैषमन्त्रो नाऽऽम्नातस्तथापि पूर्वानुवाकब्राह्मणे तदाम्नानादिह पत्नीसंनहनप्रसङ्गेन विचारद्वयं दर्शितम्।

[[135]]

Page No. १३६
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्ततम् —

“जुहूपभृद्ध्रुवास्याज्यं सर्वार्थं वा व्यवस्थितम्।
सर्वार्थमविशेषात्स्यात्प्रयाजार्थं हि जौहवम्॥
प्रयाजानुयाजहेतुः स्यादौपभृतमाज्यकम्।
ध्रौवमन्यार्थमित्येषा व्यवस्था वचनैर्मता” इति॥

चतुर्जह्वां गृह्णात्यष्टावुपभृति चतुर्ध्रुवायामित्येषु ग्रहणवाक्येषु एतदर्थमिति विशेषनियामकस्याश्रवणात्पात्रत्रयगतमाज्यं सर्वार्थमिति चेन्मैवम्। यज्जुह्वां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तदित्यादिवाक्यैर्व्यवस्थावगमात्।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“अष्टावुपभृतीत्यात्र किमष्टैकग्रहे विधिः।
चतुर्द्वयं ग्रहे वाऽऽद्यः स्यादष्टश्रुतिमुख्यतः॥
चतुर्गृहीतं होमाङ्गं फलवत्त्वान्न बाध्यते।
चतुर्द्वित्वं लक्ष्यतेऽतः सहानीत्यर्थमष्टता” इति॥

ग्रहणवाक्ये चतुर्जुह्वां गृह्णातीत्यत्र यथा चतुःसंख्याविशिष्टमेकहविर्ग्रहणं विवक्षितं तथैवाष्टावुपभृतीत्यत्राप्यष्टसंख्याविशिष्टमेकहविर्ग्रहणं विधातव्यम्। तथा सत्यष्टत्वश्रुतेर्मुख्यत्वलाभात्। अष्टसंख्यावयभूतयोश्चतुःसंख्ययोर्विधाने सत्यष्टशब्दस्यावयवलक्षणा प्रसज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः — प्रसज्यतां नाम लक्षणा। मुख्यार्थस्वीकारे होमवाक्यविरोधापत्तेः चतुर्गृहीतं जुहोतीत्यनारभ्य श्रुतं वाक्यं होममात्रोद्देशेन चतुर्गृहीतं विदधाति। यद्यप्येतत्सर्वहोमविषयतया सामान्यरूपमौपभृतं तु प्रयाजानुयाजविषयतया विशेषरूपं तथाऽपि होमस्य फलवत्त्वेन प्राधान्याद्ग्रहणस्य होमार्थत्वेनोपसर्जनत्वात्प्रधानानुसारेण चतुर्गृहीतमेव युक्तं न तूपसर्जनानुसारेणाष्टगृहीतम्। तस्मादुपभृति चतुर्गृहीतद्वयं विधीयते। तत्रैकं चतुर्गृहीतं हविश्चतुर्थपञ्चमप्रयाजार्थमपरं त्वनूयाजार्थम्। नन्वेवं सति चतुर्गृहीतस्यैव हविष्ट्वाच्चतुरुपभृतीत्येव विधातव्यं न त्वष्टावुपभृतीति विधिर्युक्त इति चेन्मैवम्। तथा सत्यनूयाजार्थं द्वितीयं चतुर्गृहीतं न सिध्येत्। अथ तदपि वाक्यान्तरेण विधीयेत तदानीमुपभृतः प्रथमेन चतुर्गृहीतेनावरुद्धत्वाद्द्वितीयस्मै पात्रान्तरमन्विष्येत। यद्युपभृति चतुर्गृहीतं विधीयेत तदा चतुर्गृहीतद्वयस्य पृथगेवानुष्ठानादुपभृत्येकप्रयत्नेनाऽऽनयनं न सिध्येत। अत उभयस्य सहोपभृत्यानयनार्धमष्टावुपभृतीत्युच्यते। तस्मात्साहित्यार्थमष्टशब्दप्रयोगेपि हविष्ट्वसिद्धये द्वे चतुर्गृहीते अत्र विधीयेते।

[[136]]

Page No. १३७
अथ व्याकरणम् —

प्रत्युष्टमित्यादिषु स्वरा गताः। वाजिनमित्यत्र प्रत्ययस्वरः। सपत्नान्सहत इति सपत्नसाह इत्यत्राणि प्रत्ययान्तत्वात्प्रत्ययस्वरः। सपत्नसाहीमित्यत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरेण ङीप उदात्तत्वम्। आशासानेत्यत्र शानचश्चित्त्वादन्तोदात्तत्वे प्राप्ते लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरशेषे समासे कृत्स्वरः। सौभाग्यशब्दस्य ष्यञ्प्रत्वयान्तस्य ञित्स्वरः। व्रतमनुगताऽनुव्रतेत्यत्राव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः सुकृतायेत्यत्र ‘गतिरन्तरः’ (पा. ६-२-४९) इति। गतिस्वरत्वे प्राप्ते तदपवादः — ‘सूपमानात्क्तः’ (पा. ६-२-१४५) सु इत्येतस्मादुपमानात्परं क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति। सुप्रजस इत्यत्रासिच्प्रत्ययान्तस्य चित्स्वरे समासे कृत्स्वरः। शोभनः पतिर्यासां ताः सुपत्नीरित्यत्र ‘नञ्सुभ्याम्’ (पा. ६-२-१७२) इत्युत्तरपदान्तोदात्तस्यापवादः – ‘आद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसि’ (पा. ६-२-११९) आद्युदात्तं द्व्यच्कं यदुत्तरपदं तद्बहुव्रीहौ समासे सोरुत्तरमाद्युदात्तं भवति। सुकेत इत्यत्रापि तद्वत्। महीनामित्यत्र ‘ङ्याश्छन्दसि बहुलम्’ (पा. ६-२-१७८) ङ्यन्ताच्छन्दसि विषये बहुलं नामुदात्ते भवति। धाम्नेधाम्न इत्यत्र ‘अनुदात्तं च’ (पा. ८-१-३) इत्याम्रेडितमनुदात्तम्। ज्योतिरित्यत्रेसुन्प्रत्ययान्तत्वान्नित्स्वरः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-
दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः॥१०॥

११

(अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)।

कृष्णो॑ऽस्याखरे॒ष्ठो॑ऽग्रये॑ त्वा॒ स्वाहा॒ वेदि॑रसि
ब॒र्हिषे॑ त्वा॒ स्वाहा॑ ब॒र्हिर॑सि स्रु॒ग्भ्यस्त्वा॒ स्वाहा॑
दि॒वे त्वा॒ऽन्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒व्यै त्वा स्व॒धा
पि॒तृभ्य॒ ऊर्ग्भ॑व बर्हि॒षद्भ्य॑ ऊ॒र्जा पृ॑थि॒वीं
ग॑च्छत॒ विष्णोः॒ स्तूपो॒ऽस्यूर्णा॑म्रदसं त्वा स्तृ-

[[137]]

Page No. १३८
णामि स्वास॒स्थं द॒वेभ्यो॑ गन्ध॒र्वोसि॑ वि॒श्वाव॑-
सु॒र्विश्व॑स्मादीष॑तो यज॑मानस्य परि॒धिरि॒ड
ई॑डि॒त इन्द्र॑स्य बा॒हुर॑सि [१] दक्षिणो॒ यज॑-
मानस्य परि॒धिरि॒ड ई॑डि॒तो मि॒त्रावरु॑णौ त्वो-
त्तर॒तः परि॑ धत्तां ध्रु॒वेण॒ धर्म॑णा॒ यज॑मानस्य
परि॒धिरि॒ड ई॑डि॒तः सूर्य॑स्त्वा पु॒रस्ता॑त्पातु॒ क-
स्याश्चिद॒भिश॑स्त्या वी॒तिहो॑त्रं त्वा कवे द्यु॒म-
न्त॒ꣳ समि॑धीम॒ह्यग्ने॑ बृ॒हन्तमध्व॒रे वि॒शो य॒न्त्रे
स्थो॒ वसू॑नाꣳ रू॒द्राणा॑मादि॒त्याना॒ꣳ सद॑सि सीद
जु॒हूरु॑प॒भृद्ध्रु॒वाऽसि॑ घृ॒ताची॒ नाम्ना॑ प्रि॒येण॒
नाम्नां प्रि॒ये सद॑सि सीदै॒ता अ॑सदन्त्सुकृ॒तस्य॑
लो॒के ता वि॑ष्णो पाहि पा॒हि य॒ज्ञं पा॒हि य॒ज्ञ-
प॑तिं पा॒हि मां यज्ञ॒नियम्॥२॥

(बा॒हुर॑सि प्रि॒ये सद॑सि॒ पञ्च॑दश च)

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥१॥

[अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः]।

दशमेऽनुवाक आज्यहविषो ग्रहणमुक्तम्। एकादश इध्माबर्हिःपूर्वकं वेद्यां हविरासादनमुच्यते। तत्र कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नय इत्याद्यो मन्त्रः। ततः पूर्वमापो देवीरित्ययमुदकाभिमन्त्राणमन्त्र आम्नातव्य इत्यभिप्रेत्य पूर्ववद्व्याचष्टे — “आपो देवीरग्रे पुवो अग्रेगुव इत्याह। रूपमेवाऽऽसामेतन्महिमानं व्याचष्टे। अग्र इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञपतिमित्याह। अग्र एव यज्ञं नयन्ति। अग्रे यज्ञपतिम्। युष्मानिन्द्रोऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्य इत्याह। वृत्रꣳ हनिष्यन्निन्द्र आपो वर्वे। आपो हेन्द्रं विव्रिरे। संज्ञामेवाऽऽसामेतत्सामानं व्या-

[[138]]

Page No. १३९
चष्टे। प्रोक्षिताः स्थेत्याह। तेनाऽऽपः प्रोक्षिताः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

कृष्णा इति। कल्पः — “अथेध्मं विस्रस्य प्रोक्षति कृष्णोऽस्याखरेष्टोग्नये त्वा स्वाहेति” इति।

हे इध्मं त्वं वह्निप्रियतमत्वात्तदभेदोपचारेण कृष्णो मृगोऽसि। तथा वनस्पतिस्थोऽसि। अतोऽग्नये प्रियं त्वां प्रोक्षामि। तदेतत्कर्तव्यमिति स्वकीया सरस्वती ब्रूते। सोऽयमर्थः स्वाहाशब्दवाच्यः। अत एवाग्निहोत्रब्राह्मणे प्रजापतेः स्वकीयया वाचा सह संवाद एवमाम्नायते — “तं वागभ्यवदज्जुहुधीति। सोऽब्रवीत्। कस्त्वमसीति। स्वैव ते वागित्यब्रवीत्। सोऽजुहोत्स्वाहेति” इति। अथवा नानार्थवाची स्वाहाशब्दः प्रोक्षणं ब्रूते। अथोक्तमन्त्रार्थं दर्शयति — “अग्निर्देवेभ्यो निलायत। कृष्णो रूपं कृत्वा। स वनस्पतीन्प्राविशत्। कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽग्नये त्वा स्वाहेत्याह। अग्नय एवैनं जुष्टं करोति। अथो अग्नेरेव मेधमवरुन्धे” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

वेदिरिति। कल्पः – “वेदिं प्रोक्षति वेदिरसि बर्हिषे त्वा स्वाहेति” इति।

हे वेदे त्वं लब्धाऽसि। “तदिमामविन्दन्त यदिमामविन्दन्त तद्वेद्यै वेदित्वम्” इति श्रुतेः। अतो बर्हिर्धारयितुं त्वां प्रोक्षामि। रूपकेणाऽऽधाराधेयभावं दर्शयति — “वेदिरसि बर्हिषे त्वा स्वाहेत्याह। प्रजा वै बर्हिः। पृथिवी वेदिः। प्रजा एव पृथिव्यां प्रतिष्ठापयति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

बर्हिरिति। कल्पः — “बर्हिः प्रोक्षति बर्हिरसि स्रुग्भ्यस्त्वा स्वाहेति” इति।

हे दर्भ वेदेस्त्वं बृंहणमसि। अतस्त्वयि स्रुचः स्थापयितुं त्वां प्रोक्षामि। पूर्ववदाधारत्वं दर्शयति – ‘बर्हिरसि स्रुग्भ्यस्त्वा स्वाहेत्याह। प्रजा वै बर्हिः। यजमानः स्रचः। यजमानमेव प्रजासु प्रतिष्ठापयति” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

दिव इति। कल्पः — “अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थि बर्हिरासाद्य दिवे त्वेत्यग्रं प्रोक्षति, अन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं पृथिव्यै त्वेति मूलम्” इति।

बर्हिष्येव लोकत्रयं भावयित्वा लोकार्थता प्रोक्षणस्येत्याह — “दिवे त्वाऽऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेति बर्हिरासाद्य प्रोक्षति। एभ्य एवैनल्लोकेभ्यः प्रोक्षति”

[[139]]

Page No. १४०
(ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। विधत्ते – “अथ ततः सह स्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिं प्रत्युक्षति। प्रजा वै बर्हिः। यथा सूत्यै काल आपःपुरस्ताद्यन्ति। तादृगेव तत्” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। अग्रादित्रयप्रोक्षणानन्तरं यः शेषस्तेन प्रोक्षणशेषणोदकेन स्वयं हस्तस्थितप्रोक्षणपात्रेण सह बर्हिषः पुरस्ताद्धस्तं प्रसार्योदकं यथा प्रत्यक्सिच्यते तथोत्क्षिपेत्। यथा मनुष्याणां गवादीनां च प्रसूतिकाले प्रथमत आपो निर्गच्छन्ति तत्प्रोक्षणं तादृगेव भवति।

स्वधेति। कल्पः - “अतिशिष्टाः प्रोक्षणीर्निनयति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरस्यै श्रोणेः स्वधा पितृभ्य ऊर्ग्भव बर्हिषद्भ्य ऊर्जा पृथिवीं गच्छतेति” इति।

हे जल मया त्वं पितृभ्यो दत्तमसि। अतो बर्हिष्यवस्तिथेभ्यः पितृभ्यो रसरूपं अव। हे चलावयवा भवदीयोद्भूतरसरूपेण पृथिवीं गच्छत। मन्त्रव्याख्यानपूर्वकं विधत्ते – “स्वधा पितृभ्य इत्याह। स्वधाकारो हि पितृणाम्। ऊर्ग्भव बर्हिषद्भ्य इति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरस्यै निनयति संतत्यै। मासा वै पितरो बर्हिषदः। मासानेव प्रीणाति। मासा वा ओषधीर्वर्धयन्ति। मासाः पचन्ति समृद्ध्यै। अनतिस्कन्दन्ह पर्जन्यो वर्षति। यत्रैतदेवं क्रियते। ऊर्जा पृथिवीं गच्छतेत्याह। पृथिव्यामेवोर्जं दधाति। तस्मात्पृथिव्या ऊर्जा भुञ्जते” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। स्वाधाकार पितृणां प्रिय इत्यार्थो वाजसनेयिनां प्रसिद्धः। देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितर इति श्रुतिः पूर्वमुदाहृता। वेदेर्दक्षिणश्रोणिमारभ्योत्तरश्रोणिपर्यन्तं निनयनेन यजमानस्याविच्छिन्न प्रजा भवति। मासाभिमानिदेवा एव बर्हिषदः पितर इति तत्प्रीतो सत्यामभिमन्तव्यकालात्मका मासा ओषधीर्वर्धयित्वा फलं संपादयन्ति। ततोऽन्नसमृद्धिः। यस्मिन्देश एतन्निनयनमेवं क्रियते तस्मिन्देशे पर्जन्योऽतिवृष्ट्या सस्यमविनाशयन्यथाकालं यथोचितं वर्षति। उदकरसस्य पृथिवीगतत्वात्पृथिवीजन्येनान्नरसेन जना भोगं संपादयन्ति। शैथिल्यं विधत्ते – “ग्रन्थिं विस्रꣳसयति। प्रजनयत्येव तत्” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। बन्धनरूपे गर्भेऽवस्थितस्य बर्हिषो विस्त्रंसनमेवोत्पादनम्। शिथिलस्य विमोचनं विधत्ते – “ऊर्ध्वं प्राञ्चमुद्गूढं

[[140]]

Page No. १४१
प्रत्यञ्चमायच्छति। तस्मात्प्रचीनꣳ रेतो धीयते। प्रतीचीः प्रजा जायन्ते” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। पश्चात्प्राञ्चमुपगूहतीति हि पूर्वं विहितस्य प्राञ्चमुद्गूढस्य ग्रन्थेरग्रं धृत्वोर्ध्वमुत्कृष्य प्रत्यङ्मुखत्वेन कर्षेत्।

विष्णोरिति। कल्पः — ‘विष्णोः स्तूपोऽसीति कर्षन्निवाऽऽहवनीयं प्रति प्रस्तरमुपादत्ते’ इति।

हे प्रस्तर त्वं व्यापिनो यज्ञस्य संघातरूपो धारकोऽसि। तदेतद्दर्शयति — ‘ विष्णोः स्तूपोऽसीत्याह। यज्ञो वै विष्णुः। यज्ञस्य धृत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। विधत्ते – ‘पुरस्तात्प्रस्तरं गृह्णाति। मुख्यमेवैनं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। वेदेः पूर्वभागे ब्रह्मा यजमानो वा प्रस्तरं धारयेत्। तच्च सूत्रेऽभिहितम् — ‘ब्रह्म प्रस्तरं धारयति यजमानो वा’ इति। धारणाय मुखसमानमौन्नत्यं हस्तेनाभिनीय विधत्ते – ‘इयन्तं गृह्णाति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमितम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। वेदिखननवाक्य इवायमभिनयः प्रादेशमात्रपरत्वेन व्याख्येयः। तदेवानूद्य प्रशंसति – ‘इयन्तं गृह्णाति। यज्ञपरुषा संमितम्। इयन्तं गृह्णाति। एतावद्वै पुरुषे वीर्यम्। वीर्यसंमितम्’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। परुः पर्व। तच्च यज्ञपुरुषस्य हस्तकूर्परयोरुभयतः प्रादेशमात्रं भवति। प्रसारितयोरङ्गुष्ठकनिष्ठिक्योरङ्गुल्योर्यावन्मध्यं तावदेव पुरुषे सामर्थ्यं, हानोपादानाद्यशेषव्यापाराणां तत्रैव निष्पत्तेः। पक्षान्तरं विधत्ते – ‘अपरिमितं गृह्णाति। अपरिमितस्यावरुद्ध्यै’ ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। यावत्यौन्नत्ये स्वस्य सौकर्यं तावदेव गृह्णीयात्। तस्यापरिमितसंपत्तये भवति। उत्पवनहेत्वोः पवित्रयोः प्रस्तरे स्थापनं विधत्ते – ‘तस्मिन्पवित्रे अपिसृजति। यजमानो वै प्रस्तरः। प्राणापानौ पवित्रे। यजमान एव प्राणापनौ दधाति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ) इति। प्रस्तरस्य यजमानवद्यज्ञसिद्धिहेतुतया तदभेदोपचारः।

ऊर्णेति। ‘बर्हिर्वेद्याꣳ स्तृणाति देवबर्हिरूर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य इति’ इति।

अत्र शाखान्तरानुसारेण देवबर्हिरित्येतत्पदं पूरितम। हे देवबर्हिस्त्वं कम्बलवन्मृदुरूपं, देवानां सुत्वेनाऽऽसितुं स्थानरूपं त्वां वेद्यां स्तृणामि। व्याचष्टे —

[[141]]

Page No. १४२
ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणमित्याह। यथायजुरेवैतत्। स्वासस्थ्यं देवेभ्य इत्याह। देवेभ्य एवैनत्त्वासस्थं करोति” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। विधत्ते — “बर्हिः स्तृणाति। प्रजा वै बर्हिः। पृथिवी वेदिः प्राप्त एव पृथिव्यां प्रपिष्ठापयति” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। तत्रैव विशेषं विधत्ते – “अनतिदृश्नꣳ स्तृणाति। प्रजयैवैनं पशुभिरनतिदृश्नं करोति” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। भूमिस्वरूपमत्यन्तं यथा न दृश्यते तथा बहुलं स्तृणीयात्। बहुप्रजापश्वावृतो यजमानोऽपि वैदेशिकैरदृश्यमानः प्रभुर्भवति।

गन्धर्व इति। कल्पः - “अथ प्रस्तरपाणिः प्रागभिसृप्य परिधीन्परिदधाति गन्धर्वोऽसि विश्वावसुर्विश्वस्मादीषतो यजमानस्य परिधिरिड ईडित इति। मध्यममिन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो यजमानस्य परिधिरिड ईडित इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परि धत्तां ध्रुवेण धर्मणा यजमानस्य परिधिरिड ईडित इत्युत्तरम्” इति।

हे मध्यमपरिधे त्वं विश्वावसुनामा गन्धर्वोऽसि तद्वद्रक्षकत्वात्। तेन सर्वस्माद्धिंसकाद्यजमानस्य परिपोषकोऽन्नरूपः स्तुतो भव। एवमुत्तरयोर्योज्यम्। ध्रुवेण धर्मणाऽनुष्ठीयमाननित्यकर्मनिमित्तम्। विधिपूर्वकं व्याचष्टे — “धारयन्प्रस्तरं परिधीन्परिदधाति। यजमानो वै प्रस्तरः। यजमान एव तत्स्वयं परिधीन्परिदधाति। गन्धर्वोऽसि विश्वावसुरित्याह। विश्वमेवाऽऽयुर्यजमाने दधाति। इन्द्रस्य बाहुरासि दक्षिण इत्याह। इन्द्रियमेव यजमाने दधाति। मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधत्तमित्याह। प्राणापानौ मित्रावरुणौ। प्राणापानावेवास्मिन्दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

सूर्य, इति। बौधायनः - “अथ सूर्येण पुरस्तात्परिदधाति सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्याश्चिदभिशस्त्या इति” इति।

आपस्तम्बः – “आहवनीयमभिमन्त्र्य” इति।

कस्याश्चिदभिशस्त्याः सर्वस्या अपि हिंसायाः। अनेनैवाभिप्रायेण व्याचष्टे — ‘सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पात्वित्याह। रक्षसामपहत्यै। कस्याश्चिदभिशस्त्या इत्याह। अपरिमितादेवैनं पाति” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

वीतिहोत्रमिति। कल्पः — “ऊर्ध्वे आघारसमिधावादधाति वीतिहोत्रं त्वा कवे द्युमन्तꣳ समिधीमह्यग्ने बृहन्तमध्वर इति” इति।

[[142]]

Page No. १४३
हे विद्वन्नग्ने त्वामध्वरं निमित्तीकृत्य समिधीमहि। कीदृशं त्वाम् वीतये व्याप्तये समृद्धये होत्रं होमो यस्य तं वीतिहोत्रम्। एतमेवार्थं दर्शयति – “वीतिहोत्रं त्वा कव इत्याह। अग्निमेव होत्रेण समर्धयति। द्युमन्तꣳ समिधीमहीत्याह समिध्यै। अग्ने बृहन्तमध्वर इत्याह वृद्ध्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

विश इति। कल्पः - “अन्तर्वेद्युदीचीनाग्रे विधृति तिरश्ची आसादयति विशो यन्त्रे स्थ इति” इति।

हे दर्भरूपे विधृत्यौ युवां प्रजाया नियामिके भवथः। एतदेव दर्शयति - ‘विशो यन्त्र स्थ इत्याह। विशां यत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति। विधत्ते – “उदीचीनाग्रे निदधाति प्रतिष्ठित्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

वसूनामिति। कल्पः – “वसूनाꣳ रुद्राणामादित्यानाꣳ सदसि सीदेति तयोः प्रस्तरमभ्यादधाति” इति।

विधृतिद्वयमेव सद इत्यभिप्रेत्याऽऽह — “वसूनाꣳ रुद्राणामादित्यानाꣳ सदसि सीदेत्याह। देवतानामेव सदने प्रस्तरꣳसादयसि” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

जुहूरिति। कल्पः — “प्रस्तरे जुहूꣳ सादयति जुहूरसि घृताची नाम्ना। प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेत्युत्तरामुपभृतमुपभृदसि घृताची नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेत्युत्तरां ध्रुवां ध्रुवाऽसि घृताची नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति” इति।

प्रथमद्वितीययोरसि घृताचीत्यादिकमनुषज्यते। व्याचष्टे — “जुहूरसि घृताची नाम्नेत्याह। असौ वै जुहूः। अन्तरिक्षमुपभृत्। पृथिवी ध्रुवा। तासामेतदेव प्रियं नाम। यद्घृताचीति। यद्घृताचीत्याह। प्रियेणैवैना नाम्ना सादयति” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) इति।

एता इति। कल्पः — “अथ स्रुचः सन्ना अभिमृशत्येता असदन्त्सुकृतस्य लोके ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञनियमिति” इति।

लोकेऽवश्यंभावि फलं तद्रूपत्वेन भाविते प्रस्तरे स्रुवोऽवस्थिताः एतदेव

[[143]]

Page No. १४४
दर्शयति – “एता असदन्त्सुकृतस्य लोक इत्याह। सत्यं वै सुकृतस्य लोकः। सत्य एवैनाः सृकृतस्य लोके सादयति। ता विष्णो पाहीत्याह। यज्ञो वै विष्णुः। यज्ञस्य धृत्यै। पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञीनयमित्याह। यज्ञाय यजमानायाऽऽत्मने। तेभ्य एवाऽऽशिषमाशास्तेऽनार्त्यै” ( ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ६) धृतिर्यज्ञपुरुषकर्तृकं स्रुचां पोषणम्।

अत्र विनियोगसंग्रहः-

“कृष्णा इध्मं वेदिर्वेदिं बर्हिर्बर्हिः समुक्षति।
दिवे त्रिभिर्बर्हिषोऽग्रमध्यमूलानि चोक्षति॥१॥
स्वधा शेषं क्षिपेद्भूमौ विष्णोः प्रस्तरमुन्नयेत्।
ऊर्णा बर्हिस्तृतिर्गन्धत्रिभिस्त्रीन्परिधीन्क्षिपेत्॥२॥
सूर्योऽभिमन्त्र्य पूर्वाग्निं वीत्याघारसमित्स्थितिः।
विशो आधाय विधृति वसु प्रस्तरसादनम्।
जुहूपध्रुभिरासाद्य स्रुच एतास्तु मन्त्रयेत्।
एकादशानुवाकेऽस्मिन्नीरिता मन्त्रविंशतिः॥४॥” इति।

अथ मीमांसा।

प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“यजमानः प्रस्तरोऽत्र गुणो वा नाम वा स्तुतिः।
सामानाधिकरण्येन स्यादेकस्यान्यनामता॥
गुणो वा यजमानोऽस्तु कार्ये प्रस्तरलक्षिते।
अंशांशित्वाद्यभावेन पूर्ववन्नात्र संस्तुतिः।
अर्थभेदादनामत्वं गुणश्चेत्प्रह्रियेत सः।
यागसाधकताद्वारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः” इति॥

इदमाम्नायते – “यजमानः प्रस्तरः” इति। तत्र यजमानस्य प्रस्तर शब्दो नामधेयं प्रस्तरस्य वा यजमानशब्दो नामधेयम्। कुतः उद्भिदा यागेनेत्यादाविव सामानाधिकरण्यादित्येकः पक्षः। गुणविधिरेष इत्यपरः। तथाऽपि यजमानकार्ये जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य समार्थ्याभावात्प्रस्तरकार्ये स्रुग्वारणादौ यजमानस्य शक्तत्वाद्यजमानरूपो गुणो विधीयते। एवं सति पश्चाच्छ्रुतस्य प्रस्तरशब्दस्य कार्यलक्षकत्वेऽपि प्रथमश्रुतो यजमानशब्दो मुख्यवृत्तिर्भविष्यति। न

[[144]]

Page No. १४५
चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः संभवति। अष्टाकपालद्वादशकपालयोरिव प्रस्तरयजमानयोरंशांशित्वाभावात्। ‘वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता’ ‘ऊर्जोऽवरुद्ध्यै’ इत्यादिवत्स्तुतिरिति चेन्न। क्षिप्रत्वादिधर्मवत्कस्यचिदुत्कर्षस्याप्रतीतेः। तस्मान्नामगुणयोरन्यतरत्वमिति प्राप्ते ब्रूमः - गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्तप्रसिद्धत्वान्न नामत्वं युक्तम्। गुणपक्षे त्वग्नौ प्रहरणस्य प्रस्तरविषयत्वाद्यजमाने महते सति कर्मलोपः स्यात्। तस्माद्विधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते। यथा सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंहगुणेन शौर्यादिनोपेतो देवदत्तः सिंहशब्देन स्तूयते तथा यजमानगुणेन यागसाधानत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते। एवं ‘यजमानो वा एककपालः’ इत्यादिषु द्रष्टव्यम्।

अथ व्याकरणम् —

कृष्णस्य मृगाख्या चेदिति कृष्णशब्दस्याऽऽद्युदात्तः। आखरेष्ठ इत्यत्र प्रातिपदिकस्वरेण वा समासस्वरेण वा कृत्स्वरेण वा कृत्प्रत्ययान्तत्वेन थाथादिस्वरेण वाऽन्तोदात्तत्वम्। वेदिशब्दस्येन्प्रत्ययान्तत्वेन नित्स्वरः। विष्णुशब्दो नुप्रत्ययान्तः। स्तूपशब्दो वृषादिः। ऊर्णाशब्दस्य वृषादित्वादाद्युदात्तत्वे सत्युपमानपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। स्वासस्थमित्यत्र ‘नञ्सुभ्याम्’ (पा. ६-२-१७२) इत्यन्तोदात्तः। विश्वावसुरित्यत्र ‘बहुव्रीहौ संज्ञायाम्’ (पा. ६-२-१०६) इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम्। ईषतो यजमानस्येत्युभयत्र लसार्वधातुकस्वरः। मित्रावरुणावित्यत्र देवताद्वंद्वस्वरः। उत्तरत इत्यत्रातसुच्प्रत्ययान्तत्वेन चित्स्वरः। धर्मणेत्यत्र मनिन्प्रत्ययान्तत्वान्नित्स्वरः । सूर्यशब्दे निपातनादाद्युदात्त। कस्या इत्यत्र सावैकाच इति विभक्तेरुदात्तत्वे प्राप्ते ‘न गोश्वन्साववर्णराडङ्रुत ङ्कृद्भ्यः’ (पा. ६-१-१८२) इति प्रथमैकवचने साववर्णान्तत्वेन निषिध्यते। अभिशस्त्या इत्यत्र तादौ चेति गतेः प्रकृतिस्वरः। वीतिहोत्रमित्यत्र ‘मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः’ (पा. ३-३-९६) इति वीधातोरुदात्तत्वे क्तिन्प्रत्यये सति बहुव्रीहिस्वरः। घृताचीत्यत्र कृत्स्वरः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठक
एकदशोऽनुवाकः॥११॥

[[145]]

Page No. १४६

१२

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके द्वादाशोऽनुवाकः]

भुव॑नमसि॒ वि प्र॑थ॒स्वाग्ने॒ यष्ट॑रि॒दं नमः॑।
जुह्वाह्य॒ग्निस्त्वा॑ ह्वयति देवय॒ज्याया॒ उप॑भृ॒देहि॑
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता ह्व॑यति देवय॒ज्याया॒ अग्ना॑-
विष्णू॒ मा वा॒मव॑ क्रमिषं॒ वि जि॑हाथां॒ मा मा॒
सं ता॑प्तं लो॒कं मे॑ लोककृतौ कृणुतं॒ विष्णोः॒
स्थान॑मसी॒त इन्द्रो अकृणोद्वी॒र्या॑णि समा॒रभ्यो-
र्ध्वो अ॑ध्व॒रो दि॑वि॒स्पृश॒मह्रुतो य॒ज्ञो य॒ज्ञप॑ते॒
रिन्द्रा॑वा॒न्त्स्वाहा॑ बृ॒हद्भाः पा॒हि मा॑ऽग्ने॒ दुश्च॑-
रिता॒दा मा॒ सुच॑रिते भज म॒खस्य॒ शिरोऽसि॒ सं
ज्योति॑षा॒ ज्योति॑रङ्क्ताम् (१)

(अह्रु॑त॒ एक॑विꣳशतिश्च)

इति कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वादाशोऽनुवाकः)

एकादशेऽनुवाक इध्मबर्हिःस्रुचां प्रोक्षणादितन्त्रमुक्तम्। तत्राऽऽज्यहविषा पूर्णानां स्रुचां यदासादनमुक्तं तेन पुरोडाशसांनाय्ययोरपि वेद्यामासादनमुपलक्ष्यते। ते मन्त्रास्त्वच्छिद्रकाण्डादौ द्रष्टव्याः। सर्वेषु हविःष्वासादितेष्वग्नावभ्याहितानामिध्मकाष्ठानामुपरि होतुमाघारो द्वादशे विधीयते।

भुवनमिति। कल्पः – अथाग्रेण जुहूपभृतौ प्राञ्चमञ्जलिं करोति भुवनमसि वि प्रथस्वाग्ने यष्टरिदं नम इति।

जुहूपभृद्भ्यां पूर्वस्मिन्देश आहवनीयं प्रत्ययमञ्जलिः। हे यागनिष्पादकाग्ने त्वं भुवनमसि, भवन्त्यस्माद्भूतानीति भुवनम्। अतो भूतकारणत्वाद्विस्तृतो भव तुभ्यामिदमञ्जलिरूपं नमोऽस्तु। अस्य मन्त्रस्य द्वितीयाघारशेषत्वादमन्त्रकस्य प्रथ-

[[146]]

Page No. १४७
माघारस्य पूर्वमनुष्ठेयत्वात्तं विधित्सुस्ततः पूर्वं होतारं प्रति प्रैषमन्त्रमुत्पादयति — “अग्निना वै होत्रा। देवा असुरानभ्यभवन्। अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहीत्याह भ्रातृव्याभिभूत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। हे होतरिध्मकाष्ठैः समिध्यमानस्याग्नेरनुरूपान्मन्त्रान्ब्रूहि। तमिमं प्रेषमध्वर्युर्ब्रूयात्। देवाः पूर्वं स्वकीयेषु यागेषु वह्निं होतारं कृत्वा तन्मुखेनासुरानजयन्। अतोऽद्यापि वैरितिरस्काराय समन्त्रकैः काष्ठैरग्निः प्रज्वलितः कार्यः। संख्याविशिष्टमिध्मं विधत्ते – “एकविꣳशतिमिध्मदारूणि भवन्ति। एकविꣳशो वै पुरुषः। पुरुषस्याऽऽप्त्यै “ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पद्या आत्मैकविꣳशः” इत्यन्यत्राऽऽम्नातम्। होत्रा प्र वो वाजा अभिद्यव इत्यादिष्वृक्षु सामिधेनीसंज्ञकास्वनूच्यमानासु काष्टानामग्नौ प्रक्षेपं विधत्ते — “पञ्चदशेध्मदारूण्यभ्यादधाति। पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः। अर्धमासशः संवत्सर आप्यते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। कियत्संख्यैरर्धमासैश्चतुर्विंशतिसंख्याकैरित्यर्थः। अवशिष्टानां षण्णां काष्ठानां विनियोगमाह — “त्रीन्परिधीन्परिदधाति। ऊर्ध्वे समिधावादधाति। अनूयाजेभ्यः समिधिमतिशिनष्टि। षट् संपद्यन्ते। षड् वा ऋतवः। ऋतूनेव प्रीणाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। गन्धर्वोऽसीत्यादयः परिधिमन्त्राः। वीतिहोत्रमित्यादिरूर्ध्वसमिन्मन्त्रः। ते च पूर्वानुवाकेऽभिहिताः। अग्निप्रज्वलनाय वायूत्पादनं विधत्ते - “वेदेनोपवाजयति। प्राजापत्यो वै वेदः। प्राजापत्यः प्राणः। यजमान आहवनीयः। यजमान एव प्राणं दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। वेदस्य प्रजापतिश्मश्रुत्वात्प्राजापत्यत्वम्। प्राणवायोः प्रजापतिसृष्टतया प्राजापत्यत्वम्। आहवनीयस्य प्रस्तरन्यायेन यजमानत्वम्। आवृत्तिं विधत्ते — “त्रिरुपवाजयति। त्रयो वै प्राणाः। प्राणानेवास्मिन्दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। प्राणोऽपानो व्यानश्चेति प्राणानां त्रित्वम्। अनेकगुणविशिष्टं प्रथमाघारं विधत्ते – “वेदेनोपयत्य स्रुवेण प्रजापत्यमाघारमाधारयति। यज्ञो वै प्रजापतिः। यज्ञमेव प्रजापतिं मुखत आरभते। अथो प्रजापतिः सर्वा देवताः। सर्वा एव देवताः प्रीणाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। उपयत्य वेदस्योपरि स्रुवमवस्थाप्येत्यर्थः। आहुतीनामादित्वादयमाघारो यज्ञस्य

[[147]]

Page No. १४८
मुखम्। तस्मिन्मुखे यज्ञस्रष्टृत्वेन यज्ञरूपं प्रजापतिमेवाऽरब्धवान्भवति। प्रजापतेः सर्वदेवतारूपत्वोपपादं वाजसनेयिन एवमामनन्ति - ‘तद्यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैकं दैवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ ह्येव सर्वै देवाः’ इति। आग्नीध्रं प्रति प्रैषमन्त्रमुत्पादयति अग्निमग्नीत्त्रिस्त्रिः संमृड्ढीत्याह। त्र्यावृद्धि यज्ञः। अथो रक्षसामपहत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। यैर्दर्भैरिध्मः पूर्वं संनद्धस्तैरग्निज्वालायां संमार्जनमभिनेतव्यम्। हेऽग्नीदिति संबोध्य तत्रासौ प्रेष्यते। त्रिस्त्रिरिति वीप्सा परिविसंमार्जनापेक्षा। तद्विधत्ते — “परिधीन्त्संमार्ष्टि। पुनात्येवैनान्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। प्रतिपरिधि त्रिरावृत्तिं विधत्ते – “त्रिस्त्रिः संमार्ष्टि। त्र्यावृद्धि यज्ञः। अथो मेध्यत्वाय। अथो एते वै देवाश्वाः। देवाश्वानेव तत्संमार्ष्टि। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। देवाश्वत्वेन भाविताः स्वर्गप्राप्तये भवन्ति। द्वयोराधारयोः क्रमेण गुणभेदं विधत्ते — “आसीनोऽन्यमाघारमाघारयति। तिष्ठन्नन्यम्। यथाऽनो वा रथं वा युञ्ज्यात्। एवमेव तदध्वर्युर्यज्ञं युनक्ति। सुवर्गस्य लोकस्याभ्यूढ्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। शकटस्य प्राथमिकं बलीवर्दयुगमुपर्यासीनेन प्रेर्यते। द्वितीयतृतीयादिकं तु भूमौ स्थितेन। तद्वदाघाररथः स्वर्गलोकमभिलक्ष्य वहनाय भवति। एतद्रथवेदनं प्रशंसति – वहत्येनं ग्राम्याः पशवः। य एवं वेद” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। बलीवर्दाश्चादयो ग्राम्याः। तिष्ठन्नन्यमिति विहितस्य द्वितीयाघारस्य संबन्धिषु मन्त्रेषु प्रथमं मन्त्रं व्याचष्टे — ‘भुवनमसि वि प्रथस्वेत्याह। यज्ञो वै भुवनम्। यज्ञ एव यजमानं प्रजया पशुभिः प्रथयति। अग्ने यष्टरिदं नम इत्याह। अग्निर्वै देवानां यष्टा। य एव देवानां यष्टा। तस्मा एव नमस्करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। पूर्वोक्तनिर्वचनेन भूतोत्पत्तिकारणत्वादग्न्यभिन्नो यज्ञो भुवनम्। यष्टा देवपूजकः। अग्निश्च हव्यवहनेन देवान्पूजयति।

जुह्वेहीति। कल्पः — “अथाऽऽदत्ते दक्षिणेन जुहूं जुह्वेह्यग्निस्त्वा ह्वयति देवयज्याया इति सव्येनोपभृतमुपभृदेहि देवस्त्वा सविता ह्वयति देवयज्याया इति” इति।

अनयोर्मन्त्रयोरग्निसवितृव्यवस्था युक्तेत्वाह — “जुह्वेह्यग्निस्त्वा ह्वयति देवय-

[[148]]

Page No. १४९
ज्याया उपभृदेहि देवस्त्वा सविता ह्वयति देवयज्याया इत्याह। आग्नेपी वै जुहूः। सावित्र्युपभृत्। ताभ्यामेवैने प्रसूत आदत्ते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। अग्निसवितारौ जुहूपभृतोः स्रुचोरभिमानिदेवते।

अग्नाविष्णू इति। बौधायनः — ‘अत्याक्रामञ्जपत्यग्नाविष्णू मा वामव क्रमिषं वि जिहाथां मा मा संताप्तं लोकं ने लोककृतौ कृणुतमिति” इति।

अत्याक्रमणप्रकार आपस्तम्बेन दर्शितः - “अग्नाविष्णू मा वामव क्रमिषमित्यग्रेण स्रुचोऽपरेण मध्यमं परिधिमवक्रामन्प्रस्तरं दक्षिणेन पदा दक्षिणाऽति क्रामत्युदक्सव्येन” इति।

मध्यमपरिधेः पुरतोऽवस्थित आहवनीयोऽग्निस्ततः पश्चात्स्रुचामग्रभागे शास्त्रदृष्ट्याऽवस्थितो यज्ञाभिमानी विष्णुः। हेऽग्नाविष्णू आघारहोमार्थं युवयोर्मध्ये गच्छन्नप्यहं पादेन युवां माऽवक्रमिषं मम गमनावकाशाय युवां वियुक्तौ भवतम्। मां प्रति संतापं मा कुरुतम्। किंच स्थानकारणौ युवां मम गमनस्थानं कुरुतम्। यथोक्तमर्थं दर्शयति – “अग्नाविष्णू मा वामव क्रमिषमित्वयाह। अग्निः पुरस्तात्। विष्णुर्यज्ञः पश्चात्। ताभ्यामेव प्रतिप्रोच्यात्याक्रामति। वि जिहाथां मा मा संताप्तमित्याह हिꣳसायै। लोकं मे लोककृतौ कृणुतमित्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति।

विष्णोरिति। बौधायनः — “स्थानं कल्पयति विष्णोः स्थानमसीति” इति।

आपस्तम्बः — “विष्णोः स्थानमसीत्यवतिष्ठतेऽन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवत्यवध्रः सव्योर्ध्वस्तिष्ठन्दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्य” इति।

हे भूप्रदेश त्वं यज्ञपुरुषस्य स्थानमसि। यज्ञपुरुषप्रयुक्तमतिशयं दर्शयति – “विष्णोः स्थानमसीत्याह। यज्ञो वै विष्णुः। एतत्खलु वै देवानामपराजितमायतनम्। यद्यज्ञः। देवानामेवापराजित आयतने तिष्ठति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। देवयजनभूव्यतिरिक्तभूमेरसुराधीनतया तत्र देवानां पराजयेऽपि यज्ञप्रदेशोऽपराजितः।

इत इति। बौधायनः — “अन्वारब्धे यजमाने मध्यमे परिधौ संस्पृशन्नृजुस्तिष्ठन्नृजु(माघार)माघारयति संततं प्राञ्चमव्यवच्छिन्दन्नित इन्द्रो अकृणोद्वीयार्णि समारभ्योर्ध्वो अध्वरो दिविस्पृशमह्रुतो यज्ञो यज्ञपतेरिन्द्रावान्त्स्वाहेति” इति।

आपस्तम्बः – “समारभ्योर्ध्वो अध्वर इति प्राञ्चमुदञ्चमृजुꣳ संततं ज्योतिष्मत्याघारमाघारयन्सर्वाणीध्मकाष्ठानि सꣳस्पर्शयति” इति।

[[149]]

Page No. १५०
अस्य मत इत इन्द्र इति वाक्यं पूर्वमन्त्रशेषः। इतो देवयजनस्थानबलादिन्द्रोऽसुरवधरूपाणि वीर्याण्यकरोत्। यज्ञपतेर्यजमानस्य यज्ञ आघारः स्वाहा देवतायै दत्तः। कीदृशो यज्ञः। इन्द्रदेवताकत्वेनेन्द्रवान्नैतीं राक्षसीं दिशं सामारभ्योर्ध्वो दीर्घोऽध्वरो हिंसारूपेण विच्छेदेन रहित ऐशानीं दैविकीं दिशं स्पृशति। अह्रुतोऽकुटिलः। इन्द्रशब्दसूचितं दर्शयति — “इति इन्द्रो अकृणोद्वीर्याणीत्याह। इन्द्रियमेव यजमाने दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। ऊर्ध्वशब्देन वृद्धिः सूचितेत्याह — ‘समारभ्योर्ध्वे अध्वरो दिविस्पृशमित्याह वृद्ध्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। समारभ्येतिपदसूचितं दर्शयति – “आघारमाघार्यमाणमनु समारभ्य। एतस्मिन्काले देवाः सुवर्गं लोकमायन्। साक्षादेव यजमानः सुवर्गं लोकमेति। अथो समृद्धेनैव यज्ञेन यजमानः सुवर्गं लोकमेति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। देवाः स्वयं यागं कुर्वन्तोऽध्वर्युमनु तमाघारं सपृष्ट्वा विलम्बमन्तरेण स्वर्गं गताः। साक्षादेवाविलम्बेनैव। किंच सम्यगारभ्येत्यनेन समृद्धिः सूचिता। अह्रुतशब्दार्थं दर्शयति — “अह्रुतो यज्ञो यज्ञपतेरित्याहानार्त्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। इन्द्रशब्दार्थमाह — इन्द्रावान्त्स्वाहेत्याह। इन्द्रियमेव यजमाने दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति।

बृहदिति। कल्पः — “बृहद्भा इति स्रुचमुद्गृह्णाति” इति।

अनेनाऽऽघारेण ज्वालारूपं यथा बृहद्भवति तथाऽयमग्निर्भासते। ततो जुहूर्मा दह्यतामित्युद्गृह्णाति। अधिकभासनेन स्वर्गः स्मार्यत इत्याह — “बृहद्भा इत्याह। सुवर्गो वै लोको बृहद्भाः। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति।

पाहीति। कल्पः — ‘अथासꣳस्पर्शयन्स्रुचावुदङ्ङत्याक्रामाञ्जपति पाहि माऽग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भजेति” इति।

भज स्थापय। जुहूतभृतोः परस्परमसꣳस्पर्शयन्नविशिष्टं प्रतिनिवृत्याऽऽगमनं विधत्ते — “यजमानदेवत्या वै जुहूः। भ्रातृव्यदेवत्योपभृत्। प्राण आघारः। यत्सꣳस्पर्शयेत्। भ्रातृव्येऽस्य प्राणं दध्यात्। असꣳस्पर्शयन्नत्याक्रामति। यजमान एव प्राणं दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। यजमानव-

[[150]]

Page No. १५१
द्यागे प्रत्यासन्नत्वाज्जुहूर्यजमान इति मन्यते। औपभृतस्याऽऽज्यस्य जुहूद्वारा होम इति व्यवहितत्वमुपभृतः। ततो भ्रातव्यो देवता। अर्थवादान्तरे वा एतदेव द्रष्टव्यम्। मन्त्रस्य पदार्थवाक्यार्थौ दर्शयति — “पाहि माऽग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भजेत्याह। अग्निर्वाव पवित्रम्। वृजिनमनृतं दुश्चरितम्। ऋजुकर्मꣳ सत्यꣳ सुचरितम्। अग्निरेवैनं वृजिनादनृताद्दुश्चरितात्पाति। ऋजुकर्मे सत्ये सुचरिते भजति। तस्मादेवमाशास्ते। आत्मनो गोपीथाय” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। कायिकं निषिद्धाचरणं वृजिनं, विहिताचरणमृजुकर्म, वाचिके सत्यानृते।

मखस्येति। कल्पः — “जुह्वा ध्रूवां समनक्ति मखस्य शिरोऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिरङ्क्तामिति त्रिः” इति।

हे आघारशेष त्वं यज्ञस्य शिरोवदुत्तममङ्गमसि। अतस्त्वद्रूपेण ज्योतिषा ध्रौवाज्यरूपं ज्योतिः समङ्क्तां संयुज्यताम्। समञ्जनं विधत्ते — “शिरो वा एतद्यज्ञस्य। यदाघारः। आत्मा ध्रुवा। आघारमाघार्य ध्रूवाꣳ समनक्ति। आत्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रतिदधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। गलाधस्तनो देह आत्मा। पूर्वपक्षत्वेन द्विरावृत्तिं विधत्ते – “द्विः समनक्ति। द्वौ हि प्राणापानौ” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। सिद्धान्तमाह — “तदाहुः। त्रिरेव समञ्ज्यात्। त्रिधातु हि शिर इति। शिर एवैतद्याज्ञस्य। अथो त्रयो वै प्राणाः। प्राणानेवास्मिन्दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। त्वगसृगस्थिरूपा विस्पष्टास्त्रयो धातवो यस्य तत्त्रिधातु। मन्त्रगतद्योतिःशब्दविवक्षां दर्शयति — “मखस्य शिरोऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिरङ्क्तामित्याह। ज्योतिरेवास्मा उपरिष्टाद्दधाति। सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ७) इति। अस्य ध्रौवाज्यशेषस्योपरि स्थपितेनाऽऽघारशेषाज्येनात्युज्ज्वलसत्प्रदीपेनवै स्वर्गलोकः प्रकाशितो भवति।

अथ विनियोगसंग्रहः –

“भुवाग्नेरञ्जलिं कृत्वा जूपद्वाभ्यां तयोर्ग्रहः।
अग्ना दक्षिणदिग्गामी विष्णोः स्थित्वा समाहृतिः॥१॥

[[151]]

Page No. १५२
बृहद्भाः स्रुचमुद्गृह्य पाहि प्रतिनिवर्तते।
मख ध्रुवामनक्ति त्रिर्नव मन्त्रा इहेरिताः॥२॥”

अथ मीमांसा —

अग्ने यष्टरिदं नमः, अग्निर्वै देवानां यष्टेत्यनयोर्मन्त्रब्राह्मणयोरग्निदेवताया यागाधिकारः प्रतीयते। तदयुक्तम्। नवमाध्यायप्रथमपादोक्तदेवताधिकरणविरोधप्रसङ्गात्।

तत्र ह्येवं चिन्ततम् —
“देवः प्रयोजकोऽपूर्वं वाऽऽद्योऽस्य फलदत्वतः।
न विधेये गुणो ह्येषोऽपूर्वस्य फलितोचिता” इति॥
“आग्नेयोऽष्टाकपालः” इत्यादिषु सर्वेषु कर्मसु मन्त्रतन्त्ररूपाणामनुष्ठेयानामङ्गानामग्न्यादिर्देवः प्रयोजकः। कुतः। यागेन पूजिताया देवतायाः फलप्रदत्वात्। संभवति च फलप्रदत्वं मन्त्रार्थवादादिभ्यो विग्रहादिपञ्चकावगमात्। विग्रहो हविःस्वीकारस्तद्भोजनं तृप्तिः प्रसादश्चेत्येतच्चेतनस्योचितं पञ्चकम्। सहस्राक्षो गोत्रभिद्वज्रबाहुरिति विग्रहः। अग्निरिदꣳहविरजुषतेति हविःस्वीकारः। अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा हवीꣳषीति हविर्भोजनम्। तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति तृप्तिप्रसादौ। ततः सेवितराजादिवत्पूजितदेवतायाः फलप्रदत्वेन प्राधान्यात्सैवाङ्गानां प्रयोजिकेति प्राप्ते ब्रूमः — किं देवतायाः फलप्रदत्वेन प्राधान्यं शब्दादापाद्यते वस्तुसामार्थ्याद्वा। नाऽद्यः। स्वर्गकामो यजेतेति शब्दे विधेयस्य यागस्यैव फलप्रदत्वावगमात्। द्रव्यदेवते तु सिद्धत्वेन विध्यनर्हे। तत्र यथा द्रव्यस्य विधेयं प्रति गुणभावस्तथा देवताया अपि। यदि यागस्य कालान्तरभाविफलं प्रति व्यवहितत्वं तर्हि तत्साधनभूता देवता ततोऽपि व्यवहिता। का तर्हि फलस्य गतिः। अपूर्वमिति वदामः। तच्च श्रुत्या श्रुतार्थापत्त्या वा प्रतीयमानत्वाच्छाब्दमिति तस्य फलप्रदत्वमुचितम्। नापि वस्तुसामर्थ्याद्देवस्य फलप्रदत्वं विग्रहादिपञ्चकप्रतिपादकयोर्मन्त्रार्थवादयोः स्वार्थे तात्पर्याभावात्। अन्यथा वनस्पतिभ्यः स्वाहा मूलेभ्यः स्वाहा तूलेभ्यः स्वाहेत्यादिमन्त्रेष्वपि देवत्वं विग्रहादियुक्तं कल्प्येत। तच्च प्रत्यक्षविरुद्धम्। अतो न राजादिवत्फलप्रदत्वम्। किंच विग्रहादिमद्देवतावाद्यपि न विना कर्मणा फलमभ्युपगच्छति। ततः प्राप्ताप्राप्तविवेकेनोभयवा-

[[152]]

Page No. १५३
दिसिद्धस्य यागस्यैव फलप्रदत्वमस्तु। किंच मातापितृगृर्वादिशुश्रूषाया देवतां विनैव फलप्रदत्वमुभयवादिसिद्धम्। तस्मात्फलप्रदमपूर्वमेवाङ्गानुष्ठाने प्रयोजकम्। देवस्य प्रयोजकत्वे सत्याग्नेययाग उपदिष्ठानि प्रयाजाद्यङ्गानि सौर्यादियागेष्वग्न्यभावादनूह्यानि। अपूर्वस्य प्रयोजकत्वे तत्सत्त्वादूह्यानीति विशेषः। तदिदं देवताधिकरणमग्न्यादिदेवानां कर्माधिकारे विरुध्यते। अत एव वैयासकदेवताधिकरणसूत्रेषु जैमिनिपक्ष एवमुपन्यास्तः — ‘मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः’ (ब्रा. सू. १-३-३१) इति। अस्यायमर्थः — अस्ति हि काचन मधुविद्या छन्दोगैराम्नातत्वात्। तस्यामादित्यो मधुत्वेन ध्यातव्यः। वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्चेत्येते देवगणाः परित उपविश्य तन्मधूपजीवन्ति। ईदृशेनोपासनेन वस्वादिमहिमानं प्राप्नुवन्तीति श्रूयते। तस्यां विद्यायां मनुष्याणामधिकारः संभवति। वस्वादिदेवतास्तु कानन्यान्वस्वादीनुपासीरन्कं चान्यं वस्वादिमहिमानं प्राप्नुयुः। आदित्यश्च कमन्यमादित्यं मधुत्वेनोपासीत। तस्माद्देवानामनधिकारं जैमिनिर्मन्यत इति। तर्हि विद्यान्तरेऽधिकारोऽस्त्वित्ययाशङ्क्योत्तरमेवं सूत्रितम् — ‘ज्योतिषि भावाच्च’ (ब्रा. सू. १-३-३२) इति। न खल्वादित्यो नाम कश्चिच्चेतनो विग्रहवान्देवोऽस्ति। किंत्वस्मिन्दृश्यमाने ज्योतिर्मण्डले भवत्यादित्यशब्दप्रयोगः। एवमङ्गारेष्वग्निशब्दः। यदि विग्रहवती देवता स्यात्तदानीमृत्विगादिवत्कर्मण्युपलभ्येत। किंचैकस्य यजमानस्य यागे हविः स्वीकर्तुं गत्वा तदानिमेवान्येषां यागेषु गन्तुं न शक्नुयात्। अत एवाऽऽम्नायते – “कस्य वा ह देवा यज्ञमागच्छन्ति कस्य वा न बहूनां यजमानानाम्’ इति। किंच विग्रहवत्सु देवेषु भृतेषु वैदिकानामग्नीन्द्रादिशब्दानामभिधेयाभावाद्वेदस्याप्रामाण्यं प्रसज्येत। तस्मान्मृगतष्णादिवाक्येष्विव सहस्राक्षो गोत्रभिदित्यादिवाक्येषु कश्चिद्विकल्पप्रत्ययो जायते। “शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः” इति तल्लक्षणम्।

“मृगतृष्णाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः।
एष बन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः”॥

इत्यत्र विनैव बाह्यवस्तुना यथा कश्चिदाकारविशेषो मनसि प्रतिभासते तथैव देवतावाक्येषु। तस्मादग्निर्वै देवानां यष्टेतिवाक्यबलाद्देवानां यागाधिकारो वक्तुं न शक्यः। अत्रोच्यते — देवानामाधिकाराभावः कुत इति वक्तव्यम्। देहाद्यभावाद्वा

[[153]]

Page No. १५४
सत्यपि देहादावर्थित्वसामर्थ्यविद्यारूपाणामधिकारहेतूनामभावाद्वा सत्स्वपि तेषु शास्त्रेण निषिद्धत्वाद्वा। प्रथमपक्षेऽपि देहाद्यभावः कुत इति वाच्यम्। प्रमाणाभावाद्वा बाधकसद्भावाद्वा। नाऽद्यो मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणयोगिप्रत्यक्षलोकप्रसिद्धीनां तत्प्रमाणत्वात्। ‘देवो वः सविता प्रार्ययतु’ ‘रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्तु’ इत्यादयश्चेतनोचितव्यवहाराभिधायिनो बहवा मन्त्राः पूर्वमुदाहृताः। ‘अग्ने यष्टरिदं नमः’ ‘इत इन्द्रो अकृणोद्वीर्याणि’ इत्यादय उदाह्रियन्ते। ‘अथा सपत्नानिन्द्राग्नी मे विषूचीनान्व्यस्यताम्’ ‘अग्नं त्वꣳ सु जागृहि’ इत्यादय उदाहरिष्यन्ते। तं गायत्र्याहरत्। पुरुषं वै देवाः पशुमालभन्त। देवासुराः संयत्ता आसन्नित्यादयोऽऽर्थवादाः। इतिहासो भारतादिः। पुराणं ब्राह्मपाद्मवैष्णवादि। योगिप्रत्यक्षं योगशास्त्रे ‘मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्’ इत्यादिसूत्रेषु प्रसिद्धम्। लोकप्रसिद्धिश्च चित्रकारादितत्तन्मूर्तिलेखनादिभिर्द्रष्टव्या। नापि द्वितीयो बाधकस्यानुपलम्भात्। वनस्पतितन्मूलादीनामपि विग्रहादिमत्त्वप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न। तस्येष्टत्वात्। प्रत्यक्षविरोध इति चेन्न। स्थावररूपस्य प्रत्यक्षत्वेऽपि तदभिमानिदेवतानामप्रत्यक्षत्वात्। सन्ति हि सर्वेषु वस्तुष्वभिमानिदेवताः। अत एव श्रूयते — ‘अन्तरिक्षदेवत्याः खलु वै पशवः। यजमानदेवत्या वै जुहूः। भ्रातृव्यदेवत्योपभृत्’ इति। नात्र दृश्यमाना अन्तरिक्षयजमानभ्रातृव्या विवक्षिताः। किंतु तदभिमानिदेवताः। एवं च सत्यभिमानिनीभिः सहाभेदविवक्षया ‘वायवः स्थोपायवः स्थ’ ‘जुह्वे ह्यग्निस्त्वा ह्वयति देवयज्याया उपभृदेहि देवस्त्वा सविता ह्वयति’ इत्यादीनि चेतनोचितानि संबोधनान्युपपद्यन्ते। किंनिमित्तोऽयं देवताभिव्यक्त्यभिनिवेश इति चेत्। तव किंनिमित्तोऽयं देवताप्रद्वेषाभिनिवेशः। ज्योतिषि भावाच्चेति जैमिनिमतस्य सूत्रितत्वादिति चेत्। किं बादरायणस्य मतं न पश्यसि। स ह्येवं सूत्रयामास — ‘अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्’ (ब्रा. सू. २-१-५) इति। अस्यायमर्थः – वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणां परस्परकलहश्रुतिषु “मृदब्रवीत्” “आपोऽब्रुवन्” इत्यादिश्रुतिषु चाभिमानिदेवता व्यपदिश्यन्ते। इन्द्रियसंवादवाक्यस्याऽऽदावेवाऽऽहैता देवता इति देवताशब्देन विशेषितत्वात्। अन्यत्र च “अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्। वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्। आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्” इत्यादिना सर्वेष्वेवेन्द्रियेषु देवतानुगतिश्रवणादिति।

[[154]]

Page No. १५५
बाधकान्तरं तु बादरायण एवाऽऽशङ्क्य निराचष्टे। तदीयं सूत्रमेतत् — “विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्” (ब्रा. सू. १-३-२७) इति। ऋत्विग्दृष्टान्तेन यः कर्मणि विरोधः सोऽपि नास्त्येकस्य युगपद्बहुगृहभोजनासंभवेऽपि बहुकर्तृकनमस्कारस्वीकारः संभवतीत्यनेकप्रकारदर्शनात्। इह च यागस्योद्देशत्यागात्मकत्वान्नमस्कारन्यायेन बहवो यजमाना युगपदेकां देवतामुद्दिश्य हवींषि त्यजेयुः। अथवा देवतानां योगसामर्थ्याद्युगपदनेकशरीरप्राप्तिः श्रुतिस्मृत्योर्दृश्यते। तैश्च शरीरैर्युगपद्बहुषु योगेषु युगपद्गच्छेयुः। न चानुभवविरोधस्तासामन्तर्धानादिशक्तिमत्त्वेनायोग्यानुपलब्धेः। नापि विग्रहवतीषु देवव्याक्तिषु मृतासु वैदिकशब्दस्यार्थाभावो जातेरेव शब्दार्थत्वात्। अतो वनस्पतिमूलजुहूपभृदाद्यचेतनद्रव्येषु सर्वेष्वभिमानिनीनां विग्रहवतीनां चेतनानां देवतानामभ्युपगमेऽपि न बाधः कश्चित्। मृगतृष्णिकाखपुष्पादिष्वपि वनस्पत्यादिष्विव देवताभ्युपगमः प्रसज्येतेति चेन्न। यदा मृगतृष्णायै स्वाहा स्वपुष्पाय स्वाहेति वेदवाक्यं दर्शयिष्यसि तदाऽभ्युपगमिष्यामः। अतः प्रमाणसद्भावाद्बाधकाभावाच्च सन्त्येव देवतानां विग्रहादयः। नाप्यर्थित्वाद्यधिकारणाभावदिति द्वितीयः पक्षो युक्तः। आदित्यवस्वादीनां स्वस्वपदस्य प्राप्तत्वेन तत्प्राप्तिहेतावुपासने यागे वाऽर्थित्वाभावेऽपि फलान्तरहेतौ तत्संभवात्। सत्यसंकल्पानां तेषां संकल्पादेव फलसिद्धौ न यागादिप्रवृत्तिरिति चेन्न। संकल्प इव यागादावपि प्रयासबुद्ध्यभावेन प्रवृत्तिसंभवात्। श्रूयन्ते हि बहुशो वेदवाक्यानि — ‘अग्निष्टोमेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत। तां अग्निष्टोमेन पर्यगृह्णात्’ इति। “बृहस्पतिरकामयत। श्रन्मे देवा दधीरन्। गच्छेयं पुरोधामिति। स एतं चतुर्विꣳशतिरात्रमपश्यत्। तमाहरत्। तेनायजत। ततो वै तस्मै श्रद्देवा अदधतागच्छत्पुरोधाम्’ इति। इदानीं मनुष्य एव सत्रे भाविसंज्ञाया प्रजापतिबृहस्पत्यादिशब्दैरुच्यत इति चेत्। अस्त्वेवं नक्षत्रेष्टौ। तत्र हि यजमानो देवता चेत्युभयमेकेनैव शब्देन व्यवहृतम् — ‘अग्निर्वा अकामयत। अन्नादो देवानाꣳ स्यामिति। स एतमग्नये कृत्तिकाभ्याः पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत्’ इति। इह तु बाधकाभावान्मुख्या एव प्रजापतिबृहस्पत्यादयः। अन्यथा, वसिष्टविशेषणं विरुध्येत। तच्चैवमाम्नायते — वसिष्ठो हतपुत्रोऽकामयत विन्देयं प्रजाम्’ इति। तस्मादर्थिनो देवा यागादिषु प्रवर्तेरन्। सामर्थ्यमपि धनवत्त्वं तेषामस्त्येव। उपनयनपू-

[[155]]

Page No. १५६
र्वकाध्ययनाभावेऽपि स्वयंभातत्वाद्वेदानामस्त्येव विद्या। निषेधं च न पश्यामस्तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवकॢप्त इतिवद्देवा अनवकॢप्ता इत्यश्रवणात्। प्रत्युत ‘देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत इति बहुशः श्रुतम्। आघारब्राह्मणेऽपि श्रूयते — ‘देवा वै साभिधेनीरनूच्य यज्ञं नान्वपश्यन्त्स प्रजापतिस्तुष्णीमाघारमाघारयत्ततो वै देवा यज्ञमन्वपश्यन्’ इति। ‘असुरेषु वै यज्ञ आसीत्तं देवास्तूष्णीꣳ होमेनावृञ्जत’ इति। सर्वोऽप्ययमर्थवाद इति चेद्बाढम्। न खलु वयमप्येतमनर्थवादं ब्रूमः। महातात्पर्येण विधिं प्रशंसतोऽवान्तरतात्पर्येण स्वार्थेऽपि प्रामाण्यात्भूतार्थवादत्वे का तव हानिः। यदा प्रजापतिरमन्त्रकं प्रथममाघारं प्राजापत्यमनुतिष्ठति तदा कमन्यं प्रजापतिं मनसा ध्यायेदिति चेत्पूर्वकल्पेऽतीतं ब्राह्माण्डान्तरे वर्तमानं वा ध्यायतु। यथा देवदत्तः स्वयमन्यस्य पिताऽपि सन्विद्याधनादिभिः स्वपित्रा समानोऽपि सन्स्वपितरं नमस्करोति। यथा वा ब्राह्मणकर्तृके श्राद्धे ब्राह्मणान्तरं भोज्यते तद्वत्। यदि तत्र स्वसमानस्य पितुर्ब्राह्मणान्तरस्य च पूजया तुष्टः परमेश्वरः फलं दद्यात्तर्हि स किमस्य प्रजापतेः फलदाने विस्मरिष्यति निद्रास्यति वा। ‘तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयाति’ इत्यत्रापीन्द्रविग्रहेऽवस्थितोऽन्तर्याम्येव फलस्य दाता। अत एव बादरायणः — ‘फलमत उपपत्तेः’ [ब्र. सू ३-३-३८] इति सूत्रयामास। ईश्वरस्य फलदातृत्वेऽपि नापूर्ववैयर्थ्यं फलविशेषे तत्तारतम्ये चापूर्वस्यैव नियामकत्वात्। जैमिनिश्चापूर्वाङ्गीकारेण परितुष्टो न देवतां द्वेष्टि। तावतैव स्वापेक्षितोहाध्यायस्याऽऽरम्भसिद्धेः। न च प्रजापतिकर्तृके याग ऋत्विजामभावः। देवतान्तराणामृत्विक्त्वात्। नन्वार्त्विज्यं विप्रस्यैव। तथा च द्वादशाध्यायस्यावसाने चिन्तितम्।

“आर्त्विज्यं किं त्रिवर्णस्थं विप्रगाम्येव वाऽग्रिमः।
विद्यावत्त्वान्न तद्युक्तं ब्राह्मणस्यैव तत्स्मृतेः” इति॥

‘प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा’ इति स्मृतिः। नायं दोषः। तत्र क्षत्रियवैश्ययोरार्त्विज्यं नास्तीत्येतावदेव विवक्षितं न तु देवानां तन्निवार्यते। मन्त्रब्राह्मणयोस्तदवगमनात्। ‘पृथिवी होता। द्यौरध्वर्युः। रुद्रोऽग्नीत्। बृहस्पतिरुपवक्ता। अग्निर्होता। अश्विनाऽध्वर्यू आस्ताम्’ इति ब्राह्मणम्। त्रैवर्णिकानामेव वसन्तादिकालेष्वाधानविधानाद्देवानां वर्णाश्रमाभावान्नास्त्याधान-

[[156]]

Page No. १५७
मिति चेन्न। तद्विधानस्य मनुष्यविषयत्वात्। वर्णाश्रमप्रयुक्ता विधयो मनुष्याणामेव सन्ति। देवास्तु न वर्णाश्रमधर्ममनुतिष्ठन्ति। किंतु काम्यकर्मण्याधानमपि देवानामाम्नातम् — ‘प्रजापती रोहिण्यामग्निमसृजत। तं देवा रोहिण्यामादधत। तं पूषाऽऽधत्त। तं त्वष्टाऽऽधत्त। तं मनुराधत्त। तं धाताऽऽधत्त’ इति। तदेवं देवानां यागाधिकारे विघ्नाभावात् ‘अग्निर्वै देवानां यष्टा” इत्येतदिह सुस्थितम्। सर्वत्र च मन्त्रब्राह्मणेतिहासपुराणादिवादाः सुतरामुज्जीविताः।

प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“अग्निहोत्रं जुहोत्याघारमाघारयतीत्यमू।
विधेयौ गुणसंस्कारावाहोस्वित्कर्मनामनी॥
अग्नये होत्रमत्रेति बहुव्रीहिगतोऽनलः।
गुणो विधेयो नामत्वे रूपं न स्यात्क्षरद्घृते॥
संस्क्रियाऽऽघारमाघारयतीत्युक्ता द्वितीयया।
आघारेत्यग्निहोत्रेति यौगिके कर्मनामानी॥
अग्निर्ज्योतिरिति प्रोक्तो मन्त्राद्देवस्तथा घृतम्।
चतुर्गृहीतवाक्योक्तं द्वितीयायास्त्वियं गतिः॥
नासाधिते हि धात्वर्थे करणत्वं ततोऽस्य सा।
साध्यतां वक्ति संस्कारो नैवाऽऽशङ्क्य क्रियात्वतः’ इति॥

“अग्निहोत्रं जुहोति” इत्यत्राग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद्यागस्य स्वरूपमेव न सिध्येत्। ततोऽग्निदेवतारूपो गुणोऽनेन दर्विहोमे विधीयते। आघारशब्दश्च “घृक्षरणदीप्त्योः” इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः क्षरद्घृतमाचष्टे। तस्मिंश्च घृते द्वितीयाविभक्त्या संस्कार्यत्वं प्रतीयते। तच्च संस्कृतं घृतमुपांशुयागे द्रव्यं भवति। तस्मादग्निहोत्राघारशब्दौ गणसंस्कारयोर्विधायकाविति प्राप्ते ब्रूमः — अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति। सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातरिति विहितेन मन्त्रेण प्राप्तत्वाद्देवता न विधेया। ततोऽग्निसूर्यदेवताकस्य सायंप्रातःकालयोर्नियमेनानुष्ठेयस्य कर्मणोऽग्निहोत्रमिति यौगिकं नामधेयम्। योगश्च बहुव्रीहिणा दर्शितः। चतुर्गृहीतं वा एतदभूत्तस्याऽऽघारमाघार्येत्याज्यद्रव्यस्य प्राप्ततया क्षरद्घृतसंस्कारस्याविधेयत्वादाघारश-

[[157]]

Page No. १५८
ब्दोऽपि यौगिकं कर्मनामधेयम्। यस्मिन्कर्मणि नैतीं दिशमारभ्यैशानीं दिशमवधिं कृत्वा संतत्या घृतं क्षार्यते तस्य कर्मण एतन्नाम। ननु नामत्वे सति ‘उद्भिदा यजेत’ ‘ज्योतिष्टोमेन यजेत’ इत्यादाविव धात्वर्थेन करणे सामानाधिकरण्यायाग्निहोत्रेण जुहोत्याघारेणाऽऽघारयतीति तृतीयया भवितव्यम्। नैष दोषः। अनुष्ठानादूर्ध्वं धात्वर्थस्य सिद्धत्वाकारेण करणत्वेऽपि ततः पूर्वं साध्यत्वाकारं वक्तुमग्निहोत्रमाघारमिति। द्वितीयाया युक्तत्वात्। न चात्र द्वितीयानुसारेण व्रीहीन्प्रोक्षतीत्यादाविव संस्कारः शङ्कनीयः। व्रीहिशब्दवदग्निहोत्राघारशब्दयोः प्रसिद्धद्रव्यवाचकत्वाभावेन क्रियावाचित्वाभ्युपगमात्। तस्मादग्निहोत्राघारशब्दौ दर्विहोमोपांशुयागयोर्गुणसंस्कारविधायिनौ न भवतः किंतु कर्मान्तरयोर्नामनी।

द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“अग्निहोत्राघारवाक्यमनुवादोऽथवा विधिः।
अरूपत्वात्तु दध्यूर्ध्वदिवाक्येनोक्तमनूद्यते॥
गुण्यसिद्धौ न दध्यादिर्गुणो दुष्टा विशिष्टता।
रूपं दध्यादिमन्त्राभ्यामतोऽसौ गुणिनो विधिः” इति॥

इदमाम्नायते — ‘अग्निहोत्रं जुहोति’ इति, ‘दध्ना जुहोति’ इति, ‘पयसा जुहोति’ इति [च]। इदमपरमाम्नायते — ‘आघारमाघारयति’ इति, ‘ऊर्ध्वमाघारयति’ इति, ‘ऋजुमाघारयति’ इति च। तत्राग्निहोत्रवाक्यं दध्यादिवाक्यविहितस्य कर्मसमुदायस्यानुवादः। आघारवाक्यं तूर्ध्वादिवाक्यविहितस्य तस्येति। न त्वेतद्वाक्यद्वयं कर्मविधायकम्। कुतः। द्रव्यदेवतालक्षणस्य यागरूपस्याभावादिति चेत्तत्र वक्तव्यम्। किं दध्यादिवाक्येन गुणमात्रं विधीयते किंवा गुणविशिष्टं कर्म। नाऽऽद्यः अग्निहोत्रादिवाक्यस्य त्वन्मते कर्मविधायकत्वाभावेन गुणिनः कस्यचिदसिद्धौ गुण्यनुवादपुरःसरस्य गुणमात्रविधानस्यासंभवात्। द्वितीये विधिगौरवं स्वात्। तच्च सत्यां गतावयुक्तम्। अतोऽग्निहोत्रादिवाक्यं कर्मविधायकम्। तत्र द्रव्यं दध्यादिवाक्यैर्लभ्यते देवता तु मान्त्रवर्णिकी। आघारेऽप्येवं द्रव्यदेवते उन्नेतव्ये।

दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् –

“हिरण्यगर्भ आघारे पूर्वस्मिन्नुत्तरेऽथवा।
लिङ्गादाद्ये समं लिङ्गं कॢप्तकार्यत्वतोऽन्तिमे” इति॥

[[158]]

Page No. १५९
वायव्यपशौ ‘हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्याघारमाघारयति’ इति श्रुतो मन्त्रः पूर्वस्मिन्नाघारे स्यात्। कुतो मन्त्रलिङ्गात्। प्रकृतौ प्राजापत्यः पूर्व आघारः। आस्मन्नपि मन्त्रे हिरण्यगर्भशब्देन प्रजापतिरभिधीयते। ‘प्रजापतिर्वै हिरण्यगर्भः’ इति वाक्यशेषादिति प्राप्ते ब्रूमः – अन्तिम आघारेऽयं मन्त्रः कॢप्तकार्यत्वात्। प्रकृतावमन्त्रकः प्रथम आघारः प्रजापतिं मनसा ध्यायन्नाघारयतीति घ्यानमात्रस्याभिधानात्। तूष्णीमाघारयतीत्यमन्त्रत्वं साक्षादेव श्रुतम्। द्वितीये त्वाघारे ऊर्ध्वो अध्वर इत्याद्यैन्द्रो मन्त्रो विहितः। अतो मन्त्रकार्यं तत्र कॢप्तम्। तस्माद्द्वितीयाघारे हिरण्यगर्भमन्त्रविधिः। यत्तु प्रजापतिदवतालिङ्गं तदिन्द्रेऽपि समानम्। इन्द्रोऽपि हि प्रजानां पतिः। तस्मादूर्ध्वो अध्वर इति मन्त्रं बाधित्वा हिरण्यादिमन्त्रस्तत्र विधीयते।

तृतीयाध्यायस्याष्टमे पादे चिन्तितम् —

“मा मा सं ताप्तमित्येतत्कस्मिन्स्यादिति पूर्ववत्।
अध्वर्यावस्तु तत्त्वेन स्वामिकर्मोपयोगतः’ इति॥

मा मेति मन्त्रोक्तं संतापाभावरूपं फलं यजमाने स्यादध्वर्यौ वेति संदेहः। पूर्वाधिकरणे ममाग्ने वर्च इत्यध्वर्युणा पठ्यमानेऽपि मन्त्रे ममेति शब्दोऽध्वर्युस्वामिनं यजमानं लक्षयति। स्वर्गकामो यजेतेत्यात्मनेपदेन साङ्गयागफलस्य स्वर्गस्य यजमानगामिताया अवगमात्। ततो यथा वर्चो यजमाने भवति तथा संतापाभावोऽपि यजमानगामीति प्राप्ते ब्रूमः – “अध्वर्यावसंतप्ते सत्यविघ्नेन स्वामिनः कर्म समाप्यते। तस्मादध्वर्युगतोऽपि संतापाभावो यजमानस्यैव फलमिति नात्र पूर्ववदस्योपचारः।

अथ व्याकरणम् —

भुवनशब्दो नियतनपुंसकलिङ्गत्वादाद्युदात्तः। अग्न इत्यत्र वाक्यादित्वान्न निघातः। ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ (पा. ८-१-७२) इति तस्याविद्यमानवद्भावद्यष्टरित्येतस्य पदात्परत्वाभावान्न निघातः। किंतु षाष्ठमामन्त्रिताद्युदात्तत्वम्। अग्नाविष्णू इत्यत्रापि तद्वत्। न विद्यते ध्वरो विघ्नो यस्य सोऽध्वरः। ‘नञ्सुभ्याम्’ [पा. ६-२-१७२] इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्। दिविस्पृशमित्यत्र कृत्स्वरः। अह्रुत इत्यत्राव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः। दुश्चरितादित्यत्रापि तद्वत्॥

[[159]]

Page No. १६०
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशेकृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

१३

[अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः]

वाज॑स्य मा प्रस॒वेनो॑द्ग्रा॒भेणोद॑ग्रभीत्।

अथा॑ स॒पत्ना॒ꣳ इन्द्रो॑ मे निग्रा॒मेणाध॑राꣳ
अकः। उ॒द्ग्राभं च॑ निग्रा॒भं च॒ ब्रह्म॑ दे॒वा
अ॑वीवृधन् अथा॑ स॒पत्ना॑निद्रा॒ग्नी मे॑ विषू॒ची
ना॒न्व्य॑स्याताम्। वसु॑भ्यस्त्वा रु॒द्रभ्य॑स्त्वाऽदि॒-
त्येभ्य॑स्त्वा॒ऽक्तꣳ रिहा॑णा वि॒यन्तु॒ वयः॑। प्र॒जां
योनिं॒ मा निर्मृ॑क्ष॒मा प्या॑यन्ता॒माप॒ ओष॑धयो
म॒रुतां॒ पृष॑तयः स्थ॒ दिव॑म् [१] ग॒च्छ॒ ततो॑
नो॒ वृष्टि॒मेर॑य। आ॒यु॒ष्पा अ॑ग्ने॒ऽस्यायु॑र्मे पाहि
चक्षु॒ष्पा अ॑ग्नेऽसि॒ चक्षु॑र्मे पाहि घ्रु॒वाऽसि॒ यं
प॑रि॒धिं प॒र्यध॑त्था॒ अग्ने॑ देव प॒णिभि॑र्वी॒यमा॑णः।
तं त॑ ए॒तमनु॒ जोषं॑ भरामि॒ नेदे॒ष त्वद॑पचे॒तया॑तै
य॒ज्ञस्य॒ पाथ॒ उप॒ समि॑तꣳ सꣳ स्रा॒वभा॑गाः
स्थे॒षा बृ॒हन्तः॑ प्रस्तरे॒ष्ठा ब॑र्हि॒षद॑श्च [२] दे॒वा
इ॒मां वाच॑म॒भि विश्वे॑ गृ॒णन्त॑ आ॒सद्या॒स्मिन्ब॒-
र्हिषि॑ मादयध्वम॒ग्नेर्वा॒मप॑न्नगृहस्य॒ सद॑सि साद-
यामि सु॒म्नाय॑ सुम्निनी सु॒म्ने मा॑ धत्तं धु॒रि
धु॒र्यौ॑ पत॒मग्ने॑ऽदब्धायोऽशीततनो पा॒हि मा॒ऽद्य
दि॒वः पा॒हि प्रसि॑त्यै पा॒हि दुरि॑ष्ट्यै पा॒हि दु॑र-
द्म॒न्यै पा॒हि दुश्च॑रिता॒दवि॑षं नः पि॒तुं कृ॑णु

[[160]]

Page No. १६१
सु॒षदा॒ योनि॒ꣳ स्वाहा॒ देवा॑ गातुविदो गा॒तुं
वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त॒ मन॑सस्पत इ॒मं नो॑ देव दे॒वेषु॑
य॒ज्ञꣳ स्वाहा॑ वा॒चि स्वाहा॒ वाते॑ धाः (३)॥

(दिवं॑ च वि॒त्त्वा गा॒तुं त्रयो॑दश च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥१३॥

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।

द्वादशेऽनुवाक आघारावुक्तौ। अथ पञ्च प्रयाजाः। द्वावाज्यभागौ। त्रयः प्रघानयागाः। एकः स्विष्टकृत्। इडाभागभक्षणम्। त्रयोऽनूयाजा इत्येतावदनुष्ठातव्यम्। तन्मन्त्रास्तु हौत्रत्वादध्वर्युकाण्ड एतस्मिन्नाऽऽम्नाताः। उपरितनास्तु स्रुग्व्यूहनादिमन्त्रा आध्वर्यवत्वादिह त्रयोदशेऽनुवाक आम्नायन्ते।

वाजस्येति। कल्पः – “अथोदङ्ङध्वर्युः प्रत्याक्रम्य यथायतनं स्रुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां स्रुचौ व्यूहति वाजस्य मा प्रसवेनोद्ग्राभेणोदग्रभीदिति दक्षिणेन जुहूमुद्गृह्णात्यथा सपत्नाꣳ इन्द्रो मे निग्राभेणाधाराꣳ अकरिति सव्येनोपभृतं निगृह्णात्युद्ग्राभं च निग्राभं च ब्रह्मदेवा अवीवृधन्निति प्राचीं जुहूमूहत्यथा सपत्नानिन्द्राग्नी मे विषूचीनान्व्यस्यतामिति प्रतीचीमुपभृतं प्रत्यूहति” इति।
अन्नस्य प्रसवहेतुना मुष्ट्या जुह्वा ऊर्ध्वग्रहणेनेतो मामूर्ध्वमग्रहीत्। अथोपभृतो नीचग्रहणेन मम वैरिणो निकृष्टान्रुद्धानकरोत्। परं ब्रह्म देवाश्च ममोत्कर्षं वैरिणो निकर्षं च वर्धितवन्तः। अथेन्द्राग्नी मम सपत्नान्विष्वग्गतयः स्वस्थानभ्रष्टा यथा भवन्ति तथा विशेषेण प्रवर्तयेताम्। एतन्मन्त्रव्याख्यानात्पूर्वमिडाभक्षणादिकं विधीयते। तस्य स्रुग्व्यूहनात्प्रागनुष्ठेयत्वात्। तत्रेडाभागस्य पुरोडाशादपच्छेदं विधत्ते — “धिष्णिया वा एते न्युप्यन्ते। यद्ब्रह्मा। यद्धोता। यदध्वर्युः। यदग्नीत्। यद्यजमानः। तान्यदन्तरेयात्। यजमानस्य प्राणान्संकर्षेत्। प्रमायुकः स्यात्। पुरोडाशमपगृह्य संचरत्यध्वर्युः। यजमानयैव तल्लोकꣳ शिꣳषति। नास्य प्राणान्त्संकर्षति। न प्रमायुको भवति” (ब्रा. का. ३ प्र.

[[161]]

Page No. १६२
३ अ. ८) इति। धिष्णियनामकाः केचन देवाः सोमरक्षकाः। तथा च श्रूयते – “धिष्णिया वा अमुष्मिल्लोँके सोममरक्षन्” इति। ते च धिष्णियाः सोमयागे वेदिकसदृशा मृन्मया आम्नायन्ते। “चात्वालाद्धिष्णियानुपवपति” इति श्रुतेः। तेषां च धिष्णियानामतिक्रमणं तत्रैव निषिद्धम् “प्राणा वा एते यद्धिष्णिया यदध्वर्युः प्रत्यङ् धिष्णियानतिसर्पेत्प्राणान्त्संकर्षेत्” इति। तद्वदत्रापीडाभागभक्षणाय वेद्या उत्तरभागे स्थितानां ब्रह्मादीनां मध्ये संचारे प्राणापहारं बाधकमुपन्यस्य तत्परिहाराय भक्ष्यं पुरोडाशभागमपच्छिद्य तेभ्यः प्रदानाय हस्ते धृत्वा संचरेदिति विधीयते। तेन यज्ञविघ्नाभावाद्यजमानस्य स्वर्गं लोकमवशेषयति। इह लोकेऽपि प्राणबाधो न भवति। अत्र सूत्रम् – “इडापात्र उपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्भ्य इडामवद्यति” इति। अवान्तरेडां विधत्ते — “पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीनः। इडाया इडामादधाति। हस्त्याꣳ होत्रे। पशवो वा इडा। पशवः पुरुषः। पशुष्वेव पशून्प्रतिष्ठापयति। इडायै वा एषा प्रजातिः। तां प्रजातिं यजमानोऽनु प्रजायते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। पात्रस्थिताया इडायाः पूर्वभागे प्रत्यङ्मुख उपविश्य सर्वसाधारण्या इडायाः सकाशाद्धोत्रे विभज्य प्रदातुं तद्धस्तयोग्यमल्पामिडामवदाय होतृहस्त आदध्यात्। “गौर्वा अस्यै शरीरम्” इतीडाभिमानिदेवतारूपश्रवणात्पशुत्वम्। नरमेधे पुरुषस्याऽऽलभ्यत्वात्सोऽपि पशुः। महत्या इडाया एषाऽवान्तरेडा प्रजाता। ततो यजमानस्य प्रजा भवति। अत्र सूत्रम् — “पुरस्तात्प्रत्यङ्ङासीन इडाया होतुर्हस्तेऽवान्तरेडामवद्यति” इति। होतुः प्रदेशिन्या द्वयोः पर्वणोराज्येनाञ्जनं विधत्ते — “द्विरङ्गुलावनक्ति पर्वणोः। द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। द्वाभ्यां पादाभ्यां स्थैर्येणावस्थानं प्रतिष्ठितिः। अवान्तरेडायां प्रकारविशेषं विधत्ते — “सकृदुपस्तृणाति। द्विरादधाति। सकृदभिघारयति। चतुः संपद्यते। चत्वारि वै पशोः प्रतिष्ठानानि। यावानेव पशुः तमुपह्वयते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। प्रतिष्ठानं पादः। अनेन चतुरवत्तेन तं चतुष्पादं पशुमुपह्वयते। इडाभागभक्षणायानुज्ञापितवान्भवति। अत्र चतुरवत्तं पुरोडाशभागं होता हस्ते धृत्वा भक्षणानुज्ञार्थं होत्रकाण्डे पठितमनुवाकमुपहूतꣳ रथंतरमित्यादि पठेत्। तन्मध्येऽध्वर्युर्यजमानश्च प्रत्युपह्वानरूपं मन्त्रान्तरं पठेत्।

[[162]]

Page No. १६३
तदिदं विधत्ते – “मुखमिव प्रत्युपह्वयेत। संमुखानेव पशूनुपह्वयते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। होतुर्मुखमेवाभिवीक्ष्य पठेदित्यर्यः। अध्वर्युयजमानयोर्होतृहस्तगतेडास्पर्शनं विधत्ते — “पशवो वा इडा। तस्मात्साऽन्वारभ्या। अध्वर्युणा च यजमानेन च” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। पाठ्यं मन्त्रान्तरमुत्पादयति — “उपहूतः पशुमानसानीत्याह। उप ह्येनौ ह्वयते होता। इडायै दवेतानामुपहवे” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। अहमध्वर्युर्देवैरनुज्ञातस्तत इडाभक्षणेन पशुमान्भवानि।। यजमानेऽप्येवं योज्यम्। कस्मिन्कालेऽयं मन्त्रपाठः। इडार्थं देवतानामनुज्ञापने होत्रा क्रियमाणे सति तन्मध्य एनावर्ध्युयजमानौ यदोपह्वयते तदा पठेत्। दैव्या अध्वर्यव उपहूता उपहूतोऽयं यजमान इति मन्त्रावयवाभ्यामाभ्यां तयोरुपहवः। तदनन्तरं पठेदित्यर्थः तद्वेदनं प्रशंसति — “उपहूतः पशुमान्भवति। य एवं वेद” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। अवान्तरेडाया अवदानं तदुपाह्वानं च वाक्प्राणदेवतयोः प्रियमिति स्तौति — “यां वै हस्त्यामिडामादधाति। वाचः सा भागधेयम्। यामुवह्वयते। प्राणानाꣳ सा। वाचं चैव प्राणाꣳश्चावरुन्धे” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। पुरोडाशस्य बर्हिषि स्थापनं विधातुं प्रस्तौति — “अथ वा एतर्ह्युपहूतायामिडायाम्। पुरोडाशस्यैव बर्हिषदो मीमाꣳसा” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। इडावदानानन्तरं होत्रा तस्यामिडायामुपहूतायां सत्यामवशिष्टस्य पुरोडाशस्यैतस्मिन्नेव काले बर्हिस्थापनसंबन्धिनी काचिन्मीमांसा भवति। किं पुरोडाशो बर्हिषि स्थापनीयो न वेति। तत्र प्रयोजनाभावादस्थापनमिति प्राप्ते प्रयोजनं देवतानां सभागत्वमिति मत्वा विधत्ते — “यजमानं देवा अब्रुवन्। हविर्नो निर्वपेति। नाहमभागो निर्वप्स्यामीत्यब्रवीत्। न मयाऽभागयाऽनुवक्ष्यथेति वागब्रवीत्। नाहमभागा पुरोऽनुवाक्या भविष्यामीति पुरोऽनुवाक्या। नाहमभागा याज्या भविष्यामीति याज्या। न मयाऽभागेन वषट्करिष्यथेति वषट्कारः। यद्यजमानभागं निधाय पुरोडाशं बर्हिषदं करोति। तानेव तद्भागिनः करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। यजमानवागाद्यभिमानिदेवता भागरहिताः स्वस्वव्यापारं न कुर्वन्ति। ततो यजमानस्यैकं पुरोडाशभागं पृथङ्निधायावशिष्टं पुरोडाशं बर्हिषि स्थापयेत्। तेन स्थापनमात्रेण वयं भागिन इति देवानां तुष्टिर्भवति। स्थापितस्य विभागं विधत्ते – “चतुर्धा करोति चतस्रो

[[163]]

Page No. १६४
दिशः। दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। पुनः पूर्वविधिमनूद्य प्रशंसति – “बर्हिषदं करोति। यजमानो वै पुरोडाशः। प्रजा बर्हिः। यजमानमेव प्रजासु प्रतिष्ठापयति। तस्मादस्थ्नाऽन्याः प्रजाः प्रतितिष्ठन्ति। माꣳसेनान्याः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। यस्मात्कठिनस्य बर्हिषि स्थापितस्य पुरोडाशस्य मृदुनो बर्हिषश्च संयोगस्तस्मात्कृशदेहाः काश्चित्कठिनेनास्थ्ना प्रतितिष्ठन्ति स्थूलकायास्तु मांसेन। प्रकारान्तरेण तमेव विधिं प्रशंसति — “अथो खल्वाहुः। दक्षिणा वा एता हविर्यज्ञस्यान्तर्वेद्यवरुध्यन्ते। यत्पुरोडाशं बर्हिषदं करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। पुरोडाशहविष्को हविर्यज्ञः। तस्य बर्हिषि पुरोडाशस्थापनं यत्, एतास्त्वृत्विजां वेदिमध्ये दक्षिणा एवावरुद्धाः। विध्यन्तरमनूद्य प्रशंसति – “चतुर्धा करोति। चत्वारो ह्येते हविर्यज्ञस्यार्त्विजः। ब्रह्मा होताऽध्वर्युरग्नीत्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। तत्तद्भागस्य निर्देशं विधत्ते — “तमभिमृशेत्। इदं ब्रह्मणः। इदꣳ होतुः। इदमध्वर्योः। इदमग्नीध इति। यथैवादः सौम्येऽध्वरे। आदेशमृत्विग्भ्यो दक्षिणा नीयन्ते। तादृगेव तत्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। यथा सोमयागे माध्यंदिनसवने दक्षिणार्थानि द्रव्याणि वेद्यां कृष्णाजिने प्रसार्येदमस्येदमस्येत्यादिश्य दक्षिणा नीयन्ते तद्वदिदं निर्देशनं द्रष्टव्यम्। निर्दिष्टानां भागानां यौगपद्यनिवारणाय क्रमं विधत्ते — “अग्नीधे प्रथमायाऽऽदधाति। अग्निमुखा ह्यृद्धिः। अग्निमुखामेवर्द्धि यजमान ऋघ्नोति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। अग्निः कृत्स्नयागहेतुत्वात्समृद्धिहेतुः। तमग्निमिन्ध इत्यग्नीत्। ततोऽस्य प्राथम्यं युक्तम्। आग्नीध्रस्य हस्ते भागाधानप्रकारं विधत्ते — “सकृदुपस्तीर्य द्विरादधत्। उपस्तीर्य द्विरभिघारयति। षट् संपद्यन्ते। षड् वा ऋतवः। ऋतूनेव प्रीणाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। अस्य विधेस्तात्पर्यं बौधायन एकप्रकारेणाऽऽह — “उपहूतायामिडायामग्नीध आदधाति षडवत्तमुपस्तृणात्यादधात्यभिघारयति” इति। आपस्तम्बस्त्वन्यथा ब्रूते — “द्विरुपस्तृणाति। दिरादधाति। द्विरभिघारयति” इति। विधत्ते “वेदन ब्रह्मणे ब्रह्मभागं परिहरति। प्राजापत्यो वै वेदः प्राजापत्यो ब्रह्मा। सविता यज्ञस्य प्रसूत्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। परिहारः प्रदानम्। यथा प्रजापतिरन्तर्यामितया प्रेरक एवं

[[164]]

Page No. १६५
ब्रह्माऽपि तदा तदाऽनुज्ञया यज्ञस्य प्रवर्तक इति ब्रह्मणः प्राजापत्यत्वम्। वेदव्यतिरिक्तसाधनेन येन केनापि प्रक्रान्तपात्रेण भागान्तरं देयमित्याह – “अथ काममन्येन” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। होतुर्ब्रह्मानन्तर्यं विधत्ते — ततो होत्रे। मध्यं वा एतद्यज्ञस्य। यद्धोता। मध्यत एव यज्ञं प्रीणाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। सामिधेनीरारभ्योपरिष्टादेव होतुर्व्यापाराद्यज्ञमध्यत्वम्। अध्वर्योर्होत्रानन्तर्यं विधत्ते – “अथाध्वर्यवे। प्रतिष्ठा वा एषा यज्ञस्य। यदध्वर्युः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। प्रतिष्ठा समाप्तिः। समिष्टयजुर्होमपर्यन्तं यज्ञमध्वर्युः समापयति। आग्नीध्रमारभ्याध्वर्युपर्यन्तं क्रममन्वाहार्यादिदक्षिणायामतिदिशति — “तस्माद्धविर्यज्ञस्यैतामेवाऽऽवृतमनु। अन्या दक्षिणा नीयन्ते। यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। आवृत्प्रकारः। आग्नीध्रं प्रति प्रैषमुत्पादयति – “अग्निमग्नीत्सकृत्सकृत्संमृढीत्याह। पराङिव ह्येतर्हि यज्ञः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। वीप्सया परिधिसंमार्जनमपि लभ्यते। अस्मिन्काले समाप्तप्रायत्वाद्यज्ञः पराङ्मुख इव वर्तते। ततः सकृत्संमार्जनं पर्याप्तम्। अथ होतारं प्रत्यस्ति कश्चित्प्रैषमन्त्रः — “इषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहि” इति। भद्रं फलं तस्य वाच्यं वचनं तदर्थमग्निर्होतेत्यादिश्रुतिसिद्धा दैव्या होतारः परमेश्वरेण प्रेषिताः। इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदित्याद्यनुवाकः सूक्तं तस्य वाको वचनं तदर्थं मानुषो होता प्रेषितः। अतो हे होतस्त्वं तत्सूक्तं ब्रूहि। तमिमं मन्त्रमुत्पाद्य तत्रेषितपदस्य भद्रवाच्यायेति पदस्य च तात्पर्यं व्याचष्टे – “इषिता दैव्या होतार इत्याह। इषितꣳ हि कर्म क्रियते। भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः। सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८ ) इति। अस्ति होतारं प्रत्यपरः प्रैषमन्त्रः — “स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोर्ब्रुहि” इति। दैव्यानां होतॄणामयं यज्ञः स्वाधीनो मानुषेभ्यो होतृभ्यः स्वस्त्यस्तु। हे होतस्त्वं शंयुदेवस्य संबन्धिनं तच्छंयोरावृणीमहे इत्यनुवाकं ब्रूहि। अस्मिन्मन्त्रे स्वगाशब्दस्वस्तिशब्दशंयुशब्दानामभिप्रायं क्रमेण दर्शयति – “स्वगा दैव्या होतृभ्य इत्याह। यज्ञमेव तत्स्वगा करोति। स्वस्तिर्मानुषेभ्य इत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते।

[[165]]

Page No. १६६
शंयोर्ब्रूहीत्याह। शंयुमेव बार्हस्पत्यं भागधेयेन समर्धयति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ८) इति। शंयुर्बृहस्पतेः पुत्रः। इत्थमिडाभागाद्यनुष्ठानं विधायास्मिन्काण्ड आम्नाताभ्यां वाजस्य मेत्येताभ्यामृग्भ्यां स्रुग्व्यूहनं विधत्ते — “अथ स्रुचावनुष्टुग्भ्यां वाजवतीभ्यां व्यूहति। प्रतिष्ठा वा अनुष्टुक्। अन्नं वाजः प्रतिष्ठित्यै। अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। चतुर्भिः पादैर्गवादीनां प्रतिष्ठितत्वात्तद्वदनुष्टुभः प्रतिष्ठाहेतुत्वम्। वाजशब्दस्यान्नस्वाचित्वात्तद्वत्यावृचावत्तुं योग्यस्यान्नस्यावरोधाय भवतः। सामान्याकारेण विहितं स्रुग्व्यूहनं विशषाकारेण विशदयति — प्राचीं जुहूमूहति। जातानेव भ्रातृव्यान्प्रणुदते। प्रतीचीमुपभृतम्। जनिष्यमाणानेव प्रतिनुदते। स विषूच एवापोह्य सपत्नान्यजमानः अस्मिल्लोँके प्रतितिष्ठति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। वैरिणः परस्परवियुक्ता विविधदिक्पलायिता एव यथा भवन्ति तथा तानपोह्य प्रतितिष्ठति। वाजवतीभ्यामिति द्विवचनार्थमनूद्य प्रशंसति – “द्वाभ्याम्। द्विप्रतिष्ठो हि” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। द्वाभ्यां पादाभ्यां प्रतिष्ठा यस्यासौ द्विप्रतिष्ठः।

वसुभ्य इति। कल्पः — “जुह्वा परिधीननक्ति वसुभ्यस्त्वेति मध्यमं, रुद्रेभ्यस्त्वेति दक्षिणम्, आदित्येभ्यस्त्वेत्युत्तरम्” इति।

त्रिष्वप्यनज्मीत्यध्याहारः। स्पष्टार्थतां दर्शयति — वसुभ्यस्त्वा रुद्रेभ्यस्त्वाऽऽदित्येभ्यस्त्वेत्याह। यथायजुरेवैतत्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति।

अक्तमिति। बौधायनः — स्रुक्षु प्रस्तरमनक्त्यक्तꣳ रिहाणा इति जुह्वामग्राणि, वियन्तु वय इत्युपभृति मध्यानि, प्रजां योनिं मा निर्मृक्षमिति ध्रुवायां मूलानि” इति।

आपस्तम्बस्त्वाद्यद्वितीयमन्त्रावेकीकृत्याऽऽह, “अक्तꣳ रिहाणा वियन्तु वय इति जुह्वामग्रं, प्रजां योनिं मा निर्मृक्षमित्युपभृति मध्यमा प्यायन्तमाप ओषधय इति ध्रुवायां मूलम्” इति।

पक्षिण आज्येनाक्तं प्रस्तराग्रं लेलिहाना विविधं मार्गं गच्छन्तु। अहं तु प्रजां तत्कारणं च मा विनाशयामि। आज्यरूपा आपः प्रस्तरमूलरूपा ओषधीराप्याययन्तु। विधत्ते — “स्रुक्षु प्रस्तरमनक्ति। इमे वै लोकाः स्रुचः। यजमानः प्रस्तरः यजमानमेव तेजसाऽनक्ति। त्रेधाऽनक्ति। त्रय इमे लोकाः।

[[166]]

Page No. १६७
एभ्य एवैनं लोकेभ्योऽनक्ति। अभिपूर्वमनक्ति अभिपूर्वमेव यजमानं तेजसाऽनक्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। अभिमुखमग्रं पूर्वं यथा भवति तथा प्रस्तरमञ्ज्यात्। यजमानोऽपि मुख एव सभासु वक्तृत्वेत तेजस्वी भवति। मन्त्रगतस्याक्तशब्दस्याभिप्रायमाह — ‘अक्तꣳ रिहाणा इत्याह। तेजो वा आज्यम्। यजमानः प्रस्तरः। यजमानमेव तेजसाऽनक्ति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। विशब्दसूचितं दर्शयति – “वियन्तु वय इत्याह। वय एवैनं कृत्वा। सुवर्गं लोकं गमयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। मन्त्रे प्रथमाबहुवचनान्तो विशब्दः पक्षिवाची ब्राह्मणे तु द्वितीयैकवचनान्तो वयःशब्दः। मा निर्मृक्षमित्येतस्याभिप्रायमाह – प्रजां योनिं मा निर्मृक्षमित्याह। प्रजायै गोपीथाय’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। ओषधय इत्यत्र द्वितीया विवक्षितेत्याह — “आ प्यायन्तामाप ओषधय इत्याह। आप एवौषधीराप्याययति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। अत्र बहुवचनं द्रष्टव्यम्।

आप्यायन्तामिति। बौधायनः – ‘तमुपरीव प्रहरति नात्यग्रं प्रहरति न पुरस्तात्प्रत्यस्यति न प्रतिशृणाति न विष्वञ्चं वियौत्यूर्व्–मुद्योत्या प्यायन्तामाप ओषधयो मरुतां पृषतयः स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरयेति’ इति।

आपस्तम्बः — ‘अनुच्यमाने सूक्तवाके मरुतां पृषतयः स्थेति सह शाखया प्रस्तरमाहवनीये प्रहरति’ इति।

अत्र प्रस्तरप्रहतौ नात्यग्रमित्यादयो नियमविशेषाः। आहवनीयात्ययः प्रस्तराग्रस्य न कार्यः। प्रस्तरस्य पुरस्तादन्यत्किमपि न प्रक्षिपेत्। दर्भस्य कस्यचिच्छेदरूपा हिंसा न कार्या। दर्भणां परस्परवियोगो न कार्यः। किंतु कृत्स्नं प्रस्तरमुद्यच्छेत्। आपस्तम्बस्य तु मरुतामिति प्रस्तरमन्त्रादिः। सह शाखया वत्सापाकरणहेतुभूतया। हे प्रस्तरावयवा दर्भाः यूयं वायुप्रेरितवृष्टिजन्यतया वायूनां बिन्दवः स्थ। हे प्रस्तर त्वं दिवं गत्वा वृष्टिं प्रेरय। व्याचष्टे – ‘मरुतां पृषतयः स्थेत्याह। मरुतो वै वृष्ट्या ईशते। वृष्टिमेवावरुन्धे। दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरयेत्याह। वृष्टिर्वे द्यौः वृष्टिमेवावरुन्धे।’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति।

[[167]]

Page No. १६८
आयुष्पा इति। कल्पः — “अथोपोत्थायाऽऽहवनीयमुपतिष्ठते — आयुष्पा अग्नेऽस्यायुर्मे पाहि चक्षुष्पा अग्नेऽसि चक्षुर्मे पाहीति” इति।

आयुश्चक्षुषोः पालनीयतां दर्शयति — ‘यावद्वा अध्वर्युः प्रस्तरं प्रहरति। तावदस्याऽऽयुर्मीयते। आयुष्पा अग्नेऽस्यायुर्मे पाहीत्याह। आयुरेवाऽऽत्मन्धत्ते। यावद्वा अध्वर्युः प्रस्तरं प्रहरति। तावदस्य चक्षुर्मीयते। चक्षुष्पा अग्नेऽसि चक्षुर्मे पाहीत्याह। चक्षुरेवाऽऽत्मन्धत्ते’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति।

ध्रुवेति। कल्पः — ‘ध्रुवाऽसीत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशति’ इति।

व्याचष्टे – ‘ध्रुवाऽसीत्याह प्रतिष्ठित्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति।

यं परिधिमिति। कल्पः – ‘मध्यमं परिधिमनुप्रहरति यं परिधिं पर्यधत्था अग्ने देव पणिभिर्वीयमाणः। तं त एतमनु जोषं भरामि नेदेष। त्वदपचेतयाता इत्यथेतरावुपसमस्यति। यज्ञस्य पाथ उपसमितमिति’ इति।

भो अग्ने देव स्तुतिभिः प्राप्यमाणस्त्वं स्वयं यं मध्यमपरिधिं पश्चिमे भागे स्थापितवानसि। तवानुकूलतया प्रियं तमेतं परिधिं त्वयि भरामि। एष त्वत्तोऽपरक्तो नैव। हे दक्षिणोत्तरपरिधी यज्ञस्य फलरूपमन्नं युवामुपसंप्राप्नुतम्। पर्यधत्था इत्येतत्सत्यमित्याह — ‘यं परिधिं पर्यधत्था इत्याह। यथायजुरेवैतत्’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। परिधावग्रेः प्रीत्युत्पादनायाग्निसंबोधनमित्याह — ‘अग्ने देव पणिभिर्वीयमाण इत्याह। अग्नय एवैनं जुष्टं करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। अनुशब्देन ज्ञातीनामनुरक्तत्वं सूच्यत इत्याह — ‘तं त एतमनु जोषं भरामीत्याह। सजातानेवास्मा अनुकान्करोति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। अपरागनिषेध आनुकूल्यार्थ इत्याह — “नेदेष त्वदपचेतयाता इत्याहानुख्यात्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। अनेकयोः परिध्योः सह कथनं बहुदिव्यानुकूल्यायेत्याह यज्ञस्य पाथ उपसमितमित्याह। भूमानमेवोपैति (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। विधत्ते — परिधीन्प्रहरति। यज्ञस्य समिष्ट्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। समिष्टिः संपूर्तिः।

सꣳ स्रावेति। कल्पः — ‘अथैनान्सꣳ स्रावेणाभिजुहोति जुह्वामुपभृतं सꣳस्रावयति सꣳस्रावभागाः स्थेषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठा बर्हिषदश्च देवा इमां वाचमभि विश्वे गृणन्त आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वमिति’ इति।

[[168]]

Page No. १६९
हे विश्वे देवा यूयं संस्रावभागाः स्थ। जुहूपभृद्भ्यां सिच्यमान आज्यशेषः संस्रावः। स एव भागो येषां ते संस्रावभागाः। कीदृशा देवास्तं भागं लब्धुमिच्छावन्तो बृहन्तो महान्तः सर्वेराराधनीयाः। तत्र केचित्प्रस्तरमुष्टौ तिष्ठन्ति। अन्ये त्वास्तीर्णे बर्हिषि सीदन्ति। अस्माभिः क्रियमाणामिमां स्तुतिमभिवीक्ष्य समीचीनेयमिति गृणन्तो यूयमास्मिन्यज्ञ उपविश्य हृष्टा भवत। विघत्ते — “स्रुचौ संप्रस्रावयति। यदेव तत्र क्रूरम्। तत्तेन शमयति। जुह्वामुपभृतम्। यजमानदेवत्या वै जुहूः। भ्रातृव्यदेवत्योपभृत्। यजमानायैव भ्रातृव्यमुपस्तिं करोति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। व्याचष्टे — “सꣳस्रावभागाः स्थेत्याह। वसवो वै रुद्रा आदित्याः सꣳस्रावभागाः। तेषां तद्भागधेयम्। तानेव तेन प्रीणाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। अस्मिन्मन्त्रे देवतासंबन्धमृचश्छन्दोविशेषं च प्रशंसति – “वैश्वदव्यर्चा। एते हि विश्वे देवाः। त्रिष्टुग्भवति। इन्द्रियं वै त्रिष्टुक्। इन्दियमेव यजमाने दधाति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। एते वस्वादिरूपाः।

अग्नेरिति। बौधायनः — अथ प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य धुरि स्रुचौ विमुञ्चत्यग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामि सुम्नाय सुम्निनी सुम्ने मा धत्तं धुरि धुर्यौ पातमिति” इति।

हे जुहूपभृतौ युवामविनश्वरगृहस्य पृथिव्यभिमानिनो वह्नेः स्थाने शकटरूपे यजमानस्य सुखाय स्थापयामि। हे सुखवत्यौ सुखे मां स्थापयतं यज्ञभारवाहिनावेतौ दंपती रक्षतम्। यथोक्तं मन्त्रार्थं दर्शयति — “अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामीत्याह। इयं वा अग्निरपन्नगृहः। अस्या एवैने सदने सादयति। सुम्नाय सुम्निनी सुम्ने मा धत्तमित्याह। प्रजा वै पशवः सुम्नम्। प्रजामेव पशूनात्मन्धत्ते। धुरि धुर्यौ पातमित्याह। जायापत्योर्गोपीथाय” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९ ) इति। अत्राऽऽपस्तम्बो मन्त्रभेदमाश्रित्याग्नेर्वामिति शकटस्य पूर्वभागे स्रुचौ सादयित्वा धुरि धुर्यावितित्वा युगधुरोः प्रोहेदिति मन्यते।

अग्न इति। कल्पः – अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽऽन्वाहार्यपचन एवेध्मप्रव्रश्चनान्यभ्याधाय फलीकरणानोप्य फलीकरणाञ्जुहोत्यग्नेऽदब्धायोऽऽशीततनो पाहि

[[169]]

Page No. १७०
माऽद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्यै पाहि दुश्चरितादविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिꣳ स्वाहेति” इति।

तण्डुलेषु गृहे क्रियमाणेष्वपनेया मालिन्यांशाः फलीकरणाः। हेऽग्ने मां दिवः पाहि द्युलोकवासिनो देवा मय्यपराधं यथा न गृह्णन्ति तथा कृरु। अदब्धायोऽहिंसितजीवित अशीततनो, उष्णशरीर, प्रसित्यै प्रकृष्टाद्बन्धात्फलविघ्नात्पाहि। दुरिष्ट्यै दुष्टादयथाशास्त्रानुष्ठानात्पाहि। दुरद्मन्यै यागाधिकारविरोधिदुष्टवस्तुभोजनात्पाहि। दुश्चरितान्निषिद्धाचरणात्पाहि। पितुमन्नमस्मदीयमविषममृतं कुरु। सुषदा सुखोपवेशनेन निमित्तेन योनिं स्थानं कुरु। इदं फलीकरणद्रव्यं तुभ्यं स्वाहा हुतमस्तु। मन्त्रव्याख्यानपूर्वकं होमं विधत्ते — “अग्नेऽदब्धायोऽशीततनो इत्याह। यथायजुरेवैतत्। पाहि माऽद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्यै पाहि दुश्चरितादित्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते। अविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिꣳ स्वाहेतीध्मसंवृश्चनान्यन्वाहार्यपचनेऽभ्याधाय फलीकरणहोमं जुहोति। अतिरिक्तानि वा इध्मसंवृश्चनानि। अतिरिक्ताः फलीकरणाः। अतिरिक्तमाज्योच्छेषणम्। अतिरिक्त एवातिरिक्तं दधाति। अथो अतिरिक्तेनैवातिरिक्तमाप्त्वाऽवरुन्धे” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। इध्मे शास्त्रोक्तप्रमाणेन च्छिन्ने सति तच्छेषकाष्ठानीध्मसंवृश्चनानि। तानि दक्षिणाग्नौ प्रक्षिप्य तेषामुपरि जुहूगताज्ये स्थापितान्फलीकरणाञ्जुहुयात्। यज्ञोपयुक्तद्रव्यदधिकत्वमतिरिक्तत्वम्। अधिकद्रव्यहोमेनाधिकं फलं प्राप्य तत्स्वाधीनां करोतीत्यर्थः। इत्थं फलीकरणहोमे निष्पन्ने सत्यनन्तरं पत्न्याः समीपे वेदप्रासनं विधातव्यम्। तद्विधौ बुद्धिस्थे सति तत्प्रसङ्गाद्वेदस्य प्रशंसकः कश्चिन्मन्त्र उत्पाद्यते। स च प्रदेशान्तरविषयतया विनियुज्यते — “वेदिर्देवेभ्यो निलायत। तां वेदेनान्वविन्दन्। वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीम्। सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि। गर्भं बिभर्ति भुवनेष्वन्तः। ततो यज्ञो जायते विश्वदानिरिति पुरस्तात्स्तम्बयजुषो वेदेन वेदिꣳ संमार्ष्ट्यनुवित्त्यै। अथो यद्वेदश्च वेदिश्च भवतः। मिथुनत्वाय प्रजात्यै” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। केनापि कारणेन देवेभ्यस्तिरोहितां वेद्यभिमानिदेवतां वेदाभिमानिदेवतामुखेन देवा अलभन्त। तमेतं वेदस्य महिमानं वेदेनेत्यादिको मन्त्रः प्रकाशयति। अस्यायमर्थः — असुरैर्दत्तां पृथिवीं देवाः

[[170]]

Page No. १७१
पूर्वोत्तरभागाभ्यां संस्कृत्य वेदिमकुर्वन्। तां च वेदिं देवाः पुनर्वेदेनालभन्त। सा च वेदिः पृथिवीरूपा सती पार्थिवानि व्रीह्यादीनि विस्तारितवती। किंच सा पृथिवीदेवता सर्वेषु भुवनेष्वन्तरुदरान्तर्यं (रे) गर्भं बिभर्ति। तस्माद्गर्भात्सर्वस्य फलस्य दाता यज्ञपुरुष उत्पन्न इति। अनेन मन्त्रेणाष्टमानुवाकोक्तात्पुरोडाशनिष्पादनादूर्ध्वं नवमानुवाके वक्ष्यमाणात्स्तम्बयजुर्हरणात्पुरस्ताद्धर्भमयेन वेदेन वेदिस्थानं संमृज्यात्। तच्च वेदिलाभाय। किंच वेदवेदिरूपं मिथुनं प्रजननाय भवति। प्रासङ्गिकं समाप्य प्रकृतमनुसरति – “प्रजापतेर्वा एतानि श्मश्रूणि। यद्वेदः। पत्निया उपस्थ आस्यति। मिथुनमेव करोति। विन्दते प्रजाम्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। पत्नीसमीपे प्राप्तस्य वेदस्य पुनरास्तरणं विधत्ते – “वेदꣳ होताऽऽहवनीयात्स्तृणन्नेति। यज्ञमेव तत्संतनोत्योत्तरस्मादर्धमासात्। तꣳ संततमुत्तरेऽर्धमास आलभते। तं काले काल आगते यजते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ९) इति। वेदस्य बन्धनं विमुच्य गार्हपत्यमारभ्याऽऽहवनीयपर्यन्तास्तरणेनाऽऽगामिपर्वपर्यन्तं यज्ञः संततो भवति। पुऩः पर्वण्यन्वाधानादिकं कृत्वा प्रतिपादि तं संततं यज्ञं कर्तुमारभते। एवं पुनः पुनस्तत्काले समागते सति यजत इत्यविच्छिन्नो यज्ञो भवति।

देवा इति। बौधायनः — “अथोत्थाय दक्षिणेन पदा वेदिमवक्रम्य ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति देव गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित मनसस्पत इमं नो देव देवेषु यज्ञꣳ स्वाहा वाचि स्वाहा वाते धाः स्वाहेति” इति।

आपस्तम्बः — “देवा गातुविद इत्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति मध्यमे स्वाहाकारे बर्हिरनुप्रहरति” इति।

अन्तेऽपि बौधायनेन स्वाहाकारस्याध्याहृतत्वात्तेनावशिष्टं सर्वं होतव्यमिति लभ्यते। जुह्वादीनि तु यजमानेन यावदायुः संभार्याणि। तमाहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपात्रैश्चेति शास्रात्। हे गातुविदो मार्गविदो देवाः पूर्वं यं गातुं मार्गं लब्ध्वा समागताः पुनः प्रतिनिवृत्य तं गातुं मार्गं गच्छत। हे मनसस्पते देव भवतोक्तेषु देवेष्विमं नो यज्ञं निधेहि। इदमाज्यं हुतमस्तु। सर्वक्रियाप्रवर्तके वायौ निधेहि। इदमाज्यं हुतमस्तु। वायुविषयेणानेन मन्त्रेण

[[171]]

Page No. १७२
यज्ञसमाप्तिमुपपादयति – “ब्रह्मवादिनो वदन्ति। स त्वा अध्वर्युः स्यात्। यो यतो यज्ञं प्रयुङ्क्ते तदेनं प्रतिष्ठापयतीति। वाताद्वा अध्वर्युर्यज्ञं प्रयुङ्क्ते। देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमितेत्याह। यत एव यज्ञं प्रयुङ्क्ते। तदेनं प्रतिष्ठापयति। प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्यजमानः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। योऽध्वर्युर्यस्माद्देवाद्यज्ञमुपक्रमते तस्मिन्नेव देवे यदि यज्ञं समापयेत्तर्हि स एव मुख्योऽध्वर्युः स्यादिति ब्रह्मवादिनामुक्तिः। अत्राप्यध्वर्युः सर्वक्रियाप्रवर्तकाद्वायोरेव यज्ञमुपक्रमते। “देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत। मनसस्पतिना देवेन वाताद्यज्ञः प्रयुज्यताम्” इत्येतस्याच्छिद्रकाण्डगतस्य मन्त्रस्य प्रथमं जपितत्वात् अतः समाप्तवपि देवा गातुविद इत्येष वायुविषयो मन्त्रो युक्तः। यद्यप्येतावता त्रयोदशानुवाकोक्तानां मन्त्राणां व्याख्यानं समाप्तं तथाऽपि दशमानुवाके पत्नीसंनहनप्रसङ्गेन पत्नीविषयौ द्वौ मन्त्रावाम्नातौ। तदानीमनुपयोगाद्ब्राह्मणेन तौ तत्र न व्याख्यातौ। उपवेषत्यागार्थं मन्त्रोत्पत्तिरपि कर्तव्येति तदुभयमत्र व्याक्रियते। प्रथमं तावद्योक्त्राविमोकमन्त्रस्य पूर्वार्धं व्याचष्टे — “यो वा अयथादेवतं यज्ञमुपचरति। आ देवताभ्यो वृश्च्यते। पापीयान्भवति। यो यथादेवतम्। न देवताभ्य आवृश्च्यते। वसीयान्भवति। वारुणो वै पाशः। इमं वि ष्यामि वरुणस्य पाशमित्याह। वरुणपाशादेवैनां मुञ्चति। सवितृप्रसूतो यथादेवतम्। न देवताभ्य आवृश्च्यते। वसीयान्भवति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। योक्त्रपाशस्य वरुणो देवता तद्बन्धस्य च सविता देवता। ततो वरुणस्य पाशं यमबध्नीत सवितेति पदाभ्यां यथादेवतं यज्ञोपचारात् न देवताभ्य आवृश्च्यते न विच्छिन्नो भवति। नापि दरिद्रो भवति। सवितृप्रसूतो यथादेवतमुपचरतीति शेषः। तृतीयपादे पदार्थवाक्यार्थौ दर्शयति – “धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोक इत्याह। अग्निर्वै धाता। पुण्यं कर्म सुकृतस्य लोकः। अग्निरेवैनां धाता। पुण्ये कर्मणि सुकृतस्य लोके दधाति” [ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०] इति। दुःखनाशाय सुखप्राप्तये च चतुर्थपादोक्तिरित्याह — “स्योनं मे सह पत्या करोमीत्याह। आत्मनश्च यजमानस्य चानात्यै संत्वाय” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। पत्न्याः पूर्णपात्रविमोकार्थो यो मन्त्रस्तं व्याचष्टे – “समायुषा सं प्रजयेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते पूर्णपात्रे” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ.

[[172]]

Page No. १७३
१०) इति। समानीयमान इति शेषः। मन्त्रगतं छन्दः प्रशंसति – ‘अन्ततोऽनुष्टुभा चतुष्पाद्वा एतच्छन्दः प्रतिष्ठितं पत्नियै पूर्णपात्रे भवति। अस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठानीति। अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। पत्नीकर्तव्यस्यावसाने विहितं यदिदं पूर्णपात्राभिमन्त्रणमनुष्टुभा क्रियते तदिदं छन्दः पादचतुष्टयोपेतत्वाद्गौरिव प्रतिष्ठितं भवति। कस्मिन्विषये। पत्न्याः संबन्धिनि पूर्णपात्रे विषये। मन्त्रं जपन्त्याः कोऽभिप्रायः। इह लोके प्रतिष्ठिता स्वामित्यभिप्रायः। तत्र मन्त्रसामर्थ्यात्सा प्रतितिष्ठत्येव। प्रकारान्तरेण प्रशंसति – ‘अथो वाग्वा अनुष्टुक्। वाङ्मिथुनम्। आपो रेतः प्रजननम्। एतस्माद्वै मिथुनाद्विद्योतमानः स्तनयन्वर्षति। रेतः सिञ्चन्। प्रजाः प्रजनयन्’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। न केवलमनुष्टुभश्छन्दोरूपत्वं किंतु वाग्रूपत्वमप्यस्ति। सा च वाग्योषिच्छन्दोरूपेण पुरुषेण सह मिधुनं संपद्यते। यास्तु पूर्णपात्रगता आपस्ताः प्रजोत्पत्तिसाधनं रेतः। एतस्मादेव यागानुष्ठानगतान्मिथुनादुत्पन्न आदित्यप्रेरितो मेघो वृष्टिद्वारेण प्रजोत्पत्तौ पर्यवस्यति।

तथा च स्मर्यते —

“अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः” इति॥

विमुक्तयोक्त्रस्य पूर्णपात्रोदकस्य च सहकारः पत्न्या कर्तव्य इत्याह — ‘यद्वै यज्ञस्य ब्रह्मणा युज्यते। ब्रह्मणा वै तस्य विमोकः। अद्भिः शान्तिः। विमुक्तं वा एतर्हि योक्त्रं ब्रह्मणा। आदायोनत्पत्नी सहाप उपगृह्णीते शान्त्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। यथा मन्त्रेणोपहितानां कपालानां मन्त्रेणैव विमोकः कर्तव्यस्तथा योक्त्रस्यापि योगविमोकवत्या रज्ज्वा कृतस्योपद्रवस्याद्भिः शान्तिर्युक्ता। योक्त्रं चेदानीं मन्त्रेण मुक्तमतोऽञ्जलौ तद्योक्त्रमादाय तेन सहापो गृह्णीयात्। तद्ग्रहणायाऽनयनं विधत्ते — ‘अञ्जलौ पूर्णपात्रमानयति। रेत एवास्यां प्रजां दधाति। प्रजया हि मनुष्यः पूर्णः’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। शोभत इति शेषः। पूर्णपात्रोदकेन पत्न्या मुखप्रक्षालनं विधत्ते — मुखं विमृष्टे। नवभृथस्यैव रूपं कृत्वोत्तिष्ठति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १०) इति। उत्तिष्ठेदिति विधिः। अथोपवेषो मन्त्रेण परित्यक्तव्योऽतः

[[173]]

Page No. १७४
प्रस्तौति — “परिवेषो वा एष वनस्पतीनाम्। यदुपवेषः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। पलाशशाखामूले त्यक्तो भाग उपवेषः। स च सर्वेषां वनस्पतीनां परितो व्याप्नोति। वनस्पतिभिर्दुःसाध्यस्याङ्गारवियोजनतप्तकपालोपधानादेरनेन कृतत्वात्। वेदनं प्रशंसति – “य एवं वेद। विन्दते परिवेष्टारम्” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। सेवकजनमित्यर्थः। मन्त्रोत्पादनपूर्वकमुपवेषत्यागं विधत्ते — “तमुत्करे। यं देवा, मनुष्येषु। उपवेषमधारयन्। ये अस्मदपचेतसः। तानस्मभ्यमिहाऽऽकुरु। उपवेषोपविड्ढि नः। प्रजां पुष्टिमथो धनम्। द्विपदो नश्चतुष्पदः ध्रुवाननपगान्कुर्विति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपगूहति। तस्मात्पुरस्तात्प्रत्यञ्चः शूद्रा अवस्यन्ति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। तमुत्कर उपगूहतीत्यन्वयः। यमित्यादिर्मन्त्रः। यं पलाशशाखामूलभागं देवा मनुष्यसंबन्धियज्ञेषु कपालोपधानाद्युग्रकर्मकारिणमुपवेषमकल्पयन्, हे उपवेष स त्वं ये पुत्रभार्यादयोऽस्मत्तोऽपरक्तास्तानस्मदर्थमिहाऽऽनीयानुरक्तान्कुरु। हे उपवेषास्माकं समीपे प्रजादिकं विड्ढि व्याप्तं कुरु। मनुष्यान्पशूंश्च चिरजीविनो वियोगरहितांश्च कुरु। अनेन मन्त्रेण तमुपवेषमुत्करे मृत्खननादिरूपे तृणादित्यागस्थाने पूर्वभागे प्रत्यङ्मुखं गूढं कुर्यात्। यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽप्युपवेषवत्कर्मकराः शूद्राः स्वाम्यभिमुखाः स्वामिनः पुरस्तात्सर्वदाऽवतिष्ठन्ते। निःशेषेण गूहनं विधत्ते – स्थविमत उपगूहति। अप्रतिवादिन एवैनान्कुरुते” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। अग्रमुत्करे प्रवेश्य मूलं बहिर्नावशेषयेत्। किंतु स्थविष्ठान्मूलादारभ्य कृत्स्नं प्रवेशयेत्। तथा सत्येतान्भृत्यानप्रतिवादिन उक्तकारिणः कुरुते। अभिचाराय मन्त्रान्तरमुत्पादयितुं प्रस्तौति — “धृष्टिर्वा उपवेषः। शुचर्तो वज्रो ब्रह्मणा सꣳशितः” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। अयमुपवेषः स्वत एव धार्ष्ट्ययुक्तोऽत ऊर्ध्वं वह्निसंतापेन युक्तः। पुनरपि मन्त्रेण तीक्ष्णीकृतत्वाद्वज्रः संपन्नोऽतोऽभिचारयोग्यः। तत्र मन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते — “योपवेषे शुक्। साऽममृच्छतु यं द्विष्म इति। अथास्मै नाम गृह्य प्रहरति” (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। शुक्संतापः। अमुमित्यत्र यो द्वेष्यस्तस्य नाम गृहीत्वा तमुपवेषमग्नौ प्रहरेत्। पुनरप्यृचां त्रयमभिचारार्थमुत्पादयति “निरमुं नुद ओकसः। सपत्नो यः पृतन्यति। निर्बाध्येन हविषा। इन्द्र एणं पराशरीत्।

[[174]]

Page No. १७५
इहि तिस्रः परावतः। इहि पञ्चजनाꣳ अति। इहि तिस्रोऽतिरोचना यावत्। सूर्यो असद्दिवि। परमां त्वा परावतम्। इन्द्रो नयतु वृत्रहा। यतो न पुनरायसि। शश्वतीभ्यः समाभ्य इति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। यः शूत्रुर्युयुत्सति, अमुं स्वगृहात्त्वं निःसारय। निःशेषं जगद्बाध्यं येन तन्निर्बाध्यं तादृशं हविरुपवेषरूपं तेनेन्द्र एनं शत्रुं पराकृत्य हिंसितवान्। परावच्छब्दो दूरदेशवाची स्त्रीलिङ्गः। हे शत्रो त्वं त्रिभ्यो लोकेभ्यो निर्गत्य त्रीन्दूरदेशान्ब्राह्मणादीनतिक्रम्य चाण्डालादिषु गच्छ। यावत्सूर्यो दिव्यस्ति तावन्तं कालमग्निसूर्यचन्द्ररूपास्तिस्रो दिप्तीरतिक्रम्य महत्यन्धकारे गच्छ। वृत्रहेन्द्रस्त्वामत्यन्तदूरदेशं नयतु। यस्माद्दूरदेशादनेकेभ्यः संवत्सरेभ्य ऊर्ध्वमपि न पुनरागमिष्यसि। एताभिस्तिसृभिग्भिरुपवेषं गृहाद्दूरतो निरस्येदित्येवं विधि(धिं)स्तावकेनार्थवादेनोन्नयति — ‘त्रिवृद्वा एष बज्रो ब्रह्मणा सꣳशितः। शुचैवैनं विद्ध्वा। एभ्यो लोकेभ्यो निर्णुद्य। वज्रेण ब्रह्मणा स्तृणुते’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। मन्त्रत्रयेण तीक्ष्णीकृत एष उपवेषरूपो वज्रस्त्रिगुणो भप्रति। एतन्निष्ठेन शोकेनैनं वैरिणं लोकत्रयान्निःसार्य मन्त्रात्मकेन वज्रेणाभिहिनस्ति। त्रिर्भूमिं खात्वा तत्रोपवेषं प्रतिक्षेप्तुं यजुर्द्वयरूपं मन्त्रमुत्पादयति — ‘हतोऽसाववधिष्मामुमित्याह स्तृत्यै’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति। स्तृतिर्हिंसा। अत्र सूत्रम् — पञ्चभिर्निरस्येन्निखनेद्वा’ इति। उपवेषस्याग्नौ क्षेपणे दूरदेशं निरसने भूमौ खनने च ध्यानं विधत्ते — ‘यं द्विष्यात्तं ध्यायेत्। शुचैवैनमर्पयति’ (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. ११) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

‘वाजद्वाभ्यां स्रुचोर्व्यूहो वस्वञ्ज्यात्परिधींस्रिभिः।
अक्तमाप्या त्रिभिः स्रुक्षु प्रस्तराग्रादिकाञ्जनम्॥१॥
मरु प्रस्तरहोमोऽयमायुरग्न्यभिमन्त्रणम्।
ध्रुवा भूमिं स्पृशेद्यं प मध्यस्य परिधेर्हुतिः॥२॥
यज्ञान्ययोर्द्वयोर्होमः संस्राव स्रावकाहुतिः।
अग्नेः स्रुचौ सादयित्वा धुरि ते प्रोहयेत्सुचौ॥३॥

[[175]]

Page No. १७६
अग्ने फलीकृतेर्होमो देवा इष्टयजुर्हुतिः।
वाचि बर्हिर्हुतिर्वाते सर्वहोमोऽत्र विंशतिः॥४॥

अथ मीमांसा।

दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“क्रयाय प्रतिपत्त्यै वा चमसेडादिभक्षणम्।
क्रयाय पूर्ववन्मैवं यागीये स्वत्ववार्जनात्॥
अक्रीतयजमानस्य भक्षसत्त्वाञ्च तेन सा।
प्रतिपत्तिः संस्कृतित्वात्सत्रेषु न विवर्तते’ इति॥

अस्ति सोमे चमसभक्षः। अस्ति चेष्टाविडाप्राशित्रादिभक्षः। तत्र भक्षेण क्रीतानामृत्विजां स्वाधीनत्वसंभावत्। दक्षिणेव क्रयार्थं भक्ष इति पूर्वः पक्षः। यागदेवतायै संकल्पिते द्रव्ये स्वत्वमलभमानो यजमानो न तेन क्रेतुं शक्नोति। किंच यजमानपञ्चमाः समुपहूयेडां प्राश्नन्तीत्यक्रीतस्यापि यजमानस्य भक्षः श्रूयते। तत्साहचर्यादृत्विजामपि भक्षणं न क्रयार्थमिति गम्यते। तस्मात्प्रतिपत्त्यर्थो भक्षः। तेन क्रयार्थत्वाभावेन परिशिष्यमाणा सा प्रतिपत्तिर्यागोपयुक्तद्रव्यसंस्कारत्वेन सत्रेषु न बाध्यते।

तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“चतुर्धा कार्य आग्नेयः पुरोडाश इतीरितम्।
चतुर्धा करणं सर्वशेषो वाऽऽग्नेयमात्रगम्॥
उपलक्षणताऽऽग्नेये युक्ताऽतः सर्वशेषता।
अग्नीषोमीय ऐन्द्राग्ने यतोऽस्त्याग्नेयता ततः॥
नाऽग्नेयत्वं तयोर्मुख्यं केवलाग्न्यनुपाश्रयात्।
तेनैकस्मिन्पुरोडाशे चतुर्धाकरणस्थितिः”॥ इति।

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते – “आग्नेयं चतुर्धा करोति” इति। तत्राऽऽग्नेयवदैन्द्राग्नाग्नीषोमीययोरपि पुरोडाशयोरग्निसंबन्धादाग्नेयशब्देन पुराडाशत्रयमुपलक्ष्यते। ततस्त्रयाणां शेष इति चेन्मैवम्। न ह्याग्नेय इत्ययं तद्धितः संबन्धमात्रेऽभिहितः। किंतु देवतासंबन्धे। अग्निश्च केवलो द्विदेवत्ययोः पुरोडाशयोर्न देवता। अतो देवतैकदेशेन कृत्स्नदवतोपलक्षणादाग्नेयत्वं तयोर्न मुख्यमिति मुख्य एवाऽऽग्नेये चतुर्धाकरणं व्यवतिष्ठते।

[[176]]

Page No. १७७
तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“इदं ब्रह्मण इत्युक्तिः क्रयार्था भक्षणाय वा।
भक्षाश्रुतेः क्रयार्थाऽतो यथेष्टं तैर्नियुज्यताम्॥
देवतायै समस्तस्य कॢप्तत्वात्स्वामिता न हि।
शेषस्य प्रतिपत्त्यर्थं भक्षणं तत्र युज्यते” इति।

चतुर्धाकृतस्य पुरोडाशस्य भागान्यजमान एव निर्दिशेत् – “इदं ब्रह्मणः। इदꣳ होतुः। इदमध्वर्योः। इदमग्नीधः” इति। सोऽयं निर्देशो न भक्षणार्थः भक्षणस्याश्रुतत्वात्। ततो भृतिदानेन तानृत्विजः परिक्रेतुमयं निर्देशः। क्रयश्च तदङ्गीकारानुसारेण स्वल्पेनाप्युपपद्यते। तस्मात्स्वकीयभागास्तैरिच्छयोपयोक्तुं शक्या इति प्राप्ते ब्रूमः — अग्नये जुष्टं निर्वपामीति कृत्स्नस्य हविषो देवतार्थं संकल्पितत्वेन तत्र यजमानस्य स्वामित्वाभावान्न युक्तः परिक्रयः। भक्षणं तु प्रतिपत्त्यर्थत्वाद्युक्तम् अवशिष्टस्य यः कोऽप्युपयोगः प्रतिपत्तिः। पुरोडाशस्य भक्षणार्हत्वाद्भक्षणेन कर्मकराणामुत्साहजननाच्च तद्भक्षणार्थो निर्देशो युज्यते।

तत्रैवाष्टमपादे चिन्तितम् —

“वाजस्य मेत्यमुं ब्रूयादेको द्वौ वा कृतार्थतः।
एकः काण्डद्वये पाठादध्वर्युस्वामिनावुभौ” इति।

दर्शपूर्णमासयोर्वाजस्य मेत्ययं मन्त्रोऽध्वर्युकाण्डे यजमानकाण्डे चाऽऽम्नातः। तत्रैकेन पठिते सति मन्त्रस्य चरितार्थत्वादितरस्तं न पठेदिति चेन्मैवम्। काण्डान्तरपाठवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। तस्मादुभाभ्यां पठनीयः। तयोः पठतोराशयभेदोऽस्ति। अनेन मन्त्रेण प्रकाशितमर्थमनुष्ठास्यामीत्यध्वर्युर्मनुते। अत्र न प्रमदिष्यामीति यजमानः।
चतुर्थस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“प्रस्तरं शाखया सार्धं प्रहरेत्प्रहृतिस्त्वियम।
शाखाया अर्थकर्म स्यात्प्रतिपत्तिरुतोचिता॥
प्रहृतिः प्रस्तरे यागः शाखायाः साहचर्यतः।
तथात्वादर्थकर्मत्वे हृतिः शाखां प्रयोजयेत्॥
हरतिर्यागवाची नो प्रतिपत्तिस्ततो भवेत्।
पौर्णमास्यां ततो नैव हृतिः शाखां प्रयोजयेत्” इति॥

[[177]]

Page No. १७८
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते – ‘सह शाखया प्रस्तरं प्रहरति’ इति। तत्र शाखा प्रहरणमर्थकर्म। कुतः। प्रहृतिशब्देन यागस्याभिधानात्। एतच्च सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीत्येतद्वाक्यमुदाहृत्य चिन्ततम्। प्रस्तरप्रहरणस्य यागत्वे तत्साहचर्याच्छाखाप्रहरणमपि याग एवेत्यर्थकर्म स्यात्। अर्थाय क्रतुसाकल्यप्रयोजनाय क्रियमाणमर्थकर्म। ततः प्रहरणेन पौर्णमास्यामपि पलाशशाखा प्रयुज्यत इति प्राप्ते ब्रूमः — सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतीत्यत्र हरतिधातोर्यागवाचित्वं नोक्तं, किंतु मान्त्रवर्णिकदेवतामुपलभ्य द्रव्यदेवताभ्यां यागः कल्पितः। शाखाप्रहरणे तु नास्ति देवता। ततो यागस्य कल्पयितुमशक्यतया हरतिधातुरत्र स्ववाच्यार्थपरित्यागमेवाऽऽचष्टे। तथा सति वत्सापाकरण उपयुक्तायाः पलाशशाखाया उपयोगान्तराभावाद्यागदेशेऽवकाशलाभाय यत्र क्वाप्यवश्यं परित्यागे प्राप्ते शास्त्रेणाऽऽहवनीये त्यागो नियम्यते। तेन च शास्त्रीयत्यागेन शाखायाः प्रतिपत्तिर्भवति। प्रतिपत्तिर्नाम संस्काररूपो दृष्टार्थः। यथा राज्ञा चर्वितस्य ताम्बूलस्य सौवर्णे पतद्ग्रहे प्रक्षेपस्तद्वत्। ततः प्रहरणं प्रतिपत्तिकर्मतया तदभावे क्रतुवैफल्याभावात्पौर्णमास्यां स्वसिद्ध्यहेतुभूतां शाखां न प्रयोजयति।

षष्ठाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् –

‘स्त्रिया नास्ति स्वामिभावः पुंलिङ्गेन तदीरणात्।
प्रकृत्यर्थतया लिङ्गं संख्यावन्नाविवक्षितम्॥
अस्त्युद्देश्यगतत्वेन संख्यया सदृशत्वतः।
टाब्विभक्तिविकारादेरर्थस्तत्प्रकृतेर्न तु’ इति॥

स्वर्गकामो यजेतेति पुंलिङ्गशब्देनाधिकरिणो विधानात्सोऽधिकारः स्त्रिया नास्ति। न च ग्रहैकत्ववल्लिङ्गमविवाक्षितमिति वाच्यम्। एकत्ववल्लिङ्गस्य प्रत्ययार्थत्वाभावात्प्रकृत्यर्थतया तु ग्रहत्ववद्विवक्षितं पुंलिङ्गमिति प्राप्ते ब्रूमः — अस्ति स्त्रियाः कर्मस्वाधिकारः। कुतः। पुंलिङ्गस्याविवक्षितत्वात्। न ह्येकत्वस्य प्रत्ययार्थत्वमविवक्षायां निमित्तं किंतूद्देश्यगतत्वम्। इहापि यः स्वर्गकामः स यजेतेति वचनव्यक्तौ पुंलिङ्गस्योद्देश्यगतत्वेनैकत्वसदृशत्वान्नास्ति विवक्षितत्वम्। न च प्रकृत्यर्थो लिङ्गम्। स्त्रीलिङ्गं तावट्टाबादिभिः स्रीप्रत्ययैरभिधीयते। पुंलिङ्गं तु वृक्षानित्यस्मिन्द्वितीयाबहुवचने विभक्तिविकारेण नकारादेशलक्षणेनाभिव्यज्यते।

[[178]]

Page No. १७८
एवं कुलमित्यस्मिन्प्रथमैकवचने नपुंसकाभिव्यक्तिः। तस्माल्लिङ्गस्य प्रकृत्यर्थत्वाभावादुद्देश्यगतत्वेनाविवक्षितत्वाच्च स्त्रिया अस्त्यधिकारः।

तत्रैवान्यच्चिन्ततम्।

दंपतिभ्यां पृथक्कार्यं सह वाऽऽख्यातसंख्यया।
पृथग्मैवमवैगुण्यात्कर्त्रैक्यं देवतैक्यवत्” इति॥

यजेतेत्याख्यातप्रत्यगतायाः संख्याया उद्देश्यगतत्वाभावेन विविक्षाया वारयितुमशक्यत्वादेककर्तृत्वाय दंपतिभ्यां पृथगेव कर्मानुष्ठेयमिति चेन्मैवम्। वैगुण्यप्रसङ्गात्। कर्मणि तत्र तत्र पत्न्यवेक्षणं यजमानावेक्षणं चेत्युभयमप्याम्नातम्। तत्र यजमानप्रयोगे पत्न्यवेक्षणं लुप्येत पत्नीप्रयोगे यजमानावेक्षणं लुप्येतेत्यवैगुण्याय द्वयोः सहाधिकारः। न च यजेतेत्येकवचनं विरुद्धम्। अग्नीषोमौ देवतेत्यत्र यथा व्यासक्तयोर्देवत्वाद्देवतैक्यं तथा दंपत्योरेकमेव कर्तृत्वमित्यङ्गीकारात्। तस्माद्दंपत्योः सहाधिकारः। तथा सत्यूनेऽतिरिक्तं धीयाता इति वाक्येन कर्मणि न्यूनाङ्गपूरणं पत्न्या क्रियत इति यदुक्तं तत्सुस्थितम्।

अथ व्याकरणम् –

वाजस्येत्यत्र “वज व्रज गतौ” इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः कर्मणि घञन्तः, [वाजशब्दः]। ततो ञित्त्वादाद्युदात्तः। प्रसवशब्दोऽप्रत्ययान्तः। ततस्तत्र थाथादिस्वरः। एवं सर्वं यथायोग्यमुन्नेयम्।

“इषे त्वाद्या यजुर्मन्त्राः काचित्काचिदृगीरिता।
तासामृचां विविच्याथ वच्मि च्छन्दोऽवबुद्धये॥

सावित्रियर्चा, अनुष्टुभर्चा, वैश्वदेव्यर्चेति ब्राह्मणेन व्याख्यातत्वात्सर्वयजुषां मध्ये समाम्नाता ऋचः। देवो वः सविता प्रार्पयत्विति द्विपदा विराड्गायत्री। आ प्यायध्वमिति मध्येज्योतिस्त्रिष्टुप्। रुद्रस्य हेतिरित्येकपदा त्रिष्टुप्। ध्रुवा अस्मिन्नित्यपि तद्वत्। प्रेयगादिति त्रिष्टुप्। सहस्रवाल्शा इत्येकपदा त्रिष्टुप्। उर्वन्तरिक्षमित्येकपदा गायत्री। संपृछ्यध्वमिति गायत्री। देवो वः सवितोत्पुनात्विति गायत्री। अवधूतमित्येकपदा गायत्री। परापूतमित्यपि। दीर्घामन्वित्वेकपदा त्रिष्टुप्। यानि धर्म इत्यनुष्टुप्। समापो अद्भिरित्वुपरिष्टाद्बृहती। अद्भ्यः परीत्येकपदा गायत्री। अन्तरितमित्येकपदा गायत्री देवस्य सवितुः

[[179]]

Page No. १८०
सव इति द्विपदा गायत्री। पुरा क्रूरस्येत्येकपदा त्रिष्टुप्। उदादायेति त्रिपदा त्रिष्टुप्। आशासाना सुप्रजसस्त्वेत्यनुष्टुभौ। इमं वि ष्यामीति त्रिष्टुप्। समायुषेत्यनुष्टुप्। देवो वः सवितोत्पुनात्विति गायत्री। वीतिहोत्रमिति गायत्री। एता असदन्नित्येकपदा त्रिष्टुप्। अग्ने यष्टरित्येकपदा गायत्री। पाहि माऽग्न इति द्विपदा गायत्री। वाजस्य मोद्ग्राभं चेत्यनुष्टुभौ। यं परिधिमिति पुरस्ताज्ज्योतिस्त्रिष्टुप्। सꣳस्रावाभागा इति त्रिष्टुप्। नन्वितरेषामपि मन्त्राणामनेन न्यायेनाक्षरमात्रासंख्याविशेषमुपजीव्य यत्किंचिच्छन्दः कल्प्यतामिति चेन्न। यजुषां छन्दःकल्पने श्रुतिविरोधप्रसङ्गात्। तथा च ब्राह्मणं पूर्वमेवोदाहृतम् — ‘तत्रोभयोर्मीमाꣳसा। जामि स्यात्। यद्यजुषाऽऽज्यं यजुषाऽऽप उत्पुनीयात्। छन्दसाऽप उत्पुनात्यजामित्वाय’ इति। तत्र यजुर्निषेध्य छन्दोऽभिधीयते। ततो यजुषां छन्दो न श्रुतेरभिमतम्। तथा सति स्वशक्त्या किंचिन्नूतनं छन्दः कल्पयितुं न शक्यते। किंतु पूर्वसिद्धसंप्रदायागतं छन्दोलक्षणं यत्र यत्रास्ति तस्यां तस्यामृचि च्छन्दो जानीयात्। ऋचामेव च्छन्दोविधानात्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय
तैत्तरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥

१४

(अथ प्रथमाष्टके प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।

उ॒भा वा॑भिन्द्राग्नी आहु॒वध्या॑ उ॒भा राध॑सः
स॒ह मा॑द॒यध्यै॑। उ॒भा दा॒तारा॑वि॒षाँ र॑यी॒णा
मु॒भा वाज॑स्य सा॒तये॑ हुवे वाम्। अश्र॑व॒ꣳ हि
भू॑रि॒दाव॑त्तरा वां॒ विजा॑मातुरु॒त वा॑ घा स्या॒ला-
त्। अथा॒ सोम॑स्य॒ प्रय॑ती यु॒वभ्या॒मिनद्रा॑ग्नी॒
स्तोमं॑ जनयामि॒ नव्य॑म्। इन्द्रा॑ग्नी नव॒तिं
पुरो॑ दा॒सप॑त्नीरधूनुतम्। सा॒कमेके॑न॒ कर्म॑णा।

[[180]]

Page No. १८१
शुचिं॒ नु स्तोमं॒ नव॑जातम॒द्येन्द्रा॑ग्नी वृत्रहणा
जु॒षेथा॑म्। (१) उ॒भा हि वाꣳ सु॒हवा॒ जोह॑-
वीमि॒ ता वाज॑ꣳ स॒द्य उ॑श॒ते धेष्ठा॑ व॒यमु॑ त्वा
पथस्पते॒ रथं॒ न वाज॑सातये। धि॒ये पू॑षन्नयु-
ज्महि। प॒थस्प॑थः॒ परि॑पतिं वच॒स्या कामे॑न
कृ॒तो अ॒भ्या॑नड॒र्कम्। स नो॑ रासच्छु॒रुध॑श्च॒-
न्द्राग्रा॒ धियं॑धियꣳ सीषधाति॒ प्र पू॒षा। क्षेत्र॑स्य॒
पति॑ना व॒यꣳ हि॒तेने॑व जयामसि। गामश्वं॑
पोषयि॒त्न्वा स नः॑ [२] मृडाती॒दृशे॑। क्षेत्र॑स्य
पते॒ मधु॑मन्तमू॒र्मिं धे॒नुरि॑व॒ पयो॑ अ॒स्मासु॑
धुक्ष्व। म॒धु॒श्चुतं॑ धृ॒तमि॑व॒ सुपू॑तमृ॒तस्य॑ नः॒
पत॑यो मृडयन्तु। अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये
अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान्। यु॒यो॒-
ध्य॑स्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒ भूयि॑ष्ठां ते॒ नम॑उक्तिं
विधेम। आ दे॒वाना॒मपि॒ पन्था॑मगन्म॒ यच्छ॒-
क्नवा॑म॒ तदनु॒ प्रवो॑ढुम्। अ॒ग्निर्वि॒द्वान्त्स य॑जा॒त् [३]
सेदु॒ होता॒ सो अ॑ध्व॒रान्त्स ऋ॒तून्क॑ल्पयाति।
यद्वाहि॑ष्ठं॒ तद॒ग्नये॑ बृ॒हद॑र्च विभावसो। महि॑-
षीव॒ त्वद्र॒यिस्त्वद्वाजा॒ उदी॑रते। अग्ने॒ त्वं पा॑-
रया॒ नव्यो॑ अ॒स्मान्त्स्व॒स्तिभि॒रति॑ दु॒र्गाणि॒
विश्वा॑। पूश्च॑ पृ॒थ्वी ब॑हु॒ला न॑ उ॒र्वी भवा॑
तो॒काय॒ तन॑याय॒ शं योः त्वम॑ग्ने व्रत॒पा अ॑सि
दे॒व आ मर्त्ये॒ष्वा। त्वं य॒ज्ञेष्वीड्यः॑। यद्वो॑ व॒यं

[[181]]

Page No. १८२
प्र॑मि॒नाम॑ व्र॒तानि॑ वि॒दुषां॑ देवा॒ अवि॑दुष्टरासः।
अ॒ग्निष्टद्विश्व॒मापृ॑णाति वि॒द्वान्येभि॑र्दे॒वाꣳ ऋ॒-
तुभिः॑ क॒ल्पया॑ति [४] ॥

(जु॒षेथा॒मास नो॑ यजा॒दा त्रयो॑विꣳशातिश्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥

इ॒षे त्वा॑ य॒ज्ञस्य॒ शुन्ध॑ध्वं॒ कर्म॑णे दे॒वोऽव॑धूतं॒ धृष्टिः॒ सं व॑पा॒म्या द॑दे॒ प्रत्यु॑ष्टं॒ कृष्णो॑ऽसि॒ भुव॑नमसि॒ वाज॑स्यो॒भा वां चतु॑र्दश॥१४॥

इ॒षे दृ॑ꣳह॒ भुव॑नम॒ष्टावि॑ꣳशतिः॥२८॥ हरिः॑ ॐ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
प्रथमप्रपाठकः॥१॥

(अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।

त्रयोदशानुवाके दर्शपूर्णमासमन्त्राः समाप्ताः। अथ तद्विकृतिमन्त्रा वक्तव्याः। विकृतिषु चाऽऽध्वर्यवमन्त्राणामतिदेशे वैधप्राप्तत्वाद्धौत्रा एवानुशिष्यन्ते। ततः प्रपाठकानामन्त्यानुवाकेषु काम्येष्टीनां याज्यापुरोनुवाक्याः क्रमेणोच्यन्ते। ताश्चेष्टयो द्वितीयकाण्डस्य द्वितीयतृतीयचतुर्थप्रपाठकेषु क्रमेण विधीयन्ते। तत्रास्मिन्ननुवाके द्वितीयकाण्डस्थद्वितयिप्रपाठकस्य सार्धप्रथमानुवाकोक्तकाम्येष्टीनां याज्यापुरोनुवाक्या उच्यन्ते। काम्या याज्या इति याज्ञिकसमाख्याबलादिष्टिकाण्डस्य याज्याकाण्डस्य च परस्परं संबन्धः। इष्टिविशेषमन्त्रविशेषसंबन्धस्तु लिङ्गक्रमाभ्यामवगन्तव्यः। यद्यप्येकैक एव मन्त्रः स्वस्वदेवताप्रकाशकस्तथाऽपि दर्विहोमत्वव्यावृत्तये प्रतीष्टि मन्त्रद्वयं प्रयोक्तव्यम्। एतच्च वास्तोष्पतीयहोमप्रस्तावे समाम्नास्यते — ‘यदेकया जुहुयाद्दर्विहोमं कुर्यात्। पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहोति सदेवत्वाय’ इति। एतयोश्च
लक्षणमाज्यभागाब्राह्मणे पठिष्यते — ‘पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरोनुवाक्या

[[182]]

Page No. १८३
भवति जातानेव भ्रातृव्यान्प्रणुदते। उपरिष्टाल्लक्ष्मा याज्या जनिष्यमाणानेव प्रतिनुदते” इति। यस्या ऋचः पूर्वार्धे देवतालिङ्गं सा पुरोनुवाक्या। उत्तरार्धे तल्लिङ्गं चेद्याज्या सा भवति। एतस्य लक्षणस्य प्रदर्शनाथत्वात्क्वचिदेतद्व्यभिचरति। तत्र सर्वत्राऽऽम्नानक्रमो नियामकः। पुरस्तादाम्नाताः पुरोनुवाक्याः, पश्चादाम्नाताः याज्याः। तस्मादिष्टिक्रमं मन्त्रक्रमं च परीक्ष्यैकैकस्यामिष्टावेकैकं मन्त्रयुग्मं प्रयोज्यम्। ननु यत्र युग्मादधिकस्तद्युग्मसमानलिङ्गको मन्त्र आम्नायते तत्र क्रमानुसारेणोत्तरेष्टौ मन्त्रयोजने लिङ्गं बाध्येत, पूर्वेष्टौ तद्योजने क्रमो बाध्येतेति चेन्न। बाध्यतां नाम क्रमोऽस्य दुर्बलत्वात्। यदि न पूर्वेष्टौ तृतीयमन्त्रस्य पृथक्प्रयोजनता तर्हि तत्र याज्या विकल्पताम्। यत्र तु युग्मान्तरं पूर्वयुग्मेन(ण) समानलिङ्गं तत्र याज्यापुरोनुवाक्यायुग्मस्यैव विकल्पोऽस्तु। यद्वदिष्ट्यैक्ये मन्त्रयुग्माधिक्ये युग्मविकल्पस्तद्वन्मन्त्रयुग्मस्यैकत्वे सति तदीयदेवताविषयाणामिष्टीनामाधिक्ये ता इष्टयोऽपि विकल्पन्ताम्। तद्यथा। इहैव तावत्तादृशमुपलभ्यते। उभा वामिन्द्राग्नी इत्यादय इन्द्राग्निलिङ्गकाश्चत्वारो मन्त्राः।
ऐन्द्राग्नेष्टयस्तु फलभेदेन षडाम्नाताः। तत्र प्रथममन्त्रयुग्मविषये, तिस्त्र आद्या इष्टयो विकल्प्यन्ते।

तासु तिसृषु प्रथमामिष्टिं विधातुं प्रस्तौति —

“प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा इन्द्राग्नी अपागूहताꣳ सोऽचायत्प्रजापतिरिन्द्राग्नी वै मे प्रजा अपाधुक्षतामिति स एतमैन्द्राग्नमेकादशकपालमपश्यत्तं निरवपत्तावस्मै प्रजाः प्रासाधयताम्” (तै. सं. का. २ प्र. २ अ. १) इति।

अपागूहतामाच्छादितवन्तो। अचायदचिन्तयत्। प्रासाधयतां प्रकटीकृतवन्तौ।

प्रस्तुतामिष्टिं विधत्ते —

“इन्द्राग्नी वा एतस्य प्रजामपगूहतो योऽलं प्रजायै सन्प्रजां न विन्दत ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकाम इन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपधावति तावेवास्मै प्रजां प्रसाधयतो विन्दते प्रजाम्” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति।

[[183]]

Page No. १८४
यः पुरुषो यौवनादिना प्रजोत्पादनसमर्थोऽपि प्रजां न लभते तस्येन्द्राग्नी प्रतिबन्धकौ। तयोरुक्तः पुरोडाशो भागस्तेन तौ सेवते।

द्वितीयामिष्टिं विधत्ते –

“ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वेन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपधावति ताभ्यामेवेन्द्रियं वीर्यं भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते वि पाप्मना भ्रातृव्येण जयते” (सं. का. २ प्र. २ अ. १) इति।

सजाताः समानजन्मानो बन्धुभृत्यादयः। अचेतनं क्षेत्रविषयं चेतनं भृत्यविषयं च वैरिणो यत्सामर्थ्यं तदुभयमिन्द्राग्नी बलाद्विनाशयतः। स्वयं तु पापिष्ठेनैव वैरिणा विरुध्यमानो जयं प्राप्नोति।

तृतीयामिष्टिं विधत्ते –

“अप वा एतस्मादिन्द्रियं वीर्यं क्रामति यः संग्राममुपप्रयात्यैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्संग्राममुपप्रयास्यन्निन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपधावति तावेवास्मिन्नन्द्रियं वीर्यं धत्तः सहेन्द्रियेण वीर्येणोपप्रयाति जयति तꣳ संग्रामम्” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति।

युद्धार्थं परसैन्यसमीपं प्रयास्यतो भयावेशाद्धस्तपादादीन्द्रियगता शक्तिरपक्रामति। इन्द्राग्नी तस्य धैर्यमुत्पाद्येन्द्रियशक्तिं समाधत्तः।

एतासु तिसृष्विष्टिषु पुरोनुवाक्यामाह —

उभेति। हे इन्द्राग्नी युवामुभौ हुवे आह्वयामि। किमर्थम्। आहुवध्यै साकल्येन होतुम् न चात्राश्वमेधपुरुषमेधादावश्वादेरिव युवयोर्होमद्रव्यत्वं शङ्कनीयम्। अस्ति ह्यत्र राधःशब्दवाच्यं पुरोडाशद्रव्यरूपमन्नम्। तेनान्नेन युवामुभौ परस्परं युक्तौ हर्षयितुमाह्वयामि। हृष्टाभ्यामावभ्यां किं तवेति चेत्। युवामुभावन्नानां धनानां च दातारावतोऽन्नस्य लाभाय युवामुभावाह्वयामि।

अथ याज्यामाह —

अश्रवमिति। लोके हि स्वदुहितुरत्यन्तप्रियो विशिष्टो जामाता दौहित्रादिरूपाः प्रजा बह्वीर्ददाति, स्यालश्च स्वयं दक्षो भगिनीस्नेहेन गृहधनरक्षणाय दासदासीरूपाः प्रजा बह्वीः प्रददाति ताभ्यामपि वां भूरिदावत्तरावतिशयेन बहुप्रजाप्रदौ युवामित्यशृणवम्। अथाऽतो हे इन्द्राग्नी युवभ्यां युवाभ्यां सोमस्य प्रयती सोमसदृशस्य पुरोडाशस्य प्रदानेन भवतीये चित्ते नूतनं हर्षरूपचि-

[[184]]

Page No. १८५
त्तवृत्तीनां स्तोमं संपादयामि। अत्रोदाहृतयोराद्यो मन्त्रः। पुरोनुवाक्या। यागात्पुरस्ताद्देवताह्वानायाध्वर्युप्रैषमनु होत्राः वक्तव्यत्वात्। इन्द्राग्निभ्यामनुब्रूहीत्येतादृशोऽध्वर्युप्रैषः। द्वितीयो मन्त्रो याज्या। इज्यतेऽनयेति तद्व्युत्पत्तिः। अव एवात्र यजेति प्रैषः पठ्यते।

उत्तरासु तिसृष्विष्टिषु प्रथमां विधत्ते —

“वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणर्ध्यते यः संग्रामं जयत्यैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्संग्रामं जित्वेन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपधावति तावेवास्मिन्निन्द्रियं वीर्यं धत्तो नेन्द्रियेण वीर्येण व्यृध्यते” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति। युद्धश्रमेणेन्द्रियगतस्य वीर्यस्य व्यृद्धिः।

द्वितीयामिष्टिं विधत्ते —

“अप वा एतस्मादिन्द्रियं वीर्यं क्रामति य एति जनतामैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेज्जनतामेष्यन्निन्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपधावति तावेवास्मिन्निन्द्रियं वीर्यं धत्तः सहेन्द्रियेण वीर्येण जनतामेति” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति।

विजिगीषुकथासु स्वविद्याप्रकटनाय वा सभां जिगमिषोर्धैर्यभ्रंशरूपं वीर्यापक्रमणं भवति। तृतीया त्वैन्द्राग्नेष्टिः पौष्णचरुक्षैत्रपत्यचरुभ्यामुपरिष्टाद्विधास्यते।

तासु तिसृष्विष्टिषु पुरोनुवाक्यामाह —

इन्द्राग्नी इति। दासाः प्रजानामुपक्षपयितारस्तस्करप्रभवस्ते पतयो यासां पुरीणां ता दासपत्न्यः। हे इन्द्राग्नी तादृशीर्नवतिसंख्याकाः पुरो युगपदेकेनैव प्रहारकर्मणा युवां क्षपयतम्।

याज्यामाह —

शुचिमिति। हे वृत्रहणाविन्द्राग्नी अद्य स्तोमं जुषेथां सेवेताम्। कीदृशं शुचिं निर्दोषं नवैरन्नविशेषैर्जातं जन्म यस्य तं नवजातं सुहवा रोषगर्वादिरहिततया सुखेन होतुं शक्यौ युवामुभौ यस्माज्जोहवीम्याह्वयामि तस्मात्तावुभौ युवां कामयमानाय यजमानाय वाजं सद्यो धत्तम्। तदिदमुत्तरार्धोक्तमन्नं न स्तोत्रम्।

[[185]]

Page No. १८६
यथोक्तकर्मप्रयोगान्तः पातिनमपरं यागं विधत्ते — “पौष्णं चरुमनु निर्वपेत्पूषा वां इन्द्रियस्य वीर्यस्यानुप्रदाता पूषणमेव स्वेन भागधयेनोपधावति स एवास्मा इन्द्रियं वीर्यमनुप्रयच्छति” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति। वीर्यं प्रददानाविन्द्राग्नी अनु पूषा प्रयच्छति।

तत्र पुरोनुवाक्यामाह —

वयमिति। हे सुमार्गपते पूषन्वयमेव त्वां रथमिव योजयामः। किमर्थम्। धिये धीयतेऽनुष्ठीयत इति धीः कर्म। कीदृश्यै धिये। वाजस्यान्नस्य सातिर्लाभो यस्याः सा वाजसातिस्तस्यै।

याज्यामाह —

पथस्पथ इति। फलकामेन प्रेरितोऽहं तस्य तस्य मार्गस्य परिपालकं पूषापरपर्यायमर्कं स्तोत्ररूपेण वचसाऽभिव्याप्तवानसि। सोऽस्मभ्यं शोकनिरोधिका रासत्प्रयच्छतु। कास्ताः। चन्द्राग्राश्चन्द्रवदाह्लादसाधनमग्रं यासां ता ओषधीः। किंच पूषा धियंधियं तत्तद्विषयां प्रज्ञां प्रसीषधाति प्रकर्षेण साधयतु।

इष्ट्यन्तरं विधत्ते —

“क्षैत्रपत्यं चरुं निर्वपेज्जनतामागत्येयं वै क्षेत्रस्य पतिरस्यामेव प्रतितिष्ठाति” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति।

क्षेत्राणां भूभागत्वाद्भूमेः क्षेत्रपतित्वम्। अर्थवादगतप्रतिष्ठाकामोऽत्राधिकारी। तत्र पुरोनुवाक्यामाह —

क्षेत्रस्येति। हितेन पुत्रादिना यथा गवादिजयस्तथा क्षेत्रस्य पतिना गामश्वं पोषकमन्नादिकं च वयमा समन्ताज्जयामः। स क्षेत्रस्य पतिरीदृशे गवादौ मां सुखयतु।

याज्यामाह —

क्षेत्रस्य पत इति। हे क्षेत्रस्य पते धेनुः पय इव त्वमस्मासु माधुर्यरसोपेतमू-

[[186]]

Page No. १८७
र्मिवत्पुनः पुनरावृत्त्युपेतं द्रव्यान्तरेष्वपि स्वमाधुर्यस्राविणं घृतवत्पर्युषितत्वदोषाभावेन सुपूतं नालिकेरफलेक्षुखण्डगुडादिभोग्यपदार्थसमूहं धुक्ष्व। यज्ञस्य पतयोऽस्मान्मृडयन्तु।
अवशिष्टामैन्द्राग्नेष्टिं विधत्ते —

“ऐन्द्राग्नमेकादशकपालमुपरिष्टान्निर्वपेदस्यामेव प्रतिष्ठायेन्द्रियं वीर्यमुपरिष्टादात्मन्धत्ते” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति।

क्षैत्रपत्यचरोरूर्ध्वमियमिष्टिः। अत्रापि वीर्यकामोऽधिकारी। जनतामागत्येति क्षैत्रपत्यस्य काल उपरिष्टादित्यस्य कालः। अत्र याज्यानुवाक्ये पूर्वमेवोक्ते।

इष्ट्यन्तरं विधत्ते —

“अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपादयेत्पथो वा एषोऽध्यपथेनैति यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपादयत्यग्निमेव पथिकृतꣳ स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनमपथात्पन्थामपि नयत्यनड्वान्दक्षिणावही ह्येष समृद्ध्यै” (सं. का. २ प्रं. २ अ. १) इति।

पर्वणि पर्वण्यप्रमादेन तदिष्टेरनुष्ठानं विद्यमानं पन्थाः। कस्मिंश्चित्पर्वणि प्रमादेनानुष्ठानाभावोऽपथः। अस्मिन्विषये प्रायश्चित्तरूपेयमिष्टिः। यस्मादेषोऽनड्वान्भारं वहति तस्मात्समृद्ध्यै भवति।

तत्र पुरोनुवाक्यामाह –

अग्न इति। हेऽग्ने त्वं दर्शपूर्णसासेष्टिफलरूपाय धनायास्मानतिपाददोषरहितेन सुमार्गेण नय। हे देव त्वं विश्वान्मार्गान्वेत्सि। नरकहेतुत्वेन कुटिलमतिपादरूपं पापमस्मत्तो वियोजय। बहुतमां नमस्कारोक्तिं तव करवाम।

तत्र याज्यामाह —

आ देवानामिति। यस्मात्पथो वयं पूर्वं भ्रष्टास्तमपि देवानां पन्थानमिदानीमागताः। किं कर्तुं, यत्कर्मानुष्ठातुं शक्नुमस्तदनुक्रमेण प्रवोढुम्। अविच्छेदेनानुष्ठानं प्रवाहः। यद्यप्यहं न जानामि तथाऽप्ययं पथिकृदग्निरपराधं समाधातुं वेत्ति। अतः सोऽस्मदर्थं यक्ष्यति। स एव देवानामाह्वाता। स एवातिपन्नान्यज्ञानृत्वादिकालांश्च कल्पयिष्यति।

इष्ट्यन्तरं विधत्ते —

“अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिताग्निः सन्नव्रत्यमिव

[[187]]

Page No. १८८
चरेदग्निमेव व्रतपतिꣳ स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं व्रतमालम्भयति व्रत्यो भवति” (सं. का. २ प्रं. २ अ. २) इति।

अव्रत्यं यागव्रतविरोध्यनृतवादादिकं सोऽग्निरेवैनमव्रत्यचारिणं व्रतं प्रापयति। तत उत्तरेषु यागव्रतेषु योग्यो भवति। अत्र मन्त्रकाण्डे पथिकृल्लिङ्गकं मन्त्रयुग्मं पूर्वमाम्नातमुदाहृतम्। व्रतलिङ्गमुपर्युदाहरिष्यते। मध्यवर्ति तु युग्मे विशेषलिङ्गाभावेऽप्युभयसाधारणलिङ्गदर्शनात्पूर्वत्र विकल्पितमित्याहुः केचित्। अपरे तूत्तरत्र विकल्पितमिति मन्यन्ते। आचार्यास्तु पूर्वत्रैव स्विष्टकृतः संयाज्ये इति मन्यन्ते।

तत्र पुरोनुवाक्यामाह —

यदिति। यत्प्रायणीयं हविस्तदग्नये बृहद्भवतु। हे विभावसो फलप्रदानेन मां पूजय। यथा महिषी मया दत्तं कार्पासबीजं तिलपिष्टादिकं भक्षयित्वा बहुक्षीरादिना पूजयति तद्वत्। तथा सति त्वदनुग्रहाद्धनं लभ्यतेऽन्नानि चोत्कर्षेण संपद्यन्ते।

याज्यमाह —

अग्न इति। हेऽग्ने मदीयापराधपरिहारायेदानीं प्रवृत्तत्वान्नूतनस्त्वमस्मान्फलपर्यन्तानां कर्मणां पारं नय। किं कृत्वा। स्वस्तिभिर्यथाशास्त्रानुष्ठानैरतिपादरूपाण्यव्रत्यरूपाणि वा दुर्गाणि पापानि विश्वान्यतिक्रमय्य। किंचास्माकं निवासाय नगरी विस्तृता भवतु। सस्यसंपत्त्यर्थमुर्वी बहुला भवतु। किंच त्वमस्मदीयाय पुत्राय दुहितृरूपापत्याय च सुखप्रदो भव।

अथ व्रातपत्ययागस्यासाधारणे युग्मे पुरोनुवाक्यामाह —

त्वमिति। हेऽग्ने त्वमागत्य मनुष्येषु व्रतपालको देवोऽसि। आ समन्ताद्यज्ञेषु त्वं स्तुत्योऽसि।

याज्यामाह —

यद्व इति। हे देवा विदुषां युष्माकं संबन्धीन्यस्मदनुष्ठेयव्रतान्यत्यन्तमविद्वांसो वयं प्रकर्षेण विनाशयाम इति यत्तत्सर्वं विद्वानग्निरापूरयतु। यैतूपलक्षितकालविशेषैर्देवान्हविर्भोक्तुं कल्पयति तैः कालविशषैर्व्रतं पूरयतु।

अत्र विनियोगसंग्रहः –

[[188]]

Page No. १८९
“अन्यार्नुवाके याज्यानुवाक्याः काम्येष्टिसंगताः।
काण्डस्य तु द्वितीयस्य द्वितीये प्रश्न इष्टयः॥१॥
उभैन्द्राग्नत्रये युग्ममिन्द्रैस्द्राग्नत्रये तथा।
वयं पौष्णे चरौ क्षेत्र क्षैत्रपत्यचरौ तथा॥२॥
अग्ने पथिकृते यद्वा व्रातपत्ये द्वियुग्मकम्।
विकल्पेनेति मन्त्राः स्युरनुवाके चतुर्दश॥३॥

अथ मीमांसा —

तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“ऐन्द्राग्नादीष्ट्यः काम्या याज्या अप्युदिताः क्रमात्।
काण्डयोस्ता यथालिङ्गं संचार्या नियमोऽथवा॥
लिङ्गं क्रमसमाख्याभ्यां प्रबलं तद्वशादमूः।
अकाम्यास्वपि संचार्या याज्याः सर्वत्र का क्षतिः॥
समाख्यानात्काण्डयोगः क्रमादिष्टिषु योजनम्।
अपेक्षते दै(दे)वमात्रसक्तिः काम्यैकगास्ततः” इति॥

काम्येष्टयस्तत्काण्डे क्रमेणाऽम्नाताः – “ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्य सजाता वि(वी)युः” इत्यादिना। सजाता ज्ञातयो वि(वी)युर्विमता विप्रतिपन्ना इत्यर्थः। इन्द्राग्नी रोजनेत्यादिके मन्त्रकाण्डे याज्यानुवाक्याः क्रमेणाऽऽम्नातः। तत्रेदं काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डमिति याज्ञिकानां समाख्ययाऽवगम्यते। तयोरिष्टिकाण्डमन्त्रकाण्डयोः प्रथमायामिष्टौ प्रथमपठिते याज्यानुवाक्ये इत्यादिव्यवस्था। कर्मस्वरूपमात्रप्रकाशनं लिङ्गम्। न च तावन्मात्रेण मन्त्रकर्मणोरङ्गाङ्गिभावः। ततः समाख्याबलान्मन्त्रकाण्डकर्मकाण्डयोः संबन्धावगमेन सामान्येन मन्त्रकर्मणोः संबन्धोऽवगम्यते। विशेषस्त्वस्मिन्प्रथमे कर्मण्ययं मन्त्र इति क्रमादवगम्यते। ऐन्द्राग्नेष्टावैन्द्राग्नमन्त्रो वैश्वानरेष्टौ वैश्वानरमन्त्र इत्येतादृशो विशेषो लिङ्गादवगम्यत इति चेन्न। लिङ्गसाधारण्ये क्रमापेक्षणात्। ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेद्भ्रातृव्यवानिति द्वितीयेष्ठिरपि। तत्रेन्द्राग्नी पठितौ। मन्त्रकाण्डेऽपीन्द्राग्नी नवतिमित्यादिकमपरमैन्द्राग्नं याज्यानुवाक्यायुगुलमाम्नातम्। न हि तत्र क्रममन्तरेण निर्णेतुं शक्यम्। न च क्रमेणैव तत्सिद्धेर्लिङ्गमप्रयोजकमिति

[[189]]

Page No. १९०
वाच्यम्। क्वचिल्लिङ्गस्यैव व्यवस्थापकत्वात्। ऐन्द्राबार्हस्पत्येष्टिरेकैवाऽऽम्नाता — “यं कामयेत राजन्यमनपोब्धो जायेत वृत्रान्घ्नꣳश्चरेदिति तस्मा एतमैन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेत्” इति। यं राजपुत्रं जायमानं राज्ञः पुरोहितस्य वा काम एवं भवति। अयं मातृगर्भे देवकृतविघ्नेन केनाप्यप्रतिबद्धो जायतां जातश्च शत्रून्मारयन्संचरेदिति। तद्राजपुत्रार्थेयमिष्टिः। मन्त्रकाण्डे तदिष्टिक्रमे याज्यापुरोनुवाक्ये ऐन्द्राबार्हस्पती इत्यादिकमपरम्। तयोः प्रथमयुगुलस्य क्रमेण विनियोगेऽपि द्वितीययुगुलं लिङ्गेनैव विनियोक्तव्यम्। तस्मात्क्रमसमाख्यासहकृतेन लिङ्गेन काम्येष्टिष्वेवैता याज्या नियम्यन्ते।

द्वादाशाध्ययस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“इदं वां युग्मयोः किं स्यात्साहित्यं वा विकल्पनम्।
साहित्यं पूर्ववन्मैवं देवताबोधनैक्यतः” इति॥

ऐन्द्राबार्हस्पत्ये कर्मणि “इदं वामास्ये हविः प्रियमिन्द्राबृहस्पती” इति याज्यानुवाक्ये द्विविधे आम्नाते। तयोः सारस्वत्यादिवत्समुच्चयः। यथा सारस्वतीमनूच्य वाग्यन्तव्या वैष्णवीमनूच्य वाग्यन्तव्येत्यत्रादृष्टार्थत्वात्समुच्चयस्तद्वदिति चेन्मैवम्। दृष्टप्रयोजनस्य देवताबोधनस्यैकत्वात्। तस्माद्विकल्पः।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

पुरोनुवाक्यया याज्या विकल्प्या वा समुच्चिता।
पुरोवाऽऽद्यः समाख्यानाद्वचनात्तु समुच्चयः” इति॥

देवताप्रकाशनरूपकार्यस्यैकत्वाद्युग्मयोर्यथा न समुच्चयः, किंतु विकल्प एव तथैवैकयुग्मगतयोरिति चेन्मैवम्। पुरोनुवाक्येति समाख्याया उत्तरकालीनयाज्यामन्तरेणानुपपत्तेः। किंच पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहोतीति प्रत्यक्षवचनेन देवतोपलक्षणहविःप्रदानकार्यभेदोक्तिपुरःसरं साहित्यं विधीयते। तस्मात्समुच्चयः।

दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“पर्यायेणापि देवोक्तिर्वैधेनैव पदेन वा।
अर्थाभेदादादिमोऽन्त्यः शब्दपूर्वान्वयित्वतः” इति।

[[190]]

Page No. १९१
दर्शपूर्णमासयोर्ये निगमास्तेष्वग्न्यादिदेवताः किं पावकशुच्यादिना येन केनापि पर्यायेणाभिधातव्याः किंवा तत्तद्विध्युद्देशगतेनाग्न्यादिपदेनैवेति संशयः। तत्र शब्दस्यार्थप्रत्यायनार्थत्वात्पर्यायाणां स्वरूपेण भेदेऽप्यर्थाभेदाद्येन केनाप्यभिधानमिति पूर्वपक्षः। यत्र ह्यर्थे कार्यमासाद्यते तत्र शब्दोऽर्थप्रत्यायनार्थो भवति। यत्र पुनः शब्द एव कार्यं तत्र कार्यसंबन्धार्थं शब्द एव प्रत्याययितव्यः। तद्यथा देवदत्ते गौरवातिशयमापादयितुं राजसभायामाचार्योपाध्यायादिशब्दैस्तं व्यवहरन्ति। पितृमातुलादयश्च तत्तत्संबन्धविशेषवाचिशब्देन यथा तुष्यन्ति तथा न नामग्रहणेन। प्रत्युत कुप्यन्ति, तद्वदत्राप्यग्न्यादिवैधशब्द एव कार्यमासक्तं विधिं विना यागेदवतयोः संबन्धाभावात्। विधिकृते तु तत्संबन्धे वैधशब्दस्य प्रयोजकत्वं दुर्वारम्। अत एवायाट्स्वाहाकारोज्जित्यादिनिगमेषु नियमेन वैधा एवाग्न्यादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते “अयाडग्ने प्रिया धामानि, अयाट्सोमस्य प्रियाधामानि, स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोमम्, अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषं सोमस्याहमुज्जितिमनूज्जेषम्” इत्यादिना। तस्माद्वैधपदैरेव तत्तद्देवताभिधानम्।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“निगमे पावकाग्न्योः किमग्निः स्यादथवोभयम्।
अग्निश्चोदकतो मैवं वैधोऽग्निः सगुणो यतः” इति।

आधाने श्रूयते — “अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये पावकायाग्नये शुचये” इति। तत्र गुणगुणिनोः पावकाग्न्योर्मध्येऽग्निशब्द एव निगमेषु प्रयोक्तव्यः। कुतः तस्यैव चोदकप्राप्तमन्त्रपठितत्वात्। मैवम्। पावकगुणयुक्तस्याग्नेर्वैधत्वेन सर्वप्रयोगेषु तथैव प्राप्तत्वात्। तस्माच्छब्दद्वयं पठितव्यम्। अनेन न्यायेन प्रकृतेऽप्यैन्द्राग्नयाग इन्द्राग्निशब्देनैव निगदेषु देवताऽभिधातव्या। पाथिकृतयागत्यागे त्वग्निपथिकृच्छब्दद्वयेनेति द्रष्टव्यम्।

अथ व्याकरणम् —

उभेत्यत्रे पूर्वसवर्णैकादेशस्वरौ। इन्द्राग्निशब्दे त्वाष्टमिकामन्त्रितनिघातः। आहुवध्या इत्यत्र तुमर्थे विहितस्य कध्यैप्रत्ययस्याऽदिरकार उदात्तः। ततः समासे कृत्स्वरः। एवं सर्वमुन्नेयम्। अस्मिन्प्रथमप्रपाठके शब्दस्वरप्रक्रिया लेशतः प्रदर्शिता। साकल्येन तु प्रकृतिप्रत्ययविकरणतत्तदादेशादिपरिज्ञानमन्तरेण दुर्बो-

[[191]]

Page No. १९१
धत्वात्तस्य च सर्वस्यास्माभिर्वैदिकशब्दप्रकाशे निरूपितत्वादत्रापि तन्निरूपणे ग्रन्थगौरवप्रसङ्गात्तत्रैव सर्वमवगन्तव्यम्। तदिदं याज्याकाण्डं वैश्वदेवम्। तथा चानुक्रमणिकायामुक्तम् —

“राजसूयः सब्राह्मणः पशुबन्धः सहेष्टिकः।
उपानुवाक्यं याज्याश्च अश्वमेधः सब्राह्मणः॥
सत्रायणं च होमाश्च सूक्तानि च सहेष्टिभिः।
सौत्रामणी सहाच्छिद्रैः पशुर्मेधश्च षोडश” इति॥

अनुमत्यै पुरोडाशमित्यादिको मन्त्रकाण्डस्थोऽष्टमप्रपाठको राजसूयः। अनुमत्यै इत्यादिका विधिकाण्डस्थाः षष्ठसप्तमाष्टमप्रपाठकास्त्रयो राजसूयस्य ब्राह्मणम्। वायव्यꣳ श्वेतमालभेतेत्यादिप्रपाठकोक्ताः पशुबन्धाः। प्रजापतिः प्रजा असृजतेत्यादिप्रपाठकत्रयोक्ता इष्टयः। प्रजापतिरकामयत प्रजाः सृजेयेत्यादिकमुपानुवाक्यम्। उभा वामिन्द्राग्नी इत्यादयो याज्याः। जीमूतस्येत्यादिकस्तत्र तत्रोक्तोऽश्वमेधः। सांग्रहण्येष्ट्या, इत्यादिकं तद्ब्राह्मणम्। प्रजननं ज्योतिरित्यादिप्रपाठकपञ्चकं सत्रायणम्। जुष्टो दमूना इत्यादिप्रपाठकद्वयोक्ता मन्त्रा होमाः। पीवोऽन्नाꣳ रयिवृधः सुमेधा इत्यादिप्रपाठकोक्तानि सूक्तानि। अग्निर्वा अकामयतेत्याद्यर्थप्रपाठकोक्ता इष्टयः। स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेत्यादिः सौत्रामणी। सर्वान्वा एषोऽग्नौ कामान्प्रवेशयतीत्यादीन्यच्छिद्राणि। अञ्जन्ति त्वामित्यादिकः पशुः। ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभत इत्यादिर्मेधः। अत्र याज्यानां विश्वे देवा ऋषयः। उभा वामिति द्वे त्रिष्टुभौ। इन्द्राग्नी नवतिमिति गायत्री। शुचिं नु स्तोममिति त्रिष्टुप्। वयमु त्वेति गायत्री। पथस्पथ इति त्रिष्टुप्। क्षेत्रस्य पतिनेत्यनुष्टुप्। क्षेत्रस्य पत इति तिस्त्रस्त्रिष्टुभः। यद्वाहिष्ठमित्यनुष्टुप्। अग्ने त्वमिति त्रिष्टुप्। त्वमग्ने व्रतपा इति गायत्री। यद्वो वयमिति त्रिष्टुप्। देवतास्तु तत्तन्मन्त्रव्याख्यानेनैव प्रकाशिताः। ता एता ऋषिच्छन्दोदेवता अनुष्ठानकाले स्मरणीयाः॥

इति श्रीमत्सायणचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥

[[192]]

Page No. १९३
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥

इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य
श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञपरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमः प्रपाठकः॥१॥

२

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः)

०१

(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।
ह॒रिः॒ ॐ

आप॑ उन्दन्तु जी॒वसे॑ दीर्घायु॒त्वाय॒ वर्च॑स॒
ओष॑धे॒ त्राय॑स्वैन॒ꣳ स्वधि॑त॒ मैन॑ꣳ हिꣳसी-
र्देव॒श्रूरे॒तानि॒ प्र व॑पे स्व॒स्त्युत्त॑राण्यशी॒-
याऽऽपो॑ अ॒स्मान्मा॒तरः॑ शुन्धन्तु घृ॒तेन॑ नो
घृ॒तपुवः॑ पुनन्तु॒ विश्व॑म॒स्मत्प्र व॑हन्तु रि॒प्र-
मुदा॑भ्यः॒ शुचि॒रा पू॒त ए॑मि॒ सोम॑स्य त॒नूर॑सि
त॒नुवं॑ भे पाहि मही॒नां पयो॑ऽसि वर्चो॒धा
आ॑सि॒ वर्चो॑ [१] मयि॑ धेहि वृ॒त्रस्य॑
क॒नीनि॑काऽसि चक्षु॒ष्पा अ॑सि॒ चक्षु॑र्मे पाहि॒
चित्पति॑स्त्वा पुनातु वा॒क्पति॑स्त्वा पुनातु

[[193]]

Page No. १९४
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता पु॑ना॒त्वच्छि॑द्रेण प॒वि-
त्रे॑ण॒ वासोः॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभि॒स्तस्य॑ ते
पवित्रपते प॒वित्रे॑ण॒ यस्मै॒ कं पु॒ने तच्छ॑केय॒मा
वो॑ देवास ईमहे॒ सत्य॑धार्माणो अध्व॒रे यद्वो॑
देवास आगु॒रे यज्ञि॑यासो॒ हवा॑मह॒ इन्द्रा॑ग्नी॒
द्यावा॑पृथि॒वी आप॑ ओषधी॒स्त्वं दी॒क्षाणा॒
मधि॑पतिरसी॒ह मा॒ सन्तं॑ पाहि (२)।

(व॑र्च ओषधीर॒ष्टौ च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः)।
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।

यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥१॥
आद्यप्रपाठके दर्शपूर्णमासेष्टिरीरिता।
प्रपाठकत्रयेणाथ सोमयागः प्रवक्ष्यते॥२॥

तदिदं सौम्यकाण्डम्। तथा चानुक्रमणिकायामुक्तम् —

“अध्वरप्रभृतित्रीणि तद्विधिर्वाजपेयकौ
सवाः शुक्रियकाण्डे च नवेन्दोरिति धारणा” इति॥

आप उन्दन्त्वित्यादिकमध्वरकाण्डम्। आ ददे ग्रावाऽसीत्यादिकं ग्रहकाण्डम्। उदु त्यं जातवेदसमित्यादिकं दक्षिणाकाण्डम्। तान्येतानि त्रीणि। प्राजीनवꣳशं करोतीत्यादिकं त्रयाणामेतेषां विधिः। देव सवितः प्र सुवेत्यादिकं वाजपेयस्य मन्त्रकाण्डम्। देवा वै यथादर्शं यज्ञानाहरन्तेत्यादिकं वाजपेयस्य विधिकाण्डम्। त्रिवृत्स्तोमो भवतीत्यादिकाः सवाः। नमो वाचे या चोदितेत्या-

[[194]]

Page No. १९५
दिकं शुक्रियमन्त्रकाण्डम्। देवा वै सत्रमासतेत्यादिकं तद्विधिकाण्डम्। तान्येतानि नवसंख्याकानि चन्द्रस्य काण्डानि। अतस्तेषु चन्द्र ऋषिरिति ध्यायेत्।

“सोमाङ्गे दीक्षणीयादौ दर्शमन्त्रातिदेशनात्।
दर्शोर्ध्वत्वं तत्र युक्तमग्निष्टोमोऽत्र वर्ण्यत”॥

त्रिविधः सोमयाग एकाहाहीनसत्रनामकः। एकस्मिन्नेवाहनि सवनत्रयेण निष्पाद्य एकाहः। द्विरात्रमारभ्यैकादशरात्रपर्यन्ता अहीनाः। त्रयोदशरात्रमारभ्य सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि सत्राणि। द्वादशाहस्तु द्विरूपः। तत्राहीनरूपेण द्विरात्रादीनां प्रकृतिः, सत्ररूपेण त्रयोदशरात्रादीनाम्। तस्य च द्वादशाहस्यौकाहरूपो ज्योतिष्टोमः प्रकृतिः। अत एवाऽऽम्नायते — “एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमः” इति। यद्यपि सप्तसंस्थो ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमोऽत्याग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रोऽप्तोर्यामो वाजपेयश्चेति, तथाऽप्यग्निष्टोमे कृत्स्नाङ्गजातस्योपदिष्टत्वात्स एवेतरेषां प्रकृतिः। अतः प्रथमं स एवाभिधीयते। तत्र प्रपाठकत्रयस्यानुवाकानां चार्थभेदो विनियोगसंग्रहे दर्शितः –

“द्वितीयप्रश्नमारभ्य प्रश्नत्रय उदीर्यते।
सोमयागे मन्त्रजातं तत्रावान्तरभेदतः॥१॥
क्रयः पशुर्ग्रहश्चेति प्रश्नभेदोऽवगम्यताम्।
क्रयप्रश्नेऽनुवाकाः स्युरर्थभेदाच्चतुर्दश॥२॥
प्राग्वंशावेशनं दीक्षा स्याद्देवयजनग्रहः।
सोमक्रयण्यानयनं तदीयपदसंग्रहः॥३॥
सोमोन्मानं क्रयस्तस्य शकटारोपणं गतिः।
आतिथ्योपसदस्तद्वद्भवेदुत्तरवेदिका॥
हविर्धानं काम्ययाज्या इत्यर्था अनुवाकगाः॥४॥ इति॥

तत्र प्रथमानुवाके क्षौरादिभिः संस्कृतस्य यजमानस्य प्राचीनवंशाख्यशालाप्रवेशोऽभिधीयते। आप उन्दन्त्वित्यादयः क्षौरमन्त्राः। क्षौरात्प्रागेव शाला निर्मातव्या। ततो बौधायनो दीक्षासाधनद्रव्यसंपादनपूर्वकं शालानिर्माणमाह – “अग्निष्टोमेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते कृष्णाजिनं च कृष्णविषाणं च वासश्च मेखलां च” इति। “जुष्टे देवयजने शाला कारिता भवति” इति च।

[[195]]

Page No. १९६
आपस्तम्बोऽपि “सोमेन यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो वृणीते” इत्युपक्रम्य वरणं देवयजनाध्यवसानं दीक्षणीयेष्टिं चाभिधायेदमाह — “प्राचनिवꣳशं करोति पुरस्तादुन्नतं पश्चान्निनतꣳ सर्वतः परिश्रितम्” इति।

एतदेवाभिप्रेत्य वपनविधेः पूर्वं शालां विधत्ते –

“प्राचीनवꣳशं करोति देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त प्राचीं देवा दक्षिणां पितर, प्रतीचीं मनुष्या उदीचाꣳ रुद्रा यत्प्राचीनवꣳशं करोति देवलोकमेव तद्यजमान उपावर्तते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

प्रागायतः पृष्ठवंशो यस्य गृहविशेषस्य स प्राचीनवंशः। केचित्तु वस्य देवयजनस्येति विगृह्य कृत्स्नदेवयजनविधिमेतमाहुः। देवयजनैकदेशरूपगृहसंबद्धो वंशो देवयजनसंबद्धो भवति। वंशस्य प्रागग्रत्वेन तद्गृहं यजमानो देवलोकं करोति।

गृहस्य कुड्यस्थानीयमावरणं विधत्ते —

‘परिश्रयत्यन्तर्हितो हि देवलोको मनुष्यलोकात्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

स्वर्गस्य मनुष्यैरदृश्यत्वादत्रापि तदर्थं परिश्रयणम्।

द्वाराणि विधत्ते —

‘नास्माल्लोकात्स्वेतव्यमिवेत्याहुः को हि तद्वेद यद्यमुष्मिँल्लोकेऽस्ति वा न वेति दिक्ष्वतीकाशान्करोत्युभयोर्लोकयोरभिजित्यै’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।
इहलोके तावत्सुखं प्रत्यक्षसिद्धम्। गृहक्षेत्रपुत्रमित्रादिभिस्तदुत्पादात्॥ स्वर्गे तु संदिग्धम्। यद्यविघ्नेनेदं कर्म साङ्गं समाप्येत तदा सुखमस्ति नान्यथा। भवदपि तत्सुखं नेदानीं भवति किंतु मरणादूर्ध्वम्। तदाऽपि प्रबलेन केनचिन्नरकप्रदेन कर्मणा प्रतिबन्धे सति ततोऽपि विलम्ब्येत। तस्मादिदानीमेवास्माल्लोकान्न सर्वात्मना निर्गन्तव्यमिति बुद्धिमन्त आहुः। तत एतल्लोकदर्शनाय द्वारेषु कृतेषु लोकद्वयजयो भवति।

[[196]]

Page No. १९७
आप इति। कल्पः ‘अथास्य प्राङ्मुखस्य दक्षिणं गोदानमद्भिरनुबध्याऽऽप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्वाय वर्चस इति’ इति।

गोदानं शिरसो भागः। जीवनायुर्वृद्धिब्रह्मवर्चसेभ्य आपः शिर आर्द्रीकुर्वन्तु।

ओषध इति। कल्पः- ‘ऊर्ध्वाग्रं बर्हिरनूच्छ्रयति ओषधे त्रायस्वैनमिति स्वधितिं तिर्यञ्चं निदधाति स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीरिति प्रवपति देवश्रूरेतानि प्र वप इति’ इति।

स्वाधितिः क्षुरः। देवेषु प्रसिद्धत्वेन श्रूयत इति देवश्रूर्देवनापितस्तद्रूपोऽहं वपनं कुर्वे। एतानि केशादीनि।

स्वस्तीति। बौधायनः — ‘स्वस्त्युत्तराण्यशीयेत्युक्त्वा तं प्रत्यभिमृशते’ इति।

आपस्तम्बः — ‘स्वस्त्युत्तराण्यशीयेति यजमानो जपति’ इति।

अविघ्नोत्तराणि कर्माणि प्राप्नुयाम्।

विधत्ते —

‘केशश्मश्रु वपते नखानि निकृन्तते मृता वा एषा त्वममेध्या यत्केशश्मश्रु मृतामेव त्वचममेध्यामपहत्य यज्ञियो भूत्वा मेधमुपैति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

आप इति। बौधायनः — ‘अथैनमद्भिरभिषिञ्चत्यापो अस्मान्मातरः शुन्धन्तु धृतेन नो घृतपुवः पुनन्त्विति संप्रधाव्य रजः प्रक्षालयति विश्वमस्मत्प्र वहन्तु रिप्रमिति’ इति।

आपस्तंम्बस्त्वेकमन्त्रतां मन्यते। अस्मानस्मदीया यजमानान्। क्षरदुदकमत्र घुतम्। तेन पुनन्ति पर्जन्यादयो घृतपुवः रिप्रं पापम्। इमा आपः सर्वं पापमस्मत्तोऽपनयन्तु।

उदाभ्य इति। कल्पः — ‘उदाभ्यः शुचिरा पूत एमीत्युद्गाहमानो जपति’ इति।

स्नानाचमनाभ्यां बहिरन्तश्च शुद्धः सन्नद्भ्य उद्गम्याऽऽगच्छामि।
विधत्ते —

[[197]]

Page No. १९८
‘अङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्तोऽप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन्नप्सु स्नाति साक्षादेव दीक्षातपसी अवरुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

मुण्डनादिसंस्कारो दीक्षा। आहारदिनियमस्तपः। अप्सु स्नानेन तदुभयमव्यवधानेनैव प्राप्नोति। अवतरणप्रदेशं विधत्ते —

‘तीर्थे स्नाति तीर्थे हि ते तां प्रावेशयन्’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति। उक्तमेवार्थमनूद्य स्तौति –

‘तीर्थे स्नाति तीर्थमेव समानानां भवति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति। संख्यादीनां समानानां तीर्थवत्सेव्यो भवति।

आचमनं विधत्ते –

‘आपोऽश्नात्यन्तरत एव मेध्यो भवति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

सोमस्येति। कल्पः — ‘अथ प्रदक्षिणमहतं वासः परिधत्ते सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहीति’ इति।

क्षौमवस्त्रस्य सोमोऽभिमानी देव इति तस्य वस्त्रं शरीरम्। विधत्ते – ‘वाससा दीक्षयति सौम्यं वै क्षौमं देवतया सोममेष देवतामुपैति यो दीक्षते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति। दीक्षयति संस्करोति।

मन्त्रस्य पूर्वोत्तरभागौ व्याचष्टे —

‘सोमस्य तनूरसि तनुवं मे पाहीत्याह स्वामेव देवतामुपैत्यथो आशिषमेवैतामाशास्ते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

वस्त्रपरिहितस्य सोम एव स्वा देवता। प्रकारान्तरेण प्रस्तौति —

‘अग्नेस्तूषाधानं वायोर्वातपानं पितृणां नीविरोषधीनां प्रघात आदित्यानां प्राचीनतानो विश्वेषां देवानामोतुर्नक्षत्राणामतीकाशास्तद्वा एतत्सर्वदेवत्यं यद्वासो यद्वाससा दीक्षयति सर्वाभिरेवैनं देवताभिर्दीक्षयति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

शलाकोपधानं तूषाः। तत्र तन्तूनां पूरणं तूषाधानम्। वायुना शोषणं वातपानम्। नीविर्बन्धविशेषः। प्रघातो दण्डेन शलाकोपधानेन वा प्रहारः। प्राचीनतानो दीर्घतन्तुप्रसारणम्। ओतुस्तिर्यक्तन्तुप्रसारणम्। अतीकाशाश्छिद्राणि। एतेषु क्रमेणाग्न्यादयोऽभिमानिदेवताः। भोजनं विधत्ते —

[[198]]

Page No. १९९
‘बहिःप्राणो वै मनुष्यस्तस्याशनं प्राणोऽश्नाति सप्राण एव दीक्षते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

प्राणस्थितिहेतुत्वादशनस्य प्राणत्वम्। मित्रबन्ध्वादिभिः प्रार्थितो बहु भुञ्जीतेति।

विधत्ते — ‘आशितो भवति यावानेवास्य प्राणस्तेन सह मेधमुपैति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

महीनामिति। बौधायनः — ‘अथास्यैतन्नवनीतं विचितमुदशराव उपशेते तस्य पाणिभ्यां संप्रम्लाय मुखमेव प्रथममभ्यङ्क्ते महीनां पयोऽसि वर्चोधा असि नुवर्चो मयि धेहीत्यनुलोमपादाभ्याम्’ ।

आपस्तम्बो मन्त्रभेदमाह — ‘महीनां पयोऽसीति दर्भपुञ्जीलाभ्यां नवनीतमुद्यौति वर्चोधा असीति तेन पराचीनं त्रिरभ्यङ्क्ते’ इति।

हे नवनीत त्वं गवां पयः कार्यमसि। स्निग्धतारूपं वर्चो धारयसि। अतो मयि ब्रह्मवर्चसं धेहि।

अभ्यङ्गं विधत्ते —

‘घृतं देवानां मस्तु पितृणां निष्पक्वं मनुष्याणां तद्वा एतत्सर्वदेवत्यं यन्नवनीतं यन्नवनीतेनाभ्यङ्क्ते सर्वा एव देवताः प्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

नवनीतस्य पाकजन्यास्तिस्रोऽवस्थाः पक्वं किंचित्पक्वं निःशेषपक्वं च। द्राव्यान्तरप्रक्षेपेण सुरभि निःशेषपक्वम्। अत एव बह्वृचः पठन्ति – ‘आज्यं वै देवानां सुरभि घृतं मनुष्याणामायुतं पितॄणां नवनीतं गर्भाणाम्’ इति।

प्रकारान्तरेण नवनीताभ्यङ्गं प्रस्तौति —

‘प्रच्युतो वा एषोऽस्माल्लोकादतो देवलोकं यो दीक्षितोऽन्तरेण नवनीतं तस्मान्नवनीतेनाभ्यङ्क्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

दीक्षितस्य सर्वसाधने प्रवृत्तत्वादेतल्लोकप्रच्युतिः। यागस्यासमाप्तत्वाद्देवलोकप्राप्त्यभावः। नवनीतमपि क्षीरभावात्प्रच्युत्य घृतभावं न प्राप्नोति। अतोऽन्तरालवर्तित्वसाम्यात्तेन तस्याभ्यङ्गो युक्तः। गुणद्वयं विधत्ते –

‘अनुलोमं यजुषा व्यावृत्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

मनुष्याणां नास्त्यानुलोम्ये नियमः न वाऽभ्यङ्क्ते मन्त्रोऽस्ति। तस्माद्व्यावृत्त्यै तदुभयमत्रेति नियम्यते।

[[199]]

Page No. २००
वृत्रस्येति। कल्पः – ‘अथास्यैतदाञ्जनं पिष्टं दृषदुपले सतूलया च शरेषीकया चास्य प्रङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुख उपविश्य सव्येन पाणिना दक्षिणामक्ष्यनक्ति वृत्रस्य कनीनिकाऽसि चक्षुष्पा असि चक्षुर्मे पाहीति’ इति।

मन्त्रार्थं विशदयन्नञ्जनं विधत्ते —

‘इन्द्रो वृत्रमहन्तस्य कनीनिका पराऽपतत्तदाञ्जनमभवद्यदाङ्क्ते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति। विनाशयतीत्यर्थः।

क्रमेण गुणान्विधत्ते —

‘दक्षिणं पूर्वमाऽङ्क्ते सव्यꣳहि पूर्वं मनुष्या आञ्जते न नि धावते नीव हि मनुष्या धावन्ते पञ्चकृत्व आऽङ्क्ते पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवावरुन्धे परिमितमाऽङ्क्तेऽपरिमितꣳ हि मनुष्या आञ्जते सतूलयाऽऽङ्क्तेऽपतूलया हि मनुष्या आञ्जते व्यावृत्त्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

मनुष्यस्य योषितामञ्जने वामभागपूर्वत्वं प्रसिद्धम्। अञ्जनोपेताङ्गुलेश्चक्षुषि सहसा पुनः पुनः पर्यावर्तनं निधावनं तच्च मनुष्याः कुर्वन्ति। यज्ञे सवनीयपुरोडाशद्रव्याणां पञ्चसंख्यया पङ्क्तिच्छन्दोगताक्षरसाम्याद्यज्ञस्य पाङ्क्तत्वम्।

तथा च पञ्चमप्रपाठके वक्ष्यति – ‘ब्रह्मवादिनो वदन्ति नर्चा न यजुषा पङ्क्तिराप्यतेऽथ किं यज्ञस्य पाङ्क्तत्वमिति धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्या तेन पङ्क्तिराप्यते तद्यज्ञस्य पाङ्क्तत्वम्’ (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।

परिमितमल्पं पञ्चसंख्यानियमो वा। न ह्ययं नियमो मनुष्येष्वस्ति। अग्रसहिता शरेषीका सतूला। मनुष्याणामिषीकानियम एव नास्ति कृतः सतूलत्वनियमः।

विपक्षे बाधकपूर्वकं स्वपक्षं निगमयति — ‘यदपतूलयाऽऽञ्जीत वज्र इव स्यात्स तूलयाऽऽङ्क्ते मित्रत्वाय’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

तूलरहिताशरकाष्ठस्य तीक्ष्णाग्रत्वाद्वज्रसमत्वम्।

चिदिति। कल्पः – ‘अथैनमेकविꣳशत्या दर्भपुञ्जीलैः पवयति चित्पतिस्त्वा पुनातु वाक्पतिस्त्वा पुनातु देवस्त्वा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति” इति।

[[200]]

Page No. २०१
प्रथमद्वितीयमन्त्रयोरच्छिद्रेणेत्यनुषज्यते। हे यजमान चितां ज्ञानानां पतिर्मनो देवस्त्वां पुनातु। वाचां शब्दानां पतिः सरस्वत्यसौ वा आदित्योऽच्छिद्रं पवित्रं तद्रूपोऽयं दर्भस्तोमः। जगन्निवासहेतोः सूर्यस्य रश्मिरूपा दर्भाः।

दर्भस्तोमविशिष्टं मार्जनं विधत्ते —

“इन्द्रो वृत्रमहन्त्सोऽपोऽभ्यम्रियत तासां यन्मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवमासीत्तदपोदक्रामत्ते दर्भ अभवन्यद्दर्भपुञ्जीलैः पवयति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस्ताभिरेवैनं पवयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

मेध्यं शुद्धं, यज्ञियं यज्ञार्हं, सदेवं देवताप्रियम्। उत्पवनब्राह्मणे दर्भोत्पत्तिर्व्याख्याता।

दर्भस्तोमस्य संख्याविशेषान्विधत्ते —

“द्वाभ्यां पवयत्यहोरात्राभ्यामेवैनं पवयति त्रिभिः पवयति त्रय इमे लोका एभिरेवैनं लोकैः पवयति पञ्चभिः पवयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञायैवैनं पवयति षड्भिः पवयति षड्वा ऋतव ऋतुभिरेवैनं पवयति सप्तभिः पवयति सप्त छन्दाꣳसि छन्दोभिरेवैनं पवयति नवभिः पवयति नव वै पुरुषे प्राणाः सप्राणमेवैनं पवयत्येकविꣳशत्या पवयति दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पद्या आत्मैकविꣳशो। यावनेव पुरुषस्तमपरिवर्गं पवयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

“गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्पङ्क्त्या सह। बृहत्युष्णिहा ककुत्सूचीभिः शिम्यन्तु त्वा” इति कश्चिन्मन्त्र आम्नायते। तत्रोष्णिक्ककृभोरवान्तरभेदपरित्यागेन सप्त च्छन्दांसि। संचारस्थानभूतच्छिद्राभिप्रायेण प्राणानां नवत्वम्। अपरिवर्गं निःशेषम्। एकविंशतिपक्ष एवात्रानुष्ठेयः। “एकविꣳशत्या दर्भपुञ्जीलैः पवयति” इति बह्वृचब्राह्मण आम्नातत्वात्। तत्प्रशंसार्थमितरे पक्षा अवयुत्यानुवादः।

मन्त्रं व्याचष्टे —

“चित्पतिस्त्वा पुनात्वित्याह मनो वै चित्पतिर्मनसैवैनं पवयति वाक्पतिस्त्वा पुनात्वित्याह वाचैवैनं पवयति देवस्त्वा सविता पुनात्वित्याह सवितृप्रसूत एवैनं पवयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

[[201]]

Page No. २०२
तस्येति। कल्पः – “यजमानं वाचयति तस्य ते पवित्रपते पवित्रेण यस्मै कं पुने तच्छकेयमिति” इति।

आदित्यरूपस्याच्छिद्रपवित्रस्य पतिः प्रेरकोऽन्तर्यामी। हे पवित्रपते तादृशस्य तव पवित्रेण यस्मा अग्निष्टोमकर्मणे कमात्मानं शोधयामि तत्कर्तुं शक्तो भूयासम्।

एतमभिप्रायं दर्शयति —

“तस्य ते पवित्रपते पवित्रेण यस्मै कं पुने तच्छकेयमित्याहाऽऽशिषमेवैतामाशास्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति।

आ व इति। बौधायनः – “अथैनं सव्ये पाणावभिपाद्य शालामानयति आ वो देवास ईमहे सत्यधर्माणो अध्वरे यद्वो देवास आगुरे यज्ञियासो हवामह इति” इति।

अपस्तम्बः — “आ वो देवास ईमहे इति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशे प्रविश्य” इति।

हे देवा युष्माकं संबन्धिन्यस्मिन्नध्वरे वयं सत्यधर्माणोऽवश्यंभाव्यनुष्ठानपरा आगच्छामः। हे यज्ञसंबन्धिनो देवा यस्मादागुरे कर्मोद्यमे युष्मानाह्वास्यामस्तस्माद्वयमत्राऽऽगच्छामः।

इन्द्राग्नी इति। बौधायनः — “पूर्वया द्वारा शालां प्रपादयति, इन्द्राग्नी द्यावापृथिवि आप ओषधीरिति” इति।

आपस्तम्बः – ‘इन्द्राग्नी द्यावापृथिवी आप ओषधीरित्यपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्य” इति।

हे इन्द्रादय एनमनुजानीतेति शेषः।

त्वमिति। बौधायनः — अथैनमग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणत उदङ्मुखमुपवेश्याऽऽहवनीयमीक्षयति त्वं दीक्षाणामधिपतिरसीह मा सन्तं पाहीति” इति।

आपस्तम्बः — “त्वं दीक्षाणामधिपतिरसीत्याहवनीयमुपोपविशति” इति।

हे आहवनीय त्वं दीक्षारूपाणां नियमानां पालकोऽस्यतस्त्वत्समीपे स्थितं मां पालय।

पूर्वोक्तपूतत्वप्रशंसापूर्वकं प्राचीनवंशप्रवेशं विधत्ते —

[[202]]

Page No. २०३
“यावन्तो वै देवा यज्ञायापुनत त एवाभवन्य एवं विद्वान्यज्ञाय पुनीते भवत्येव बहिः पवयित्वाऽन्तः प्रपादयति मनुष्यलोक एवैनं पवयित्वा पूतं देवलोकं प्रणयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

अभवन्नैश्वर्यं प्राप्तः। भवत्येवैश्वर्यं प्राप्नोत्येव।

अत्र विनियोगसंग्रहः –

“आपः शिर उनत्त्योष दर्भोऽत्रान्तर्हितः स्वधि।
क्षुरं निधाय देवश्रूर्वपेत्स्वस्ति तदा जपेत्॥१॥
आपः स्नायादुदा जप्यं सोम वस्त्रपरिग्रहः।
महीति नवनीतस्य ग्रहो वर्चोऽतिलेपनम्॥२॥
वृत्रेत्याङ्क्ते चित्पतिस्त्वात्रिभिर्दर्भेण पावयेत्।
तस्येति जपति स्वामी ह्या वः प्राग्वंशवेशनम्॥३॥
इन्द्राग्नी दक्षिणे गत्वा त्वमित्युपविशेदिह।
प्रथमे ह्यनुवाकेऽस्मिन्मन्त्रा अष्टादशेरिताः॥४॥ इति।

अथ मीमांसा।

चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“किं दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यागकः।
अङ्गाङ्गिता वा कालो वा ह्यपारार्थ्याय चाङ्गता॥
दर्शादिलक्षिते काले सोमयागो विधीयते।
स्वनन्त्रफलवत्त्वेन न युक्ताऽङ्गाङ्गिता तयोः” इति।

इदमाम्नायते – “दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत” इति। तत्रोभयोराग्निमारुतानूयाजवदन्याधीनत्वाभावद्दर्शपूर्णमासोक्तेः पारार्थ्यपरिहाराय सोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वबोधकोऽयं संयोग इति चेन्मैवम्। स्वतन्त्रफलवतः सोमयागस्याङ्गत्वासंभवात्। फलवत्संनिधावफलं तदङ्गमिति न्यायात्। न चात्र बृहस्पतिसवन्यायेन सोमधर्मकमफलं कर्मान्तरं विधीयत इति शक्यं वक्तुम्। सोमशब्दस्य बृहस्पतिसवशब्दवन्नामत्वाभावेन धर्मातिदेशकत्वाभावत्। क्त्वाप्रत्ययस्तु असत्यङ्गाङ्गिभावे कर्त्रैक्यमात्रेणोपपद्यते। तस्माद्दर्शपूर्णमासशब्दस्य पारार्थ्ममभ्युपेत्यापि तदिष्ट्युपलक्षित उत्तरकाले सोमविधिरयम्।

एतदेवाभिप्रेत्य रथरूपकमाम्नायते —

[[203]]

Page No. २०४
“एष वै देवरथो यद्दर्शपूर्णमासौ यो दर्शपूर्णमासाविष्ट्वा सोमेन यजते रथस्पष्ट एवावसाने वरे देवानामवस्यति” (सं. का. २ प्र. ५ अ. ६) इति।

अवसाने निश्चिते वरे मार्गे यथा रथेन क्षुण्णे मार्गे गन्तुः कण्टकपाषाणादिबाधराहित्येन सुखं भवति तथा प्रथमं दर्शपूर्णमासाविष्टवत उत्तरकाले तदिष्टिविकृतिषु सोमाङ्गभूतदीक्षणीयाप्रायणीयादिषु कर्मानुष्ठानं सुकरं भवतीत्यर्थः। तस्मात्कालार्थः संयोगः।

पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्।

“दर्शादीष्ट्वा सोमयागः क्रमोऽयं नियतो न वा।
उक्तेराद्यो न सोमस्याऽऽधानानन्तरताश्रुतेः” इति॥

दर्शपूर्णमासाविष्ट्वा सोमेन यजेतेति क्त्वाप्रत्ययेनावगम्यमानः क्रमो नियत इति चेन्मैवम्। सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्नीना दधीतेत्याधानानन्तरताया अपि श्रवणात्। तस्मादिष्टिसोमयोः पौर्वापर्यं न नियतम्।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“विप्रस्य सोमपूर्वत्वं नियतं वा न वाऽग्रिमः।
उत्कर्षतो नैवमग्नीषोमीयस्यैव तच्छ्रुतेः” इति॥

इष्टिपूर्वत्वं सोमपूर्वत्वं च विकल्पितमिति यदुक्तं तत्र ब्राह्मणस्य सोमपूर्वत्वमेव नियतम्। कुतः उत्कर्षश्रवणात् “आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतया स सोमेनेष्ट्वाऽग्नीषोमीयो भवति यदेवादः पौर्णमासं हविस्तत्तर्ह्यनु निर्वपेत्तर्ह्युभयदेवतो भवति” इति। अस्यायमर्थः — प्रजापतेर्मुखादग्निब्राह्मणश्चेत्युभावुत्पन्नौ। ततो ब्राह्मणस्यैकैव देवतेत्याग्नेय एव ब्रह्मणो न तु सौम्यः। सोमस्य तद्देवतात्वाभावात्। यदा स ब्राह्मणः सोमेन यजति तदा सोमोऽऽप्यस्य देवतेत्यग्नीषोमीयो भवति। तस्याग्नीषोमीयस्य ब्राह्मणस्यानुरूपं पौर्णमासमग्नीषोमीयपुरोडाशरूपं हविः सोमादूर्ध्वमनुनिर्वपेत्। तदा स ब्राह्मणो देवताद्वयसंबन्धी भवतीति। यद्यप्यत्र कर्मान्तरं किंचिद्विधीयत इति कश्चिन्मन्येत तथाऽपि पौर्णमासं हविरिति विस्पष्टं प्रत्यभिज्ञानान्न कर्मान्तरं किंतु दर्शपूर्णमासयोः सोमादूर्ध्वमुत्कर्षः। तस्माद्विप्रस्य सोमपूर्वत्वमेव नियतमिति प्राप्ते ब्रूमः — नात्र दर्शशब्दः पूर्ण-

[[204]]

Page No. २०५
मासशब्दो वा कश्चिद्यागवाची श्रूयते। पौर्णमासमित्येष तद्धितान्तो हविर्विशेषणात्वेनोपन्यस्यते। तच्च हविरग्नीषोमीयपुरोडाशरूपमिति देवताद्वयेन संस्तवादवगम्यते। तस्मादेकस्यैव हविष उत्कर्षो न तु कृत्स्नयोर्दर्शपूर्णमासयोः। तथा सति ब्राह्मणस्यैकस्मिन्नेवाग्नीषोमीयपुरोडाशे सोमपूर्वत्वनियमः। इतरत्र क्षत्रियवैश्ययोरिवास्यपीष्टिपूर्वत्वसोमपूर्वत्वे विकल्प्येते।

तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्।

“दिशं प्रतीचीं मनुजा व्यभजन्तेत्यसौ विधिः।
वादो वाऽत्र पुराकल्पस्तुत्यर्थो विधिमर्हति॥
प्राचीनवंशवाक्योक्तेर्विधानस्यौकवाक्यतः।
दिग्विधावर्थवादोऽयमुपवीते निवीतवत्” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते —

“प्राचीनवꣳशं करोति देवमनुष्या दिशो व्यभजन्त प्राचीं देवा दक्षिणा पितरः प्रतीचीं मनुष्या उदीचीꣳ रुद्रा यत्प्राचीनवꣳशं करोति देवलोकमेव तद्यजमान उपावर्तते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति। तत्र देवादीनां कर्मानधिकारान्न तत्र विधिशङ्का। मनुष्याः प्रतीचीं विभजेयुरित्येव विधिः स्यात्। कुतः। पुराकल्परूपेणार्थवादेन स्तूयमानत्वात्। पूर्वपुरुषाचरितत्वाभिधानं पुराकल्पः। व्यभजन्तेत्यनेन भूतार्थवाचिना तदभिधीयते। तस्माद्विधिरयमिति पूर्वः पक्षः। यस्य मण्डपविशेषस्योपरि वंशाः प्रागग्रा भवन्ति स प्राचीनवंशः। तद्विध्येकवाक्यत्वाभ्युपगमादर्थवादः। सायंकालीनर्घ्यादौ प्रतीची प्राप्ता।

तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् —

“वपतीत्युपकारः किं द्वयोर्मुख्याङ्गयोरुत।
मुख्य एव द्वयोरस्य कृत्स्नकर्तृगतत्वतः॥
युक्तः शास्त्रीयसंस्कारो मुख्येऽस्य फलभोगि(जि)नः।
विनाऽपि संस्कृतिं दृष्टं कर्तृत्वं तस्य नास्ति सः” इति॥

ज्योतिष्टोमे केशश्मश्रुवपनपयोव्रतादयो यजमानसंस्कारा आम्नाताः। ग्रहैः सोमहोमो ज्योतिष्टोमे मुख्यः। अग्नीषोमीयपश्वादिकमङ्गम्। तत्र द्वयोर्मुख्याङ्गयोरेते वपनादय उपकुर्वन्ति। कुतः। कर्तृधर्मत्वात्। यजमानो हि कर्तृतया

[[205]]

Page No. २०६
वपनादिभिः संस्क्रियते। कर्तृत्वं च यथा मुख्यं प्रति तस्य विद्यते तथाऽङ्गं प्रत्यप्यस्ति। तस्मादुभयोरुपकार इति चेन्मैवम्। द्वै हि यजमानस्याऽऽकारौ क्रियाकर्तृत्वं फलभोक्तृत्वं चेति। तयोरदृष्टः फलभोगः क्रियानिष्पत्तिश्च दृष्टा। तथा सति वपनादिकृतोपकारस्याप्यदृष्टत्वाद्भोक्तृशेषा वपनादयः फलभोगसाधने मुख्य एव पर्यवस्यन्ति। वपनादिसंस्काररहितैत्विग्भिः कृषीवलादिभिश्च क्रिया निष्पाद्यमाना दृश्यते। ततस्तत्र कर्तृत्वाकारे वपनादिकृतः स उपकारो नास्ति। तस्माददृष्टफलभोजिनो यजमानस्य योऽयमदृष्टरूपः शास्त्रीयसंस्कारः सोऽयं मुख्ये कर्मणि युक्तो नाङ्गेषु। नात्र पूर्ववद्वाक्यमस्ति। येन परम्परया फलसाधनाङ्गेषु वपनाद्युपकारः शङ्क्येत। प्रकरणं तु मुख्यस्यैव न त्वङ्गानाम्। तस्मान्न तेषूपकारः।

तत्रैवाष्टमे पादे चिन्तितम् —

“संस्कारा वपनाद्या, किमध्वर्योः स्वामिनोऽथवा।
अध्वर्योस्तत्र शक्तत्वात्तद्वेदोक्तेश्च तस्य ते॥
संस्कारैर्योग्यतां प्राप्य स्वकार्यं कर्तुमृत्विजः।
क्रीणात्यन्यक्रिया तेषां संस्क्रिया यजमानगा” इति॥

आप उन्दन्तु जीवस इत्याद्याः संस्कारमन्त्राः। तद्विधयश्चाध्वर्युवेदे समाम्नाताः – “केशश्मश्रु वपते नखानि निकृन्तते” इति। शक्तश्चाध्वर्युर्वपनादौ। तस्मात्तस्याध्वर्योर्वपनादिसंस्कारा इति चेन्मैवम्। वपनादिसंस्कारा यजमानगतमालिन्यमपनीय यागयोग्यतामुत्पादयितुं क्रियन्ते। तथा च ब्राह्मणम् — “केशश्मश्रु वपते नखानि निकृन्तते मृता वा एषा त्वगमेध्या यत्केशश्मश्रु मृतामेव त्वचममेध्यामपहत्य यज्ञियो भूत्वा मेधमुपैति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १) इति। न ह्यद्वर्युवपनेन यजमानगता मृता त्वगपैति। योग्यस्य हि कर्माधिकारे सति पश्चात्प्रयासरूपेषु व्यापारेषु स्वयमशक्तः सन्कर्मकरानृत्विजः परिक्रीणाति। लोकेऽपि रोगिणः स्वामिन औषधाद्यानयन एव भृत्या जीवितदानेन परिक्रीयन्ते। न तु तदौषधं भृत्याः सेवन्ते। तस्मादितरक्रियार्त्विजाम्। संस्कारस्तु यजमानस्य। क्वचित्तु वचनादृत्विजामपि संस्कारोऽस्तु।
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

[[206]]

Page No. २०७
“जुह्वाः पर्णमयीत्वेन न पापश्रुतिरञ्जनात्।
वैरिदृग्वर्जनं वर्म प्रयाजैः पुरुषाय किम्॥
क्रतवे वाऽग्रिमो भानात्फलस्य न हि साध्यता।
विभाति क्रतवे तस्मादर्थवादः फलं भवेत्” इति॥

इदमाम्नायते — “यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न पापꣳ श्लोकꣳ शृणोति यदाङ्क्ते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते यत्प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते वर्मैव तद्यज्ञाय क्रियते वर्म यजमानाय भ्रातृव्याभिभूत्यै” इति। तत्र यज्जुह्वाः प्रकृतिभूतं पर्णद्रव्यं यश्चाञ्जनेन चक्षुःसंस्कारो यच्च प्रयाजानूयाजरूपं वर्म तत्त्रितयं पुरुषार्थत्वेन विधीयते। कुतः। पापश्लोकश्रवणराहित्यादेः पुरुषसंबन्धिफलस्य प्रतिभानादिति चेन्मैवम्। फलं हि साध्यं भवति। न चात्र साध्यता प्रतिभासते। न शृणोति वृङ्क्ते वर्म क्रियत इति वर्तमानत्वनिर्देशात्। अतः क्रत्वर्था एते विधयः। तत्र पर्णमयीत्वस्यानारभ्याधीतस्यापि वाक्येन क्रतुसंबन्धः। संस्कारक(व)र्मणोस्तु प्रकरणेन। क्रत्वर्थानां क्रतुनिष्पादनव्यतिरेकण फलाकाङ्क्षया असंभवद्वर्तमाननिर्देशस्य विपरिणामं कृत्वाऽपि फलं कल्पयितुं न शक्यम्। तस्मात्फलवत्त्वभ्रमहेतुः पापश्लोकराहित्यादिरर्थवादः।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“नानुषङ्गोऽनुषङ्गो वाऽच्छिद्रेणेत्यस्य शेषिणौ।
चित्पतिस्त्वेत्यनाकाङ्क्षावतो नात्रानुषज्यते॥
करणत्वं क्रियापेक्षं क्रिया चैका पुनात्विति।
मन्त्रद्व(त्र)येऽतस्तद्द्वारा सर्वशेषोऽनुषज्यते” इति।

ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे पठ्यते — “चित्पतिस्त्वा पुनातु, वाक्पतिस्त्वा पुनातु, देवस्त्वा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः” इति। तत्र तृतीयमन्त्रशेषोऽच्छिद्रेणेत्यादिभागः प्रथमद्वितीयमन्त्रयोर्नानुषज्यते। कुतः। न हि चित्पतिस्त्वा पुनातु वाक्पतिस्त्वा पुनात्वित्यनयोर्मन्त्रयोः शेषिणोः संपूर्णवाक्ययोः काचिच्छेषाकाङ्क्षाऽस्तीति प्राप्ते ब्रूमः – मा भूच्छेषिणोराकाङ्क्षा तथाऽपि शेषस्याऽऽकाङ्क्षाऽस्तीति। पवित्रेण रश्मिभिरित्युक्तं करणत्वं क्रियामपेक्षते। क्रिया च पुनात्वित्येषा त्रिष्वपि मन्त्रेष्वेका। तथा च क्रियया संबद्धः शेषः क्रियाद्वारा तृतीयमन्त्रे निरपेक्षेऽपि यथाऽन्वेति तथा पूर्वयोरप्यन्वेतु। तस्मादनुषङ्गः।

[[207]]

Page No. २०८
अथ च्छन्दः।

आप उन्दन्त्विति द्विपदा गायत्री। आपो अस्मानिति द्विपदा विराट्। विश्वमित्येकपदा विराट्। उदाभ्य इति तद्वत्। चित्पतिरित्यनुषङ्गे सति तिस्रो गायत्र्यः। आ वो देवास इत्यनुष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥

०२

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।

अकू॑त्यै प्र॒युजे॒ऽग्नये॒ स्वाहा॑ मे॒घायै॒ मन॑से॒ऽ
ग्नये॒ स्वाहा॑ दी॒क्षायै॒ तप॑से॒ऽग्नये॒ स्वाहा॒ सर॑-
स्वत्यै पू॒ष्णे॑ऽग्नये॒ स्वाहाऽऽपो॑ देवीर्बृहतीर्विश्व
शंभुवो॒ द्यावा॑पृथि॒वी उ॒र्व॑न्तरि॑क्षं॒ बृह॒स्पति॑र्नो
ह॒विषा॑ वृधातु॒ स्वाहा॒ विश्वे॑ देवस्य॑ ने॒तुर्मर्तो॑
वृणीत स॒ख्यं विश्वे॑ रा॒य इ॑षुध्यसि द्यु॒म्नं वृ॑णीत
पु॒ष्यसे॒ स्वाह॑र्क्सा॒मयोः॒ शिल्पे॑ स्थ॒स्ते वा॒मा
र॑भे॒ ते मा॑ [१] पा॒तमाऽऽस्य य॒ज्ञस्यो॒दृच॑
इ॒मां धिय॒ꣳ शिक्ष॑माणस्य देव॒ क्रतुं॒ दक्षं॑ वरुण॒
सꣳशि॑शाधि॒ ययाऽति॒ विश्वा॑ दुरि॒ता तरे॑म
सु॒तर्मा॑णु॒मधि॒ नाव॑ꣳ रुहे॒मोर्ग॑स्याङ्गिर॒स्यूर्ण॑
म्रदा॒ ऊर्जं॑ मे यच्छ पा॒हि मा॒ मा मा॑ हिꣳ-
सी॒र्विष्णोः॒ शर्मा॑सि॒ शर्म॒ यज॑मानस्य॒ शर्म॑
मे यच्छ॒ नक्ष॑त्राणां माऽतीका॒शात्पा॒हीन्द्र॑स्य॒
योनि॑रसि॒ (२) मा मा॑ हिꣳसीः कृ॒ष्यै
त्वा॑ सुस॒स्यायै॑ सुपिप्प॒लाभ्य॒स्त्वौष॑धीभ्यः

[[208]]

Page No. २०९
सूप॒स्था दे॒वो वन॒स्पति॑रू॒र्ध्वो मा॑ पा॒ह्यो-
दृचः॒ स्वाहा॑ य॒ज्ञं मन॑सा॒ स्वाहा॒ द्यावा॑पृ-
थि॒वीभ्या॒ꣳ स्वाहो॒रोर॒न्तरि॑क्षा॒त्स्वाहा॑ य॒ज्ञं
वाता॒दा र॑भे [३]।

(मा॒ योनि॑रसि त्रि॒ꣳशच्च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥१॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकं द्वितीयोऽनुवाकः)।

प्रथमानुवाके प्राचीनवंशप्रवेशोऽभिहितः। अथ प्रविष्टस्य दीक्षानियमरूपेण तपसा शरीरशुद्धौ सत्यां पश्चाद्देवयजनस्वीकारादियोग्यतेति द्वितीयानुवाके दीक्षा विधीयते। तत्र दीक्षणीयेष्टावध्वरमन्त्राणामतिदेशतः प्राप्तत्वाद्दीक्षाहुत्यादिमन्त्रा एवोच्यन्ते।

आकूत्या इति। कल्पः – “आज्यस्थाल्याः स्रुवेणोपघातं दीक्षाहुतीर्जहोति आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहा दीक्षायै तपसेऽग्नये स्वाहा सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेत्यथ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा स्रुचा पञ्चमीं जुहोति आपो देवीर्बृहतीर्विश्वशंभुवो द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्षं बृहस्पतिर्नो हविषा वृधातु स्वाहेति” इति।

यज्ञं करिष्यामीत्येवंविधो मानसः संकल्पः आकूतिः। तत्संपूर्त्यर्थमविघ्नेन मां प्रेरयते वह्नये हविरिदं हुतमस्तु। श्रुतयो फलसाधनयोर्धारणाशक्तिर्मेधा। तत्सिद्ध्यर्थं मदीयमनोभिमानिने वह्नये हुतमस्तु। दीक्षा व्रतनियमः। तत्सिद्ध्यर्थं मदीयतपोभिमानिने वह्नये हुतमस्तु। मन्त्रोच्चारणशक्तिः सरस्वती। तत्सिद्ध्यर्थं वागिन्द्रियपोषकाय वह्नये हुतमस्तु। बृहस्पतिरस्माकं हविषा वर्धताम्। हे आपो भवत्योऽपि वर्धन्ताम्। द्यावापृथिव्यौ वर्धेताम्। विस्तीर्णमन्तरिक्षं च वर्धताम्। कीदृश्य आपः। देवीर्वृष्टिरूपेण द्युलोकादागताः। बृहतीर्बहुलाः। विश्वशंभुवः सस्यपाचनेन सर्वस्य जगतः सस्यं कुर्वत्यः।

[[209]]

Page No. २१०
आहुतीर्विधत्ते —
“अदीक्षित एकयाऽऽहुत्येत्याहुः स्रुवेण चतस्रो जुहोति दीक्षितत्वाय स्रुचा पञ्चमीं पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवावरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

प्रथममन्त्र आकूत्युपयोगमाह —

“आकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्याहाऽऽकूत्या हि पुरुषो यज्ञमभि प्रयुङ्क्ते यजेयेति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

यदा मनसाऽऽकूतिस्तदा पुरुष क्रत्विजामग्रे यज्ञमभिलक्ष्य यजेयेति वाचं प्रयुङ्क्ते।

द्वितीयमन्त्रे मेधोपयोगमाह —

“मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहेत्याह मेधया हि मनसा पुरुषो यज्ञमभिगच्छति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

श्रुतयोः फलसाधनयोरविस्मरणेन धृतयोर्मनसा यज्ञकर्तव्यतां प्रतिपद्यते। तपोभिमानिनो वह्नेरनुग्रहेण दीक्षासिद्धिः स्पष्टेत्यभिप्रेत्य तृतीयमन्त्रो न व्याख्यातः।

चतुर्थमन्त्रे पदवाक्ययोरर्थमाह —

“सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेत्याह वाग्वै सरस्वती पृथिवी पूषा वाचैव पृथिव्या यज्ञं प्रयुङ्क्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

वाचा मन्त्रोच्चारणसिद्धिः। पृथिव्या यज्ञस्य देवयजनव्रीह्यादिद्रव्यसिद्धिः।
पञ्चममन्त्रस्य पूर्वभागे बहुविशेषणाभिप्रायमाह —

“आपो देवीर्बृहतीर्विश्वशंभुव इत्याह या वै वर्ष्यास्ता आपो देवीर्बृहतीर्विश्वशंभुवः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

वर्षे भवा वर्ष्याः।

विपक्षे बाधमाह —

“यदेतद्यजुर्न ब्रूयाद्दिव्या आपोऽशान्ता इमं लोकमागच्छेयुः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

दिव्यत्वादशनिवदपामशान्तत्वम्।

यस्मान्मन्त्रोक्तगुणस्तुत्या जलदेवतायाः शान्तिस्तस्माच्छान्ताः सुखकारिण्य इत्येतं स्वपक्षमुपसंहरति —

[[210]]

Page No. २११
“आपो देवीर्बृहतीर्विश्वशंभुव इत्याहास्मा एवैना लोकाय शमयति तस्माच्छान्ता इमं लोकमागच्छन्ति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

मन्त्रस्य द्वितीयतृतीयभागयोरुपयोगमाह —

द्यावापृथित्री इत्याह द्यावापृथिव्योर्हि यज्ञ उर्वन्तरिक्षमित्याहान्तरिक्षे हि यज्ञः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

भूमौ देवयजनमन्तरिक्षेऽनुष्ठानाय संचारो दिवि फलमिति यज्ञस्य लोकत्रयवर्तित्वम्।

मन्त्रस्य चतुर्थभागाभिप्रायमाह —

“बृहस्पतिर्नो हविषा वृधात्वित्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै यज्ञमवरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

देवानां मध्ये बृहस्पतेर्गुरुत्वेन परब्रह्मस्वरूपत्वम्।

हविषा विधेरिति शाखान्तरमन्त्रपाठस्तं निन्दित्वा स्वपाठं प्रशंसति —

“यद्ब्रूयाद्विधेरिति यज्ञस्थाणुमृच्छेद्वृधात्वित्याह यज्ञस्थाणुमेव परिवृणाक्ति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

बृहस्पतिर्विदधात्वित्युक्ते सत्यभिवृद्धेरसूचितत्वाद्यज्ञविघ्नं यजमानः प्राप्नुयाद्वृधात्वित्युक्त्या तत्परिहारः।

विश्व इति। बौधायनः – ‘अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽऽज्यपूर्णेन(र्णया) स्रुचौद्ग्राहणं जुहोति विश्वे देवस्य नेतुर्मर्तो वृणीत सख्यं विश्वे राय इषुध्यसि द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहेति” इति।

आपस्तम्बः — “द्वादशगृहीतेन स्रुचं पूरयित्वा विश्वे देवस्य नेतुरिति पूर्णाहुतिꣳ षष्ठीम्” इति।

विश्वे विश्वात्मकस्य नेतुर्जगन्निर्वाहकस्य देवस्य सख्यमनुग्रहं मर्तो मरणवान्यजमानः सहसा वृणीत तच्च सख्यमीदृशेन स्तोत्रेण लभ्यते। विश्वे हे विश्वात्मक रायो धनस्येषुध्यसीशिषे। स्तुत्वा(त्या) पुष्यसे यज्ञपोषणाय द्युम्नं धनं याचेत। इदं हविस्तव हुतमस्तु।

तमिममौद्ग्रहणहोमं विधास्यन्नाख्यायिकया पदं निर्वक्ति —

“प्रजापतिर्यज्ञमसृजत सोऽस्मात्सृष्टः पराङैत्सप्रयजुव्लीनात्प्र साम तमृगुदयच्छद्यदृगुदयच्छत्तदौद्ग्रहणस्यौद्ग्रहणत्वम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

[[211]]

Page No. २१२
पलायमानं यज्ञपुरुषं गृहीतुं प्रजापतिना प्रेरितानां त्रिविधमन्त्रपुरुषणां मध्ये यजुःसामपुरुषौ स यज्ञः प्रकर्षेणाव्लीनादावृणोत्। ऋग्देवता तु तं यज्ञमुदगृह्णात्तस्मादेतदृक्साध्यमनुष्ठानमौद्ग्रहणम्।

तदेतद्विधत्ते —

“ऋचा जुहोति यज्ञस्योद्यत्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

तदीयं छन्दः प्रशंसति —

“अनुष्टुप्छन्दसामुदयच्छदित्याहुस्तस्मादनुष्टुभा जुहोति यज्ञस्योद्यत्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

एतन्मन्त्रगतमृक्त्वं छन्दश्च यथा प्रशस्तं तथैव पदसंख्यामपि प्रशंसति —

“द्वादश वात्सबन्धनान्युदयच्छन्नित्याहुस्तस्माद्द्वादशभिर्वात्सबन्धविदो दीक्षयन्ति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

यथा वत्स एकैकेन पाशेन प्रबध्यते तथा विश्वे देवस्येत्यादिषु द्वादशसु पदेष्वेकैकेन पदेन यज्ञो बध्यतेऽतस्तानि पदानि वात्सबन्धानि। वत्सस्येव बन्धो वत्सबन्धः। तदीयानि पदानि यज्ञमुदगृह्णन्तीत्याहुः पूर्वेऽभिज्ञाः। तद्विदोऽध्वर्यव इदानीमपि तैः पदैर्जुह्वति।

पूर्वमभिज्ञप्रसिद्ध्या छन्दसः प्रशंसा कृता। इदानीं वागात्मकत्वेन च्छन्दः स्तूयते —

“सा वा एषर्गनुष्टुग्वागनुष्टुग्यदेतयर्चा दीक्षयति वाचैवैनꣳ सर्वथा दीक्षयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

अनुष्टुभो वाग्विशेषत्वेन वाग्रूपत्वम्। छन्दोऽन्तरस्यापि तत्सममिति चेत्तर्हि प्रसङ्गे सति तदपि तथा स्तोतव्यम्।

लिङ्गोपजीवनेन मन्त्रं स्तौति —

“विश्वे देवस्य नेतुरित्याह सावित्र्येतेन मर्तो वृणीत सख्यमित्याह पितृदेवत्यैतेन विश्वे राय इषुध्यसीत्याह वैश्वदेव्येतेन द्युम्नं वृणीत पुष्यस इत्याह पौष्ण्येतेन सा वा एषर्क्सर्वदेवत्या यदेतयर्चा दीक्षयति सर्वाभिरेवैनं देवताभिर्दीक्षयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

प्रथमपादे सवितृपर्यायस्य नेतृशब्दस्य प्रयोगेण सावित्रत्वम्। द्वितीयपादे

[[212]]

Page No. २१३
मर्तशब्देन मृतपितृसूचनात्पितृदेवत्यत्वम्। तृतीयपादे विश्वशब्दस्य प्रयोगाद्वैश्वदेवत्वम्। चतुर्थपादे पुष्यस इत्युक्तत्वात्पौष्णत्वम्।

अक्षरसंख्यामुपजीव्य स्तौति —

“सप्ताक्षरं प्रथमं पदमष्टाक्षराणि त्रीणि यानि त्रीणि तान्यष्टावुपयन्ति यानि चत्वारि तान्यष्टौ यदष्टाक्षरा तेन गायत्री यदेकादशाक्षरा तेन त्रिष्टुग्यद्द्वादशाक्षरा तेन जगती सा वा एषर्क्सर्वाणि च्छन्दाꣳसि यदेतयर्चा दीक्षयति सर्वेभिरेवैनं छन्दोभिर्दीक्षयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

प्रथमं पदमृचि प्रथमः पादः। द्वितीयादिषु त्रिषु पादेष्वस्ति प्रत्येकमक्षरगताष्टत्वसंख्या। द्वितीयपादे सखियमित्यक्षरत्रयेणाष्टत्वं पूरणीयम्। प्रथमपादं द्वेधा विभज्य त्रिण्यक्षराणि तृतीयपादे चत्वारि चतुर्थपादे गणनीयानि। तथा सति द्वितीयतृतीयचतुर्थपादा अक्षरसंख्याभिर्गायत्र्यादिसमा इति च्छन्दस्त्रयसंपत्तिः। गायत्र्यदीनां त्रयाणां सवनत्रये प्राधान्यात्सर्वच्छन्दःसंपत्तिः।

सप्तसंख्यामुपजीव्य स्तौति —

“सप्ताक्षरं प्रथमं पदꣳ सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशुनेवावरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

विश्वे देवस्य नेतुरित्यत्र सप्ताक्षराणि। प्रोष्वस्मै पुरो रथमित्यस्यां च शक्वर्यामृचि सप्त पादाः। शक्वर्याः पशुप्रदत्वात्पशुरूपत्वम्।

अशेषजगद्व्यवहारसमत्वेन मन्त्रं स्तौति —

“एकस्मादक्षरादनाप्तं प्रथमं पदं तस्माद्यद्वाचोऽनाप्तं तन्मनुष्या उपजीवन्ति पूर्णया जुहोति पूर्ण इव हि प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै न्यूनया जुहोति न्यूनाद्धि प्रजापतिः प्रजा असृजत प्रणानाꣳ सृष्ट्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. २) इति।

यस्मादस्यामृचि प्रथमः पाद एकेनाक्षरेण न्यूनस्तस्मान्मनुष्या वाचः स्वरूपमनाप्तमसंपूर्णमुपजीवन्ति। मूलाधारादुत्पन्नो वायुर्मूर्धपर्यन्तं प्रसृतो वक्त्रे तत्तत्स्थानेषु वर्णानुत्पादयति। तदिदं वर्णाभिव्यक्तिलक्षणं वाचश्चतुर्थं पदम्। पूर्वाणि तु त्रीणि कण्ठादध एव रूढत्वान्नाभिव्यञ्जयितुं शक्यन्ते। तथा चाऽऽम्नायते — “गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति” इति। एतेनासंपूर्णवाग्व्यवहारसाम्यं दर्शितम्। किंचेयमृगुत्तरेवु पादेष्वक्षरपूर्णा तेन सृ-

[[213]]

Page No. २१४
ष्टिपूर्णप्रजापतिसाम्यात्तत्प्राप्तये भवति। प्रथमपादे यदक्षरन्यूनत्वं तेन सृष्टिशून्यजगद्वीजसाम्यात्प्रजोत्पत्तये भवति।

ऋगिति। कल्पः – “अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति तस्य शुक्लकृष्णो संमृशति शुक्लेऽङ्गुष्ठो भवति कृष्णेऽङ्गुलिक्सामयोः शिल्पे स्थस्ते वामा रभे ते मा पातमाऽस्य यज्ञस्योदृच इति” इति।

हे शुक्लकृष्णो रेखे युवामृक्सामयोः संबन्धिनी चित्रे भवथः। एतच्च ब्राह्मणे स्पष्टी भविष्यति। तादृशौ ते युवां स्पृशामि। अस्य यज्ञस्य येयमृगुत्तमा तपोपलक्षिता या कर्मसमाप्तिस्तत्पर्यन्तं ते युवां पालयतम्।

इमं मन्त्रमवतारयन्नाख्यायिकया शिल्पत्वं विशदयति —

“ऋक्सामे वै देवेभ्यो यज्ञायाऽऽतिष्ठमाने कृष्णो रूपं कृत्वाऽपक्रम्यातिष्ठतां तेऽमन्यन्त यं वा इमे उपावर्त्स्यतः स इदं भविष्यतीति ते उपामन्त्रयन्त ते अहोरात्रयोर्महिमानमपनिधाय देवानुपावर्तेतामेष वा ऋषो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष साम्नो यत्कृष्णम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

ऋक्सामे देवते केनापि निमित्तेन देवयज्ञार्थमात्मानमप्रकाशयमाने आत्मतिरोघानाय कृष्णमृगो भूत्वा तदीयं संपूर्णं रूपं कृत्वा देवेभ्योऽपक्रम्य क्वचिद्गूढे अतिष्ठताम्। देवा विचारितवन्तो यं पुरुषमिमे ऋक्सामे प्राप्स्यतः स इदं यज्ञफलं प्राप्स्यतीति। देवास्तु ऋक्सामे रहसि केनाप्युपायेनोपच्छन्दितवन्तः। ते उभे अहोरात्रमहिमानं शुक्लकृष्णवर्णद्वयं स्वकीये मृगशरीरे स्थापयित्वा देवसमीपमागच्छताम्। कृष्णाजिनस्य यच्छुक्लं स एष ऋचा स्वीकृतोऽह्नो वर्णः। यत्कृष्णं स एष साम्ना स्वीकृतो रात्रेर्वर्णः।

शिल्पत्वमुपपाद्य मन्त्रं व्याचष्टे —

“ऋक्सामयोः शिल्पे स्थ इत्याहर्क्सामे एवावरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

न केवलमृक्सामप्राप्तिः। किंत्वहोरात्रसारप्राप्तिश्चेत्याह —

“एष वा अह्नो वर्णो यच्छुक्लं कृष्णाजिनस्यैष रात्रिया यत्कृष्णं यदेवैनयोस्तत्र न्यक्तं तदेवावरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

एनयोरहोरात्रयोः संबन्धि यत्सारं तत्रर्क्सामयोर्न्यक्तं गूढं तदपि प्राप्नोति।

[[214]]

Page No. २१५
विधत्ते —
“कृष्णाजिनेन दीक्षयति ब्रह्मणो वा एतद्रूपं यत्कृष्णाजिनं ब्रह्मणैवैनं दीक्षयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

ब्रह्म वेदस्तद्रूपत्वं कृष्णाजिनस्य। ऋक्सामशिल्पधारित्वात्तदुपपन्नम्। दीक्षयति कृष्णाजिनेन यजमानं योजयति। योजनं द्विविधम्। आस्तीर्णस्य कृष्णाजिनस्याऽऽरोहणमन्यस्य कृष्णाजिनस्य प्रावरणं च। तत्प्रकार आपस्तम्बेन दर्शितः — “कृष्णाजिनेन यजमानं दीक्षयति द्वाभ्याꣳ समस्य दीक्षेतान्तर्माꣳसाभ्यां बहिर्लोमाभ्यां यद्येकं स्याद्दक्षिणं पूर्वं पादं प्रतिषीव्येत्” इति।

इमामिति। कल्पः — “अथ दक्षिणं जान्वाच्याभिसर्पतीमां धियꣳ शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सꣳशिशाधि ययाऽति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधि नावꣳ रुहेमेति” इति।

हे वरुण देवेमामग्निष्टोमविषयां धियमुपाददानस्य यजमानस्य संबन्धिनं दक्षं समृद्धमग्निष्टोमं क्रतुं संशिशाधि सम्यगुपदिश्य पारं नय। वयमपि पारं गन्तुं सर्वाणि विघ्नरूपदुरितानि यया नावाऽत्यन्तं तेरम तां सुखेन तरणे समर्थामिमां कृष्णाजिनरूपां नावमधिरुहेम।

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतामाह —

“इमां धियꣳ शिक्षमामस्य देवेत्याह यथायजुरेवैतत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

ऊर्गिति। बौधायनः — “प्रदक्षिणं मेखलां पर्यस्यति ऊर्गस्याङ्गिरस्यूर्णम्रदा ऊर्जं मे यच्छ पाहि मा मा मा हिꣳसीरिति। अथ यजमानं वाससा प्रोर्णोति विष्णोः शर्मासि शर्म यजमानस्य शर्म मे यच्छेति वसनस्यातिकाशेषु यजमानं वाचयति नक्षत्राणां माऽतीकाशात्पाहीति” इति।

हे मेखले त्वमङ्गिरसां संबन्धिन्यन्नरसरूपा कम्बलवन्मृदुरस्यतोऽन्नरसं मे प्रयच्छ, मां पालय, हिंसां बन्धनेन वेदनारूपां मा कुरु। हे वस्त्र त्वं विष्णोः सुखप्रदमसि, यजमानस्य सुखं प्रयच्छ, ममापि सुखं प्रयच्छ। हे वस्त्र मां नक्षत्रप्रकाशात्पाहि। शाखान्तरानुसारेण हे उष्णीषेति व्याख्येयम्।

तदिदं बौधायनेन मन्त्रक्रममनुसृत्योक्तम्। आपस्तम्बस्तु ब्राह्मणक्रममनुसृत्यवस्त्रमेखलायोः पौर्वापर्यमाह — “विष्णोः शर्मासीत्येन वाससा दक्षिणमꣳसं यज-

[[215]]

Page No. २१६
मानः प्रोर्णुते, नक्षत्राणां माऽतीकाशात्पाहीति शिरः, उष्णीषेण शिरो वेष्टयत इति वाजसनेयम्। शरमयी मौञ्जी वा मेखला त्रिवृत्पथ्व्यन्तःपाशा तया यजमानं दीक्षयति योक्त्रेण पत्नीमूर्गसीति” इति।

रज्जुसदृशी मेखला। जटासदृशं योक्त्रम्।

वस्त्रप्रावरणं विधत्ते —

“गर्भो वा एष यद्दीक्षित उल्बं वासः प्रोर्णुते तस्माद्गर्भाः प्रावृता जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

दीक्षितस्य गर्भरूपत्वं बह्वृचब्राह्मणे प्रपञ्चितम् – “पुनर्वा एतमृत्विजो गर्भं कुर्वन्ति यं दक्षियन्ति” इति। पटसदृशं गर्भवेष्टनमुल्बम्।

विपक्षे बाधकपुरःसरमाच्छादनस्यापनयनकालं विधत्ते —

“न पुरा सोमस्य क्रयादपोर्ण्वीत यत्पुरा सोमस्य क्रयादपोर्ण्वीत गर्भाः प्रजानां परापातुकाः स्युः क्रीते सोमेऽपोर्णुते जायत एव तदथो यथा वसीयाꣳसं प्रत्यपोर्णुते तादृगेव तत” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

सोमे क्रीते तत्तदैव जायते ततो वस्त्रापनयनं युक्तम्। किंचात्यन्तधनवन्तं राजादिकं प्रति जनानां दिदृक्षायं पार्श्वस्थैर्याष्टिकादिभिः सभाया आवरणपटो यथाऽपनीयते तादृगेव तदिति द्रष्टव्यम्।

ऊर्गस्याङ्गिरसीत्यस्यार्थमाख्यायिकया दर्शयन्मेखलां विधत्ते –

“अङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्त ऊर्जं व्यभजन्त ततो यदत्यशिष्यत ते शरा अभवन्नूर्ग्वै शरा यच्छरमयी मेखला भवत्यूर्जमेवावरुन्धे” इति। (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

अङ्गिरोनामकानामृषीणां परस्परमन्नरसे विभज्यमाने यदवशिष्टं तच्छरनामकतृणविशेषरूपेणाऽविर्भूतं तस्मादूर्गसीत्यादिमन्त्र उपपन्नः।

मेखलाबन्धनप्रदेशं विधते —

“मध्यतः संनह्यति मध्यत एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान्मध्यत ऊर्जां भुञ्जते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

अस्य यजमानस्य शरीरमध्ये रसं स्थापयति। तस्मात्सर्वेऽपि मध्य ऊर्जा भुञ्जते रसं धारयन्तीत्यर्यः।

प्रकारान्तरेण मध्यदेशं स्तौति –

“ऊर्ध्वं वै पुरषस्य नाभ्यै मेध्यमवाचीनममेध्यं यन्मध्यतः संनह्यति मेध्यं चैवास्यामेध्यं च व्यावर्तयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

[[216]]

Page No. २१७
शरमयत्वं प्रशंसति —

‘इन्द्रो वृत्राय वज्र प्राहरत्स त्रेधा व्यभवत्स्फ्यस्तृतीयꣳ रथस्तृतीयं यूपस्तृतीयं येऽन्तःशरा अशीर्यन्त ते शरा अभवन्तच्छराणाꣳ शरत्वं वज्रो वै शराः क्षुत्खलु वै मनुष्यस्य भ्रातृव्यो यच्छरमयी मेखला भवति, वज्रेणैव साक्षात्क्षुधं भ्रातृव्यं मध्यतोऽपहते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

ये वज्रस्यान्तः शीर्णाः क्षुद्रावयवास्ते शराख्यास्तृणरूपाः शरा अभवन्। गुणं विधत्ते —

‘त्रिवृद्भवति त्रिवृद्वै प्राणस्त्रिवृतमेव प्राणं मध्यतो यजमाने दधाति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

प्राणापानव्यानवृत्तिभिः प्राणस्य त्रिगुणत्वम्।

गुणान्तरं विधत्ते —

‘पृथ्वी भवति रज्जूनां व्यावृत्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

रज्जूनां सूक्ष्माणां खट्वादिस्थितानाम्।

मेखलायोक्त्रयोर्व्यवस्थां विधत्ते –

“मेखलया यजमानं दीक्षयति योक्त्रेण पत्नीं मिथुनत्वाय” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

मेखला यजमानस्य स्त्री योक्त्ररूपः पत्न्याः पुमानिति प्रत्येकं मिथुनत्वम्।

इन्द्रस्येति। बौधायनः — ‘अथास्यैषा कृष्णविषाणा त्रिवलिर्वा पञ्चवलिर्वा शाण्या रज्ज्वा परितृण्णां तां यजमानाय प्रयच्छति-इन्द्रस्य योनिरसि मा मा हिꣳसीरिति यजमानः प्रतिगृह्णाति’ इति।

आपस्तम्बो मन्त्रैक्यं मेने।

कृष्णविषाणाय इन्द्रयोनित्वमाख्यायिकया विशदयन्विधत्ते –

‘यज्ञो दक्षिणामभ्यध्यायत्ताꣳ समभवत्तदिन्द्रोऽचायत्सोऽमन्यत यो वा इतो जनिष्यते स इदं भविष्यतीति तां प्राविशत्तस्या इन्द्र एवाजायत सोऽमन्यत यो वै मदितोऽपरो जनिष्यते स इदं भविष्यतीति तस्या अनुमृश्य योनिमाच्छिनत्सा सूतवशाऽभवत्तत्सूतवशायै जन्म ताꣳ हस्ते न्यवेष्टयत तां मृगेषु न्यदधात्सा कृष्णविषाणाऽभवदिन्द्रस्य योनिरसि मा मा हिꣳसीरिति कृष्णविषाणां प्रयच्छति सयोनिमेव यज्ञं करोति सयोनिं दक्षिणाꣳ सयोनिमिन्द्रꣳ सयोनित्वाय’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

[[217]]

Page No. २१८
यज्ञदेवस्य दक्षिणादेव्या सह योगमिन्द्रोऽवगम्य ततो जातः सर्वमिदमैश्वर्यं प्राप्स्यतीति निश्चित्य स्वयमेव दक्षिणां प्रविश्य ततोऽजायत। पुनरपि स्वस्मादपरस्तया जनिष्यमाणः सर्वं प्राप्स्यतीति मत्वा मातुर्योनिमाच्छिनत्। सा च माता सकृत्प्रसूता पश्चाद्वियोनित्वेन वन्ध्याऽभवत्। ततो लोके पश्चान्नष्टबीजा सूतवशा संपन्ना। ततस्तां योनिं हस्ते वेष्टयित्वा पश्चाद्बलिभिर्युक्तां तां योनिं कृष्णमृगेषु निदधौ। तत इयं कृष्णविषाणा यज्ञस्य भोग्या योनिर्दक्षिणाया अवयवभूता योनिरिन्द्रस्य कारणभूता योनिः।

कृष्या इति। कल्पः – “कृष्यै त्वां सुसस्याया इति तया वेदेर्लोष्टमुद्धन्ति” इति।

हे लोष्ट शोभनसस्योपेत कृष्यर्थं त्वामुद्धन्मि।

मन्त्रसामर्थ्यं दर्शयति —

‘कृष्यै त्वा सुसस्याया इत्याह तस्मादकृष्टपच्या ओषधयः पच्यन्ते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

नीवारादयोऽकृष्टपच्याः।

सुपिप्पलाभ्य इति। कल्पः – ‘सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यर्थे प्राप्ते शिरसि कण्डूयते’ इति।

यदा कण्डूयनप्रयोजनं प्रसक्तं तदा कण्डूयेत। हे शिरस्त्वां शोभनफलोपेतौषध्यर्थं कण्डूये।

पिप्पलशब्दसूचितमाह —

‘सुपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्याह तस्मादोषधयः फलं गृह्णन्ति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

विपक्षबाधपुरःसरं द्वयं विधत्ते —

‘यद्धस्तेन कण्डूयेत पामनंभावुकाः प्रजाः स्युर्यत्स्मयेत नग्नंभावुकाः कृष्णविषाणया कण्डूयतेऽपिगृह्य स्मयते प्रजानां गोपीथाय” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

पामाख्यरोगयुक्ता दारिद्र्येण वस्त्ररहिताश्चेत्यर्थः।

विपक्षबाधपूर्वकं कृष्णविषाणायास्त्यागं विधत्ते –

‘न पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः

[[218]]

Page No. २१९
कृष्णविषाणामवचृनतेद्यत्पुरा दक्षिणाभ्यो नेतोः कृष्णविषाणामवचृतेद्योनिः प्रजानां परापातुका स्यन्नीतासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यति योनिर्वै यज्ञस्य चात्वालं योनिः कृष्णविषाणा योनावेव योनिं दधाति यज्ञस्य सयोनित्वाय’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ३) इति।

दक्षिणाभ्यो नेतोर्दक्षिणानामृत्विग्भिरपनयनात्। अवचृतेत्परित्यजेत्। चात्वालाद्धिष्णियानुपवपतीति चात्वालनामकाद्गर्ताद्धिष्णियानामुत्पत्तेर्विधास्यमानत्वाच्चात्वालस्य यज्ञयोनित्वम्।

सूपस्था इति। बौधायनः — ‘अथास्मा ऊर्ध्वाग्रमौदुम्बरं दण्ड प्रयच्छति मुखेन संमितꣳ सूपस्था देवो वनस्पतिरूर्ध्वो मा पाह्योदृच इति यजमानः प्रतिगृह्णाति’ इति।

आपस्तम्बो मन्त्रैक्यमाह — ‘सूपस्था देवो वनस्पतिरिति तं यजमानः प्रतिगृह्य’ इति।

दण्डरूपो वनस्पतिकार्यो देवः सूपस्थाः सुष्ठूपस्थीयतेऽवष्टभ्यते मैत्रावरुणेन प्रैषकाल इति सूपस्थाः। हे तादृग्दण्ड त्वमूर्ध्वस्थित आ समाप्तेर्मां पालय।

यजमानाय दण्डप्रदानं विधत्ते —

‘वाग्वै देवेभ्योऽपाक्रामद्यज्ञायातिष्ठमाना सा वनस्पतीन्प्राविशत्सैषा वाग्वनस्पतिषु वदति या दुंदुभौ या तूष्णवे या वीणायां यद्दीक्षितदण्डं प्रयच्छति वाचमेवावरुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

तूणवो वेणुः।

क्रमेण गुणौ विधत्ते —

‘औदुम्बरो भवत्यूर्ग्वा उदुम्बर ऊर्जमेवावरुन्धे मुखेन संमितो भवति मुखत एवास्मा ऊर्जं दधाति तस्मान्मुखत ऊर्जा भुञ्जते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

यजमानस्य दण्डत्यागं विधत्ते —

‘क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति मैत्रावरुणो हि पुरस्तादृत्विग्भ्यो वाचं विभजति तामृत्विजो यजमाने प्रतिष्ठापयन्ति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

मैत्रावरुणस्तत्र तत्र प्रैषैस्तेभ्य ऋत्विग्भ्यो मन्त्रान्विभजति। ते च ऋत्विजो यजमानार्थं तान्मन्त्रन्पठन्ति। अतो मैत्रावरुणस्य वाग्रूपो दण्डो युक्तः।

[[219]]

Page No. २२०
स्वाहेति। बौधायनः – ‘अथैनं यज्ञस्यान्वारम्भं वाचयति स्वाहा यज्ञं मनसा स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याꣳ स्वाहोरोरन्तरिक्षात्स्वाहा यज्ञं वातादा रभ इति’ इति।

आपस्तम्बः — ‘अथाङ्गुलीर्न्यञ्चति स्वाहा यज्ञं मनसेति द्वे स्वाहा दिव इति द्वे स्वाहा पृथिव्या इति द्वे स्वाहोरोरन्तरिक्षादिति द्वे स्वाहा यज्ञं वातादा रभ इति मुष्टी करोति वाचं यच्छति’ इति।

स्वाहाशब्देनाव्ययेन यथाब्रह्मणमर्था उपलक्षणीयाः। मनसा यज्ञमभिगच्छामि। द्यावापृथिव्योरन्तरिक्षे च यज्ञ आश्रितः। साक्षादेव यज्ञं वायोः प्रसादादारभे। सोऽयमुपलक्षणप्रकारः।

तदेतद्दर्शयति — ‘स्वाहा यज्ञं मनसेत्याह मनसा हि पुरुषो यज्ञमभिगच्छति। स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यामित्याह द्यावापृथिव्यार्हि यज्ञः स्वाहोरोरन्तरिक्षादित्याहान्तरिक्षे हि यज्ञः स्वाहा यज्ञं वातादा रभ इत्याहायं वाव यः पवते स यज्ञस्तमेव साक्षादारभते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

वातस्य क्रियाहेतुत्वाद्यज्ञरूपत्वम्।

अत्र द्वयोर्हस्तयोः कनिष्ठिकामारभ्य चतसृणामङ्गुलीनां चतुभिर्मन्त्रैर्न्यग्भावः। पञ्चमेन मन्त्रेणाङ्गुष्ठाभ्यां दृढमुष्टिबन्धौ वाङ्नियमश्च।

तदेतद्विधत्ते —

‘मुष्टी करोति वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

अप्रमत्तत्वं यज्ञधृतिः।

अध्वर्योः कंचिन्मन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते —

‘अदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति त्रिरुपाꣳश्चाह देवेभ्य एवैनं प्राह त्रिरुच्चैरुभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राह’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

स्वीकृतवाङ्नियमस्य नक्षत्रोदयात्पुरा विमोकं निषेधति —

‘न पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेद्यत्पुरा नक्षत्रेभ्यो वाचं विसृजेद्यज्ञं विच्छिन्द्यात्’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

कालविशेषे वाग्विमोकं विधत्ते, विमोककाले च वक्तव्यं कंचित्प्रैषमन्त्रमुत्पादयति —

[[220]]

Page No. २२१
उदितेषु नक्षत्रेषु व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजति यज्ञव्रतो वै दीक्षितो यज्ञमेवाभि वाचं विसृजति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

यज्ञार्थं स्वीकृतं वाङ्नियमादिरूपं व्रतं यस्यासौ यज्ञव्रतः। तथा सत्यस्य क्षीरसंपादनप्रैषस्यापि यज्ञार्थत्वान्नायं वाग्विमोको दोषकारी।

नक्षत्रोदयात्पुरा लौकिकवागुच्चारणे प्रायश्चित्तमाह —

‘यदि विसृजेद्वैष्णविमृचमनुब्रूयाद्यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञेनैव यज्ञꣳ संतनोति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

वैष्णवी विष्णो त्वं नो अन्तम इति केचित्। इदं विष्णुरित्यन्ये।

अथ विनियोगसंग्रहः –

‘आकूत्यै जुहुयात्षड्भिक्सामेत्यजिनं स्पृशेत्।
इमामजिनमारोहेद्बध्नात्यर्गिति मेखलाम्॥१॥
विष्णोर्वस्त्रेणोर्णुते तं नक्षेत्यावेष्टयेच्छिरः।
इन्द्र दद्यात्कृष्णशृङ्गं कृष्यै लोष्टोद्धतिस्तथा॥२॥
सुपि कण्डूयनं मूर्ध्नि सूप दण्डपरिग्रहः।
स्वाहाऽङ्गुलीर्द्वयोर्न्यञ्चेत्पञ्चभेदेन विंशतिः॥३॥ इति।

अथ मीमांसा।

पञ्चमाध्यायस्य तृतीयपादे वित्नितम् —

‘इष्टिदण्डादिभिर्दीक्षा किं वेष्ट्यैवोक्तितः क्रमात्।
युक्तः संस्कार इष्ट्यैव दण्डादेर्व्यञ्जकत्वतः’ इति।

ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे श्रूयते — ‘आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दीक्षिष्यमाणः” इति। अन्यदपि श्रुतम् — ‘दण्डेन दीक्षयति मेखलया दीक्षयति कृष्णाजिनेन दीक्षयति’ इति। तत्रेष्टिवद्दण्डादीनामपि साधनत्वाभिधानात्सर्वैरियं दीक्षेति चेन्मैवम्। इष्टेः क्रियारूपत्वात्संस्कारहेतुत्वं युक्तम्। दण्डादयस्तु द्रव्यरूपा न पुरुषं संस्कर्तुं प्रभवन्ति। न चैतावता दण्डादिवैयर्थ्यं, दीक्षितोऽयमित्यभिव्यक्तिरूपस्य दृष्टस्य प्रयोजनस्य सद्भावात्। तस्मादिष्ट्यैव दीक्षा सिध्यति।

तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् —

“दण्डादीक्षा दक्षिणा तु शतं द्वादशभिर्युतम्।
द्वयार्थमुत मुख्यार्थं सोमस्येत्युक्तिसंभवात्॥

[[221]]

Page No. २२२
मुख्याङ्गद्वयगं मैवं पारम्पर्यविडम्बना।
वचनस्य न युक्ताऽतः प्रधानार्थमिदं स्थितम्’ इति॥

ज्योतिष्टोमे दीक्षादक्षिणे श्रूयेते — ‘दण्डेन दीक्षयति’ इति। ‘तस्य द्वादशशतं दक्षिणा’ इति च। तत्र दीक्षा मुख्याङ्गयोरुपकरोति। तथा दक्षिणाऽपि। न च वाच्यं दीक्षा सोमस्य दक्षिणा सोमस्येति वाक्ये षष्ठ्या मुख्यसंबन्ध एवावगम्वते न त्वङ्गसंबन्ध इति। दीक्षादक्षिणे साक्षात्सोमेनैव संबध्नीतां स सोमः पुनरङ्गौः संबध्यत इति परम्परया दीक्षादक्षिणयोरङ्गैरपि संबन्धोऽस्ति। तस्मादुभयार्थं दीक्षादिकमिति प्राप्ते ब्रूमः — अव्यवहितसंबन्ध एव षष्ठ्या अभिधेयोऽर्थः। तदसंभवे तु परम्परया संबन्धः कथंचिद्गृह्येत। इह तु तत्संभवात्पारंपर्यं न युक्तम्। तस्मात्प्रधानार्थं दीक्षादिकम्।

चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“मैत्रावरुणके दण्डदानस्य प्रतिपत्तिता।
उतार्थकर्मताऽऽद्योऽस्तु धारणे कृतकृत्यतः॥
युक्तोपयुक्तसंस्कारादुपयोक्तव्यसंस्क्रिया।
स्थित्वा प्रैषानुवचने दण्डोऽपेक्ष्योऽर्थकर्म तत्” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रुयते — ‘क्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति’ इति। तदेतद्दण्डदानं प्रतिपत्तिकर्म। कुतः। दण्डस्य यजमानधारणेन कृतकृत्यत्वात्। यजमानो ह्यध्वर्युणा दीक्षासिद्ध्यर्थं दत्तं दण्डमासोमक्रयाद्धारयति। अत एवाऽऽम्नातम् —’ दण्डेन दीक्षयति। इति। ‘यद्दीक्षितदण्डं प्रयच्छति’ इति च। तस्मादुपयुक्तस्य दण्डस्य दानं प्रतिपत्तिरिति चेन्मैवम्। दण्डे भविष्यदुपयोगस्यापि सद्भावात्। यदा मैत्रावरुणः स्थित्वा प्रैषाननुवक्ष्यति तदानीमवलम्बनाय दण्डोऽपेक्षितः। अत एवाऽऽम्नातम् — ‘दण्डी प्रैषानन्वाह’ इति। तथा प्रतिपत्तिरूपादुपयुक्तसंस्कारादर्थकर्मरूप उपयोक्ष्यमाणः संस्कारः प्रशस्तः। उपयोजयितुमेव हि सर्वत्र संस्कारस्य प्रवृत्तिः। उपयुक्ते तु प्रतिपत्तिरूपस्य संस्कारस्याऽऽदरमात्रपर्यवसायित्वेन तत्कार्यपर्यवसानाभावादप्रशस्तत्वम्। तस्मान्मैत्रावरुणसंस्काराय दण्डदानमर्थकर्म। तथा सति निरूढपशावसत्यपि दीक्षिते दण्डसंपादनस्यैतद्दानं प्रयोजकम्।

[[222]]

Page No. २२३
तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“उत्तिष्ठन्प्रवदेदग्नीदग्नीनित्यादिकं तथा।
कृणुत व्रतमित्येवं पठन्वाचो विमुञ्चते॥
मन्त्रौ विधेयौ कालो वा मन्त्रावुत्थानमोकयोः।
विनियोज्यौ न कालस्य लक्षणा युज्यते विधौ॥
मन्त्रार्थानन्वयात्तत्र तद्विधिर्नैव शक्यते।
अगत्या लक्षणाऽप्यस्तु तेन कालो विधीयते” इति॥

ज्योतिष्टोमे समामनन्ति — “ उत्तिष्ठन्नाहाग्नीदग्नीन्विहर” इति। तथा “व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजति” इति। तत्राऽऽग्नीध्रं संबोध्याग्निविहरणादिप्रैषरूपो मन्त्रोऽनेन वाक्योनोत्थानशेषतया विनियुज्यते। तथा मुष्टिं कृत्वा नियमितवाचो दीक्षितस्य वाग्विमोके व्रतं कृणुतेति मन्त्रो विनियुज्यते। न चात्रोत्थानविमोकशब्दौ काललक्षकौ, तत्कालयोर्विधेयत्वे सति लक्षणाया अन्याय्यत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः — अग्निविहरणप्रैषे पयःपानरूपव्रतसंपादनप्रैषे चान्वितावेतौ मन्त्रौ न तूत्थाने वाग्विमोके च। अतोऽसमर्थयोर्विनियोगासंभवादगत्या लक्षणामप्यङ्गीकृत्य कालो विधीयते।

अथ च्छन्दः।

आपो देवीरिति त्रिपदा विराट्। विश्वे देवस्येत्यनुष्टुप्। इमां धियमिति त्रिष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णायजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

०३

दैवीं॒ धियं॑ मनामहे सुमृडी॒काम॒भिष्ट॑ये
वर्चो॒धां य॒ज्ञवा॑हसꣳ सुपा॒रा नो॑ अ॒सद्वशे॑।
ये दे॒वा मनो॑जाता मनो॒युजः॑ सु॒दक्षा॒ दक्ष॑पि-
तार॒स्ते नः॑ पान्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ तेभ्यो॒ नम॒-

[[223]]

Page No. २२४
स्तेभ्यः॒ स्वाहाऽग्ने॒ त्वꣳ सु जा॑गृहि व॒यꣳ
सु म॑न्दिषीमहि गोपा॒य नः॑ स्व॒स्तये॑ प्र॒बुधे॑ नः॒
पुन॑र्ददः त्वम॑ग्ने व्रत॒पा अ॑सि दे॒व आ
मर्त्ये॒ष्वा। त्वम् [१] य॒ज्ञेष्वीड्यः॑। विश्वे॑
दे॒वा अ॒भि मामाऽव॑वृत्रन्पू॒षा स॒न्या सोमो॒
राध॑सा दे॒वः स॑वि॒ता वसो॑र्वसु॒दावा॒ रास्वेय॑-
त्सो॒माऽऽभूयो॑ भर॒ मा पृ॒णन्पू॒र्त्या वि रा॑धि॒-
माऽहमायु॑षा च॒न्द्रम॑सि॒ मम॒ भोगा॑य भव॒
वस्त्र॑मसि॒ मम॒ भोगा॑य भवो॒स्राऽसि मम॒
भोगा॑य भव॒ हयो॑ऽसि॒ मम॒ भोगा॑य भव॒
(२) छागो॑ऽसि॒ मम॒ भोगा॑य भव मे॒षो॑ऽसि॒
मम॒ भोगा॑य भव वा॒यवे॑ त्वा॒ वरु॑णाय त्वा॒
निर्ऋ॑त्यै त्वा रु॒द्राय॑ त्वा॒ देवी॑रापो अपां
नपा॒द्य ऊ॒र्मिर्ह॑वि॒ष्य॑ इन्द्रि॒यावा॑न्म॒दिन्त॑म॒स्तं
वो॒ माऽव॑ क्रमिष॒मच्छि॑न्नं॒ तन्तुं॑ पृथि॒व्या
अनु॑ गेषं भ॒द्राद॒भि श्रेयः॒ प्रेहि॒ बृह॒स्पतिः॑
पुरए॒ता ते॑ अ॒स्त्वथे॒मव॑ स्य॒ वर॒ आ पृ॑थि॒व्या
आ॒रे शत्रू॑न्कृणुहि॒ सर्व॑वीर॒ एदम॑गन्म देव॒य-
ज॑नं पृथि॒व्या विश्वे॑ दे॒वा यदजु॑षन्त॒ पूर्व॑
ऋक्सा॒माभ्यां॒ यजु॑षा सं॒तर॑न्तो रा॒यस्पोषे॑ण॒
समि॒षा म॑देम [३]॥

( आ त्वं हयो॑ऽसि॒ मम भोगा॑य भव स्य पञ्च॑विꣳशतिश्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

[[224]]

Page No. २२५
[अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः]

द्वितीयेऽनुवाके दीक्षा वर्णिता। दीक्षितेन देवयजने स्वीकृते सति सोमक्रयणादिरूपः क्रतुव्यवहारस्तत्र कर्तुं शक्यत इति तृतीयेऽनुवाके देवयजनस्वीकारो वर्ण्यते। तत्स्वीकारादूर्ध्वं सोमार्थे देवयजने सोमक्रयस्यैव वक्तुमुचितत्वात्तत्स्वीकारात्पूर्वमनुवाकादौ व्रतपानद्रव्यसंपादनमभिधीयते।

दैवीमिति। बौधायनः – “अथाप आचामति दैवीं धियं मनामहे सुमृडीकामभिष्टये वर्चोधां यज्ञवाहसꣳ सुपारा नो असद्वश इति” इति।

आपस्तम्बः – “दैवीं धियं मनामह इति हस्ताववनिज्य” इति।

अभीष्टार्थसिद्धये वयं देवताविषयां कर्मानुष्ठानबुद्धिमनया बुद्ध्या संपादयामः। कीदृशीं बुद्धिम्। समृडीकां सुखहेतुं ब्रह्मचर्यसाधारणहेतुं यज्ञनिर्वाहिकाम्। सेयं बुद्धिः सुष्ठु पारं गताऽस्माकं वशे भवतु।

सुमृडीकामिति पदस्याभिप्रायमाह —

“दैवीं धियं मनामह इत्याह यज्ञमेव तन्म्रदयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

मृदू करोतीत्यर्थः।

सुपारेति पदेन यत्सूचितं तदाह —

“सुपारा नो असद्वश इत्याह व्युष्टिमेवावरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

व्युष्टिः सुप्रभातं कृत्स्नयज्ञप्रकाशनमित्यर्थः।

य इति। कल्पः — “अथास्मै कꣳसे वा चमसे वा निषिच्य व्रतं प्रयच्छति तद्दक्षिणतः परिश्रित्य व्रतयति ये देवा मनोजाता मनोयुजः सुदक्षा दक्षपितारस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नमस्तेभ्यः स्वाहेति” इति।

चक्षुरादिप्राणाभिमानिनो ये देवाः सन्ति तेऽस्मान्पयःपानरूपव्रतानुष्ठायिनोऽन्तर्बहिश्च शुद्धिसंपादनेन पालयन्तु। कीदृशा देवाः। उत्पत्तिकाले मनसा सहोत्पन्नाः। व्यवहारकालेऽपि मनसा युज्यन्ते। अन्यमनस्कस्य चक्षुरादिभिः संनिहितविषयाणामप्यनवगमात्। सति तु मनःसाहाय्ये स्वस्वविषयेषु सुदक्षाः कुशलाः। दक्षः प्रजापतिरुत्पादको येषां ते दक्षपितारः।

[[225]]

Page No. २२६
विचारपुरःसरं व्रतं विधत्ते —

“ब्राह्मवादिनो वदन्ति होतव्यं दीक्षितस्य गृहा३इ न होतव्या३मिति हविर्वै दीक्षितो यज्जुहुयाद्यजमानस्यावदाय जुहुयाद्यन्न जुहुयाद्यज्ञपरुरनन्तरियाद्ये देवा मनोजाता मनोयुज इत्याह प्राणा वै देवा मनोजाता मनोयुजस्तेष्वेव परोक्षं जुहोति तन्नेव हुतं नेवाहुतम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

दीक्षितस्य हविष्ट्वमर्थवादान्तरे श्रूयते —

“पुरा खलु वावैष मेधायाऽऽत्मानमारभ्य चरति यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभत आत्मनिष्क्रयण एवास्य स तस्मात्तस्य नाऽऽश्यं पुरुषनिष्क्रयण इव ह्यथो खल्वाहुरग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमहन्निति यदग्नीषोमीयं पशुमालभते वार्त्रघ्न एवास्य स तस्माद्वाश्यं वारुण्यर्चा परिचरति स्वयैवैनं देवतया परिचरति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

शाखान्तरेऽपि — “सर्वाभ्यो वा एष देवताभ्य आत्मानमालभते यो दीक्षितः” इति। तथा सति दीक्षितस्य गृहे यद्यग्निहोत्रं जुहुयात्तर्हि यजमान एव हुतो भवेत्। अहोमे तु नित्याग्निहोत्रस्य परुः प्रतिदिनानुष्ठानरूपं पर्व विच्छिद्येत। तत्र पूर्वप्रसिद्धेन मन्त्रेणाऽऽहवनीयाग्नौ होमः स प्रत्यक्ष इत्युच्यते। अयं तु परोक्षोऽग्निहोत्रहोमः। अन्यमन्त्रेण प्राणाग्निषु हूयमानत्वात्। अतस्तृतीयकोटित्वेन मुख्ययोर्होमाहोमयोरभावान्नोक्तदोषद्वयम्। तस्मादनेन मन्त्रेण व्रतं कुर्यादित्यभिप्रायः।

अग्न इति। बौधायनः — “अथ संवेशनयुजुर्जपति अग्ने त्वꣳसु जागृहि वयꣳसु मन्दिषीमहि गोपाय नः स्वस्तये प्रबुधे नः पुनर्दद इति” इति।

आपस्तम्बः — “अग्ने त्वꣳ सु जागृहीति स्वप्स्यन्नाहवनीयमभिन्त्रयते” इति।

सुमन्दिषीमहि निर्भयाः सन्तः स्वप्स्यामः। नोऽस्माकं स्वस्तये विनाशाभावार्थं प्रबुधे जागरणाय ददः सामर्थ्यं देहि।

भयप्रसक्तिं दर्शयन्मन्त्रं व्याचष्टे —

“स्वपन्तं वै दीक्षितꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्त्यग्निः खलु वै रक्षोहाऽग्ने त्वꣳसु जागृहि वयꣳसु मन्दिषीमहीत्याहाग्निमेवाधिपां कृत्वा स्वपिति रक्षसामपहत्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

[[226]]

Page No. २२७
त्वमिति। कल्पः – “अथाध्वर्युर्मध्यरात्र आद्रुत्य प्रबुद्धयजुर्वाचयति त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा त्वं यज्ञेष्वीड्य इति” इति।

याज्यासु व्याख्यातम्।

व्रतभ्रंशप्रसक्तिं दर्शयन्प्रथमं पादं व्याचष्टे —

‘अव्रत्यमिव वा एष करोति यो दीक्षितः स्वपिति त्वमग्ने व्रतपा असीत्याहाग्निर्वै देवानां व्रतपतिः स एवैनं व्रतमालम्भयति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

अविकलं करोतीत्यर्थः।

मनुष्येषु च्छिन्नं व्रतं मनुष्यावतारेण पालयतीति शङ्का वारयन्द्वितीयपादं व्याचष्टे —

‘देव आ मर्त्येष्वेत्याह देवो ह्येष सन्मर्त्येषु’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

अतो व्रतं समाधातुं शक्नोति।

अग्निर्मूर्धा दिवः ककुदित्यादियाज्यापुरोनुवाक्यादिमन्त्रेष्वाग्नेः स्तूयत इत्यभिप्रायं तृतीयपादे स्वयं दर्शयति —

‘त्वं यज्ञेष्वीड्य इत्याहैतꣳ हि यज्ञेष्वीडते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

विश्व इति। बौधायनः – ‘अथ सनिहारान्प्राहिणोति स यं मन्यते न मां प्रत्याख्यास्यतीति तं प्रथममभिप्रहिणोति विश्वे देवा अभि मामाऽववृत्रन्पूषा सन्या सोमो राधसा देवः सविता वसोर्वसुदावेति, आहरन्तं दृष्ट्या जपति नानाहरन्तं रास्वेयत्सोमाऽऽभूयो भर मा पृणन्पूर्त्या वि राधि माऽहमायुषेति’ इति।

सनिशब्देन हिरण्यवस्त्रादि देयद्रव्यमुच्यते। सनिहारा द्रव्याणामानेतारः। आपस्तम्बस्तु प्रकारान्तरेण मन्त्रविनियोगविच्छेदावाह —

‘विश्वे देवा अभि मामाऽववृत्रन्निति प्रबुध्य जपति, पूषा सन्येति सनिहारान्त्सꣳ शास्ति, चन्द्रमसीत्येतैः प्रतिमन्त्रं यथालिङ्गं प्रतिगृह्णाति, देवः सविता वसोर्वसुदावेत्यन्यानि’ इति।

सर्वे देवा अभितः पालयितुं मामावृत्य तिष्ठन्तु। पूषा सन्या पोषको देवो

[[227]]

Page No. २२८
देयेन हिरण्यद्रव्येण सहाऽऽयातु। सोमो राधसा साधकेन वस्त्रेण सहाऽऽयातु। वसोर्वस्वन्तरस्य गवादेः प्रेरको देवो वसुप्रदः सन्नायातु। हे सोमास्मिन्कर्मण्यपेक्षितमियद्देहि, संपूर्त्या मां पूरयन्भूय आभर, अहमायुषा मा विराधि वियुक्तो मा भूवम्।

प्रबुद्धो जपेदित्येतद्व्याचष्टे —

“अप वै दीक्षितात्सुषुपुष इन्द्रियं देवताः क्रामन्ति विश्वे देवा अभि मामाऽववृत्रन्नित्याहेन्द्रियेणैवैनं देवताभिः संनयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

सुषुपुषः सुप्तात्। अतीन्द्रियसामर्थ्येन तदभिमानिदेवताभिश्चायं मन्त्रः संयोजयति।

विपक्षबाधपुरःसरमाऽऽभूयो भरेत्यमुं मन्त्रभागं व्याचष्टे —

‘यदेतद्यजुर्न ब्रूयाद्यावत एव पशूनभिदीक्षेत तावन्तोऽस्य पशवः स्यू रास्वेयत्सोमाऽऽभूयो भरेत्याहापरिमितानेव पशूनवरुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

‘दीक्षाकाले विद्यमानान्यावतः पशूनभिप्राप्य दीक्षेत मन्त्रानुक्तौ तावन्त एव स्युः। मन्त्रोक्तौ तु तत्सामर्थ्यादपरिमिताः परलोके भवन्ति। पशुभिर्द्रव्यान्तराण्युपलक्ष्यन्ते। चन्द्रमसि मम भोगाय भव वस्त्रमसि मम भोगाय भवोस्राऽसि मम भोगाय भव हयोऽसि मम भोगाय भव च्छागोऽसि मम भोगाय भव मेषोऽसि मम भोगाय भवेत्येभिर्मन्त्रैर्यथालिङ्गं वसु स्वीकर्तव्यम्। चन्द्रं हिरण्यम्। उस्रा गौः।

तेन तेन मन्त्रेण तत्तद्द्रव्याभिमानिदेवतास्तुष्यन्तीत्याह —

‘चन्द्रमसि मम भोगाय भवेत्याह यथादेवतमेवैनाः प्रतिगृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

एना हिरण्यादिरूपा दित्सिता दक्षिणाः।

वायव इति। कल्पः — ‘ताः समुदायुत्व रक्षति तासां या नश्यति म्रियते वा वायवे त्वेति तामनुदिशति, याऽप्सु वा पाशे वा वरुणाय त्वेति तां या सं वा शीर्यते गर्ते वा पतति नित्यै त्वेति तां यामहिर्व्याघ्रो वा हन्ति रुद्राय त्वेति ताम्’ इति।

[[228]]

Page No. २२९
अनुदिशामीति शेषः।

विपक्षस्वपक्षयोर्दूषणभूषणे दर्शयति —

“वायवे त्वा वरुणाय त्वेति यदेवमेता नानुदिशेदयथादेवतं दक्षिणा गमयेदा देवताभ्यो वृश्च्येत यदेवमेता अनुदिशति यथादेवतमेव दक्षिणा गमयति न देवेताभ्य आ वृश्च्यते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

देवीरिति। बौधायनः – “ अथ यद्यपरियाणा आप उपाधिगच्छन्ति तज्जपति देवीरापो अपां नपाद्य ऊर्मिर्हविष्य इन्द्रियावान्मदिन्तमस्तं वो माऽवक्रमिषमच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या अनुगेषमिति सं वा गाहते सं वा तरति “ इति।

अपरियाणा गमनविरोधिन्यो मार्गप्रतिरोधिकाः।

आपस्तम्बः – “प्रयाणे देवीराप इत्यपोऽवगाहतेऽच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या अनुगेषमिति हस्तेन लोष्टं विमृद्नात्यापारात्” इति।
यदा केनापि निमित्तेन देवयजनादन्यत्र दीक्षेत तदानीं पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य देवयजनं गच्छन्मध्ये प्राप्तायां नद्यामवगाह्योत्तरेत्। अपां नपादित्यग्निसंबोधनम्। हे देव्य आपो युष्माकं य ऊर्मिस्तं पादेन माऽवक्रमिषम्। कीदृश उर्मिः। व्रीह्याद्युत्पादनेन हविर्योग्यः स्वकीयजलपानेनेन्द्रियशक्तिकारी तृषां निवर्तयन्नतिहर्षप्रदः। मृदि लोष्टरूपं पृथिव्या अच्छिन्नं तन्तुं सेतुं प्राप्य तस्योपरि गच्छामि।

हविष्यशब्दाभिप्रायमाह —

“देवीरापो अपां नपादित्याह यद्वो मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवं तद्वो माऽव क्रमिषमिति वावैतदाह” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

इति वाव, इत्येव।

तन्तुशब्दाभिप्रायमाह —

“अच्छिन्नं तन्तुं पृथिव्या अनुगेषमित्याह सेतुमेव कृत्वाऽत्येति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ४) इति।

भद्रादिति। बौधायनः — “बृहस्पतिवत्यर्चा प्रयाति भद्रादभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वित्यथ यत्र वत्स्यन्भवति तदवस्यत्यथेमव स्य वर आ पृथिव्या इत्यथाऽऽदित्यमुद्यन्तमुपतिष्ठत आरे शास्रून्कृणुहि सर्ववीर इति” इति।

[[229]]

Page No. २३०
आपस्तम्बस्तु त्रीन्मन्त्रानेकीकृत्य विनियुङ्क्ते — “पृथगरणीष्वग्नीन्समारोप्य रथेन प्रयाति एतदभावे रथाङ्गमादाय भद्रादभि श्रेय इति” इति।

अत्रार्थक्रमेण देवीराप इत्यस्मात्पूर्वमेवायं मन्त्रोऽवगन्तव्यः। हे रथ भद्रात्प्रशस्तादस्मान्नित्याग्निहोत्रस्नानादतिप्रशस्तं सौमिकं देवयजनमभिप्रयाहि। बृहस्पतिस्तव पुरतो गन्ता भवतु। अथ प्रयाणादूर्ध्वं पृथिव्याः संबन्धिन्या समन्ताद्वरे श्रेष्ठे स्थान ईमिमां गतिमवस्य समापय। हे रथाभिमानिन्नादित्य शत्रून्राक्षसादीनारे देवयजनाद्दूरे कुरु।

कल्पः — “अथ यत्र यक्ष्यमाणो भवति तदवस्यत्येदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इत्पन्तादनुवाकस्य” इति।

स च मन्त्र एवमाम्नायते —

एदमिति। पृथिव्याः संबन्धि यद्देवयजनं तदिदमागन्म वयं प्राप्ताः। यद्देवयजने(नं) पूर्वे सर्वे देवा अजुषन्तासेवन्त तद्वयमागत्य वेदत्रयगतैर्मन्त्रैः सोमयागं संतरन्तः सम्यक्पारं नयन्तो रायस्पोषेण धनसमृद्ध्या समिषा समीचीनेनान्नेन च मदेम हृष्यास्म।

भद्रादभीत्यादिमन्त्रार्थः स्पष्ट इत्यभिप्रेत्य ब्राह्मणेनात्र व्याख्यानमुपेक्षितम्। औपानुवाक्यकाण्डे तु दीक्षितनियमप्रसङ्गाद्व्याख्यानं कृतम्। तत्र बृहस्पतेरुपयोगमाह —

“अग्निर्वै दीक्षितस्य देवता सोऽस्मादेतर्हि तिर इव यर्हि याति तमीश्वरꣳ रक्षाꣳसि हन्तोर्भद्रादभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वित्याह ब्रह्म वै देवानां वृहस्पतिस्तमेवान्वारभते स एनꣳ संपारयति” (सं. का. ३ प्र. १ अ. १) इति।

यदा दीक्षितोऽग्निहोत्रस्थानात्प्रयाति तदाऽग्निस्तिरोहित इव नैनं पालयति। ततो रक्षांस्येनं मार्गे हन्तुमीश्वराणि भवन्ति। तत्र बृहस्पतौ पुरतो गच्छति सत्यनुगच्छन्तमेनं रक्षोबाधपरिहारेण स बृहस्पतिः सम्यक्पारं नयति।

उत्तरमन्त्रस्य चतुर्षु प्रतिपाद्योऽर्थः प्रसिद्ध इत्याह —

“एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या इत्याह देवयजनꣳ ह्येष पृथिव्या आगच्छति यो यजते विश्वे देवा यदजुषन्त पूर्व इत्याह विश्वे ह्येतद्देवा जोषयन्ते यद्ब्राह्मणा

[[230]]

Page No. २३१
ऋक्सामाभ्यां यजुषा संतरन्त इत्याहर्क्सामाभ्याꣳ ह्येव यजुषा संतरति यो यजते रायस्पोषेण समिषा मदेमेत्याहाऽऽशिषमेवैतामाशास्ते। (सं. का. ३ प्र. १ अ. १) इति।

अध्वर्युप्रभृतयो ब्राह्मणा यद्देवयजनमिदानीमधितिष्ठन्ति तद्देवाः स्वयं सेवमाना एतान्सेवन्ते। यो यजते स एष संतरतीत्यन्वयः।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“दैवीं हस्तौ शोधयित्वा ये दे व्रतपयः पिवेत्।
अग्ने स्वप्स्यन्नग्निमाह त्वं प्रबुद्धो जपेत्तथा॥१॥
विश्व इत्यपि पूषेति सनिहारानुशासनम्।
देवो वसुग्रहश्चन्द्रं षड्भिस्तत्र प्रतिग्रहः॥२॥
वाय नष्टामप्सु मृतां सन्नामृग्भ्यां च गां स्पृशेत्।
देवीरापो विगाह्याच्छि लोष्टमप्सु विमर्दयेत्॥३॥
भद्राद्रथेन यात्येदं यागभूमिव्यवस्थितिः।
अनुवाके तृतीयेऽस्मिन्नुदिता एकविंशतिः॥४॥ इति।

अथ मीमांसा।

एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

‘स्वप्नादिमन्त्रा आवर्त्या नो वाऽऽद्योऽस्त्वन्तरायतः।
कृत्स्नोद्देशप्रवृत्तत्वान्निमित्ताभेदतः सकृत्” इति॥

दीक्षितस्य स्वप्ननद्युत्तरणवृष्टिक्लेदनामेध्यदर्शननिमित्तकास्तत्तन्नन्त्रजपाः पठिताः। त्वमग्ने व्रतपा असीत्यादिकः स्वप्नमन्त्रः। देवीरापो अपां नपादित्यादिर्नदीतरणमन्त्रः। उन्दतीर्बलं धत्त इत्यादिर्वृष्टिक्लेदनमन्त्रः। अबद्धं मन इत्यादिरमेध्यदर्शनमन्त्रः। यदा निद्रा मध्ये प्रबोधैरल्पैर्व्यवधीयते, नदी च बहुशःस्रोतोयुक्ता द्वीपैः, वृष्टिश्च विच्छेदैः, अमेध्यानि च देशैस्तदा तैरन्तरायैर्निमित्तेषु भिद्यामानेषु नैमित्तिका मन्त्रा आवर्तनीया इति प्राप्ते ब्रूमः — रात्रिगतां कृत्स्नां निद्रामुद्दिश्य मन्त्राभिधानान्निमित्तमेकम्। एवमन्यत्रापि योज्यम्। तस्मान्नास्त्यावृत्तिः।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

[[231]]

Page No. २३२
“प्रयाणे प्रत्यहं मन्त्रो भिन्नो नो वाऽत्र विश्रमैः।
प्रयाणभेदाभिन्नो नो गत्यैक्यादानिवृत्तितः’ इति।

भद्रादभि श्रेय इत्यादिः प्रयाणमन्त्रः। तत्र दीक्षितस्य निर्गमनमारभ्य पुनःप्रवेशपर्यन्तं विश्रमव्यवधानेऽपि प्रयोजनैक्यादेकमेव प्रयाणम्। ततो न मन्त्रावृत्तिः।

अथ च्छन्दः —

दैवीं धियमित्यग्ने त्वमिति चैते अनुष्टुभौ। त्वमग्न इति गायत्री। विश्वे देवा इत्येकपदा। एदमगन्मेति त्रिष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-
दीयतौत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

०४

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।

इ॒यं ते॑ शुक्र त॒नूरि॒दं वर्च॒स्तया॒ सं भ॑व॒
भ्राजं॑ गच्छ॒ जूर॑सि धृ॒ता मन॑सा॒ जुष्टा॒ विष्ण॑वे॒
तस्या॑स्ते स॒त्यस॑वसः प्रस॒वे वा॒चो य॒न्त्रम॑शीय॒
स्वाहा॑ शु॒क्रम॑स्या॒मृत॑मसि वैश्वदे॒वꣳ ह॒विः सूर्य॑स्य॒
चक्षु॒राऽरु॑हम॒ग्नेर॒क्षणः क॒नीनि॑कां॒ यदेत॑शेभि॒री
य॑से॒ भ्राज॑मानो विप॒श्चिता॒ चिद॑सि म॒नाऽसि॒
धीर॑सि॒ दक्षि॑णा [१] अ॒सि॒ य॒ज्ञिया॑ऽसि
क्ष॒त्त्रिया॒ऽस्यदि॑तिरस्युभ॒यतः॑शीर्ष्णी॒ सा नः॒
सुप्रा॑ची॒ सुप्र॑तीची॒ सं भ॑व मि॒त्रस्त्वा॑ प॒दि ब॑
ध्नातु पू॒षाऽध्व॑नः पा॒त्विन्द्रा॒याध्य॑क्षा॒यानु॑ त्वा
मा॒ता म॑न्यता॒मनु॑ पि॒ताऽनु॒ भ्राता॒ सग॒र्भ्योऽनु॒
सखा॒ सयू॑थ्यः॒ सा दे॑वि दे॒वमच्छे॒हिन्द्रा॑य॒ सो

[[232]]

Page No. २३३
मꣳ॑रु॒द्रास्त्वाऽऽव॑र्तयतु मि॒त्रस्य॑ प॒था स्व॒स्ति
सोम॑सखा॒ पुन॒रेहि॑ सह र॒य्या॑ (२)

(दक्षि॑णा॒ सोम॑सखा॒ पञ्च॑ च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतौत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।

तृतीये देवयजनं स्वीकृतम्। अथ तस्मिन्नेव देवयजने सोमयागोपयोगिसोमं क्रेतुं सोमक्रयणीविषयं होमादिकं चतुर्थेऽभिधीयते। इयं ते शुक्रेत्यादयस्तन्मन्त्राः। प्रायणीयासंबन्धि ध्रौवाज्यम्। तेनाऽऽज्येन सोमक्रयणीमीक्षमाणो जुहुयात्। ततो मन्त्रव्याख्यानात्पूर्वं प्रायणीया सोमक्रयणी चानुवाकद्वयेन ब्राह्मणेऽभिधीयते।

तत्र प्रायणीयां प्रस्तौति —

“देवा वै देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन्तेऽन्योन्यमुपाधावन्त्वया प्रजानाम त्वयेति तेऽदित्याँ समध्रियन्त त्वया प्रजानामेति साऽब्रवीद्वरं वृणै मत्प्रायणा एव वो यज्ञा मदुदयना असन्निति तस्मादादित्यः प्रायणीयो यज्ञानामादित्य उदयनीयः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

देवयजनार्थमयं प्रदेशः समीचीनो न त्वितर इति निश्चेतुं परिभ्रम्य तं प्रदेशं निश्चित्य परिभ्रमणेन दिग्भ्रमं प्राप्य प्राचीनवंशादावसमर्थाः संपन्नाः। ततस्त्वमेव दिशं ज्ञापयेत्येवं परस्परं वदन्तो दिग्बोधकशक्तिमदित्यां निश्चितवन्तः। सो चादितिः सोमयागारम्भसमाप्त्योरहमेव देवता भूयासमिति वरमयाचत। प्रयन्ति प्रारभन्तेऽनेन देवतारूपेणेति प्रायणम्। उद्यन्त्युत्तिष्ठन्ति समापयन्त्यनेनेति उदयनम्। अहमेव प्रायणमारम्भदेवता येषां यज्ञानां ते मत्प्रायणाः। अहमेवोदयनं समाप्तिदेवता येषां यज्ञानां ते मदुदयनाः।

तस्मादेवं वृतत्वाददितिदेवताकः प्रायणीययागः कर्तव्यः। तत्प्रसङ्गादुदयनयागोऽपि विधीयते।

अदितिरेका प्राधानदेवता चतस्रस्त्वङ्गदेवता इत्यभिप्रेत्य संख्यां विधत्ते —

[[233]]

Page No. २३४
“पञ्च देवता यजति पञ्च दिशो दिशां प्रज्ञात्या अथो पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवावरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

दिग्विशेषेषु देवताविशेषान्विधातुं प्रस्तौति —

“पथ्याꣳ स्वस्तिमयजन्प्राचीमेव तया दिशं प्राजानन्नग्निना दक्षिणा सोमेन प्रतीचीꣳ सवित्रोदीचीमदित्योर्ध्वाम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

स्वस्तिसंज्ञा देवता पथ्या पथि साधुः।

दिग्विशेषबोधनरूपे मार्गे कुशलान्विधत्ते —

“पथ्याꣳ स्वस्तिं यजति प्राचीमेव तया दिशं प्रजानाति पथ्याꣳ स्वस्तिमिष्ट्वाऽग्नीषोमौ यजति चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदग्नीषोमौ ताभ्यामेवानुपश्यत्यग्नीषोमाविष्ट्वा सवितारं यजति सवितृप्रसूत एवानुपश्यति सवितारमिष्ट्वाऽदितिं यजतीयं वा अदितिरस्यामेव प्रतिष्ठायानुपश्यति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।
अर्थानुसारेण होमविशेषा दिग्विशेषून्नेयाः। चक्षुर्द्वयरूपेण प्रशंसितुमग्नीषोमयोः सह निर्देशः। होमस्तु तयोः क्रमभावी दिग्भेदाद्याज्यानुवाक्याभेदाच्च। ततोऽग्निमिष्ट्वा सोमं यजतीत्यपि वाक्यं द्रष्टव्यम्। तयोश्चक्षुष्ट्वं दार्शिकाज्यभागाब्राह्मणे प्रपञ्चितम्। अत्रादितेश्चरुहोमः। “आदित्यः प्रायणीयः। पयसि चरुः” इति शाखान्तरे समाम्नानात्। आज्येन तु देवतान्तराणाम्। तथा च सूत्रम् — “चतुर आज्यभागान्प्रतिदिशं यजति” इति।

ऋगनुवचनमध्वर्योर्विधत्ते —

“अदितिमिष्ट्वा मारुतीमृचमन्वाह मरुतो वै देवानां विशो देवविशं खलु वै कल्पमानं मनुष्याविशमनुकल्पते यन्मारुतीमृचमन्वाह विशां कॢप्त्यै” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ५] इति।

मरुतो यद्धव इत्येषा मारुती। तथा च सूत्रम् — “मारुतीमृचमन्वाह मरुतो यद्धवो दिव इति” इति। एकोनपञ्चाशत्संख्याकाः सप्तगणरूपा मरुतो मनुष्यवैश्यवद्देवानां धनसंपादकाः प्रजाः। अनेन मन्त्रानुवचनेन देवविशां समूहः स्वव्यपारे कॢप्तो भवति। तं च कल्पमानमनुसृत्य मनुष्यप्रजासंघः कल्पते। अतो मन्त्रानुवचनं प्रजानां कॢप्त्यै भवति।

[[234]]

Page No. २३५
पूर्वपक्षत्वेन चोदकप्राप्तं किं चिदङ्गमपवदति —

“ब्रह्मवादिनो वदन्ति प्रयाजवदननूयाजं प्रायणीयं कार्यमनुयाजवदप्रयाजमुदयनीयमितीमे वै प्रयाजा अमी अनूयाजाः सैव सा यज्ञस्य संततिः” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ५] इति।

प्रमुखे यष्टव्याः समिदादिनामकाः पञ्च प्रयाजा अनु पश्चात्समाप्तौ यष्टव्या बर्हिरादिनामकास्त्रयोऽनूयाजाः। तदुभयं प्रायणीयोदयनीययोरिष्ट्योरतिदेशतः प्राप्तम्। तत्र प्रायणीमेष्ट्यामनुयाजानुष्ठाने यागः समाप्येत तद्वदुदयनीयायां प्रयाजानुष्ठाने यागान्तरं प्रारभ्येत। तथा सति सोमयागो मध्ये विच्छिद्येत। उभयवर्जने तु सोमयागस्य प्रारम्भरूपायां प्रायणीयेष्टाविदानीमनुष्ठीयमाना इमे प्रत्यक्षाः प्रयाजाः समाप्तिरूपायामुदयनीयेष्टावनुष्ठीयमाना अमी परोक्षा अनुयाजाः। तथा सति प्रयाजानूयाजद्वयेन दर्शयागस्य या संततिः सैवास्य सोमयागस्य मध्ये विच्छेदराहित्यलक्षणा सा संततिः संपद्यते।

पूर्वपक्षं दूषयति —

“तत्तथा न कार्यमात्मा वै प्रयाजाः प्रजाऽनूयाजा यत्प्रयाजानन्तरियादात्मानमन्तरियाद्यदनूयाजान्तरियात्प्रजामन्तरियाद्यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तदनु यज्ञः पराभवति यज्ञं पराभवन्तं यजमानोऽनु पराभवति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

आत्मनो वा पुत्रादेर्वा नान्तरायः सोढुं शक्यते यतो द्वयं तदङ्गमित्यर्थः सिद्धान्तमाह —

“प्रयाजवदेवानुयाजवत्प्रायणीयं कार्य प्रयाजवदनूयाजवदुदयनीयं नाऽऽत्मानमन्तरेति न प्रजां न यज्ञः पराभवति न यजमानः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

विच्छेदपरिहाराय विधत्ते –

“प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमभिनिर्वपति सैव सा यज्ञस्य संततिः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

प्रायणीययागसंबन्धि चरुपात्रमप्रक्षाल्य निष्कासे पात्रलिप्तेऽन्ने निर्वापान्नलेपस्य या संततिः सैव सोमयागस्याविच्छेदरूपा सा संततिर्भवति।

प्रायणीयोदयनीययोर्दैवतैक्येन याज्याया अप्येकत्वप्राप्तौ व्यत्यासं विधत्ते –

“याः प्रायणीयस्य याज्या यत्ता उदयनीयस्य याज्याः कुर्यात्पराङमुं

[[235]]

Page No. २३६
लोकमारोहेत्प्रमायुकः स्याद्याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यस्ता उदयनीयस्य याज्याः करोत्यस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति” ( सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

स्वस्तिरिद्धि प्रपथे श्रेष्ठेत्याद्याः प्रायणीयस्य याज्या उदयनीयस्यपि तथेत्येवं केचिदाहुः। तथा सति प्रतिनिवृत्तेरभावद्यजमानोऽस्माल्लोकात्पराङ्मुखः स्वर्गमारोढुं सहसा म्रियेत। तस्मात्तेषां पक्षो न युक्तः। यास्तु स्वस्ति नः पथ्येत्याद्याः प्रायणीयस्य पुरोनुवाक्यास्तासां याज्यत्वे सति स्वस्तिरिद्धीत्यादीनां पूर्वोक्तानां पुरोनुवाक्यत्वाय प्रतिनिवृत्तेर्यजमानोऽप्यस्मिँल्लोके प्रतितिष्ठत्येव।

इत्थं प्रायणीयेष्टिगुक्त्वा सोमक्रयाणीं वक्तुं सोमाहरणं सोपाख्यानमाह —

“कद्रूश्च वै सुपर्णी चाऽऽत्मरूपयोरस्पर्धेताँ सा कद्रूः सुपर्णीमजयत्साऽब्रवीत्तृतीयस्यामितो दिवि सोमस्तमाहर तेनाऽऽत्मानं निष्क्रीणीष्वेति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

कद्रूः सुपर्णी चोमे सपत्न्यौ पराजये दासीत्वमभ्युपेत्य ममैव सौन्दर्यं ममैवेत्यस्पर्धेताम्। तत्र मध्यस्थाः कद्र्वा जयमूचिरे। सा च कद्रूः सपत्नीं दासीत्वेन परिगृह्य तन्मोचनोपायं स्वयमेवोपदिदेश। इतोऽस्माल्लोकादारभ्य गणनायां तृतीया द्यौः स्वर्गलोकस्तस्मिन्सोमो वर्तते। महर्जनस्तपः सत्यमित्येतेऽपि लोका द्युशब्दाभिधेयास्तस्मादितस्तृतीयस्यामिति विशेष्यते। सोम आहृत्य दत्ते सति त्वां मुञ्चामीति।

सोमाहरणं संभावयितुं श्रुतिराह —

“इयं वै कद्रूरसौ सुपर्णी छन्दाꣳसि सौपर्णेयाः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

भूलोकरूपत्वात्कद्रूः स्वयमाहर्तुं न शक्नोति। सुपर्णी तु द्युलोकरूपत्वादुत्पतनसमर्थानां गायत्र्यादिरूपाणामपत्यानां सद्भावाच्च शक्नोति।

अथ सा सुपर्णी स्वपुत्राणां गायत्र्यादीनामग्रे स्ववृत्तान्तं स्पष्टी करोतीत्याह —

“साऽब्रवीदस्मै वै पितरौ पुत्रान्विभृतस्तृतीयस्यामितो दिवि सोमस्तमाहर तेनाऽऽत्मानं निष्क्रीणीष्वेति मा कद्रूरवोचदिति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

[[236]]

Page No. २३७
पुंनामनरकोपलक्षितादशेषाद्दुःखात्त्रायन्त इति पुत्रास्तास्तान्पुत्रानस्यमा एतादृशोपद्रवपरित्राणाय मातापितरौ पुष्णीतः। हे गायत्र्यादिपुत्राः कद्रूवचनमवगत्य यदुचितं तत्कुरुध्वम्। गायत्र्यादीनामैच्छिकशरीरधारित्वात्पुत्रत्वमविरुद्धम्।

तत्र प्रौढत्वादादौ जगती प्रववृत इत्याह —

“जगत्युदपतच्चतुर्दशाक्षरा सती साऽप्राप्य न्यवर्तत तस्यै द्वे अक्षरे अमीयेताꣳ सा पशुभिश्च दीक्षया चाऽऽगच्छत्तस्माज्जगती छन्दसां पशव्यतमा तस्मात्पशुमन्तं दीक्षोपनमति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

पुरा जगतीपादस्य चतुर्दशाक्षराण्यासन्। तादृशी जगती द्युलोकं गत्वास्वानभ्राजादिसोमरक्षकैः सह युद्ध्वा सोममप्राप्याग्नीषोमीयसवनीयानूबन्ध्याख्यपशूनिष्टिसाध्यां दीक्षां च गृहीत्वा स्वकीये चाक्षरद्वये स्वानादिभिर्गृहीते सति पराजित्य समागता। यस्माज्जगती पशूनानयत्तस्मात्सैवात्यन्तं पशुप्रदा। यतः पशुभिः सह दीक्षाऽऽनीता ततः स्वाधीनसंपत्तौ सत्यां दीक्षायां प्रवर्तते।

तथैव त्रिष्टुभो युद्धं दर्शयति —

“त्रिष्टुगुदपतत्त्रयोदशाक्षरा सती साऽप्राप्य न्यवर्तत तस्यै द्वे अक्षरे अमीयेताꣳ सा दक्षिणाभिश्च तपसा चाऽऽगच्छत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

गौश्चाश्वश्चेत्यादयो दक्षिणाः। अशनपरित्यागमुष्टिबन्धवाग्यमनवनीताभ्यङ्गकृष्णाजिनप्रावरणादिक्लेशसहिष्णुत्वं तपः। प्राणवत्प्रियस्य गवाश्वादेर्दानमधिकं तपः।

त्रिष्टुभा तदानयनमुपपादयति —

“तस्मात्त्रिष्टुभो लोके माध्यंदिने सवने दक्षिणा नीयन्त एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यः स्वं ददाति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

माध्यंदिनसवनस्य त्रिष्टुगभिमानिनी देवता। ततस्तदेतत्त्रिप्टुभो लोकः स्थानं, शरीरप्रयासादपि धनहानिकृतस्य मानसप्रयासस्याधिकत्वाद्दत्तेन धनेन परोपजीवनाच्च दानमेव महत्तप इत्यभिज्ञानां मतम्।

गायत्र्या युद्धे जयं दर्शयति —

“गायत्र्युदपतच्चतुरक्षरा सत्यजया ज्योतिषा तमस्या अजाऽभ्यरुन्ध तद

[[237]]

Page No. २३८
जाया अजत्वꣳ सा सोमं चाऽहरच्चत्वारि चाक्षराणि साऽष्टाक्षरा समपद्यत” ( सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

सहायरहितयोः पूर्वयोः पराजयं दृष्ट्वा गायत्री स्वयमजया सहोदपतत्। सा त्वजा गायत्र्यर्थं स्वकीयेन तेजसा तं सोममभितो रुरोध। तस्माद्रोधनपर्यायक्षेपणार्थादजधातोरजेति नाम निष्पन्नम्।

प्रश्नोत्तराभ्यां गायत्रीं प्रशंसति —

“ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्याद्गायत्री कनिष्ठा छन्दसाꣳ सती यज्ञमुखं परीयायेति यदेवादः सोममाहरत्तस्माद्यज्ञमुखं पर्यैत्तस्मात्तेजस्विनीतमा” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

सत्यात्कारणात्। कनिष्ठा न्यूनाक्षरा। यज्ञमुखं प्रातःसवनम्। तत्र बहिष्पवमाननाम्नि प्रथमस्तोत्र उपास्मै गायता नर इत्याद्या ऋचो गायत्र्यः। सेयं यज्ञमुखप्राप्तिः। ब्रह्मवादिष्वेव बुद्धिमन्तो यदेवेत्याद्युत्तरमाहुः। यस्मादियमदोऽमुष्माल्लोकात्सोममाहरत्तस्मादस्या मुखप्राप्तिर्युक्ता। मुखत्वादेवास्यास्तेजोबाहुल्यम्।

आहरणप्रकारं दर्शयति —

“पद्भ्यां द्वे सवने समगृह्णान्मुखेनैकं यन्मुखेन समगृह्णात्तदधयत्तस्माद्द्वे सवने शुक्रवती प्रातःसवनं च माध्यंदिनं च तस्मात्तृतीयसवन ऋजीषमभिषुण्वन्ति धीतमिव हि मन्यन्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

पक्षिरूपा गायत्री सवनद्वयपर्याप्तौ सोमभागो पद्भ्यां संगृह्य तृतीयसवनपर्याप्तं सोमभागं चञ्चुपुटाभ्यां संदश्य तदीयं रसं पपौ। यस्मात्पद्भ्यां धृतौ सोमभागौ न पीतौ तस्मात्प्रातःसवनमाध्यंदिनसवने शुक्रशब्दाभिधेयेन सोमरसेनोपेते।

यस्मात्तृतीये भागः पीतस्तस्मात्पीतत्वं मन्यमानास्तत्सादृश्यार्थमृजीषमभिषुणुयुरिति प्रासङ्गिके किंचिद्विधाय तत्रापरं विशेषं विधत्ते —

“आशिरमवनयति सशुक्रत्वायाथो संभरत्येवैनत्” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ६] इति।

आशिरं क्षीरम्। सशुकत्वं सरसत्वम्। किंच क्षीरसेचनादृजीषगतसोमरसरूपहविः संभरति सम्यक्पोषयत्येव।

पुनरप्यन्यद्विधत्ते —

[[238]]

Page No. २३९
‘तꣳ सोममाह्रियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्स तिस्त्रो रात्रीः परिमुषितोऽवसत्तस्मात्तिस्रो रात्रीः सोमो वसति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

उपसद्दिवसेषु त्रिष्वभिषवमकृत्वा सोमं निवासयेदित्यर्थः।

इत्थं सोमाहरणं निरूप्य सोमक्रयणीं निरूपयितुमारभते —

‘ते देवा अब्रुवनस्त्रीकामा वै गन्धर्वाः स्त्रिया निष्क्रीणामेति ते वाचꣳ स्त्रियमेकहायनीं कृत्वा तया निरक्रीणन्’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

एकसंवत्सरवयस्कया स्त्रीरूपया वाग्देवतया सोमस्य निष्क्रयः कृतः।

गन्धर्वेष्वपरक्तायास्तस्याः स्त्रिया रोहितगोरूपतां दर्शयति —

‘सा रोहिद्रूपं कृत्वा गन्धर्वेभ्योऽपक्रम्यातिष्ठत्तद्रोहितो जन्म’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

देवेष्वनुरक्तायाः पुनर्देवताप्राप्तिं दर्शयति –

‘ते देवा अब्रुवन्नप युष्मदक्रमीन्नास्मानुपावर्तते विह्वयामहा इति ब्रह्म गन्धर्वा अवदन्नगायन्देवाः सा देवान्गायत उपावर्तत तस्माद्गायन्तꣳ स्त्रियः कामयन्ते’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

विह्वयामहै विलक्षणं यथा भवति तथैवाऽऽकारयामः। ब्रह्म वेदः।

एतद्वृत्तान्तवेदनं प्रशंसति —

‘कामुका एनꣳ स्त्रियो भवन्ति य एवं वेदाथो य एवंविद्वानपि जन्येषु भवति तेभ्य एव ददत्युत यद्बहुतया भवन्ति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

वरस्य स्निग्धा वरार्थं कन्यामन्वेष्टुं प्रवृत्ता बान्धवा जन्याः। तादृशानां जन्यानां द्वौ वर्गौ। तत्रैकस्मिन्वर्गे यथोक्तवेदनरहिता अनेकगुणान्तरोपेता बहवोवरा यद्यपि सन्ति तथाऽपि तं वर्गमुपेक्ष्य येषु जन्येष्वेकोऽप्येवं विद्वान्वरो भवति तेभ्य एव जन्येभ्यः कन्यां तत्पितरो ददति।

सोमक्रयण्यां गुणं विधत्ते —

“एकहायन्या क्रीणाति वाचैवैनꣳ सर्वया क्रीणाति तस्मादेकहायना मनुष्या वाचं वदन्ति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

वाग्देवतायाः सोमक्रयणीरूपस्वीकारात्सर्वया वाचा क्रय उपपद्यते। एकसंवत्सरस्वीकारश्च तस्मिन्वयसि सति वदनव्यवहारोपक्रमात्।

[[239]]

Page No. २४०
वर्ज्यदोषान्विशदयति —

‘अकूटयाऽकर्णयाऽकाणयाऽश्लोणयाऽसप्तशफया क्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

कूटा कुटिलशृङ्गी। कर्णा छिन्नकर्णोपेता। काणा त्वेकाक्षी। श्लोणा कुष्ठादिदूषिता। सप्तशफा न्यूनाङ्गी। एता वर्ज्याः।

उपादेयां दर्शयति —

‘सर्वयैवैनं क्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

सर्वाऽवयवसंपूर्णेत्यर्थः।

विपक्षबाधपुरःसरं स्वपक्षं विधत्ते —

‘यच्वे्वतया क्रीणीयाद्दुश्चर्मा यजमानः स्याद्यत्कृष्णयाऽनुस्तरणी स्यात्प्रमायुको यजमानः स्याद्यद्द्विरूपया वार्त्रघ्नी स्यात्स वाऽन्यं जिनीयात्तं वाऽन्यो जिनीयादरुणया पिङ्गाक्ष्या क्रीणात्येतद्वै सोमस्य रूपꣳ स्वयैवैनं देवतया क्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ६) इति।

मृतं पुरुषमनु हन्यमाना गौरनुस्तरणी। कृष्णायास्तादृक्त्वेन यजमानो म्नियेत। वर्णद्वयोपेता यद्यापि विरोधिघातिनी तथाऽपि यजमानतद्वैरिणोरन्योन्यविरोधित्वात्को हन्ति को वा हन्यत इति न ज्ञायते। अरुणत्वं पिङ्गाक्षत्वं च सोमदेवतायाः स्वरूपम्। अतस्तादृशी गौः सोमक्रयाय सदृशी भवति।

इत्थं चतुर्थानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानस्योपोद्घातत्वेन ब्राह्मणेन प्रायणीयासोमक्रयण्यावनुवाकभ्यामभिहिते। अथ मन्त्रा व्याख्यातव्याः।

इयमिति। कल्पः – ‘अथैतद्ध्रुवाज्यमाप्याय्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा सूत्रेण हिरण्यं निष्टर्क्यं बद्ध्वा दर्भाभ्यां प्रबध्य स्रुच्यवदधातीयं ते शुक्र तनूरिदं वर्चस्तया सं भव भ्राजं गच्छेति’ इति।

हे शुक्र दीप्तिमद्धिरण्य तवेयं जुहूस्तनूः, इदं घृतं तव तेजोऽतस्तया जुह्वा संगच्छ संभव। हे हिरण्याऽऽज्यरूपां भ्राजं दीप्तिं प्राप्नुहि। अथवा हे शुक्र वह्ने इयमाज्यरूपा तव तनूरिदं हिरण्यं तव तेज इत्येवं ब्राह्मणानुसारेण व्याख्यातव्यम्।

आधानब्राह्मणोक्तं हिरण्यस्य महिमानं तत्रत्यपदत्रयोच्चारणेन प्रत्यभिज्ञाप्य प्रशंसति —

[[240]]

Page No. २४१
“तद्धिरण्यमभवत्तस्मादद्भ्यो हिरण्यं पुनन्ति” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ७] इति।

आधानब्राह्मणे त्वेवमाम्नायते —

आपो वरुणस्य पत्नय आसन्। ता अग्निरभ्यध्यायत्। ताः समभवन्। तस्य रेतः परापतत्। तद्धिरण्यमभवत्” इति।

तस्माद्धिरणस्य वह्निः पिता आपो मातरः। तस्मात्स्वतःशुद्धं हिरण्यं यदि कदाचिद्रजस्वलादिस्पर्शेन शोधनीयं भवति तदाऽद्भ्यः पुनन्ति जलेनैव शोधयन्ति न तु कांस्यताम्रादेरिव भस्माग्न्यदिकमपेक्षन्ते।

जुह्वां हिरण्यप्रक्षेपेण विशिष्टं होमं विधत्ते —

“ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्यादनस्थिकेन प्रजाः प्र वीयन्तेऽस्थन्वतीर्जायन्त इति यद्धिरण्यं घृतेऽवधाय जुहोति तस्मादनस्थिकेन प्रजाः प्र वीयन्तेऽस्थन्वतीर्जायन्ते” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ७] इति।

तस्मादनस्थिकेन वीर्येण प्रजाः प्रवीयन्ते गर्भाः क्रियन्ते। उत्पत्तिकाले त्वस्थियुक्ता जायन्ते। तत्र वीर्यसदृशमाज्यमस्थिसदृशं हिरण्यम्। तदिदं सादृश्यं निर्वोढुमीश्वरेणास्थि निर्मीयत इत्यर्थः।

वह्निसंबन्धबोधनपरतया मन्त्रं व्याचष्टे —

“एतद्वा अग्नेः प्रियं धाम यद्घृतं तेजो हिरण्यमियं ते शुक्र तनूरिदं वर्च इत्याह सतेजसमैवैनꣳ सतनुं करोत्यथो स भरत्येवैनम्” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ७] इति।

एनमग्निं संभरति सम्यक्करोत्येव। वह्निसंबोधनेन तदीयतेजोरूपेण हिरण्यमत्र प्रकाश्यते।

हिरण्यस्य सूत्रेण बन्धनं विधत्ते —

“यदबद्धमवदध्याद्गर्भाः प्रजानां परापातुकाः स्युर्बद्धमव दधाति गर्भाणां धृत्यै” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ७] इति।

सूत्राग्राकर्षणेन यथा सहसा मुच्यते तथा बध्नीयादिति विशेषं विधत्ते —

“निष्टर्क्यं बध्नाति प्रजानां प्रजननाय” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

निःशेषेण सहसा मोचनयोग्यं निष्टर्क्यम्।

जूरसीति। कल्पः – “नाडीस्रुग्दण्ड उपसंगृह्याऽऽहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे

[[241]]

Page No. २४२
यजमाने जूरसि धृता मनसा जुष्टा विष्णवे तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसवे वाचो यन्त्रमशीय स्वाहेति” इति।

हे सोमक्रयणि वाग्रूपा त्वं जूर्वेगयुक्ताऽसि मनसा नियमिताऽसि यज्ञाय प्रियाऽसि। तादृश्या अमोघप्रेरणायास्तव प्रेरणे सति मन्त्रोच्चाणरूपाया वाचो यन्त्रं नियममशीय प्राप्नुयाम्। इदमाज्यं हुतमस्तु।

यथोक्तार्थं मन्त्रे दर्शयति —

“वाग्वा एवा यत्सोमक्रयणी जूरसीत्याह यद्धि मनसा जवते तद्वाचा वदति धृता मनसेत्याह मनसा हि वाग्धृता जुष्टा विष्णव इत्याह यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञायैवैनां जुष्टां करोति तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसव इत्याह सवितृप्रसूतामेव वाचमवरुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

जवते तूर्णं कर्तव्यमित्यवगच्छति।

शुक्रमिति। बौधायनः — “अग्रेण शालां तिष्ठन्यजमानमाज्यमवेक्षयति शुक्रमस्यमृतमसि वैश्वदेवꣳ हविरिति” इति।

आपस्तम्बः – “सोमक्रयणीमीक्षमाणो जुहोति जूरसीत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शुक्रमसीति हिरण्यं घृतादुद्धृत्य वैश्वदेवꣳ हविरित्याज्यमवेक्ष्य” इति।

शुक्रं दीप्तिमत्। अमृतं नाशरहितम्। हे आज्य हे हिरण्येति वा योज्यम् हे आज्य त्वं सर्वदेवप्रियं हविरसि। तदिदं स्पष्टत्वान्न ब्राह्मणे व्याख्यातम्।

सूर्यस्येति। कल्पः — “अथैनद्धिरण्यमन्तर्धायाऽऽदित्यमुदीक्षयति सूर्यस्य चक्षुराऽरुहमग्नेरक्ष्णः कनीनिकां यदेतशेभिरीयसे भ्राजमानो विपश्चितेति” इति।

सूर्यसंबन्धि मदीयं चक्षुरिन्द्रियं, कनीनिका त्वग्निसंबन्धिनी, तदुभयमारुहं प्राप्तोऽस्मि। यतो हे सूर्य त्वमेतशनामकैरश्वर्गैच्छसि, हे वह्ने त्वं विपश्चिता तेजसा भ्राजमानोऽसि तस्माद्रक्षोनिवारणाय युवामुभौ प्राप्तोऽस्मि।

एतदभिप्रायं दर्शयति —

“काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्त्येषु खलु वा अरक्षोहतः पन्था योऽग्नेश्च सूर्यस्य च सूर्यस्य चक्षुराऽरुहमग्नेरक्ष्णः कनीनिकामित्याह य एवारक्षोहतः पन्थस्तꣳ समारोहति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

[[242]]

Page No. २४३
काण्डेकाण्डे तत्तदुपाङ्गयुक्त एकैकस्मिन्यज्ञाङ्गे।

बौधायनः- “अथैताꣳ सोमक्रयणीमग्रेण शालमुदीचीमभिवर्तयन्ते तामनुमन्त्रयते चिदसि मनाऽसीत्यन्तादनुवाक्यस्य” इति।

स च मन्त्र एवमाम्नायते —

चिदसीति। आपस्तम्बस्तु त्रेधा विभज्य विनियुङ्क्ते — “चिदसि मनासीति सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते, कर्णगृहीता पदिबद्धा भवति, मित्रस्त्वा पदि बध्नात्विति दक्षिणं पूर्वपादं प्रेक्षते, पूषाऽध्वनः पात्विति प्राचीमायतीमनुमन्त्रयते” इति।

हे वाग्देवतारूपे सोमक्रयणि त्वं चिदादिशब्दप्रतिपाद्याऽसि। अन्तःकरणस्य चित्तं मनो बुद्धिरिति तिस्रो वृत्तयः। देवादिसंघातस्याचेतनत्वं व्यावर्त्य चेतनत्वं संपादयन्ती बाह्यवस्तुषु वा निर्विकल्परूपं सामान्यप्रज्ञानं जनयन्ती वृत्तिश्चित्तम्। अयं पदार्थ एवं भवति वा न वेति विचाररूपा वृत्तिर्मनः। भवत्येवेति निश्चयरूपा बुद्धिः। एतत्त्रितयमिह चिन्मनोधीशब्दैरुच्यते। दक्षिणा कुशला देयद्रव्यरूपा वा यज्ञिया सोमक्रयद्वारेण यज्ञसंबन्धिनी। क्षत्त्रिया देवेषु सोमः क्षत्त्रियजात्यभिमानी।

तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति —

“यान्येतानि देवक्षत्त्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः” इति।

तेन सोमेनाभिमन्तव्यस्य सोमलताद्रव्यस्य क्रयहेतुत्वेन क्षत्त्रिया। ज्योतिष्ठोमस्याऽऽद्यन्तयोः प्रायणीयोदयनीययोरदितेर्देवतात्वात्सेयमुभयतः शीर्ष्णी तद्रूपा त्वमसि। सा तादृशी त्वमस्मदर्थं सुप्राची सुप्रतीची संभव, प्रथमं सोमस्य क्रेतारं प्रति सुष्ठु प्राङ्मुखी गत्वा पश्चादस्मान्प्रति सुष्ठु प्रत्यङ्मुखी समागम्यास्माभिः संगच्छस्व।

यथोक्तमर्थं मन्त्रे दर्शयति —

“वाग्वा एषा यत्सोमक्रयणी चिदसि मनाऽसीत्याह शास्त्येवैनामेतत्तस्माच्छिष्टाः प्रजा जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

एतेन मन्त्रेण वागात्मिकां सोमक्रयणीं चिदादिशब्दवाच्या भवेत्येवमनुशास्ति। यस्मादेवं तस्माँल्लोकेऽपि प्रजा अनुशिष्यन्ते।

कृत्स्नशस्तात्पर्यमुक्त्वा प्रत्यवयवं व्याचष्टे —

[[243]]

Page No. २४४
चिदसीत्याह यद्धि मनसा चेतयते तद्वाचा वदति मनाऽसीत्याह यद्धि मनसाऽभिगच्छति तत्करोति धीरसीत्याह यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति दक्षिणाऽसीत्याह दक्षिणा ह्येषा यज्ञियाऽसीत्याह यज्ञियामेवैनां करोति क्षत्त्रियाऽसीत्याह क्षत्त्रिया ह्येषाऽदितिरस्युभयतःशीर्ष्णीत्याह यदेवाऽऽदित्यः प्रायणीयो यज्ञानामादित्य उदयनीयस्तस्मादेवमाह” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

मनसा वृत्तित्रयसाधारणेनान्तःकरणेन चेतयते सामान्यतो जानात्यभिगच्छति विचारयति ध्यायति निश्चिनोति। उत्तरमन्त्रस्यायमर्थः। हे सोमक्रयणि मित्रो हितकारी देवस्त्वां दक्षिणे पादे बध्नातु।

एतन्मन्त्रविरुद्धं पक्षत्रयं व्यावर्तयन्मन्त्रं व्याचष्टे —

“यदबद्धा स्यादयता स्याद्यत्पदिबद्धाऽनुस्तरणी स्यात्प्रमायुको यजमानः स्याद्यत्कर्णगृहीता वार्त्रघ्नी स्यात्स वाऽन्यं जिनीयात्तं वाऽन्यो जिनीयान्मित्रस्त्वा पदि बध्नात्वित्याह मित्रो वै शिवो देवानां तेनवैनां पदि बध्नाति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

अत्र पादबन्धनं कर्णग्रहणं चामन्त्रकमङ्गी चकरेत्यविरोधः। अथवा, अकर्णगृहीता, अपदिबद्धेति पदच्छेदः। तृतीयमन्त्रस्यायमर्थः — हे सोमक्रयणि त्वां पूषा पोषको देवो भयोपेतान्मार्गात्पालयतु। यागध्यक्षायेन्द्राय त्वां सोमक्रयसाधनेन मातृ(ता)पित्रादयोऽनुमन्यन्ताम्। सगर्भ्यस्त्वया सहैकस्मिन्गर्भेऽवस्थितः। हे देवि सा त्वमिन्द्रार्थं सोमं देवमनुगच्छ। तां त्वां रुद्रो देवोऽस्मान्प्रति पुनरावर्तयतु। आवर्तयन्नपि न रौद्रेण मार्गेण किंतु मित्रस्य पथा। ततस्ते स्वस्ति सुखं भवतु। सोमः सखा यस्यास्तव सा त्वं सोमसखा भूत्वा धनेन सहास्मान्प्रति पुनरागच्छ। अत्र रुद्रस्त्वेत्यादिना पृथङ्मन्त्रेण सोमक्रयादूर्ध्वमेतस्याः प्रत्यावर्तनमिति केचित्।

मन्त्रस्य भागान्क्रमेण व्याचष्टे —

“पूषाऽध्वनः पात्वित्याहेयं वै पूषेमामेवास्या अधिपामकः समष्ट्या इन्द्रायाध्यक्षायेत्याहेन्द्रमेवास्या अध्यक्षं करोति अनु त्वा माता मन्यतामनु पितेत्याहानुमतयैवैनया क्रीणाति सा देवि देवमच्छेहीत्याह देवी ह्येषा देवः सोम इन्द्राय सोममित्याहेन्द्राय हि सोम आह्रियते यदेतद्यजुर्न ब्रूयात्पराच्येव सोमक्रयणीया-

[[244]]

Page No. २४५
द्रुद्रस्त्वाऽऽवर्तयत्वित्याह रुद्रो वै क्रूरो देवानां तमेवास्यै परस्ताद्दधात्यावृत्त्यै क्रूरमिव वा एतत्करोति यद्रुद्रस्य कीर्तयति मित्रस्य पथेत्याह शान्त्यै वाचा वा एष वि क्रीणीते यः सोमक्रयण्या स्वस्ति सोम सखा पुनरेहि सह रय्येत्याह वाचैव विक्रीय पुनरात्मन्वाचं धत्तेऽनुपदासुकाऽस्य वाग्भवति य एवं वेद” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ७) इति।

समष्ट्यै सम्यक्प्राप्तये। एतद्रुद्रस्ये(स्त्वे)ति यजुः। तमेव क्रूरं रुद्रम्। अस्याः सोमक्रयण्या आवृत्तये परस्तात्तामतिलङ्घ्य परभागे स्थापयति। अनुपदासुका क्षयरहिता तदेतद्वेतनस्य प्रशंसनम्।

अथ विनियोगसंग्रहः —

“इयं क्षिप्त्वा घृते स्वर्णं जूरसीति जुहोति हि।
शुक्रेति स्वर्णमुद्धृत्य वैश्वेत्याज्यमवेक्षते॥१॥
सूर्यसूर्यमुपस्थाय चित्सोमक्रयणीं जपेत्।
मित्रो दृष्ट्वा बद्धपादं पूषा तामनुमन्त्रयेत्।
रुद्रस्तामावर्तयीत मन्त्राः संकीर्तिता नव॥२॥ इति।

अथ मीमांसा।

एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“प्रायणीयस्य निष्कासे यो निर्वापोऽर्थकर्म तत्।
निष्कासप्रतिपत्तिर्वोदयनीयस्य संस्कृतिः॥
उताऽऽद्यः पूर्ववन्मैवं मुख्यस्य प्रकृतित्वतः।
मध्योस्तु नोपयोक्तव्यसंस्कारस्य गुरुत्वतः॥” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते – “प्रायणीयस्य निष्कास उदयनीयमभिनिर्वपति” इति। अत्र पूर्वन्यायेन निष्कासद्रव्यकमुदयनीयसमानकर्मकमन्यदर्थकर्मेत्वाद्यः पक्षः। मुख्यस्योदयनीयस्य प्रकृतत्वाद्भिन्नप्रकरणाम्नातावभृथधर्मातिदेशवदुदयनीयधर्मातिदेशासंभावान्नार्थकर्मत्वम्। तर्हि निष्कासप्रतिपत्तिरिति मध्यमः पक्षोऽस्तु। सोऽपि न संभवत्युपयुक्तसंस्कारादुपयोक्ष्यमाणसंस्कारस्य गरीयस्त्वात्। तस्मादुदयनीयस्य संस्कारः।

तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

[[245]]

Page No. २४६
“क्रीणात्यरुणयेत्येतत्संकीर्णं वा क्रयैकभाक्।
क्रयेणानन्वयात्कीर्णः सर्वद्रव्येषु रक्तिमा॥
द्रव्यद्वारा क्रये योगात्तद्भागेनान्वयः पुनः।
साक्षात्क्रये गुणस्यार्थद्द्रव्ये संनिहितेऽस्त्वसौ” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते — “अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति” इति। तत्रारुणशब्दोऽरुणिमानं गुणमाचष्टे। गुणिविषयतया प्रयुज्यमानस्यापि नागृहीतविशेषणा विशिष्टे बुद्धिरिति न्यायेन गुणबोधकत्वादन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणमात्रे व्युत्पत्तेश्च। तस्य चारुणिमगुणस्य तृतीयाश्रुत्या सोमक्रयसाधनत्वं प्रतीयते। तच्चानुपपन्नममूर्तस्य गुणस्य वासोहिरण्यादिवत्क्रयसाधनत्वासंभवात्। ततस्तृतीयाश्रुतेर्विनियोजकत्वाभावेन प्रकरणस्यात्र विनियोजकत्वं वक्तव्यम्। प्रकरणं च ग्रहचमसाद्यखिलद्रव्येष्वरुणिमानं विनिवेशयति। न चानेन न्यायेन पिङ्गाक्ष्येकहायनीश्ब्दयोरपि सर्वद्रव्यगामित्वं शङ्कनीयम्। तयोः शब्दयोर्द्रव्यवाचित्वात्। पिङ्गलवर्णे अक्षिणी यस्याः सा गौः पिङ्गाक्षी। एवमेकहायनी। यद्यप्येकगोवाचिनौ शब्दौ तथाऽपि विशेषणीभूतधर्मभेदाच्छब्दद्वयम्। तच्च युगपत्प्रवृत्तं सद्धर्मद्वयविशिष्टं गोद्रव्यं क्रयसाधनत्वेन विदधाति। न चैतद्द्रव्यमितरद्रव्ये विनिवेशयितुं शक्यम्। अरुणिमगुणो द्रव्येषु विशेषणत्वेनान्वेतुं योग्यत्वात्तेषु निवेश्यते। तत्रैषाऽक्षरयोजना। अरुणयेत्येतत्पृथग्वाक्यम्। तत्र तृतीयाश्रुत्या प्राकरणिकानि साधनद्रव्याणि तानि सर्वाण्यनूद्य प्रतिपदिकेन गुणो विधीयते यानि ज्योतिष्टोमे साधनद्रव्याणि तानि सर्वाण्यरुणानि कर्तव्यानीति। तस्माद्गुणः संकीर्ण इति प्राप्ते ब्रूमः — यद्यप्यमूर्तो गुणस्तथाऽपि हायनवदक्षिवच्च गोद्रव्यमवच्छिनत्ति। तञ्च द्रव्यं साधनमिति तद्द्वारा गुणस्य क्रयेणान्वयो भवति। एवं सति वाक्यभेदो न भविष्यति। ननु वाक्यभेदाभावेऽपि लक्षणादुर्वारा। गुणवाचिनः शब्दस्य गुणिद्रव्यपरत्वाङ्गीकारात्। मैवम्। गुणस्यैवात्र तृतीयाश्रुत्या साधनत्वमुच्यते। तच्च द्रव्यद्वारमन्तरेण न संभवतीत्यर्थापत्त्या द्रव्यावच्छेदकं कल्प्यते। तर्हि ग्रहचमसादिद्रव्यमवच्छिद्यतामिति चेत्। न। तस्य द्रव्यस्य क्रयसाधनत्वाभावेन तदवच्छेदकगुणस्य श्रूयमाणक्रयसाधनत्वासिद्धेः। तर्हि वाससा क्रीणात्यजया क्रीणातीति वस्त्रादीनां क्रयसाधनत्वात्तदव-

[[246]]

Page No. २४७
च्छेदोऽस्त्विति चेत्। न। तेषां क्रयान्तरसाधनत्वात्। न हि तत्राग्निहोत्रे पयोदध्यादिविकल्पवत्क्रयानुवादेन वस्त्रादिविकल्पो युक्तः। अनुवाद्यस्य क्रयमात्रस्याग्निहोत्रवदन्यत्राविधानात्। ततो वस्त्रादिद्रव्यविशिष्टाः क्रयान्तरविधयः। न हि स्ववाक्यगतमेकहायनीद्रव्यमुपेक्ष्य वस्त्राद्यवच्छेदो युक्तः। तस्मात्क्रयेण साक्षादन्वितयोर्द्रव्यगुणयोः पश्चादन्यथाऽनुपपत्त्या परस्परावच्छेदकत्वेनान्वयः। तथा सत्यारुण्यविशिष्टयैकहायन्या क्रीणातीत्यर्थः पर्यवस्यति। तस्मादारुण्यगुणः क्रयहेतुमेकहायनीमेव भजते।

अथ च्छन्दः —

सूर्यस्य चक्षुरारुहमित्यनुष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

०५

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।

वस्व्य॑सि रु॒द्राऽस्यदि॑तिरस्यादि॒त्याऽसि॑ शु॒-
क्राऽसि॑ च॒न्द्राऽसि बृह॒स्पति॑स्त्वा सु॒म्ने र॑ण्वतु
रु॒द्रो वसु॑भि॒रा चि॑केतु पृथि॒व्यास्त्वा॑ मू॒र्धन्ना
जि॑घर्मि देव॒यज॑न॒ इडा॑याः प॒दे घृ॒तव॑ति॒ स्वाहा॒
परि॑लिखित॒ꣳ रक्षः॒ परि॑लिखिता॒ अरा॑तय इ॒दम॒
हꣳ रक्ष॑सो ग्री॒वा अपि॑ कृन्तामि॒ यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒
यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म इ॒दम॑स्य ग्री॒वा [१] अपि॑
कृन्ताम्य॒स्मे राय॒स्त्वे राय॒स्तोते॒ रायः॒ सं दे॑वि
दे॒व्योर्वश्या॑ पश्यस्व॒ त्वष्टी॑मती ते सपेय सु॒रेता॒
रेतो॒ दधा॑ना वी॒रं वि॑देय॒ तव॑ सं॒दृशि॒ माऽहꣳ
रा॒यस्पोषे॑ण॒ वि यो॑षम् (२)।

[[247]]

Page No. २४८
(अ॒स्य॒ ग्री॒वा एका॒न्नत्रि॒ꣳशच्च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

[अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः]

चतुर्थेऽनुवाके क्रयप्रदेशं प्रति सोमक्रयणीगमनमुक्तम्। गतायां तस्यां क्रयाय सोमोन्मानस्यावसरः। सप्तमपदसंग्रहस्तु गमनमध्य एव कर्तव्यः। ततः पञ्चमे सोऽभिधीयते।

वस्व्यसीति। कल्पः- “तस्यै षट्पदान्यनुनिष्क्रामति वस्व्यसि रुद्राऽस्यदितिरस्यादित्याऽसि शुक्राऽसि चन्द्राऽसीति गच्छन्तीं सोमक्रयणीमनुगच्छन्षट्सु तदीयपदेषु षड्भिरेतैर्मन्त्रैः स्वपादं प्रक्षिपेत्”
इति।

वसुरुद्रादित्याः सवनत्रयदेवताः। अदितिः प्रायणीयोदयनीययोर्देवता। शुक्रशब्देन दीप्तिमान्सोमो विवक्षितः। चन्द्रशब्देनाऽऽह्लादकारि सुवर्णम्। हे सोमक्रयणि त्वं वस्वादीनां स्वरूपमसि। तदपेक्षितसोमयागसाधनत्वात्।

बृहस्पतिरिति। कल्पः – “सप्तमं पदमञ्जलिना गृह्णाति बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वतु रुद्रो वसुभिरा चिकेत्विति” इति।

हे सोमक्रयाणीपद त्वां बृहस्पतिरस्मिन्सुखप्रदेशे रमयतु वसुभिः सहितो रुद्रस्त्वामनुजानातु आवर्तयतु वा।

पृथिव्या इति। कल्पः — “अथैतस्मिन्पदे हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभिजुहोति पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्ना जिघर्मि देवयजन इडायाः पदे घृतवति स्वाहेति” इति।

हे घृत त्वामिडायाः सोमक्रयण्याः पदे समन्तात्क्षारयामि। कीदृशे पदे। पृथिव्या मूर्धस्थानीये देवतानां यागस्थाने घृतयुक्ते। तथाऽन्यत्राऽम्नातम् ‘सा यत्र यत्र न्यक्रामत्ततो घृतमपीड्यत तस्माद्घृतपद्युच्यते” इति।

मन्त्रान्व्याख्यातुमादावनुष्ठानं विधत्ते —

‘षट्पदान्यनु नि क्रामति षडहं वाङ्नाति वदत्युत संवत्सरस्यायने यावत्येव वाक्तामवरुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

[[248]]

Page No. २४९
आस्ति कश्चित्पृष्ठ्यः षडहाख्यो यागः। तत्र षड्विधानि स्तोत्राणि बृहद्रथंतरवैरूपवैराजशक्वररैवतनामकैः सामभिः साध्यानि। तानि च क्रमेण षट्सु दिनेषु गीयन्ते। न तु सप्तमं पृष्ठ्यस्तोत्रं किंचिदप्यस्ति। ततः प्रधानभूतपृष्ठ्यस्तोत्ररूपा वाग्देवता षडहगतां संख्यामतीत्य न क्वापि वदति। अपि च संवत्सरकालसंबन्धिनि गवामयनेऽपि नाधिकं पृष्ठ्यस्तोत्रं वदति। तस्माद्वाग्रूपायाः सोमक्रयण्याः षट्पदानामनुक्रमणं युक्तम्। तस्माद्वाग्रूपत्वादेव सर्वं वाचमवरुन्धे।

विधत्ते —

“सप्तमे पदे जुहोति सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशूनेवाव रुन्धे सप्त ग्राम्याः
पशवः सप्ताऽऽरण्याः सप्त छन्दाꣳस्युभयस्यावरुद्ध्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

गवादयो ग्राम्याः। कृष्णमृगादय आरण्याः। तथा च बौधायनः – “सप्त ग्राम्याः
पशवोऽजाश्वो गौर्महिषी वराहो हस्त्यश्वतरी चेत्यथ सप्ताऽऽरण्या द्विखुराश्चैकखुराश्च पक्षिणश्च सरीसृपाश्च श्वापदश्च शरभाश्च मर्कटाश्च” इति। गायत्री त्रिष्टुबित्यीदीनि सप्त छन्दांसि। पशुजातीयं छन्दोजातीयं चेत्युभयमपि सप्तसंख्ययाऽवरुध्यते।

प्रथममन्त्रगतशब्दस्वरूपेणैव सोमक्रयण्या महिमाऽऽख्यायत इत्याह —

“वस्व्यसि रुद्राऽसीत्याह रूपमेवास्या एतन्महिमानं व्याचष्टे” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

द्वितीयमन्त्रे बृहस्पतिशब्दमा चिकेत्विति शब्दं व्याचष्टे —

“बृहस्पतिस्त्वा सुम्ने रण्वत्वित्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै पशूनव रुन्धे रुद्रो वसुभिरा चिकेत्वित्याहाऽऽवृत्त्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

तृतीयमन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति-

“पृथिव्यास्त्वा मूर्धन्ना जिघर्मि देवयजन इत्याह पृथिव्या ह्येष मूर्धा यद्देवयजनमिडायाः पद इत्याहेडायै ह्येतत्पदं यत्सोमक्रयण्यै घृतवति स्वाहेत्याह यदेवास्यै पदाद्घृतमपीड्यत तस्मादेवमाह” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

सोमक्रयणीपदे हिरण्यप्रक्षेपं विधत्ते —

[[249]]

Page No. २५०
“यदध्वर्युरनग्नावाहुतिं जुहुयादन्धोऽध्वर्युः स्याद्रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युर्हिरण्यमुपास्य जुहोत्यग्निवत्येव जुहोति नान्धोऽध्वर्युर्भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

परिलिखितमिति। कल्पः — “अथोद्धृत्य हिरण्यशकलेन वा कृष्णविषाणया वा पदं परिलिखति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपि कृन्तामीति” इति।

परिलिखितं नाशितं, रक्ष इति जात्यभिप्रायेणैकवचनम्। ग्रीवा इति व्यक्त्यभिप्रायेण बहुवचनम्। इदमिति हस्ताभिनयः। कृन्तामि च्छिनद्मि।

रक्षसः प्रसक्तिं पूर्वोक्तां स्मारयन्मन्त्रं व्याचष्टे –

“काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इत्याह रक्षसामपहत्या इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव द्वेष्टि यश्चैनं द्वेष्टि तयोरेवानन्तरायं ग्रीवाः कृन्तति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

अनन्तरायं द्वयोर्मध्य एकतरस्याप्यन्तरायो यथा न भवति तथेत्यर्थः।

अस्मे इति। कल्पः — “अस्मे राय इति स्थाल्यां यावत्त्मूतꣳसमोप्य त्वे राय इति यजमानाय प्रयच्छति तोते राय इति पत्नियै” इति।

त्मूतं घृतेनाऽऽप्लुतम्। तादृशं रजः सोमक्रयण्याः सप्तमपदस्थाने यावदस्ति तावत्सर्वं पात्रे क्षिपेत्। अस्मिन्नध्वर्यौ रायो रजोरूपं धनं तिष्ठतु त्वे त्वयि यजमाने। तोते कलत्रे।

अनुष्ठानविधिपुरःसरं मन्त्रान्व्याचष्टे —

“पशवो वै सोमक्रयण्यै पदं यावत्त्मूतꣳ सं वपति पशूनेवाव रुन्धेऽस्मे राय इति सं वपत्यात्मानमेवाध्वर्युः पशुभ्यो नान्तरेति त्वे राय इति यजमानाय प्र यच्छति यजमान एव रयिं दधाति तोते राय इति पत्निया अर्थो वा एष आत्मनो यत्पत्नी यथा गृहेषु निधत्ते तादृगेव तत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

समिति। कल्पः – “अथ पत्नीं सोमक्रयण्या समीक्षयति सं देवि देव्यो-

[[250]]

Page No. २५१
र्वश्या पश्यस्वेति” इति।

हे देवि सोमक्रयणि त्वमूर्वश्या देव्या सहेमां पश्य। अयं मन्त्रः स्पष्टार्थत्वाद्ब्राह्मणेनोपेक्षितः।

त्वष्ठीमतीति। बौधायनः — “अथ पत्नी यजमानमीक्षते त्वष्टीमती ते सपेय सुरेता रेतो दधाना वीरं विदेय तव संदृशीति” इति।

आपस्तम्बः — “त्वष्टीमती ते सपेयेति पत्नी सोमक्रयणीमभिमन्त्रयते” इति।

हे यजमान त्वया सह सपेय संगच्छेय। अथवा हे सोमक्रयणि ते तवानुग्रहेणाहं पत्या संगच्छेय। कीदृशी। त्वष्टीमती, स्त्रीपुरुषमिथुनरूपाणां पशुमनुष्यादीनां शरीरनिर्माता त्वष्टा। तथा चाग्न्युपस्थानप्रकरणे श्रूयते — “यावच्छो वै रेतसः सिक्तस्य त्वष्टारूपाणि विकरोति तावच्छो वै तत्प्रजायते” इति। तादृशमेव पत्यू रेतो दधाना तव पत्युः सोमक्रयण्या वा संदृश्यभीक्ष्णं वीक्षणं वर्तमाना वीरं स्वोचितगुणेषु शूरं पुत्रं विदेय लभेय।

“त्वष्टीमती ते सपेयेत्याह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानाꣳ रूपकृद्रूपमेव पशुषु दधाति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

माऽहमिति। बौधायनः — “सोमक्रयणीमीक्षते माऽहꣳ लायस्पोषेण वि योषमिति” इति।

आपस्तम्बः – “माऽहꣳ रायस्पोषेण वि योषमिति पत्नीपदं प्रदीयमानमनुमन्त्रयते” इति।

वियोषं वियुक्तो मा भूवम्। अयं मन्त्रो ब्राह्मणेनोपेक्षितः।

एतस्य सोमक्रयणीपदरजसस्तृतीयं भागं गार्हपत्ये प्रक्षिपेत्, भागान्तरमाहवनीय इति विधत्ते —

“अस्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयतेऽमुष्मा आहवनीयो यद्गार्हपत्य उपवपेदस्मिँल्लोके पशुमान्त्स्याद्यदाहवनीयेऽमुष्मिँल्लोके पशुमान्त्स्यादुभयोरुप वपत्युभयोरेवैनं लोकयोः पशुमन्तं करोति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ८) इति।

[[251]]

Page No. २५२
अत्र सूत्रम् — “पदरजस्त्रेधा विभज्य तृतीयमुत्तरतो गार्हपत्यस्य शीते भस्मन्युपवपति तृतीयमाहवनीयस्य तृतीयं पत्न्यै प्रयच्छति तत्सा गृहेषु दधाति” इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“षट्पदानुक्रमा वस्वी बृहस्तत्पदसंग्रहः।
पृथिव्यास्तत्पदे हुत्वा परि संवेष्ट्य रेखया॥१॥
अस्मे स्थाल्यां पदं क्षिप्त्वा त्वे दद्यात्स्वामिने पदम्।
तोते पत्न्यै पदं दद्यात्सं क्रयण्या ह्यवेक्षयेत्॥२॥
त्वष्टी तां मन्त्रयेत्पत्नी माऽहं तद्दीयते यदा।
पदं तदा मन्त्रयेत मन्त्राः पञ्चदशेरिताः॥३॥” इति।

अथ मीमांसा।

चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“सोमक्रयण्यानयने पदकर्म प्रयोजकम्।
न वाऽऽद्योऽक्षाञ्जनस्यापि क्रयवत्संनिकर्षतः॥
तृतीयया क्रयार्था गौस्तद्द्वाराऽऽनयनस्य च।
तादर्थ्यात्तत्प्रयुक्तत्वं न प्रयोजकता पदे” इति।

ज्योतिष्टोमे सोमक्रय आम्नायते — “एकहायन्या क्रीणाति” इति। सेयमेकहायनी गौर्यदा सोमं क्रेतुं नीयते तदाऽध्वर्युस्तस्याः पृष्ठतो गच्छति। तदप्याम्नातम् — षद्पदान्यनुनिष्क्रामति” इति। ततः सप्तमे पदे हिरण्यं निधाय हुत्वा तत्पदगतं रजो गृह्णीयात्। एतदपि श्रूयते — “सप्तमपदमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति” इति। यदेतद्रजः संगृह्यते हविर्धानयोः शकटयोरक्षे तेन रजसा युक्तमञ्जनं क्षिपेत्। एतदपि श्रुतम् — “यज्ञं वा एतत्संभरन्ति एतत्सोमक्रयण्यै पदं यज्ञमुखꣳ हविर्धाने यर्हि हविर्धाने प्राची प्रवर्तयेयुस्तर्हि तेनाक्षमुपाञ्ज्यात्” इति। तत्र यथा क्रयः संनिकृष्टस्तथैव पदकर्माप्यक्षाञ्जनं संनिकृष्टम्। अथोच्येत दध्यानयनमामिक्षया यथा संयुक्तं न तथाऽक्षाञ्जनं सोमक्रयण्यानयने संयुक्तमिति। तन्न। क्रयेपि पदसंयोगस्य तुल्यत्वात्। अथासंयुक्तोऽपि क्रयो गवानयनेन निष्पाद्येत तर्ह्याक्षाञ्जनमपि तेन निष्पाद्यत इति समानत्वात्क्रयवत्पदकर्मापि सोम-

[[252]]

Page No. २५३
क्रयण्यानयनस्य प्रयोजकमिति प्राप्ते ब्रूमः — एकहायन्या क्रीणातीति तृतीयाश्रुत्या गोः क्रयार्थत्वं गम्यते। गोद्वारा तदानयनमपि क्रयार्थमेवेति क्रय एवाऽऽनयने प्रयोजकः। न च पदकर्मार्थत्वं गोर्वा तदानयनस्य वा क्वचिच्छ्रुतं तस्मात्तदप्रयोजकम्। अस्मिन्ननुवाके सर्वाणि यजूंष्येवेति नात्र च्छन्द इति॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥

०६

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके षष्टोऽनुवाकः )

अ॒ꣳशुना॑ ते अ॒ꣳशुः पृ॑च्यतां॒ परु॑षा॒ परु॑-
र्ग॒न्धस्ते॒ काम॑मवतु॒ मदा॑य॒ रसो॒ अच्यु॑तो॒ऽमा-
त्यो॑ऽसि शु॒क्रस्ते॒ ग्रहो॒ऽभि त्यं दे॒वꣳ स॑वि॒तार॑-
मू॒ण्योः॑ क॒वितक्र॑तु॒मर्चा॑मि स॒त्यस॑वसꣳ रत्न॒धा-
म॒भि प्रि॒यं म॒तिमू॒र्ध्वा यस्या॒मति॒र्भा अदि॑द्युत॒-
त्सवी॑मनि॒ हिर॑ण्यपाणिरमिमीत सु॒क्रतुः॑ कृ॒पा
सुवः॑। प्र॒जाभ्य॑स्त्वा प्रा॒णाय॑ त्वा व्या॒नाय॑
त्वा प्र॒जास्त्वमनु॒ प्राणि॑हि प्र॒जास्त्वामनु॒ प्रा-
ण॑न्तु॥ १॥

(अनु॑ स॒प्त च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )।

पञ्चमेऽनुवाके सोमक्रयण्याः पदसंग्रहो मार्गमध्येऽभिहितः। अथाऽऽगतया सोमक्रयण्या सोमः क्रेतव्यः। स च सोमक्रय उन्मानपूर्वक इति षष्ठे सोमोन्मानमभिधीयते।

[[253]]

Page No. २५४
अꣳशुनेति। बौधायनः — “हिरण्यवता पाणिना राजानमभिमृशति ते अꣳशुः पृच्यतां परुषा परुर्गन्धस्ते काममवतु मदाय रसो अच्युतोऽमात्योऽसि शुक्रस्ते ग्रह इति” इति।

आपस्तम्बः — “अꣳशुना ते अꣳशुः पृच्यतामिति यजमानो राजनमभिमन्त्रयते” इति।

अꣳशु सूक्ष्मोऽवयवः। परुः पर्व। हे सोम तवैकेनांशुनाऽन्योंशुः संयुज्यतां, कोऽप्यंशुर्वाय्वाद्युपघातेन मा वियुज्यताम्। तथा परुषा परुः संयुज्यतां कस्यापि परुषो भागो मा भूत्। त्वदीयो गन्धो यजमानस्य कामं पालयतु। त्वदीयो रसो मदाय देवानां हर्षाय विनाशरहितो भवतु। त्वममात्योऽसि। यजमानेन देवताभिश्च सह सर्वदा तिष्ठसि। तव स्वीकारः शुक्रो हिरण्यसाध्यः।

एतं मन्त्रं व्याचिख्यासुरादौ सोमविक्रियणं प्रत्यध्वर्योः प्रैषमन्त्रमुत्पादयति — “ब्रह्मवादिनो वदन्ति। विचित्यः सोमा३ न विचित्या३ इति। सोमो वा ओषधीनाꣳ राजा तस्मिन्यदापन्नं ग्रसितमेवास्य तद्यद्विचिनुयाद्यथाऽऽस्याद्ग्रसितं निष्खिदति तादृगेव तद्यन्न विचिनुयाद्यथाऽक्षन्नापन्नं विधावति तादृगेव तत्क्षोधुकोऽध्वर्युः स्यात्क्षोधुको यजमानः सोमविक्रयिन्त्सोमꣳ शोधयेत्येव ब्रूयाद्यदीतरं यदीतरमुभयेनैव सौमविक्रयिणमर्पयति तस्मात्सोमविक्रयी क्षोधुकः” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ९] इति।

विचयो नाम सोमस्य तृणादेरपनयनम्। तस्मिन्नोषधीनां राज्ञि सोमे यत्तृणादिकमापन्नं पतितं तत्तृणादिकमस्य सोमस्य ग्रसितमेव ग्रास एव भवति। तथा सति यदि विचिनुयात्तृणादिकमपनयेत्तदानीं यथा लोके ग्रसितमन्नं निष्खिदति मक्षिकाद्युपद्रवेण वमति तत्तृणाद्यपनयनं तादृक्स्यात्। यदि न विचिनुयात्तदानीं यथा चक्षुषि पतितमितस्ततो विधावनेन व्यथां जनयति तदविवेचनं तादृक्स्यात्। ततो दोषद्वयपरिहाराय सोमविक्रयिन्नित्यादिप्रैषमन्त्रं ब्रूयात्। तस्मिन्नुक्ते सति यदीतरमितरो विचयदोषः, यदीतरं त्वविचयदोषस्तेनोभयेन दोषेण सोमविक्रयिणमेव योजयति। तस्मादसौ क्षोधुको न रक्षितो भवेत्।

अत्र सूत्रम् — “उत्तरवेदिदेश उपरवदेशे वा रोहितं चर्माऽऽनडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तीर्य दक्षिणे चर्मपक्षे राजानं निवपत्युत्तरस्मिन्नुपविशति सोमविक्रय्युदकुम्भꣳ राजानं सोमविक्रयिणमिति सर्वतः परिश्चित्योत्तरेण द्वारं कृत्वा

[[254]]

Page No. २५५
विचित्यः सोमा३ इत्युक्तं सोमविक्रयिन्सोमꣳ शोधयेत्युक्त्वा पराङावर्तते” इति।

यथोक्तं कर्म विधत्ते —

“अरुणो ह स्माऽऽहौपवेशिः सोमक्रयण एवाहं तृतीयसवनमव रुन्ध इति पशूनां चर्मन्मिमीते पशुनेवाव रुन्धे पशवो हि तृतीयꣳ सवनम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

अरुणनामकः कश्चिदुपवेशस्य पुत्रः पशुचर्मणि सोम मिमीते। अत्रैव हि तृतीयसवनं संपदयिष्यामिति तस्याभिप्रायः। सवनीयानुबन्ध्याख्ययोः पश्वोस्तृतीयसवने सद्भावात्पशवस्तृतीयसवम्। अतः पशुचर्मणा तत्प्राप्तिः सोमोन्मानं तत्र कुर्यादित्यर्थः।

चर्मण उत्तरलोमास्तरणं विधत्ते —

“यं कामयेतापशुः स्यादित्यृक्षतस्तस्य मिमीतर्क्षं वा अपशव्यमपशुरेव भवति यं कामयेत पशुमान्त्स्यादिति लोमतस्तस्य मिमीतैतद्वै पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैवास्मै पशूनव रुन्धे पशुमानेव भवति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

ऋक्षतो रूक्षे परुषे निर्लोमभागे। लोमतः सलोमभागे।

उदकुम्भसंनिधिं विधत्ते —

“अपामन्ते क्रीणाति सरसमेवैनं क्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

मन्त्रे दुर्बोधभागं व्याचष्टे —

“अमात्योऽसीत्याहामैवैनं कुरुते शुक्रस्ते ग्रह इत्याह शुक्रो ह्यस्य ग्रहः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

अमैव सहैव स्थित इत्यर्थः सोमस्वीकारः शुक्रो हि सुवर्णसाध्यो हीत्यर्थः। शकटेन सह सोमं प्राप्तुं गच्छेदिति विधत्ते —

“अनसाऽच्छ याति महिमानमेवास्याच्छ याति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

शकटरूपेण बहुमानेन सोमस्य महिमा प्रकाशितो भवति।

तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति —

“अनसाऽच्छ याति तस्मादनोवाह्यꣳ समे जीवनम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

[[255]]

Page No. २५६
समे प्रदेशे जीवनसाधनं धान्यं शकटवाह्यं तद्वत्सोमः।
विषमे तु प्रदेशे शिरसा सोमवाहनं विधत्ते —

“यत्र खलु वा एतꣳ शीर्ष्णा हरन्ति तस्माच्छीर्षहार्यं गिरौ जीवनम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

यत्र यदा पर्वते सोमलतोत्पत्तिप्रदेशे सोमं क्रीणन्ति तदेति शेषः। लोकेऽपि दुर्गमे गिरौ धान्यं शिरसा वहन्ति।

अत्र सूत्रम् — “उद्धृतपूर्वफलकेनानसा परिश्रितेन च्छदिष्मता प्राञ्चः सोममच्छ यान्ति शीर्ष्णा गिरौ क्रीतं हरन्ति अपरेणोत्तरेण वा राजानं प्रागीषमुदगीषं वा नद्धयुगꣳ शकटं चु(चि)बुकप्रतिष्ठितम्” इति।

तस्मिञ्शकटे पूर्वस्थापितं मध्यमफलकमुद्धृत्य नूतनं फलकं स्थापनीयम्। अथवोद्धृतमुन्नतं पूर्वफलकरूपं मुखं यस्य शकटस्य तदुद्धृतपूर्वफलकम्। परिश्रयः शकटस्योपरि गृहकुड्यवत्परितो वेष्टनम्। छदिरुपरितनमाच्छादनम्।

अभि त्यमिति। बौधायनः — “अथैनमतिच्छन्दसर्चा मिमीत एकयैकयोत्सर्गं मिमीतेऽयातयाम्नियायातयाम्नियैवैनं मिमीते तस्मान्नानावीर्या अङ्गुलयः सर्वास्वङ्गुष्ठमुपनिगृह्णाति अभि त्यं देवꣳ सवितारमूण्योः कविक्रतुमर्चामि सत्यसवꣳ रत्नधामभि प्रियं मतिमूर्ध्वा यस्यामतिर्भा अदिद्युतत्सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः कृपा सुवरिति पञ्चकृत्वो यजुषा मिमीते पञ्चकृत्वस्तूष्णीम्” इति।

आपस्तम्बः — “क्षौमं वासो द्विगुणं क्रिगुणं वा प्राग्दशमुत्तरदशं चर्मण्यास्तृणात्युदग्दशं वा तस्मिन्हिरण्यपाणिरङ्गुष्ठेन कनिष्ठिकया चाङ्गुल्यांऽशून्संगृह्यन्यचन्नभि त्यं देवꣳ सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चा मिमीते” इति।

तं देवमभ्यर्चामि। कीदृशम्। ऊण्योर्द्यावापृथिवीरूपयोर्हस्तयोः सवितारं प्रेरकं, कवीनां वेदार्थविदां क्रतुर्यागो यस्य प्रेरकस्य सोऽयं कविक्रतुः। अत एव सत्यः फलपर्यवसायी सवः प्रेरणं यस्यासौ सत्यसवाः। रत्नानि दधातीति रत्नधाः। आभिमुख्येन सर्वेषां प्रियः। मतिः सर्वैर्मन्तव्यः। तादृशं देवमर्चामि यस्य सवितुरूर्ध्वलोकवर्तिनी दीप्तिरमतिर्मन्तुमशक्या द्योतते प्रकाशते। स्वर्गवर्ती स देवः कृपया मां समागत्य हिरण्यपाणिः सोमं मिमीताम्।

एतस्यामृचि वर्तमानं छन्दः प्रशंसति —

“अभित्यं देवꣳ सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चा मिमीतेऽतिच्छन्दा वै सर्वाणि

[[256]]

Page No. २५७
छन्दाꣳसि सर्वेभिरेवैनं छन्दोभिर्मिमीते वर्ष्म वा एषा छन्दसां यदतिच्छन्दा यदतिच्छन्दसर्चा मिमीते वर्ष्मैवैनꣳ समानानां करोति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

अक्षराधिक्येन गायत्र्यादीनि च्छन्दांस्यतिक्रम्य वर्तत इत्यतिच्छन्दाः वर्ष्म शरीरम्।

अङ्गुलीषु प्रकारविशेर्ष विधत्ते —

“एकयैकयोत्सर्गं मिमीतेऽयातयाम्नियायातयाम्नियैवैनं मिमीते तस्मान्नानावीर्या अङ्गुलयः” [सं. का. ६ प्र. १ अ. ९] इति।

उत्सर्गमुत्सृज्योत्सृज्य कनिष्ठिकैव प्रथमपर्यायेऽनामिकैव द्वितीये मध्यमैव तृतीये तर्जन्येव चतुर्थे। एवं सति सकृत्प्रवृत्ताया अङ्गुल्याः पुनः प्रवृत्त्यभावाद्यातयामत्वं गतरसत्वं न भविष्यति। यस्मात्पर्यायेण प्रवृत्तास्तस्मात्प्रत्येकमङ्गुष्ठेन संयोक्तुं पृथक्सामर्थ्येऽर्पिताः।

अङ्गुष्ठस्य पर्यायो नास्तीत्यमुमर्थं विधत्ते —

“सर्वास्वङ्गुष्ठमुप निगृह्णाति तस्मात्समावद्वीर्योऽन्याभिरङ्गुलिभिस्तस्मात्सर्वा अनु सं चरति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

कनिष्ठिकादिषु सर्वास्वङ्गुलीषु प्रत्येकमङ्गुष्ठं संयोजयेत्। समावद्वीर्यस्तुल्यसामार्थ्यः। तस्माल्लोकव्यवहारेऽपि प्रत्येकं सर्वा अङ्गुलीरनुसंचरति।

विपक्षबाधकपूर्वकं पूर्वोक्तं स्वपक्षमुपसंहरति —

“यत्सह सर्वाभिर्मिमीत सꣳश्लिष्टा अङ्गुलयो जायेरन्नेकयैकयोत्सर्गं मिमीते तस्माद्विभक्ता जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

समन्त्रकामन्त्रकयोः सोमोन्मानयोरावृत्तिसंख्यां विधत्ते —

“पञ्च कृत्वो यजुषा मिमीते पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव रुन्धे पञ्च कृत्वस्तूष्णीं दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडन्नं विराड्विराजैवान्नाद्यमव रुन्धे यद्यजुषा मिमीते भूतमेवाव रुन्धे यत्तूष्णीं भविष्यत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

यद्यपि अतिच्छन्दसर्चेत्याम्नानात्पदार्थरूपस्य लक्षणस्य सद्भावाच्चाभित्यमित्येषर्गेव तथाऽपि युज्यते प्रयुज्यत इति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य यजुषेत्युक्तम्। अङ्गुष्ठस्य क्रमेण कनिष्ठिकादिभिः सह चत्वारः पर्यायाः। समन्त्रके प्रयोगे

[[257]]

Page No. २५८
कनिष्ठिकाव्यतिरिक्तया कयाचित्सह पञ्चमः पर्यायः अमन्त्रके तु कनिष्ठिकयैव सह।

तथा च सूत्रम्। “यया प्रथमं न तया पञ्चमं तयैवोत्तमम्” इति।

विराट्च्छन्दसोऽन्नप्रदत्वादन्नत्वम्। समन्त्रकामन्त्रकयोः प्रयोगयोः पूर्वोत्तरभावसाम्येन भूतभविष्यद्वस्तुप्राप्तिः।

प्रजाभ्य इति। कल्पः — “अथातिशिष्टं राजानं प्रजाभ्यस्त्वेत्युपसमूहति समुच्चित्य वसनस्यान्तान्प्रदक्षिणमुष्णीषेणोपनह्यति प्राणाय त्वेति व्यानाय त्वेत्यनुशृन्थति अथोपरिष्टादङ्गुल्यावकाशं शिष्ट्वा यजमानमीक्षयति प्रजाभ्यस्त्वा प्राणाय त्वा व्यानाय त्वा प्रजास्त्वमनु प्राणिहि प्रजास्त्वामनु प्राणन्त्विति” इति।

हे सोमाशेषप्रजार्थं त्वां समूहामि प्राणार्थं त्वामुपनह्यामि व्यानार्थं त्वां विस्रंसयामि। प्राणतीः प्रजा अनु त्वं प्राणिहि। प्राणन्तं त्वामनु प्रजाः प्राणन्तु।

अवशेषणे बाधं ब्रुवन्यथोक्तं समूहनादिकं विधत्ते —

“यद्वै तावानेव सोमः स्याद्यावन्तं मिमीते यजमानस्यैव स्यान्नापि सदस्यानां प्रजाभ्यस्त्वेत्युप समूहति सदस्यानेवान्वाभजति वाससोप नह्यति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभिरेवैनं देवताभिः समर्थयति पशवो वै सोमः प्राणाय त्वेत्युपनह्यति प्राणमेव पशुषु दधाति व्यानाय त्वेत्यनु शृन्थति व्यानमेव पशुषु दधाति तस्मात्स्वपन्तं प्राणा न जहति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ९) इति।

दशकृत्वोङ्गुलिभिर्मितात्सोमस्यानाधिक्ये सत्येतस्मिन्सदस्यवस्थितानामपि सोमो न स्यान्मन्त्रेण समूहने तु यजमानमनु सदस्यान्सोमं प्रापयति। प्राणव्यानयोः पशुषु स्थापितत्वात्स्वापेऽपि नास्ति प्राणपरित्यागः।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“अंशु सोमं मन्त्रयेताभि त्यं क्रेतुं मिमीत तम्।
प्रजा समुह्य तच्छेषं प्राणायेत्येष बध्यते।
व्या विस्रस्य प्रजेक्षेत षण्मन्त्रा इह वर्णिताः॥१॥” इति।

अस्मिन्ननुवाके संदिग्धार्थोदाहरणाभावन्नात्र विशेषेण किंचिदपि मीमांस्यते। सामान्यविचारास्तु पूर्वोक्ता यथायोगमनुसंधेयाः। छन्दस्तु श्रुतावेवातिच्छन्दसर्चेति स्पष्टमुदाहृतम्॥

[[258]]

Page No. २५९
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥

०७

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )

सोमं॑ ते क्रीणा॒म्यूर्ज॑स्वन्तं॒ पय॑स्वन्तं वी॒र्या॑-
वन्तमभिमाति॒षाह॑ꣳ शु॒क्रं ते॑ शु॒क्रेण॑ क्रीणामि
च॒न्द्रं च॒न्द्रेणा॒मृत॑म॒मृते॑न स॒म्यत्ते॒ गोर॒स्मे च॒-
न्द्राणि॒ तप॑सस्त॒नूर॑सि प्र॒जाप॑ते॒र्वर्ण॒स्तस्या॑स्ते
सहस्रपो॒षं पुष्य॑न्त्याश्चर॒मेण॑ प॒शुना॑ क्रीणाम्य॒स्मे
ते॒ बन्धु॒र्मयि॑ ते॒ रायः॑ श्रयन्ताम॒स्मे ज्योतिः॑ सो-
मविक्र॒यिणि॒ तमो॑ मि॒त्रो न॒ एहि॒ सुमि॑त्रधा॒
इन्द्र॑स्यो॒रुमा वि॑श॒ दक्षि॑णमु॒शन्नु॒शन्त॑ꣳ स्यो॒नः
स्यो॒नꣳ स्वान॒ भ्राजाङ्घा॑रे॒ बम्भा॑रे॒ हस्त॒ सु-
ह॑स्त॒ कृशा॑नवे॒ते वः॑ सोम॒क्रय॑णा॒स्तान्र॑क्षध्वं॒ मा
वो॑ दभन् [१]॥

(ऊ॒रुं द्वावि॑ꣳशतिश्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥ ७॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )।

षष्ठेऽनुवाके क्रयाय सोमस्योन्मानमुक्तम्। सप्तमे लब्धावसरः क्रयोऽभिधीयते।

सोममिति। बौधायनः — ‘अथैनं स हिरण्येन पणते सोमं ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तं पयस्वन्तं वीर्यावन्तमभिमातिषाहꣳ शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामि चन्द्रं चन्द्रेणामृतममृतेन सम्यत्ते गोरिति’ इति।
आपस्तम्बो मन्त्रभेदमाह — ‘सोमविक्रयिणे राजानं प्रदाय पणते सोमविक्रयिन्क्रय्यस्ते सोमा३ इति क्रय्य इतीतरः प्रत्याह सोमं ते क्रीणाम्यूर्जस्वन्तमित्यु-

[[259]]

Page No. २६०
क्त्वा कलया ते क्रीणानीत्येवमाह भूयो वा अतः सोमो राजाऽर्हतीति सर्वेषु पणनेषु सोमविक्रयी प्रत्याहा संपदो गवा ते क्रीणानीत्यन्ततः शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामीति जपित्वा हिरण्येन क्रीणाति’ इति।

हे सोमविक्रयिन्नहं त्वदीयं सोमं क्रीणामि। कीदृशम्। ऊर्जस्वन्तं शारीरबलप्रदं, पयस्वन्तं प्रभूतरसोपेतं, वीर्यावन्तमिन्द्रियपाटवहेतुम्। अमिमातिषाहं पापरूपस्य वैरिणो हन्तारम्। शुक्रचन्द्रामृतशब्दैरभिधेयास्तेजःसुखाविनाशास्त्वदीयसोमेऽस्म-दीयहिरण्ये च समाः। अतो हिरण्येन सोमं क्रीणामि। न केवलं हिरण्यं तुभ्यं दीयते किंतु समीचीनं गोरेकहायनीस्वरूपमपि पूर्वं दत्तं तस्मात्तव हिरण्यलाभोऽधिकः।

अस्मे इति। कल्पः — “अस्मे चन्द्राणीति सोमविक्रयिणो हिरण्यमपादत्ते” इति।

अस्मास्वेव हिरण्यानि चन्द्राणि तिष्ठन्तु। बहुवचनं व्यत्ययेन द्रष्टव्यम्।

तपस इति। बौधायनः — ‘अथैनं प्राचीनग्रीवयाऽजया पणते तपसस्तनूरसि प्रजापतेर्वर्णस्तस्यास्ते सहस्रपोषं पुष्यन्त्याश्चरमेण पशुना क्रीणामीति अस्मे ते बन्धुरिति यजमानमीक्षते मयि ते रायः श्रयन्तामित्यात्मानम्’ इति।

अपस्तम्बस्त्वेकमन्त्रतामाह – ‘तपसस्तनूरसीति जपित्वाऽजया क्रीणामि’ इति।

हेऽजे त्वं तपसः पुण्यस्य शरीरमसि। यज्ञनिष्पादकस्य सोमस्य द्युलोके त्वयैवावरुद्धत्वात्। वर्ण्यत इति वर्णो देहः प्रजापतेर्वर्णोऽसि। प्रजापतिवत्सर्वदेवात्मकत्वात्। तच्चौपानुवाक्यकाण्ड आम्नातम् — ‘सा वा एषा सर्वदेवत्या यदजा’ इति। किंच त्वमपत्यपरम्परया सहस्रसंख्यातं पुष्यसि। तादृश्यास्तव संबन्धिना चरमेण सहस्रतमेन पशुना सोमं क्रीणामि न तु त्वया। अहं तव बन्धुस्त्वत्संपादितस्य सोमस्य कर्मणि प्रवृत्तत्वान्मयि त्वदीयान्यपत्यरूपाणि धनान्यवतिष्ठन्ताम्।

मन्त्रान्व्याचिख्यासुरादावनभिमतं निराकृत्य स्वाभिमतं पणनमन्त्रमुत्पाद्य विनियुङ्क्ते —

‘यत्कलया ते शफेन ते क्रीणानीति पणेतागोअर्घꣳ सोमं कुर्यादगोअर्घं यजमानमगो अर्घमध्वर्युं गोस्तु महिमानं नाव तिरेद्गवा ते क्रीणानीत्येव ब्रूया-

[[260]]

Page No. २६१
द्गोअर्घमेव सोमं करोति गोअर्घं यजमानं गोअर्घमध्वर्युं न गोर्महिमानमव तिरति” [सं. का. ६ प्र. १ अ.१०] इति।

कलाऽल्पादप्यल्पो यः गोऽप्यवयवलेशः। कलया शफेन वा पणने दोषत्रयं स्यात्। सोमो गोरूपं मूल्यं नार्हति। यजमानस्तद्दातुं न शक्नोति। अध्वर्युश्च न दापयतीत्येवं सोमयजमानाध्वर्यवो गोअर्घरहिता इति दोषत्रयम्। किंच सोमो गोमूल्य इत्युक्ते गोर्महिमाऽधिको भवेत्। तं नावजानीयात्। परमते त्वसाववज्ञातो भवेत्। गवा ते क्रीणानीत्यनेन मन्त्रेण सर्वं समाहितं भवति।

यथेयं सोमक्रयणी गौस्तथैवाजादीनि नव द्रव्याणि क्रयसाधनाति क्रमेण विधत्ते —

“अजया क्रीणाति सतपसमेवैनं क्रीणाति हिरण्येन क्रीणाति सशुक्रमेवैनं क्रीणाति धेन्वा क्रीणाति वह्निर्वा अनड्वान्वह्निनैव वह्निं यज्ञस्य क्रीणाति मिथुनाभ्यां क्रीणाति मिथुनस्यावरुद्ध्यै वाससा क्रीणाति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभ्य एवैनं देवताभ्यः क्रीणाति दश संपद्यन्ते दक्षाक्षरा विराडन्नं विराड्विराजैवान्नद्यमव रुन्धे” (सं. का. ६ प्र. १ अ.१०) इति।

तपसस्तनूरसीत्युक्तत्वादजया क्रीतस्य सोमस्य सतपस्त्वम्। एवमुत्तरत्रापि योज्यम्। साशिरं दध्यादिगोरसोपेतं, सेन्द्रमिन्द्रियवर्धकं, वह्निर्वाहकः, यज्ञस्य वह्निं यज्ञनिर्वाहकं सोमम्। मिथुनाभ्यां वत्सतरो वत्सतरी चेत्येताभ्यां मिथुनावयवाभ्यां धेनोः सवत्साया विवक्षितत्वाद्दशद्रव्यसंपत्तिः।

मन्त्रत्रयं स्पष्टार्थत्वबुद्ध्योपेक्ष्य चतुर्थमन्त्रस्याभिप्रायमाह —

“तपसस्तनूरसि प्रजापतेर्वर्ण इत्याह पशुभ्य एव तदध्वर्युर्निह्नुत आत्मनोऽनाव्रस्काय” (सं. का. ६ प्र. १ अ.१०) इति।

तत्तेन मन्त्रपाठेन पशुभ्योऽजाप्रभृतीन्निह्नुतेऽपलपति। न ह्यजा परमार्थतस्तपसस्तनूर्भवति, नापि प्रजापतेर्वर्णर्णो रूपम्। तेनापलापेनाजोपचरिता भवति। स चोपचारः स्वस्यापराधराहित्याय क्रियते।

पशूपचारवेदनं प्रशंसति –

‘गच्छति श्रियं प्र पशूनाप्नोति य एवं वेद” (सं. का. ६ प्र. १ अ.१०) इति।

[[261]]

Page No. २६२
दत्तस्य हिरण्यस्य पुनरादानं विधित्सुर्हिरण्यप्रकाशकं द्वितीयमन्त्रं स्पष्टार्थमपि पुनरनुसंधत्ते —

“शुक्रं ते शुक्रेण क्रीणामीत्याह यथायदुरेवैतत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

पुनरादानं विधत्ते —

“देवा वै येन हिरण्येन सोममक्रीणन्तदभीषहा पुनराऽददत को हि तेजसा विक्रेष्यत इति येन हिरण्येन सोमं क्रीणीयत्तदभीषहा पुनरा ददीत तेज एवाऽऽत्मन्धत्ते” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

अभीषहा बलात्कारेण। को हीत्यादिर्तेवाभिप्रायः।

अस्मे इति। कल्पः – “अस्मे ज्योतिरिति शुक्लामूर्णास्तुकां यजमानाय प्रयच्छति तां काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते” इति।

अविलोमभिर्निर्मिततन्तुरूर्णास्तुका। स च शुक्ला ज्योतिःस्वरूपा। तज्ज्योतिरस्मास्ववतिष्ठताम्।

सोमविक्रेति। कल्पः — “कृष्णामूर्णास्तुकामद्भिः क्लेदयित्वेदमहꣳ सर्पाणां दन्दशूकानां ग्रीवा उपग्रथ्नामीत्युपग्रथ्य सोमविक्रयिणं विध्यति सोमविक्रयिणि तम इति” इति।

मन्त्रद्वयं व्याचष्टे –

अस्मे ज्योतिः सोमविक्रयिणि तम इत्याह ज्योतिरेव यजमाने दधाति तमसा सोमविक्रयिणमर्पयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १०) इति।

विपक्षे बाधपुरःसरं ग्रथनमन्त्रमुत्पादयति —

“यदनुपग्रथ्य हन्याद्दन्दशूकास्ताꣳ सर्पाꣳ स्युरिदपहꣳ सर्पाणां दन्दशूकानां ग्रीवा उप ग्रथ्नामीत्याहादन्दशूकास्ताꣳ समाꣳ सर्पा भवन्ति तमसा सोमविक्रयिणं विध्यति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

कृष्णया विध्येत्। तां समां तं संवत्सरं कृत्स्नम्। इदमहमित्यादिमन्त्रेण सर्पदंशस्य परिहारः।

मित्र इति। कल्पः — “कौत्साद्राजानमादत्ते मित्रो न एहि सुमित्रधा इति तं यजमानस्योरौ दक्षिणत आसादयति। इन्द्रस्योरुमाविश दक्षिणमुशन्नुशन्तꣳ स्योनः स्योनमिति” इति।

[[262]]

Page No. २६३
शोभनं मित्रं सोमरूपं यस्य यजमानस्य स यजमानः सुमित्रस्तं दधाति पोषयतीति सुमित्रधाः। हे सोम सुमित्रधास्त्वमस्माकं मित्रः प्रियो भूत्वा समागच्छ। हे सोम, इन्द्रस्य यजमानस्य दक्षिणमूरुमाविश। कीदृशम्, उशन्तं कामयमानं स्योनं सुखकरम्। त्वमपि तादृशः।

स्वानेति। कल्पः — “अथ सोमक्रयणाननुदिशति स्वान भ्राजाङ्घारे बम्भारे हस्त सुहस्त कृशानवेते वः सोमक्रयणास्तान्रक्षध्वं मा वो दभन्निति” इति।

स्वानादयः सोमरक्षकाः। सोमः क्रीयते यैर्गवादिभिस्ते सोमक्रयणाः हे स्वानादयस्तान्सोमक्रयणान्पालयत। केऽपि वैरिणो युष्मान्मा हिंसिषत। अत्र मूल्यभूतान्सोमक्रयणाननुदिश्य पश्चात्सोमस्वीकारो युक्तः। अतोऽर्थक्रमेण मित्रो नः, इन्द्रस्योरुमिति मन्त्रद्वयमुषरिष्टाद्व्याख्यास्यते।

इमं मन्त्रं व्याचष्टे —

“स्वान भ्राजेत्याहैते वा अमुष्मिँल्लोके सोममरक्षन्तेभ्योऽधि सोममाऽहरन्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १०) इति।

अधि अधिकं प्रभूतम्।

विपक्षस्वपक्षयोर्दोषतत्समव[मा]धाने दर्शयति —

“यदेतेभ्यः सोमक्रयणान्नानुदिशेदक्रीतोऽस्य सोमः स्यान्नास्यैतेऽमुष्मिँल्लोके सोमꣳ रक्षेयुर्यदेतेभ्यः सोमक्रयणाननुदिशति क्रीतोऽस्य सोमो भवत्येतेऽस्यामुष्मिँल्लोके सोमꣳ रक्षन्ति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. १०) इति।

सोमं सोमयागफलम्।

अथ सोमस्वीकारस्य प्राप्तावसरत्वान्मन्त्रं व्याचष्टे —

“वारुणो वै क्रीतः सोम उपनद्धो मित्रो न एहि सुमित्रधा इत्याह शान्त्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

बन्धनस्य वरुणपाशरूपत्वात्तद्युक्तः सोमो वारुणः अतो वरुणावक्त्रूरत्वप्राप्तौ तच्छान्तये मित्रत्वं प्रतिपादयति।

ऊरुस्थानं पूर्वाचारप्राप्तमित्याह —

“इन्द्रस्योरुमा विश दक्षिणमित्याह देवा वै यꣳ सोममक्रीणन्तमिन्द्रस्योरौ

[[263]]

Page No. २६४
दक्षिण आऽसादयन्नेष खलु वा एतर्हीन्द्रो यो यजते तस्मादेवमाह” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“सोमं जपेत्क्रयात्पूर्वं शक्रं स्वर्णेन तत्क्रये।
अस्मे स्वर्णमपादत्ते तप जप्यं क्रयेऽजया॥१॥
अस्मे ज्यो स्वामिने दद्याच्छुक्लामूर्णास्तुकामथ।
सोम विध्येत्कृष्णयोर्णास्तुकया क्रयकारिणम्॥२॥
मित्रः सोममुपादायेन्द्रस्योरावुपवेशयेत्।
स्वान मूल्याननुदिशेदिमे मन्त्रा नवोदिताः॥३॥” इति।

अथ मीमांसा।

द्वादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्ततम् –

“क्रयणेषु विकल्पः स्यात्साहित्यं वाऽग्रिमो यतः।
कार्यैक्यमानतेर्लाभाद्दशोक्तेश्च समुच्चयः” इति।

अजया क्रीणाति हिरण्येन क्रीणाति वाससा क्रीणातीत्यादीनि बहूनि सोमक्रयसाधानद्रव्याण्याम्नातानि। तेषां कार्यैक्याद्विकल्प इति चेन्मैवम्। बहुभिर्द्रव्यैर्विक्रेतुरानतेः सौलभ्यात्, दशभिः क्रीणातीति संख्योक्तेश्च समु़च्चयः।

अत्र सर्वाणि यजूंषि॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥

०८

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )

उदायु॑षा स्वा॒युषोदोष॑धीना॒ꣳ रसे॒नोत्प॒र्ज-
न्य॑स्य॒ शुष्मे॒णाद॑स्थाम॒मृता॒ꣳ अनु॑। उ॒र्व॑न्तरि॑-
क्ष॒मन्वि॒ह्यदि॑त्याः॒ सदो॒ऽस्यादि॑त्याः॒ सद॒ आ
सी॒दास्त॑भ्ना॒द्द्यामृ॑ष॒भो अ॒न्तरि॑क्ष॒ममि॑मीत वरि॒-

[[264]]

Page No. २६५
माणं॑ पृथि॒व्या आऽसी॑द॒द्विश्वा॒ भुव॑नानि स॒म्रा-
ड्विश्वेत्तानि॒ वरु॑णस्य व्र॒तानि॒ वने॑षु॒ व्य॑न्तरि॑क्षं
ततान॒ वाज॒मर्व॑त्सु॒ पयो॑ अग्नि॒यासु॑ हृ॒त्सु (१)
क्रतुं॒ वरु॑णो वि॒क्ष्व॑ग्निं दि॒वि सूर्य॑मदधा॒त्सोम॒म-
द्रा॒वुदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं दे॒वं व॑हन्ति के॒तवः॑। दृ॒शे
विश्वा॑य॒ सूर्य॑म्। उस्रा॒वेतं॑ धूर्षाहावन॒श्रू अवी॑-
रहणौ ब्रह्म॒चोद॑नौ॒ वरु॑णस्य॒ स्कम्भ॑नमसि॒
वरु॑णस्या स्कम्भ॒सर्ज॑नमसि॒ प्रत्य॑स्तो॒ वरु॑णस्य॒
पाशः॑॥२॥

(हृ॒त्सु पञ्च॑त्रिꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ॥

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)

सप्तमेऽनुवाके सोमक्रयणमभिहितम्। अथ क्रीतं सोमं प्राचीनवंशे नेतुमष्टमे शकटारोपणं सोमस्योच्यते।

उदायुषेति कल्पः – ‘अथैनमादायोपोत्तिष्ठति उदायुषा स्वायुषोदोषधीनाꣳ रसेनोत्पर्जन्यस्य शुष्मेणोदस्थाममृताꣳ अन्विति’ इति।

अमृतान्देवाननुलक्ष्याऽऽयुरादिविशेषणविशिष्टेन सोमेन सहोदस्थामुत्तिष्ठामीति। जीवनमायुः। तत्रापि रोगाद्युपद्रवरहितं स्वायुः। तदुभयप्रदत्वात्सोमस्य तदुभयरूपत्वम्। ओषधीनां पर्जन्यस्य च सोमः सार इतरौषधिवद्भूमिविशेषे जायमानत्वाद्वृष्ट्या वर्धमानत्वाच्च। चतुर्भिर्विशेषणैः पृथक्क्रियापदमन्वेतुं चत्वार उच्छब्दाः।

अमृतशब्दानुशब्दयोरर्थमाह —

[[265]]

Page No. २६६
‘उदायुषा स्वायुषेत्याह देवता एवान्वारभ्योत्तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

उर्विति। कल्पः — ‘उर्वन्तरिक्षमन्विहीति शकटायाभिप्रव्रजति’ इति।

उत्थापनमारभ्य पुनर्भूमौ स्थापनपर्यन्तं सोमोऽन्तरिक्षाधार इत्यभिप्रायं दर्शयति —

‘उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्याहान्तरिक्षदेवत्यो ह्येतर्हि सोमः’ (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

अदित्या इति। बौधायनः – ‘तस्य च्छिद्रे कृष्णाजिनमास्तृणात्यदित्याः सदोऽसीति, अदित्याः सद आसीदेति कृष्णाजिने राजानमथैनमुपतिष्ठतेऽस्तभ्नाद्द्यामृषभो अन्तरिक्षममिमीत वरिमाणं पृथिव्या आऽसीदद्विश्वा भुवनानि सम्राड्विश्वेत्तानि वरुणस्य व्रतानीति’ इति।

आपस्तम्बो द्वितीयतृतीयमन्त्रावेकी चकार। हे कृष्णाजिन त्वमिदित्या भूमेः सदः स्थानमसि। हे सोम तस्या सदः प्राप्नुहि। ऋषभः श्रेष्ठोऽयं सोमो यथा द्युलोको न पतति तथा स्तम्भनं संचस्कार। अन्तरिक्षमेतावदित्यमिमति पृथिव्या वरिमाणं गुरुत्वं चामिमीत। स सोमदेवः स्वमहिम्ना सम्यग्राजमानो विश्वानि भुवनानि आसीदद्व्याप्तवान्। विश्वेत्ताति सर्वाण्येवोक्तानि कर्माणि सर्वावरकत्वेन वरुणनाम्नः सोमस्य व्रतानि व्रतवन्नियतानि।

प्रथमद्वितीयमन्त्रयोः स्पष्टार्थतां दर्शयति —

“अदित्याः सदोऽस्यदित्याः सद आ सीदेत्याह यथायजुरेवैतत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

द्वितीयमन्त्रसाध्यं यदासादनं तदेव तृतीयमन्त्रेणापि कर्तव्यमित्यमुमर्थं हेतूपन्यासपुरःसरं विधत्ते —

“वि वा एनमेतदर्धयति यद्वारुणꣳ सन्तं मैत्रं करोति वारुण्यर्चाऽऽसादयति स्वयैवैनं देवतया समर्धयति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

उपनद्धः सोमो वरुणो यद्विषये मित्रो न एहीति मन्त्रं पठन्मैत्रं करोतीति यदस्ति एतैनैनं सोमं व्यर्धयति समृद्धिहीनं करोति, वारुण्यर्चा तु समर्धयति।

[[266]]

Page No. २६७
वनेष्विति। कल्पः — “अथैनं वाससा परितनोति वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्सु पयो अघ्नियासु हृत्सु क्रतुं वरुणो विक्ष्वग्निं दिवि सूर्यमदधात्सोममद्राविति” इति।

विततानेति प्रतिवाक्यमन्वेति। वरुणनामकः सोमदेवो जगदीश्वरेणाभिन्नः सर्वं निर्ममे। तत्किं वनेषु वृक्षमध्येषु अन्तरिक्षमवकाशं विततान। अर्वत्सु वाजिषु वाजं वेगं गतिविशेषं, पयो गोषु, हृदयेषु वित्तेषु क्रतुं संकल्पं, विक्षु प्रजासु जठराग्निं, द्युलोके सूर्यं, पर्वते सोमवल्लीमदधादस्थापयत्।

अनेन मन्त्रेण कर्तव्यं विधत्ते —

“वाससा पर्यानह्यति सर्वदेवत्यं वै वासः सर्वाभिरेवैनं देवताभिः समर्धयत्यथो रक्षसामपहत्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

मन्त्रार्थो लोकप्रसिद्ध इत्याह —

“वनेषु व्यान्तरिक्षं ततानेत्याह वनेषु हि व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्स्वित्याह वाजꣳ ह्यर्वत्सु पयो अघ्नियास्वित्याह पयो ह्यघ्नियासु हृत्सु क्रतुमित्याह हृत्सु हि क्रतुं वरुणो विक्ष्वग्निमित्याह वरुणो हि विक्ष्वग्निं दिवि सूर्यमित्याह दिवि हि सूर्यꣳ सोममद्रावित्याह ग्रावाणो वा अद्रयस्तेषु वा एष सोमं दधाति यो यजते तस्मादेवमाह” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

अद्रिशब्देनात्र पाषाणबहुलो गिरिर्विवक्षितः। पाषाणसंधिषु सोमस्योत्पत्तेः। यजमानस्तेषु सोमं प्राप्नोति।

कल्पः — “उदु त्यं जातवेदसमिति सौर्यर्चा कृष्णाजिनं प्रत्यानह्यत्युर्ध्वग्रीवं बहिष्ठाद्विशसनम्” इति।

स च मन्त्र एवं पठ्यते —

उदु त्यमिति। केतवो रश्मयस्त्यं तं परोक्ष जातवेदसमुत्पन्नस्य सर्वस्य जगतो वेत्तारं सूर्यं देवमुद्वहन्ति ऊर्ध्वप्रदेशं प्रापयन्ति। किमर्थं, विश्वाय दृशे सर्वस्य जगतो दर्शनार्थम्।

सौर्यमन्त्रेण रक्षांसि निवार्यन्त इत्याह —

“उदु त्यं जातवेदसमिति सौर्यर्चा कृष्णाजिनं प्रत्यानह्यति रक्षसामपहत्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

[[267]]

Page No. २६८
उस्राविति। कल्पः — “अथ सोमवाहनावानीयमानौ प्रति मन्त्रयते उस्रावेतं धूर्षाहावन्श्रु अवीरहणौ ब्रह्मचोदनाविति” इति।

हे उस्रौ बलीवर्दावेतमागच्छतम्। कीदृशौ, धूर्षाहौ भारं सहमानौ। अनश्रू अनसि शकटे श्रुतौ ख्यातौ। अवीरहणौ वीरं शकटस्थितं सोममबाधमानौ ब्रह्मचोदनौ ब्रह्मान्नं कृषिद्वारेणान्नप्रवर्तकौ।

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतामाह —

“उस्रावेतं धूर्षाहावित्याह यथायजुरेवैतत्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

वरुणस्येति। बौधायनः – “तयोर्दक्षिणं पूर्वं युनक्ति वरुणस्य स्कम्भनमसीति, वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसीति शम्यामवगूहति, प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इति योक्त्रम्” इति।

आपस्तम्बः — “वरुणस्य स्कम्भनमसीति शम्यां प्रतिमोच्योस्रावेतं धूर्षाहावित्यनड्वाहावुपाज्य वारुणमसीति योक्त्रपाशं परिहृत्य प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इत्यभिधानीं प्रत्यस्यति” इति।

शाखान्तरानुसारेण वारुणमसीत्युक्तम्। एतच्छाखानुसारेण वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसीति द्रष्टव्यम्। युगच्छिद्रे प्रक्षेप्यः शङ्कुः शम्या। हे शम्ये त्वं वरुणस्योक्ष्णो निवारणीयस्य बलीवर्दस्य स्कम्भनं। निवारणं कुर्वत्यसि। गलबन्धनसाधनं योक्त्रम्। हे योक्त्र त्वमपि पलायनान्निवारणीयस्य शम्येव निवारणं सृजसि। दीर्घरज्जुः पाशः। स च प्रत्यस्तः शकटस्योपरि प्रसारितः। एते त्रयो मन्त्राः स्पष्टार्था इति ब्राह्मणेनोपेक्षिताः।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“उदायु सोममादायोरु गच्छेच्छकटं प्रति।
अदि स्तृत्वाऽजिनं सोममदित्याः सेति सादयेत्॥१॥
वने वस्त्रेण बद्ध्वोदु प्रत्यानह्यति चर्मणा।
उस्रावनडुहोर्योगो वरु शम्यां विनिक्षिपेत्॥२॥
वरु बद्ध्वा योक्त्रपाशं प्रति धानीमुपास्यति।
अनुवाके ह्यष्टमेऽस्मिन्मन्त्रा एते दशोदिताः॥३॥” इति।

[[268]]

Page No. २६९
अत्र मीमांसा नास्ति।

अथ च्छन्दः —

उदायुषेत्यनुष्टुष्। उर्वित्येकपदा गायत्री। अस्तभ्नादिति वनेष्विति च त्रिष्टुभौ। उदु त्यमिति गायत्री॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥

०९

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)

प्र च्य॑वस्व भुवस्पते॒ विश्वा॑न्य॒भि धामा॑नि॒ मा
त्वा॑ परिप॒री वि॑द॒न्मा त्वा॑ परिप॒न्थिनो॑
विद॒न्मा त्वा॒ वृका॑ अघा॒यवो॒ मा ग॑न्ध॒र्वा
वि॒श्वाव॑सु॒रा द॑घच्छ॒येनो भू॒त्वा परा॑ पत॒ यज॑-
मानस्य नो गृ॒हे दे॒वैः स॑ꣳस्कृ॒तं यज॑मानस्य
स्व॒स्त्यय॑न्य॒स्यपि॒ पन्था॑मगस्महि स्वस्ति॒गाम॑-
ने॒हसं॒ येन॒ विश्वाः॒ परि॒ द्विषो॑ वृ॒णक्ति॑ वि॒न्दते॒
वसु॒ नमो॑ मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्य॒ चक्ष॑से म॒हो
दे॒वाय॒ तदृ॒तꣳ स॑पर्यत दूरे॒दृशे॑ दे॒वजा॑ताय
के॒तवे॑ दि॒वस्पु॒त्राय॒ सूर्या॑य शꣳसत॒ वरु॑णस्य॒
स्कम्भ॑नमसि॒ वरु॑णस्य स्कम्भ॒सर्ज॑नमस्युन्मु॑क्तो॒
वरु॑णस्य॒ पाशः॑ [१]॥

(मि॒त्रस्य॒ त्रयो॑विꣳशतिश्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥

[[269]]

Page No. २७०
[अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः]

अष्टमे सोमस्य शकटारोपणमुक्तमारोपितस्य नवमे गमनमुच्युते।

प्र च्यवस्वेति। बौधायनः — “सुब्रह्मण्योमिति त्रिरुक्तायां प्रच्यावयन्ति प्रच्यवस्व भुवस्पते विश्वान्यभि धामानि मा त्वा परिपरी विदन्मा त्वा परिपन्थिनो विदन्मा त्वा वृका अघायवो मा गन्धर्वो विश्वावसुरा दधच्छ्येनो भूत्वा परा पत यजमानस्य नो गृहे देवैः सꣳस्कृतमिति प्रदक्षिणं राजानं परिवहन्त्यथैतावञ्जसोपसंक्रामतोऽध्वर्युर्यजमानश्च यजमानस्य स्वस्त्ययन्यस्यपि पन्थामगस्महि स्वस्तिगामनेहसं येन विश्वाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वस्विति” इति।

आपस्तम्ब उक्तमन्त्रद्वयं त्रेधा विभजति —

‘प्र च्यवस्व भुवस्पत इति प्राञ्चोऽभिप्रयाय प्रदक्षिणमावर्तते श्येनो भूत्वा परा पतेत्यध्वर्यू राजानमभिमन्त्रयतेऽपि पन्थामगस्महीत्यध्वर्युर्यजमानश्च दक्षिणेनोत्तरेण वा राजानमतिक्रामतः’ इति।

भूशब्देन भूमौ स्थितानि भूतानि यजमानाध्वर्युप्रभृतीन्युपलक्ष्यन्ते। तेषां च भूतानां पालकत्वात्पतिः सोमः। हे भूतपते सोम विश्वानि धामानि प्राचीनवंशहविर्धानादिस्थानान्यभिलक्ष्य प्रकर्षेण व्यवस्व गच्छ। परिपरी मार्गे बाधकस्तस्करप्रभुः स त्वां मा जानातु। परिपन्थिनस्तद्भृत्यास्तेऽपि त्वां मा जानन्तु। वृका अरण्यश्वानः। अघं पापं वधरूपमिच्छन्तीत्यघायवः। तेऽपि त्वां मा जानन्तु। विश्वावसुर्गन्धर्वः स्वर्गमार्गे सोमस्यापहर्ता। सोऽपि त्वां मा दधत्, मा प्रतीक्षताम्। हे सोम त्वं श्येनवदुत्पतनसमर्थो भूत्वाऽस्मद्यजमानस्य गृहे प्राचीनवंशे परापत शीघ्रं गच्छ। देवसदृशैरध्वर्यु्प्रभृतिभिस्तवोपवेशनायऽऽसन्दीरूपं स्थानं संस्कृतम्। स्वस्ति श्रेयोरूपो यज्ञस्तस्यायनं प्राप्तिस्तदस्यास्तीति स्वस्त्ययनी यजमानस्य यज्ञप्रापकोऽसि। अपि च वयं पन्थानमनुष्ठानरूपमगस्महि प्राप्ताः। कीदृशं स्वस्तिगां श्रेयःप्रापकम्। अनेहसं नकारस्य व्यत्ययेन हकारः। अनेनसं पापरहितम्। येन पथा विश्वा द्विपः सर्वान्वैरिणः परिवृणक्ति सर्वतो वर्जयति। किंच येन पथा द्रव्यं लभते, तादृशं पन्थानं प्राप्ताः।

प्रथममन्त्रे यथोक्तमर्थं प्रसिद्धतया स्पष्टयति —

[[270]]

Page No. २७१
“प्र च्यवस्व भुवस्पत इत्याह भूतानाꣳ ह्येष पतिर्विश्वान्यभि धामानीत्याह विश्वानि ह्येषोऽभि धामानि प्रच्यवते मा त्वा परिपरी विददित्याह यदेवादः सोममाह्रियमाणं गन्धर्वो विश्ववसुः पर्यमुष्णात्तस्मादेवमाहापरिमोषाय” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

पूर्वं गन्धर्वेण सोमस्यापहृतत्वादस्ति तस्करप्रसक्तिस्तस्मान्मा त्वेत्यादिकं वक्तव्यम्।

द्वितीयमन्त्रे स्वस्त्ययनी(नि)शब्देन यज्ञप्राप्तिर्विवक्षितेत्याह —

“यजमानस्य स्वस्त्ययन्यसीत्याह यजमानस्यैवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्त्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ५) इति।

तृतीयमन्त्रो ब्राह्मणेनोपेक्षितः।

नम इति। कल्पः — “अथाग्रेण शालां तिष्ठन्नोह्यमानं राजानं प्रति मन्त्रयते। नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देवाय तदृतꣳ सपर्यत दूरेदृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुत्राय सूर्याय शꣳसतेति” इति।

अस्मिन्मन्त्रे सूर्यरूपेण सोमः स्तूयते — मित्रस्य मित्राय नमः। कीदृशाय। वरुणस्य स्वरश्मिभिर्जगदावृणते। पुनः कीदृशाय। चक्षसे सर्वज्ञाय। हे ऋत्विजो महो महते तस्मै देवाय देवप्रीत्यर्थं सपर्यत सपर्यां सेवां कुरुत। किं कृत्वा। तज्ज्योतिष्टोमरूपमृतं सत्यमवश्यफलप्रदं कर्म कृत्वा। किंच सूर्याय शंसत सूर्यप्रीत्यर्थं स्तुतिं कुरुत। कीदृशाय सूर्याय। दूरे दृश्यमानाय देवत्वेन जाताय केतेवेऽह्नो लक्षणभूताय द्युलोकस्य पुत्रवत्प्रियाय।

अस्मिन्मन्त्रे वरुणशब्दाभिप्रायमाह —

“वरुणे वा एष यजमानमभ्यैति यत्क्रीतः सोम उपनद्धो नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इत्याह शान्त्यै” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति। यः सोम उपनद्ध एव वरुणरूपः सन्यजमानमभिलक्ष्य समागच्छत्यतो वरुणनमस्कारेण तत्त्वत उपद्रवः शाम्यति।

यद्यप्यग्नीषोमीयस्य पशोर्नायमनुष्ठानकालस्तथाऽपि प्रसङ्गात्तं पशुं विधित्सुः प्रसङ्गं तावद्दर्शयति —

“आ सोमं वहन्त्यग्निना प्रति तिष्ठते तौ संभवन्तौ यजमानमभि सं भवतः पुरा खलु वावैष मेधायाऽऽत्मानमारभ्य चरति यो दीक्षितः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

[[271]]

Page No. २७२
ऋत्विजः प्राचीनवंशगतस्याऽऽहवनीयस्याग्नेः समीपं प्रति सोममानयन्ति। स च सोमोऽग्निना समेत्य प्रतिष्ठितो भवति। तौ चाग्नीषोमौ परस्परं यदा संगच्छेते तदा यजमानमभिलक्ष्य संगतौ भवतः। तदेतदवगम्य किल पुरा यो दीक्षितः स एष यज्ञार्थं स्वात्मानमेवाऽऽलभ्य पशुत्वेनोपाकृत्य प्रचरति। सोऽयं प्रसङ्गः।

इदानीं विधत्ते —

“यदग्नीषोमीयं पशुमालभत आत्मनिष्क्रयण एवास्य सः” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

अस्य यजमानस्य पश्वालम्भ आत्मनिष्क्रमणः। पशुं मूल्यत्वेनाग्नीषोमाभ्यां दत्त्वा तेन तयोः स्वभूतमात्मानं निष्क्रीणाति।

अत्र हविःशेषभक्षणं पूर्वपक्षतया निषेधति —

“तस्मात्तस्य नाऽऽश्यं पुरुषनिष्क्रयण इव हि” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

यस्मादयं पशुः पुरुषस्य मूल्यमिव तस्मात्तस्य पशोः संबन्धि हविर्न भक्षणीयं तद्भक्षणे मूल्यनाशप्रसङ्गात्।

सिद्धान्तमाह –

“अथो खल्वाहुरग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमहन्निति यदग्नीषोमीयं पशुमालभते वार्त्रघ्न एवास्य स तस्माद्वाश्यम्” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

अथोशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः। अभिज्ञास्त्वग्नीषोमार्थमिन्द्रो वृत्रं हतवानित्याहुः। अयं वृत्तान्तो द्वितीयकाण्डस्य पञ्चमप्रपाठके त्वष्टा हतपुत्र इत्यस्मिन्ननुवाके प्रपञ्चितः। यस्मादग्नीषोमार्थमिन्द्रो वृत्रं हतवांस्तस्मादग्नीषोमीयपश्वालम्भो यः सोऽस्य यजमानस्य वैरिघाती। तस्मात्तदीयं हविर्भक्षणीयमेव।

प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतमेव नमो मित्रस्येति मन्त्रं विनियुङ्क्ते —

“वारुण्यर्चा परि चरति स्वयैवैनं देवतया परि चरति” (सं. का. ६ प्र. १ अ. ११) इति।

उपनद्धस्य सोमस्य वरुणो देवता। परिचरणं नमस्काराद्युपचारः। ततो वरुणमन्त्रेण तदनुष्ठानं युक्तम्। अथ प्राग्वंशे सोमपासन्द्यां प्रतिष्टाप्य तस्मि-

[[272]]

Page No. २७३
न्काल एवा वन्दस्व वरुणं बृहन्तमित्येतया तत्त्वा यामीत्यनयो वा वारुण्यर्चोपस्थानरूपं परिचरणं कर्तव्यम्।

वरुणस्येति। बौधायनः — “अथैतत्सोमवाहनमग्रेण शालामुदगीषमुपस्थापयन्ति तदुपस्तभ्नाति वरुणस्य स्कम्भनमसीति वरुणस्य स्कम्भसर्जनमसीति शम्यामुदूहत्युन्मुक्तो वरुणस्य पाश इति योक्त्रम्” इति।

आपस्तम्बस्तु शम्यायोक्त्राभिधानीनां क्रमेणोन्मोचनं मन्यते।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“प्र च्य प्राग्वंशगमनं श्येनोऽध्वर्युस्तु मन्त्रयेत्।
अप्यतिक्रम्य राजानं नम एनं प्रतीक्षते॥
वरुत्रयेण शम्यादीन्मुञ्चेत्सप्तात्र मन्त्रकाः॥१॥ इति।

अत्रापि नास्ति मीमांसा।

अथ च्छन्दः —

प्र च्यवस्वेति षट्पदाऽतिजगती। श्येनो भूत्वाऽपि पन्थामित्येते अनुष्टुभौ। नमो मित्रस्येति जगती॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥

१०

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)

अ॒ग्नेरा॑ति॒थ्यम॑सि॒ विष्ण॑वे त्वा॒ सोम॑स्याऽऽ
ति॒थ्यम॑सि॒ विष्ण॑वे॒ त्वाऽति॑थेराति॒थ्यम॑सि॒
विष्ण॑वे त्वा॒ऽग्नये॑ त्वा रायस्पोष॒दाव्ने॒ विष्ण॑वे
त्वा श्ये॒नाय॑ त्वा सोम॒भृते॒ विष्ण॑वे त्वा॒ या
ते॒ धामा॑नि ह॒विषा॒ यज॑न्ति॒ ता विश्वा॑ परि॒-
भूर॑स्तु य॒ज्ञं ग॑य॒स्फानः॑ प्र॒तर॑णः सु॒वीरोऽवी॑
रहा॒ प्र च॑रा सोम॒ दुर्या॒नदि॑त्याः॒ सदो॒ऽस्य-

[[273]]

Page No. २७४
दि॑त्याः॒ सद॒ आ [१] सी॒द॒ वरु॑णोऽसि धृ॒त
व्र॑तो वारु॒णम॑सि शं॒योर्दे॒वाना॑ꣳ स॒ख्यान्मा
दे॒वाना॑म॒पस॑श्छित्स्म॒ह्याप॑तये त्वा गृह्णामि॒ प
रि॑पतये त्वा गृह्णामि॒ तनू॒नप्त्रे॑ त्वा गृह्णामि॒
शाक्व॒राय॑ त्वा गृह्णामि॒ शक्म॒न्नाजि॑ष्ठाय त्वा
गृह्णा॒म्यना॑धृष्टमस्यनाधृ॒ष्यं दे॒वाना॒मोजो॑ऽभिश-
स्ति॒पा अ॑नभिशस्ते॒न्यमनु॑ मे दी॒क्षां दी॒क्षाप॑ति-
र्मन्यता॒मनु॒ तप॒स्तप॑स्पति॒रञ्ज॑सा स॒त्यमुप॑ गेषꣳ
सुवि॒ते मा॑ धाः (२)।

(आ मैकं॑ च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥१०॥

नवमेऽनुवाके सोमस्य प्राचीनवंशं प्रति गमनमुक्तं, दशमे तु समीपमागतस्यातिथिरूपस्य सोमस्य सत्कारायाऽऽतिथ्येष्टिरुच्यते।

अग्नेरिति। कल्पः — “आतिथ्यं निर्वपत्यन्वारब्धायां पत्न्यामथ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति प्रतिपदं कृत्वाऽग्नेरातिथ्यमसि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामीत्येतामेव प्रतिपदं कृत्वा सोमस्याऽऽतिथ्यमसि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामीत्येतामेव प्रतिपदं कृत्वाऽतिथेरातिथ्यमसि विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामीत्येतामेव प्रतिपदं कृत्वाऽग्नये त्वा रायस्पोषदाव्ने विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामीत्येतामेव प्रतिपदं कृत्वा श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामीति पञ्चकृत्वो यजुषा” इति।

प्रकृतिगतेऽग्नये जुष्टं निर्वपामीत्येतस्मिन्मन्त्रेऽतिदेशात्प्राप्ते सति तत्रत्यदेवतापदस्यैवात्र पञ्चभिः पर्यायैरपोदितत्वात्पञ्चमेऽ(स्व)पि सावित्रं जुष्टं चानुषजति।

[[274]]

Page No. २७५
अत्र विष्णुरेक एव हविषो देवता। अग्न्यादयस्तु तदनुचराः। अतति सततं गच्छतीत्यातिथिः। तदर्थं क्रियमाणं सत्काररूपं कर्माऽऽतिथ्यम्। लोके स्वामिने दीयमानेन द्रव्येण तदनुचरा अपि परितुष्यन्ति। तस्मादत्राग्न्यादीनामिदं हविर्भवत्यातिथ्यम्। हे हविस्त्वमतिथिरूपस्याग्नेः सत्काररूपमसि। तादृशं त्वां विष्णुशब्दाभिधेयाय सोमाय निर्वपामि। सोमस्येत्यत्र प्रधानभूतः सोमो न त्वपरः कश्चित्तन्नामाऽनुचरः। अतिथिनामकोऽन्यः। रायस्पोषदावा धनसमृद्धेर्दाता कश्चित्तदग्निनामकोऽन्यः। सोमं बिभर्ति पोषयतीति सोमभृच्छ्येननामकोऽन्यः। एतावुभावपि सोमस्य राज्ञोऽतिप्रत्यासन्नावनुचरावित्यभिप्रेत्याग्नये श्येनायेति चतुर्थ्या त्वाशब्देन च प्रधानसमतया निर्दिश्यते।

मन्त्रान्व्याचिख्यासुरादौ कालविशेषसहितमातिथ्यं कर्म विधत्ते —

“यदुभौ विमुच्याऽऽतिथ्यं गृह्णीयाद्यज्ञं विच्छिन्द्याद्यदुभावविमुच्य यथाऽनागतायाऽऽतिथ्यं क्रियते तादृगेव तद्विमुक्तोऽन्योऽनड्वान्भवत्यविमुक्तोऽन्योऽथाऽऽतिथ्यं गृह्णाति यज्ञस्य संतत्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

द्वयोर्बलीवर्दयोर्विमुक्तयोः सतोः सोमगमनरूपं कर्म सर्वथा परित्यक्तं भवति। आतिथ्यकर्म तूपक्रान्तं, ततो यज्ञमध्ये यज्ञो विच्छिद्येत। अविमुक्तयोस्तु द्वयोर्गमनस्यासंपूर्णत्वादनागताय सोमायाऽऽतिथ्यं कृतं भवेत्। एकस्मिन्विमुक्ते च विमुक्तत्वादेव गमनं संपूर्णं भवति। इतरस्य विमोकाभावत्पूर्वकर्मापि न त्यक्तम्। अतस्तस्मिन्काले निर्वापाद्यज्ञः संततो भवति।

निर्वापकालेऽध्वर्युमनु पत्न्याः शकटस्पर्शं विधत्ते —

“पत्न्यन्वारभते पत्नी हि पारीणह्यास्यशे पत्नियैवानुमतं निर्वपति यद्वै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तदथो पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्त्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

परि(री)णद्गृहं त्र भवं व्रीह्यादिद्रव्यं पारीणह्यं तस्येशाना पत्नी। किंच यज्ञः पुमान्पत्नी स्त्रीत्येतन्मिथुनम्। किंच योऽयं पत्न्याः शकटस्य यज्ञाङ्गस्य स्पर्शः स यज्ञस्य विच्छेदराहित्याय भवति।

मन्त्रान्व्याचष्टे —

[[275]]

Page No. २७६
यावद्भिर्वै राजाऽनुचरैरागच्छति सर्वेभ्यो वै तेभ्य आतिथ्यं क्रियते छन्दाꣳसि खलु वै सोमस्य राज्ञोऽनुचराण्यग्नेरातिथ्यमसि विष्णवे त्वेत्याह गायत्रिया एवैतेन करोति सोमस्याऽऽतिथ्यमसि विष्णवे त्वेत्याह त्रिष्टुभ एवैतेन करोत्यतिथेरातिथ्यमसि विष्णवे त्वेत्याह जगत्या एवैतेन करोत्यग्नये त्वा रायस्पोषदाव्ने विष्णवे त्वेत्याहानुष्टुभ एवैतेन करोति श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वेत्याह गायत्रिया एवैतेन करोति” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।

सौमस्य भृत्यैरग्न्यादिर्भृत्यान्तराणि गायत्र्यादीन्युपलक्ष्यन्ते। उपलक्षकविशेषाणामग्न्यादीनामुपलक्ष्यविशेषैर्गायत्र्यादिभिः प्रातिस्विकसंबन्धविशेषे प्रमाणमिदं ब्राह्मणमेव।

निर्वापावृत्तिसंख्यां विधत्ते —

“पञ्च कृत्वो गृह्णाति पञ्चक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव रुन्धे” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।

आद्यन्तयोर्मन्त्रयोर्गायत्र्या द्विरुपलक्षितत्वं प्रश्नोत्तराभ्यामुपपादयति —

“ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्याद्गायत्रिया उभयत आतिथ्यस्य क्रियत इति यदेवादः सोममाहरत्तस्माद्गायत्रिया उभयत आतिथ्यस्व क्रियते पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।

आतिथ्यं क्रियत इत्यर्थः।

निरुप्तैस्तण्डुलैर्नवकपालः पुरोडाशः कार्य इति विधत्ते —

“शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदातिथ्यं नवकपालः पुरोडाशो भवति तस्मान्नवधा शिरो विष्यूतम्” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।

आतिथ्येष्टेः सत्काररूपत्वेन शिरोवदुत्तमाङ्गत्वम्। यस्मादत्र कपालेषु नवसंख्या तस्माद्दृष्टान्तभूतं शिरोऽपि नवभिः कपालैर्विशेषेण स्यूतम्। पौरोडाशिकब्राह्मणे ह्येवमाम्नातम् — “तस्मादष्टाकपालं पुरुषस्य शिरः” इति। ततोऽष्टानां कपालानां परस्परमष्टधा स्यूतिस्ततस्तत्समहरूपस्य शिरसोऽधस्तनेन कबन्धेन सहैकधा स्यूतिः।

उक्तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति —

“नवकपालः पुरोडोशो भवति ते त्रयस्त्रिकपालास्त्रिवृता स्तोमेन संमिता-

[[276]]

Page No. २७७
स्तेजस्त्रिवृत्तेज एव यज्ञस्य शीर्षन्दधाति” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।
त्रिवृन्नामके स्तोमे त्रीणि सूक्तानि। तेष्वेकैकस्मिन्सूक्ते तिस्रस्तिस्र ऋचः। अतः संख्यासाम्यान्नवकपालस्य त्रिवृद्रूपत्वम्। त्रिवृच्च प्रजापतेर्मुखादग्निना सह जातत्वात्तेजोरूपम्। तथा सति यज्ञशिरोरूप आतिथ्ये तेजः स्थापितं भवति।

पुनरप्यनूद्य प्रशंसति —

“नवकपालः पुरोडाशो भवति ते त्रयस्त्रिकपालास्त्रिवृता प्राणेन संमितास्त्रिवृद्धै प्राणस्त्रिवृतमेव प्राणमभिपूर्वं यज्ञस्य शीर्षन्दधाति” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।

त्रिभिः कपालैः संस्कृतः पुरोडाशस्त्रिकपालः। तादृशाश्च पुरोडाशास्त्रयः। नवसंख्यायां विभज्यमानायामेवं संपद्यते। तथा सति यत्कपालगतं त्रिवृत्त्वं यच्च पुरोडाशगतं तेन सदृशी प्राणसंख्या प्राणस्योर्ध्वाधोमध्यवृत्तिभिस्त्रिगुणत्वात्। अथवा नवसु च्छिद्रेषु वर्तमानो नवसंख्याकः प्राणः। तस्य त्रेधा विभागे सति प्रकृतनवकपालसादृश्यं भवति। तादृशं प्राणमभिपूर्वमनुक्रमेण यज्ञस्य शिरस्यातिथ्ये स्थापयति।

अस्यामातिथ्येष्टौ प्रकृतिवत्प्रस्तरस्य विधृत्योश्च कुशमयत्वे प्राप्ते तद्बाधितुं द्रव्यान्तरं विधत्ते —

“प्रजापतेर्वा एतानि पक्ष्माणि यदश्ववाला ऐक्षवी तिरश्ची यदाश्ववालः प्रस्तरो भवत्यैक्षवी तिरश्ची प्रजापतेरेव तच्चक्षुः सं भरति” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १] इति।

पक्ष्माण्यक्षिरोमाणि। अश्ववालाः काशाख्या दर्भविशेषाः। ऐक्षवी इक्षुपत्रिके। तिरश्ची चक्षुषश्चर्मपुटिके। यथा सोमपर्णस्य पलाशवृक्षरूपेणोत्पत्तिर्यथा चाप्सु मेध्यांशो दर्भरूपेणोत्पन्नस्तथैव प्रजापतेः पक्ष्मणां चर्मपुटयोश्च काशरूपेणेक्षुपत्ररूपेण चाऽऽविर्भावोऽर्थवादान्तरे द्रष्टव्यः। एवं सति प्रशस्तत्वादत्र प्रस्तराख्यस्तृणमुष्टिराश्ववालः कर्तव्यः। तस्याधस्तात्तिर्यक्त्वेन स्थापनीये विधृती ऐक्षव्यौ कुर्यात्। तावता प्रजापतेस्तच्चक्षुः संपादितं भवति।

[[277]]

Page No. २७८
परिधिषु श्रीपर्णीवृक्षं विधत्ते —

“देवा वै या आहुतीरजुहवुस्ता असुरा निष्कावमादन्ते देवाः कार्ष्मर्यमपश्यन्कर्मण्यो वै कर्मैनेन कुर्वीतेति ते कार्ष्मर्यमयान्परिधीनकुर्वत तैर्वै ते रक्षाꣳस्यपाघ्नत यत्कार्ष्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति रक्षसामपहत्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

निष्कावं निःशब्दं चर्वणादिशब्देन देवा ज्ञास्यन्तीति मत्वा चौर्येणाभक्षयन्। कार्ष्मर्यवृक्षो रक्षोनिवारकत्वेन कर्मण्यः। तस्मात्तेनैव कर्म कुर्वीतेति मत्वा तन्मयान्परिधीनकुर्वत। तथैवान्येनापि कर्म कर्तव्यम्।

मध्यमपरिधेर्दक्षिणोत्तरपरिधिभ्यां सह संस्पर्शं विधत्ते —

“सꣳस्पर्शयति रक्षसामन्ववचाराय” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

स्पर्शाभावे परिध्योः संधौ रक्षसामन्तरनुप्रवेशः स्यात्।

पूर्वस्यां दिशि रक्षःप्रवेशनिवारणाय प्रसक्तं चतुर्थपरिधिं निषेधति —

“न पुरस्तात्परि दधात्यादित्यो ह्येवोद्यन्पुरस्ताद्रक्षाꣳस्यपहन्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

आघारसमिधोर्द्वयोराहवनीयपूर्वभागे स्थापनं विधत्ते —
“ऊर्ध्वे समिधावा दधात्युपरिष्टादेव रक्षाꣳस्यप हन्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

यद्युप्यूर्ध्वायां दिशि रक्षसां निवारणायोपरिष्टादेव समिधौ स्थापनीये तथाऽपि व्योम्नि स्थापयितुमशक्यत्वादूर्ध्वदिशि(गग्रे) स्थापनीये।

तत्र कंचिद्विशेषं विधत्ते —

“यजुषाऽन्यां तूष्णीमन्यां मिथुनत्वाय” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

वीतिहोत्रं त्वा कव इति मन्त्रेण दक्षिणामादध्यात्तूष्णीमुत्तराम्। समन्त्रकामन्त्रकयोः स्त्रीपुरुषलक्षणत्वान्मिथुनत्वम्।

समित्संख्यां विधत्ते —

“द्वे आ दधाति द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

[[278]]

Page No. २७९
द्वित्वं पादद्वयप्रतिष्ठायै भवति। ननु संस्पर्शादिविधयः प्रकृतौ दर्शपूर्णमासेष्टावपि सन्तीत्यतिदेशादेव तदनुष्ठानस्यात्र प्राप्तत्वान्न पृथग्विध्यपेक्षेति चेन्न। उपसदर्थं विधेयत्वात्। तर्हि तत्रैव विधीयतामिति चेन्न। आतिथ्योपसदोः परिध्यादिभेदं वारयितुं साधारणत्वेनात्रैव विधेयत्वात्।

या त इति। बौधायनः “अथ यजमानो नीडाद्राजानमपादत्ते या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभूरस्तु यज्ञमिति पूर्वया द्वारा शालां प्रपादयति गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्र चरा सोम दुर्यानिति” इति।

आपस्तम्बो मन्त्रैक्यं मन्यते – “या ते धामानीति पूर्वया द्वारा प्राग्वंशं प्रविश्य” इति।

हे सोम या ते धामानि त्वदीयेषु स्थानेषु प्रातःसवनादिषु हविषा यजन्ति यज्ञमुद्दिश्य ता ते विश्व त्वदीयानि तानि सर्वाणि परिभूरस्तु परितः प्राप्तवान्भव। हे सोम त्वं दुर्यान्गृहान्प्राचीनवंशरूपान्प्रचर प्राप्नुहि। कीदृशस्त्वं गयस्फानो गृहाभिवर्धकः। प्रतरणः प्रकर्षेण यज्ञपारं प्रति अस्मांस्तारयिता। सुवीरः शोभनास्त्वत्प्रसादलब्धा वीरा अस्मत्पुत्रपौत्रा यस्य तव स त्वं सुवीरः। अवीरहा यथोक्तानां वीरणामहन्ता परिपालक इत्यर्थः।

आदित्या इति। कल्पः — “अथैनामासन्दीमग्रेणाऽऽहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणतो निदधाति तस्यां कृष्णाजिनमास्तृणात्यदित्याः सदोऽसीत्यदित्याः सद आ सीदेति कृष्णाजिने राजानम्” इति।

वरुण इति। बौधायनः — “अथैनमुपतिष्ठते वरुणोऽसि धृतव्रतो वारुणमसीति समुच्चित्य कृष्णाजिनं तस्यान्तान्स्पन्द्यया (नासन्द्या) विग्रथ्य वंशे प्रग्रथ्नाति शंयोर्देवानाꣳ सख्यादित्यथ परावासन्दीपादावन्तरेण ब्राह्मणोऽभिषिञ्चति शूद्रः प्रक्षालयति मा देवानामपसश्छित्स्महीति” इति।

आपस्तम्बोऽत्र प्रथममन्त्रोत्तरार्धस्य द्वितीयतृतीयमन्त्रयोश्चैकतां मन्यते “वरुणोऽसि धृतव्रत इति राजानमभिमन्त्रयते, वारुणमसीति वाससा पर्यानह्यति” इति।
हे सोम त्वं वरुणपाशस्य निवारकोऽसि। धृतं यज्ञरूपं व्रतं येन त्वया स त्वं
धृतव्रतः। हे सोम त्वमुपनद्धस्वरूपत्वाद्वरुणसंबन्ध्यसि। तथा सति त्वदी-

[[279]]

Page No. २८०
याच्छंयोः सुखमिश्राद्वरुणादिदेवानां सख्याद्वयमपसो मा च्छित्स्महि। सकारान्तोऽपःशब्दः कर्मवाची। अस्माकं कर्मविच्छेदो मा भूदित्यर्थः। या ते धामानीत्यादयो मन्त्रा ब्राह्मणेनोपेक्षिताः।

आतिथ्येष्टिमध्ये वह्निमन्थनपूर्वकमाहवनीये मथिताग्निप्रक्षेपं विधत्ते —

“ब्राह्मवादिनो वदन्त्यग्निश्च वा एतौ सोमश्च कथा सोमायाऽऽतिथ्यं क्रियते नाग्नय इति यदग्नावग्निं मथित्वा प्रहरति तेनैवाग्नय आतिथ्यं क्रियते” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

अग्निश्च सोमश्चेत्येतावुभावपि यागनिर्वाहकौ देवौ, तयोः साम्ये सति कथमग्नय आतिथ्यं नेति प्रश्नः। अग्निं मथित्वाऽऽहवनीये प्रहरेत्तदिदमाहवनीयाग्नेरातिथ्यम्।

मथनस्य कालं विधत्ते —

“अथो स्वल्वाहुरग्निः सर्वा देवता इति यद्धविरासाद्याग्निं मन्थति हव्यायै वाऽऽसन्नाय सर्वा देवता जनयति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

अपि चैते ब्रह्मवादिनः कालविवक्षावन्तस्तदुपोद्घातत्वेन वह्नेः सर्वात्मकत्वमाहुः। तच्च सर्वदेवतात्मकत्वमेकद्वित्रितानामुत्पत्तौ विस्पष्टमाम्नातम्। यदातिथ्पपुरोडाशं वेद्यामासाद्य तस्मिन्कालेऽग्निं मथ्नीयात्तथा मथ्यमानाग्नावन्तर्भूताः सर्वा अपि देवता आसन्नहविर्मोक्तुमुत्पादिता भवन्ति तत्स एव काल इत्यर्थः। मथनमन्त्रास्त्वाध्वर्यवा अग्नीषोमीयपशुप्रस्तावे समाम्नास्यन्ते। हौत्रास्तु बह्वृचब्राह्मण आतिथ्येष्टिसमीपे एवोदाहृताः।

आपतय इति। कल्पः — “अथैतद्ध्रौवमाज्यमाप्याय्य कꣳसं वा चमसं वा याचति तमन्तर्वेदि निधाय तस्मिन्नेतत्तानूनप्त्रं समवद्य विगृह्णाति आपतये त्वा गृह्णामि परिपतये त्वा गृह्णामि तनूनप्त्रे त्वा गृह्णामि शाक्वराय त्वा गृह्णामि शक्मन्नोजिष्ठाय त्वा गृह्णामीति” इति।

आपतिर्निश्वासरूपेण बहिर्गतः पुनराभिमुख्येनान्तः पततीत्यापतिः प्राणः। हे आज्य प्राणार्थं त्वामस्मिन्पात्रे गृह्णामि। परितो नानाविषयेषु पततीति परिपतिर्मनः। तनूं शरीरं न पातयति न विनाशयतीति तनूनप्ता जाठरोऽग्निः। शकनशीलः शक्वरः शक्तिमान्पुरुषस्तस्य संबन्धि शाक्वरं शक्तिस्वरूपम्। शक्मञशक्तिमत्सु यदोजिष्ठं तस्मै ओजो नामाष्टमो धातुस्तस्य सारमोजिष्ठम्। तदवष्टम्भेनैव शक्तिरवतिष्ठते। एतैर्मन्त्रैस्तानूनप्त्रं ग्राह्यम्।

[[280]]

Page No. २८१
तनूनप्तृसंज्ञकजाठरवह्निविषयस्य शपथकर्मणो हेतुभूतमाज्यं तानूनप्त्रं तस्य ग्रहणं विधातुं प्रस्तौति —

“देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा मिथो विप्रिया आसन्तेऽन्योऽन्यस्मै ज्यैष्ठ्यायातिष्ठमानाः पञ्चधा व्यक्रामन्नग्निर्वसुभिः सोमो रुद्रैरिन्द्रो मरुद्भिर्वरुण आदित्यैर्बृहस्पतिर्विश्वैर्देवैस्तेऽमन्यन्तासुरेभ्यो वा इदं भ्रातृव्येभ्यो रध्यामो यन्मिथो विप्रियाः स्मो या न इमाः प्रियास्तनुवस्ताः समवद्यामहै ताभ्यः स निच्छाद्यो नः प्रथमोऽन्योऽन्यस्मै द्रुह्यादिति तस्माद्यः सतानूनाप्त्रिणां प्रथमो द्रुह्यति स आर्तिमार्च्छति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १) इति।

संयत्ताः संग्रामं प्राप्ताः। मिथः परस्परं ते च देवाः सर्वेऽपि स्वातिरिक्तस्य ज्यैष्ठ्यमनङ्गीकुर्वाणाः पञ्चव्यूहा अभवन्। तेषु व्यूहेष्वग्न्यादयः पञ्च देवाः सेनान्यो वस्वादयः पञ्च गणाः। ततस्ते कंचित्कालं परस्परविरोधिनो भूत्वा पश्चादेवं विचारितवन्तो यदि वयमन्योन्यविरोधिनस्तदा वैरिणामसुराणामिदं जयरूपं कार्यं वयमेव साधयामः। ततस्तद्विरोधपरिहारहेतुं शपथं कर्तुमस्मदीयाः प्रियाः पुत्रभार्यादिरूपा इमास्तनूरेकत्र संघी कुर्म इति विचार्य संघीकृत्य शपथमेवं परिभाषितवन्तः। अस्माकं मध्ये यः प्रथमं द्रुह्यति स ताभ्यस्तनूभ्यो निर्गच्छेन्निर्भ्रष्टो भवत्विति। यस्माद्देवानामेवं वृत्तं तस्मान्मनुष्याणामपि शपथं कृतवतां मध्ये यः प्रथमं द्रुह्यति स विनाशं प्राप्नोति। समान एकस्मिन्विषये तानूनप्त्रिणः शपथवन्तः सतानूनप्त्रिणः।

इदानीं विधत्ते —

“यत्तानूनप्त्रꣳ समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

समवद्यति संभूयावदानं कुर्यात्। स्वयं भूतिमान्भवति वैरी तु पराभवति। इयमेव भ्रतृव्याभिभूतिः।

अवदानसंख्यां विधत्ते —

“पञ्च कृत्वोऽव द्यति पञ्चधा हि ते तत्समवाद्यन्ताथो पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव रुन्धे” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

ते देवास्तत्तदानीं पञ्चधा विभक्ताः पश्चात्संभूयैकवत्प्रियतनूनवाद्य[न्त] स्थापितवन्तः।

[[281]]

Page No. २८२
मन्त्रान्व्याचष्टे —

“आपतये त्वा गृह्णामीत्याह प्राणो वा आपतिः प्राणमेव प्रीणाति परिपतय इत्याह मनो वै परिपतिर्मन एव प्रीणाति तनूनप्त्र इत्याह तनुवो हि ते ताः समवाद्यन्त शाक्वरायेत्याह शक्त्यै हि ते ताः समवाद्यन्त शक्मन्नोजिष्ठायेत्याहौजिष्ठꣳ हि ते तदात्मनः समवाद्यन्त” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।
[आपतिपरिपतितनूनप्तृशाक्वरशक्मन्नोजिष्ठशब्दैर्देववृत्तान्तः सूच्यते]।

तनूशाक्वरौजिष्ठशब्दैर्देव[वा]वृत्तान्तः सूच्यते। ते देवास्तदानीं स्वात्मसंबन्धं पुत्रादितनुरूपमोजः सारं समवाद्यन्त।

अनाधृष्टमिति। कल्पः – “यावन्त ऋत्विजस्त एतत्समवमृशन्ति अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोजोऽभिशस्तिपा अनमिशस्तेन्यमिति” इति।

हे तानूनप्त्राऽऽज्य त्वमितः पूर्वं केनाप्यतिरस्कृतमसि। इतः परमप्यतिरस्कार्यं देवानामोजः सारमसि। अभिशस्तेर्हिंसारूपादन्योन्यविरोधादस्मान्पालयसि। त्वं पुनरिभशस्तेरविषयभूतमसि।

मन्त्रस्य यथोक्तार्थः प्रसिद्ध इत्याह —

“अनाधृष्टमस्यधृष्यमित्याहाधृष्टꣳ ह्येतदनाधृष्यं देवानामोज इत्याह देवानाꣳ ह्येतदोजोऽभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यमित्याहाभिशस्तिपा ह्येतदनभिशस्तेन्यम्” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

अन्विति। कल्पः — “यजमानमतिवाचयति अनु मे दीक्षां दीक्षापतिर्मन्यतामनु तपस्तपस्पतिरञ्जसा सत्यमुप गेषꣳ सुविते मा धा इति” इति।

दीक्षणीयेष्टौ यो देवः स दीक्षापतिर्ममेमां दीक्षामनुजानातु। तप उपसत्तत्रत्यो देवो मदीयं तपोऽनुजानातु। अहं चाञ्जसा सत्यमुपगेषमार्जवेन तानूनप्त्रस्पर्शनरूपं शपथं प्राप्तोऽस्मि। हे तानूनप्त्र मां सुविते शोभनमार्गे यज्ञकर्मणि स्थापय।

[[282]]

Page No. २८३
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतामाह —

‘अनु मे दीक्षां दीक्षापतिर्मन्यतामित्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“अग्नेः पञ्चकनिर्वापो या ते प्राग्वंशवेशनम्।
अद्यासन्द्यां क्षिपेच्चर्म ह्यदि सोमं तु सादयेत्॥१॥
वरु तं मन्त्रयेद्वारु वाससा परिणह्यति।
आप तानूनप्त्रमाज्यं समवद्यति पञ्चभिः॥२॥
अना सर्व ऋत्विजस्तु तानूनप्त्रं स्पृशन्ति हि।
अनु स्वामी स्पृशेदेतदिति सप्तदशेरिताः॥३॥” इति।

अथ मीमांसा।

सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“वैष्णवे त्रिकपाले वैष्णवान्नवकपालतः।
धर्मातिदेशः स्यान्नो वा विद्यतेऽत्राग्निहोत्रवत्॥
श्रुत्या वैष्णवशब्दोऽयं देवताया विधायकः।
न गौणवृत्तिमाश्रित्य धर्मानतिदिशत्यतः” इति।

आतिथ्येष्टौ वैष्णवो नवकपालो विहितः। तत्र श्रुत्या वैष्णवशब्दो राजसूयगते वैष्णवे त्रिकपाले प्रयुज्यमानोऽग्निहोत्रवन्नवकपालधर्मानतिदिशतीति पूर्वः पक्षः। विष्णुर्देवताऽस्येति विग्रहे सति विहितस्तद्धितप्रत्ययो देवतामभिधत्ते न तु धर्मान्। तस्मान्नातिदिशति।

चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“यदातिथ्याबर्हिरेतदुपसत्स्वतिदेशनम्।
साधारण्यविधिर्वाऽऽद्यस्तदीयस्योपसंहृतेः॥
बर्हिःश्रुत्यैकताभानान्नातिदेशस्य लक्षणा।
आतिथ्ययोपसद्भिश्च बर्हिरेतत्प्रयुज्यते” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते – “यदातिथ्यं बर्हिस्तदुपसदां तदग्नीषोमीयस्य च” इति। क्रीतं सोमं शकटेऽवस्थाप्य प्राचीनवंशं प्रत्यानीयमानेऽभिमुखे यामिष्टिं निर्वपति

[[283]]

Page No. २८४
सेयमातिथ्या। तत ऊर्ध्वं त्रिषु दिनेष्वनुष्ठीयमाना उपसदः। औपवसथ्ये दिनेऽनुष्ठेयोऽग्नीषोमीयः। तत्राऽऽतिथ्येष्टौ विहितं यद्बर्हिस्तद्यदि तस्या इष्टेराच्छिद्योपसत्सु विधीयेत तदानीमातिथ्यायां विधानमनर्थकं स्यात्। यदि च तत्रोपयुक्तमितरत्र विधीयेत विनियुक्तविनियोगरूपो विरोधः स्यात्। तस्मादातिथ्यबर्हिषो ये धर्मा आश्ववालत्वादयस्ते धर्मा उपसत्सूपसंह्रियन्त इत्यतिदेशपरं वाक्यमिति प्राप्ते ब्रूमः। बर्हिःशब्दस्य धर्मातिदेशपरत्वे लक्षणा प्रसज्येत। श्रुत्या तु बर्हिषु आतिथ्योपसदग्नीषोमीयेषु एकत्वं प्रतिभाति। अतः साधारण्यमत्र विधेयम्। आतिथ्यर्थं यद्बर्हिरुपादीयते तन्न केवलमातिथ्यार्थं किंतूपसदर्थमग्नीषोमीयार्थं चोपादेयमिति विधिवाक्यार्थः। तस्मादातिथ्योपसदग्नीषोमीयास्त्रयोऽप्यस्य बर्हिषः प्रयोजकाः। एवं परिधिसंस्पर्शादिविधीनां साधारण्यं द्रष्टव्यम्।

अथ च्छन्दः —

या ते धामानीति त्रिष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः॥१०॥

११

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः)।

अ॒ꣳशुर॑ꣳ शुस्ते देव सो॒माऽऽप्या॑यता॒मि-
न्द्रा॑यैकधन॒विद॒ आ तुभ्य॒मिन्द्रः॑ प्यायता॒मा
त्वमिन्द्रा॑य प्याय॒स्वाऽऽप्या॑यय॒ सखी॑न्त्स॒न्या
मे॒धया॑ स्व॒स्ति ते॑ देव सोम सु॒त्याम॑शी॒येष्टा॒
रायः॒ प्रेषे॒ भगा॑य॒र्तमृ॑तवा॒दिभ्यो॒ नमो॒ दि॒वे नमः॑
पृथि॒व्या अग्ने॑ व्रतपते॒ त्वं व्र॒तानां॑ व्र॒तप॑ति-
रसि॒ या मम॑ तनूरे॒षा सा त्वयि॒ [१] या
तव॑ त॒नूरि॒यꣳ सा मयि॑ स॒ह नौ॑ व्रतपते
व्र॒तिनो॑र्व्र॒तानि॒ या ते॑ अग्ने॒ रुद्रि॑या त॒नूस्तया॑

[[284]]

Page No. २८५
नः पाहि॒ तस्या॑स्ते॒ स्वाहा॒ या ते॑ अग्नेऽया-
श॒या र॑जाश॒या ह॑राश॒या त॒नूर्वर्षि॑ष्ठा गह्वरे॒
ष्ठोग्रं वचो॒ अपा॑वधीं त्वे॒षं वचो॒ अपा॑वधी॒ꣳ
स्वाहा॑ [२]॥

(त्वयि॑ चत्वारि॒ꣳशच्च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥११॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)।

दशमेऽनुवाक आतिथ्येष्टिरुक्ता। तन्मध्ये सोमः प्राग्वंशे स्थापितः। तेन सोमेन करिष्यमाणस्य यागस्य विघ्नकारिणोऽसुराः प्रथमं जेतव्या इति तद्विजयार्थमुपसद एकादशे वर्ण्यन्ते। तत्राऽऽदौ तावदतिथेः सोमस्य बन्धनोपद्रवपरिहारेणाप्यायनाद्युपचारः क्रियते।

अꣳशुरिति। बौधायनः — “अथ मदन्तीरूपस्पृश्योपोत्थाय विस्रस्य हिरण्यमवधाय राजानमाप्याययति अꣳशुरꣳशुस्ते देव सोमाऽऽप्यायतामिन्द्रायैकधनविद आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वेति यजमानमभिवाचयति आ प्यायय सखीन्त्सन्या मेधया स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीयेति” इति।

आपस्तम्बस्य तु एक एव मन्त्रः। मदन्ती(न्त्य)स्तप्ता आपः। अंशुः सूक्ष्मोऽवयवः। हे सोम देव ते योंऽशुः शुष्यति यश्चांशुः क्षीयते स सर्वोऽप्यंशुर्वर्धताम्। किमर्थम्। इन्द्रार्थम्। कीदृशायेन्द्राय, एकं मुख्यं शोभनं सोमरूपं धनं वेत्तीत्येकधनावित्तस्मै। हे सोम तुभ्यं त्वदर्थमिन्द्र आप्यायतां त्वां पातुमुत्सहताम्। त्वमपीन्द्रार्थमाप्यायस्व वर्धस्व। सखीनृत्विजः सन्या धनलाभेन मेधया प्रज्ञया च वर्धस्व। हे सोम देव ते स्वस्ति शुभमस्तु। त्वत्प्रसादेनाहं सुत्यामभिषवतन्त्रमशीय प्राप्नवानि।

एतन्मन्त्रं व्याख्यातुं प्रस्तौति —

[[285]]

Page No. २८६
“घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोममघ्नन्नन्तिकमिव खलु वा अस्यैतच्चरन्ति यत्तानूनप्त्रेण प्रचरन्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

पुरा कदाचित्स्वसामर्थ्याद्वज्रीकृतेन घृतेन सोमस्य देवैस्ताडितत्वात्सोमो घृताद्बिभेति। ऋत्विजश्च वेद्यां तानूनप्त्रेणाऽऽज्येन प्रचरन्तीति यदेतदस्य सोमस्यान्तिकं यथा भवति तथा चरन्ति। आहवनीयदक्षिणभागे सोमस्य स्थितत्वात्। अतो भीतः सोम आप्याययितव्यः।

आप्यायनस्यप्रसङ्गं दर्शयित्वा तन्मन्त्रं व्याचष्टे —

“अꣳशुरꣳशुस्ते देव सोमाऽऽप्यायतामित्याह यदेवास्यापुवायते यन्मीयते तदेवास्यैतेनाऽऽप्याययत्या तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वेत्याहोभावेवेन्द्रं च सोमं चाऽऽप्याययत्या प्यायय सखीन्त्सन्या मेधयेत्याहर्त्विजो वा अस्य सखायस्तानेवाऽऽप्याययति स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीयेत्याहाऽऽशिषमेवैतामा शास्ते” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

अस्य सोमस्य यदङ्गमपुवायते शुष्यति यच्च मीयते।

एष्टेति। कल्पः – “न प्रस्तरायाऽऽश्रावयति न बर्हिरनुप्रहरति तं दक्षिणार्धे वेद्यै निधाय तस्मिन्दक्षिणोत्तरेण निह्नुवते एष्टा रायः प्रेषे भगायर्तमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति” इति।

आतिथ्येष्टौ यः प्रस्तरो यच्च तत्रत्यं बर्हिस्तदुभयमग्नौ न प्रहरणीयं किंतु तं प्रस्तरं वेद्या दक्षिणार्धे निधाय तस्मिन्प्रस्तरे दक्षिणपाणीनुत्तानान्कृत्वा सव्यान्नीचैः कृत्वा सर्वे निह्नवमपलापसदृशं नमस्कारोपचारं कुर्युः। मन्त्रार्थस्तु एष्टृशब्द इच्छावन्तं द्यावापृथिव्यभिमानिनं देवमाचष्टे। स हि दयालुतया भक्तेषु पुरुषेष्विच्छावान्। हे तादृग्देव त्वमृतवादिभ्यो यज्ञवादिभ्योऽस्मभ्यमृतं यज्ञं प्रकृष्टं देहीत्याध्याहारः। किमर्थम्। रायो राये धनार्थम्। इषेऽन्नार्थम्। भगायैश्वर्यादिषङ्गुणार्थम्।

ते च गुणा एवं स्मर्यन्ते —

“एश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः।
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा” इति।

वयं पुनर्द्युदेवतायै भूदेवतायै च नमस्कुर्मः।

[[286]]

Page No. २८७
नायमकाण्डे नमस्कारः किंतु तस्य निमित्तमस्तीत्याह —

“प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्च्यवन्ते ये सोममाप्याययन्त्यन्तरिक्षदेवत्यो हि सोम आप्यायित एष्टा रायः प्रेषे भगायेत्याह द्यावापृथिवीभ्यामेव नमस्कृत्यास्मिँल्लोके प्रति तिष्ठन्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

आप्यायितस्य सोमस्य नाभिदघ्न्यामासन्द्यां पर्यवस्थितत्वादन्तरिक्षदेवत्यत्वम्। तादृशस्य सोमस्याऽऽप्याययितारोऽपि तथाविधा इत्यास्माल्लोकात्प्रच्युता अतोऽस्मिँल्लोके प्रतिष्ठित्यै नमस्कारः क्रियते।

अग्ने इति। कल्पः – “अथ यजमानमवान्तरदीक्षामुपनयति अग्ने व्रतपते त्वं व्रतानां व्रतपतिरसि या मम तनूरेषा सा त्वयि या तव तनूरियꣳ सा मयि सह नौ व्रतिनोर्व्रतानीति” इति।

अनेन मन्त्रेणाऽऽहवनीयस्योपस्थानम्। अत्रावान्तरदीक्षोपक्रमः। हेऽग्ने व्रतपते त्वं व्रतपतिरसि। नैकस्य व्रतस्य पतिः किंतु सर्वेषामिति विवक्षां द्योतयितुं व्रतानामित्युक्तम्। व्रतमाचरन्ती मदीया तनूस्त्वयि मनसा समर्पिता। त्वदीया तु व्रतं पालयन्ती तनूर्मयि मनसा स्थापिता। तथा सति आवामुभावपि व्रतिनौ संपद्यावहे। तयोर्व्रतानि सह प्रवर्तन्ताम्।

या त इति। कल्पः — “अथैनं संशास्ति संतरां मेखलां समायच्छस्व संतरां मुष्टी कुरष्व तप्तव्रत एधि मदन्तीभिर्मार्जयस्वोत्पूर्वं व्रतं सृज या ते अग्ने रुद्रिया तनूस्तया नः पाहि तस्यास्ते स्वाहेत्येनैवातोऽधिव्रतय” इति।

या मेखला पूर्वं मध्ये संनद्धा सा संकुचिततरा यथा भवति तथा नियन्तव्या। ये च मुष्टी कृते ते अप्यतिसंकोचेन दृढीकर्तव्ये। उष्णक्षीरी भवेदुष्णोदकी भवेत्। पूर्वचमसमुत्सृजेत् तत्र या ते अग्न इत्ययं मन्त्रः। अनेनैव मन्त्रेणात ऊर्ध्वं व्रतं पिबेत्। हेऽग्नै या तव तनूस्त्वयि रुद्रिया क्रूरा तयाऽस्मान्पालय। त्वदीयायास्तस्यास्तन्वा इदं हुतमस्तु।

अग्ने व्रतपत इत्यस्य मन्त्रस्य स्पष्टार्थतामभिप्रेत्यावान्तरदीक्षारम्भं विधत्ते —

“देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा बिभ्यतोऽग्निं प्राविशन्तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवता इति तेऽग्निमेव वरूथं कृत्वाऽतुरानभ्यभवन्नग्निमिव खलु वा एष प्र वि-

[[287]]

Page No. २८८
शति योऽवान्तरदीक्षामुपैति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्या भवति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

परकायप्रवेशहेतुत्वाद्योगशास्त्रप्रसिद्धेन संयमविशेषण देवा अग्निमग्निशरीरं प्राविशन्। तपोरूपत्वेनाग्निसमानाऽवान्तरदीक्षा ततस्तामुपेयात्।

पूर्वोक्तां दीक्षामिदानीमुच्यमानावन्तरदीक्षां च प्रशंसति —

“आत्मानमेव दीक्षया पाति प्रजामवान्तरदीक्षया” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

अवान्तरदीक्षानियमान्विधत्ते —

“संतरां मेखलाꣳ समायच्छते प्रजा ह्यात्मनोऽन्तरतरा तप्तव्रतो भवति मदन्तीभिर्मार्जयते निर्ह्यग्निः शीतेन वायति समिद्ध्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

सर्वो जनः स्वात्मानं क्लेशयित्वाऽप्यपत्यानि सम्यक्परिपालयति। अतः स्वस्मादपि प्रजाऽभ्यन्तरा। मेखलायास्तु प्रजास्थानीयत्वेनान्तरत्वात्संश्लिष्टतरं यथा भवति तथा समाच्छादयेत्। शीतेन क्षीरेण शीताभिरद्भिश्चाग्निर्निर्वायति। तस्मादुदराग्निसमिन्धनाय पेयस्य क्षीरस्य मार्जनहेतोरुदकस्य चौष्ण्यं कर्तव्यम्।

व्रतमन्त्रे रुद्रियाशब्दाभिप्रायमाह —

“या ते अग्ने रुद्रिया तनूरित्याह स्वयैवैनद्देवतया व्रतयति सयोनित्वाय शान्त्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

स्वोदराग्नेरपरं रूपं रुद्रिया तनूस्तया दुग्धे तप्ते सति स्वया देवतया सहै(स्वयै)व दुग्धं व्रतयति भुङ्क्ते। तच्च भोजनं सयोनित्वाय योनिभूतेनाग्निना साहित्याय। तच्च साहित्यमुग्रस्याग्नेः शान्त्यै भवति।

या ते अग्न इति। कल्पः — “आज्यस्थाल्याः स्रुवेणोपहत्य प्रथमामुपसदं जुहोति या ते अग्नेऽयाशया तनूर्विर्षिष्ठा गह्वरेष्ठो वचो अपावधीं त्वेषं वचो अपावधीꣳ स्वाहेति” इति।

अत्र या ते अग्नेऽयाशया रजाशया हराशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठेत्येतादृश(शो) [मन्त्र] आम्नातः। तस्मिन्नयाशयादिपदत्रयेण त्रयो मन्त्रा भवन्ति। तेषु प्रथममन्त्रे तनूरित्यादिरनुषज्यते। द्वितीयो तु या ते अग्न इति।

[[288]]

Page No. २८९
तनूरिति चोभयमनुषज्यते। तृतीये तु या ते अग्न इत्ययमेवानुषज्यते। तैरतैस्त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रिषु दिनेषु क्रमेणोपसदाख्या आहुतयो होतव्याः। अयसि शेत इत्ययाशया लोहनिर्मिता। तथा रजते शेत इति रजाशया। हिरण्ये शेत इति हराशयान वर्षिष्ठा वृद्धतमा। गह्वरे स्प्रष्टुमशक्ये तप्ते लोहे तप्तरजते तप्तहिरण्ये वा तिष्टतीति गह्वरेष्ठा। अन्नपानयोरलाभेन क्षुधितोऽहं पिपासितोऽहमित्युक्तिरुग्रं वचस्तदेतदैहिकमामुष्मिकं तु त्वेषं दीपकं मनसः संतापजनकं वचः। तत्तु जना इत्थं वदन्ति – अद्य गोवधाद्युपपातकलक्षणमेनः प्राप्तं विद्वद्ब्राह्मणवधादिरूपा वीरहत्या प्राप्तेति। इदं तु पदव्याख्यानमन्यत्र ब्राह्मणं स्पष्टमाम्नातम् — “अशनयापिपासे ह वा उग्रं वचः। एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वचः” इति। अत्रायं वाक्यार्थः — हेऽग्ने या तवायाशया तनूस्तयाऽहं द्वे अपि वचसी अपावधीं नाशितवानस्मि। एवमुत्तरयोरपि योज्यम्। तस्मा अग्नय इदं हुतमस्तु।

त्रीनेतानुपसद्धोमान्विधातुं प्रस्तौति —

“तेषामसुराणां तिस्त्रः पुर आसन्नयस्मय्यवमाऽथ रजताऽथ हरिणी ता देवा जेतुं नाशक्नुवन्ता उपसदैवाजिगीषन्तस्मादाहुर्यश्चैवं वेद यश्च नोपसदा वै महापुरं जयन्तीति त इषुꣳ समस्कुर्वताग्निमनीकꣳ सोमꣳ शल्यं विष्णुं तेजनं तेऽब्रुवन्क इमामसिष्यतीति रुद्र इत्यब्रुवन्रुद्रोवै क्रूरः सोऽस्यत्विति सोऽब्रवीद्वरं वृणा अहमेव पशूनामधिपतिरसानीति तस्माद्रुद्रः पशूनामधिपतिस्ताꣳ रुद्रोऽवासृजत्स तिस्रः पुरो भित्त्वैभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदत” (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

ये पूर्वमग्निना वरूथेन पराभूता असुरास्तेषामसुराणां पृथिव्यन्तरिक्षद्युलोकेषु स्वरक्षार्थं तिस्रः पुरो दुर्गरूपा आसन्। तासु पृथिवीवर्तिनी लोहप्राकारवेष्टिता। तादृशीः पुरो देवा अग्निना वरूथेनापि जेतुमशक्ता युद्धं परित्याज्योपसदैव जेतुमैच्छन्। दुर्गं परितोऽवरुध्य चिरं तत्समीपेऽवस्थाय तमुप(पा)वसन् चिरकालावस्थाने सति दुर्गमध्येऽन्नपानादिक्षयादन्तर्भेदाद्वा जयो भव[ती]ति। यस्माद्देवैश्चिरवासो जयोपायत्वेन विचारितस्तस्माल्लोकेऽप्याहुः। के किमाहुः। यश्च ब्राह्मणादिर्वेदाध्ययनेन वेदविचारं जानाति यश्च शूद्रादिर्न जानाति ते सर्वेऽपि युद्धेनाजेयं महापुरमुपसदा जेतुं शक्यमित्याहुः। ततो देवाः कालविलम्बो मा

[[289]]

Page No. २९०
भूदिति विचार्य युद्धेनैव जेतुमिषुं संस्कृतवन्तः। अग्निं सोमं विष्णुं च संभूयैकबाणं कृत्वा तेन जेतुमुद्युक्ताः। अनीकशब्दो बाणस्य प्रथमभागकाष्ठमाचष्टे। शल्यशब्दो लोहम्। तेजनशब्दस्तदग्रम्। तामिमां देवतात्रयसमष्टिरूपामिषुं स्त्रीबालसहितकृत्स्नासुरघातिनीं को नाम मोक्ष्यतीति विचार्य शक्तो निर्घृणश्च रुद्र इति निश्चित्य तस्मै वरं दत्तवन्तः। स रुद्रस्तामिषुं मुक्त्वा तया प्राकारत्रयं विभिद्य त्रिभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्निःसारयामास।

विधत्ते —

“यदुपसद उपसद्यन्ते भ्रातृव्यपराणुत्त्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

वैरिदुर्गोपसदनकार्यकारित्वादेता आहुतय उपसद इत्युच्यन्ते। तत्राग्निः सोमो विष्णुरित्येवंरूपास्तिस्रो देवतास्तासां याज्यापुरोनुवाक्या हौत्र एवाऽऽम्नायन्ते। अयाशयादितनुधारी वह्निश्चतुर्थी देवता। तदीयमन्त्र आध्वर्यवत्वादत्रैवाऽऽम्नातः। उपसदामाज्यहविष्ट्वेनोपांशुयाजवत्प्रयाजाज्यभागाद्याहुतिप्रसक्तौ प्रतिषेधति —

“नान्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयाद्यदन्यामाहुतिं पुरस्ताज्जुहुयादन्यन्प्रुखं कुर्यात्” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

अग्निमनीकमिति बाणव्याजेनाग्नेः प्रथमभावित्वलक्षणं मुखत्वमुक्तम्। तत्र प्रयाजादिहोमे वह्नेर्मुखत्वं हीयेत।

आहुत्यन्तराणां सर्वेषां निषेधप्राप्तौ कांचिदाहुतिं विधत्ते —

“स्रुवेणाऽऽघारमा घारयति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

दर्शपूर्णमासादियज्ञानामाघारोपेतत्वादुपसदामपि यज्ञत्वप्रत्यभिज्ञानाय स्रुवाघारः।

तिसृणामुपसदां होमप्रकारं विधत्ते —

“पराङतिक्रम्य जुहोति पराच एवैभ्यो लोकेभ्यो यजमानो भ्रातृव्यान्प्र णुदते” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

पराङ्पुनरावृत्तिरहितो वेद्याहवनीययोर्मध्यमतिक्रम्य दक्षिणस्यां दिश्युदङ्गमुखः स्थित्वा क्रमेणाग्नेः सोमस्य विष्णोश्च तिस्र आहुतीर्जुहुयात्। तथा सति वैरिणोऽपि पुनरावृत्तिरहितानेव कृत्वा लोकत्रयान्निःसारयति।

चतुर्थाहुतिप्रकारं विधत्ते —

[[290]]

Page No. २९१
“पुनरत्याक्रम्योपसदं जुहोति प्रणुद्यैवैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्याञ्जित्वा भ्रातृव्यलोकमभ्यारोहति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

दक्षिणदेशादुत्तरस्यां दिशि समागत्य चतुर्थीमुपसद जुहुयात्। तथा सति वैरिणो निःसार्य स्वर्गं गत्वा वैरिस्थानं पुरत्रयमधितिष्ठति।

अत्र सूत्रम् — “ध्रौवादष्टौ जुह्वां गृह्णाति चतुरुपभृति घृतवतिशब्दे जुहूपभृतावादाय दक्षिणा सकृदतिक्रान्त उपाꣳशुयाजवत्प्रचरत्यर्धेन जौहवस्याग्निं यजति। अर्धेन सोममौपभृतं जुह्वामानीय विष्णुमिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य या ते अग्नेऽयाशया तनूरिति स्रुवेणोपसदं जुहोति” इति।

कालद्वये तदनुष्ठानं विधत्ते —

“देवा वै याः प्रातरुपसद उपासीदन्नह्नस्ताभिरसुरान्प्राणुदन्त याः सायꣳ रात्रियै ताभिर्यत्सायंप्रातरुपसद उपसद्यन्तेऽहोरात्राभ्यामेव तद्यजमानो भ्रातृव्यान्प्रणुदते” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

उपासीदन्ननुष्ठितवन्तः। प्रातरनुष्ठिताभिरह्नो वैरिनिःसारणं सायमनुष्ठिताभिस्तु रात्रेः।

कालद्वये याज्यानुवाक्ययोर्व्यत्यासं विधत्ते —

“याः प्रातर्याज्याः स्युस्ताः सायं पुरोनुवाक्याः कुर्यादयातयामत्वाय” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

यातयामत्वं गतरसत्वं तद्वर्जनाय व्यत्यासः।

दिनत्रये तदनुष्ठानं विधत्ते —

“तिस्र उपसद उपैति त्रय इमे लोका इमानेव लोकान्प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

त्रिषु दिनेषु कालद्वयेऽनुष्ठानं प्रशंसति —

“षट्सं पद्यन्ते षड्वा ऋतव ऋतूनेव प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

प्रसङ्गादहीने द्विरात्रादावुपसद्दिनसंख्यां विधत्ते —

“द्वादशाहीने सोम उपैति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

अहःसंघेन निष्पाद्यः सोमयागोऽहीनः। सत्रमप्यनेनोपलक्ष्यते। अहःसमूहस्य समानत्वात्।

[[291]]

Page no. २९२
द्वादशदिनेषु कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति —

“चतुर्विꣳशतिः संपद्यन्ते चतुर्विꣳशतिरर्धमासा अर्धमासानेव प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

एतेषूपसद्दिनेष्ववान्तरदीक्षान्व्रतपाने स्तनसंख्यां विधत्ते —

“आराग्रामवान्तरदीक्षामुपेयाद्यः कामयेतास्मिन्मे लोकेऽर्धुकꣳ स्यादित्येकमग्नेऽथ द्वावथ त्रीनथ चतुर एषा वा आराग्राऽवान्तरदीक्षाऽस्मिन्नेवास्मै लोकेऽर्धुकं भवति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ६) इति।

बलीवर्दप्रतोदनं लोहमारं तद्वदल्पमग्रं मुखं यस्याः साऽऽराग्रा। अर्धुकं समृद्धिशीलं फलम्। सोमक्रयदिने सायमेकं स्तनं दुह्यात्, अपरेद्युः प्रातर्द्वौ स्तनौ, सायं त्रीन्स्तनान्, परेद्युः प्रातश्चतुरः।

यस्तु परलोकसमृद्धिकामस्तस्योक्तवैपरीत्यं विधत्ते —

“परोवरीयसीमवान्तरदीक्षामुपेयाद्यः कामयेतामुष्मिन्मे लोकेऽर्धुकꣳ स्यादिति चतुरोऽग्रेऽथ त्रीनथ द्वावथैकमेषा वै परोवरीयस्यवान्तरदीक्षाऽमुष्मिन्नेवास्मै लोकेऽर्धुकं भवति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ३) इति।

परःशब्देनात्र श्रेष्ठत्वादुपक्रमो विवक्षितः। उपक्रमे वरीयोऽधिकं यस्याः सा परोवरीयसी। अयं पक्षः सूत्र उपन्यस्तः — “यदहः सोमं क्रीणीयुस्तदहश्चतुरः सायं दुह्युस्त्रीन्प्रातर्द्वौ सायमेकमुत्तमे” इति।

अशक्तस्य क्षीरव्रतादूर्ध्वमाहारमल्पमनुजानाति —

“सुवर्णं वा एते लोकं यन्ति य उपसद उपयन्ति तेषां य उन्नयते हीयत एव स नोदनेषीति सून्नीयमिव” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ४) इति।

उपसदां स्वर्गप्राप्तिहेतुत्वात्तदनुष्ठायिभिरवहितैर्भवितव्यम्। तेषां मध्ये यः कोऽपि हीनमनस्को यथोक्तव्रतादूर्ध्वमोदनादिकमन्तर्नयेत्स स्वर्गाद्धीयत एव। तस्मादशक्तोऽपि श्रद्धालुतया नोदनेषि न किंचिदपि व्रतादूर्ध्वमन्तर्नेष्यामीति यदि मन्येत तेन सून्नीयमिव शोभनं वाक्यान्तराभ्यनुज्ञातं वस्तून्नीतमिव कुर्यात्।

अशक्तिपरिहारमात्रोपयुक्तं किंचिदेव स्वीकार्तव्यम्। वाक्यान्तरं तु कूष्माण्डहोमप्रकरणे समाम्नायते — “पयो ब्राह्मणस्य व्रतं यवागू राजन्यस्याऽऽमिक्षा वैश्यस्याथो सौम्यैऽप्यध्वर एतद्व्रतं ब्रूयाद्यदि मन्येतोपदस्यामीत्योदनं धानाः सक्तून्घृतमित्यनुव्रतयेदात्मनोऽनुपदासाय” इति। उपदस्याभ्युपक्षीणो भवामि।

[[292]]

Page no. २९३
अनुव्रते कृतेऽपि फलभ्रंशो नास्तीत्यस्मिन्नर्थे दृष्टान्तमाह —

“यो वै स्वार्थेतां यताꣳ श्रान्तो हीयत उत स निष्ट्याय सह वसति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ४) इति।

स्वार्थं यन्ति गच्छन्तीति स्वार्थेतस्तेषां स्वार्थेताम्। यतन्त इति यतस्तेषां यताम्। मकरमासे प्रयागस्नानं केषांचित्स्वार्थस्तं प्राप्तुं प्रयतमानानां स्वग्रामान्निर्गत्य गच्छतां मध्ये यः कश्चिच्छ्रान्तो गन्तुमशक्तः संक्रान्तिकालीनस्नानाद्धीयते सोऽपि निष्ट्याय परेद्युर्निर्गत्य तीर्थे गत्वा तैस्तीर्थवासिभिः सहावशिष्टं मासं वसति तद्वदयमप्येकेनानुव्रतेनाशक्तिं परिहृत्य शिष्टं नियममनुतिष्ठेत्।

तमिममर्थं निगमयति —

“तस्मात्सकृदुन्नीय नापरमुन्नयेत” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ४) इति।

सकृदुन्नयने द्रव्यं विधत्ते —

“दध्नोन्नयेतैतद्वै पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैव पशूनव रुन्धे” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ४) इति।

अथ सौमिकीं वेदिं विधातुं प्रस्तौति —

“यज्ञो देवेभ्यो निलायत विष्णू रूपं कृत्वा स पृथिवीं प्राविशत्तं देवा हस्तान्त्सꣳरभ्यैच्छन्तमिन्द्र उपर्युपर्यत्यक्रामत्सोऽब्रवीत्को माऽयमुपर्युपर्यत्यक्रमीदित्यहं दुर्गे हन्तेत्यथ कस्त्वमित्यहं दुर्गादाहर्तेति सोऽब्रवीद्दुर्गे वै हन्ताऽवोचथा वराहोऽयं वाममोषः सप्तानां गिरीणां परस्ताद्वित्तं वेद्यमसुराणां बिभर्ति तं जहि यदि दुर्गे हन्ताऽसीति स दर्भपुञ्जीलमुद्वृत्य सप्तगिरीन्भित्त्वा तमहन्त्सोऽब्रवीद्दुर्गाद्वा आहर्ताऽवोचथा एतमा हरेति तमेभ्यो यज्ञ एव यज्ञमाऽहरद्यत्तद्वित्तं वेद्यमसुराणामविन्दन्त तदेकं वेद्यै वेदित्वम्” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ४) इति।

स्वर्गलोके स्थितो यज्ञपुरुषस्तिरोधानाय विष्णुर्भूत्वा वैष्णवं रूपं संपूर्णं कृत्वा देवेभ्यः पलाय्य पृथिवीं प्राविशत्। देवाश्च पृष्ठत एव समागत्य हस्तान्प्रसार्य तं धर्तुमैच्छन्। अयं यज्ञो यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्रेन्द्रस्तमतिक्रम्य पुरतो मार्गमवरुध्यातिष्ठत्। कोऽयं मामत्यक्रमीदिति यज्ञेनाऽक्षिप्त इन्द्रः केनाप्यगम्ये दुर्गे गत्वा विरोधिनं ताडयिष्यामीति स्वमहिमानं प्रतिजज्ञे। अथैवं मच्छक्तेः परीक्षकः को नाम त्वमसीतीन्द्रेणाऽऽक्षिप्तो यज्ञस्तादृशश्च दुर्गात्तं विरोधिनमाहरिष्यामीति स्वाशक्तिं प्रतिजज्ञौ(ज्ञे)। प्रतिज्ञाय स्वकीयं पूर्ववृत्तान्तमिन्द्रस्य पुरतः सर्व-

[[293]]

Page no. २९४
मवोचत्। पुरा कदाचिदसुरप्राबल्यं दृष्ट्वा मदङ्गभूतदीक्षाद्यभिमानिनः सर्वेऽपि स्वर्गलोकवासिनो मत्तो निर्गत्य पृथिवीं प्राविशन्। ते च के, चतुस्रो दीक्षास्तिस्र उपसद एका सुत्येत्यष्टदिवससाध्यानि कर्माणि।। तत्र दीक्षोपसदः सप्तपृथिव्यां गत्वा गिरयोऽभवन्। सुत्याभिमानी देवो वाममोषो वामं कमनीयं सौमिकवेदिग्रहचमसादिरूपं दैवं वित्तं मुष्णात्यपहरतीति वाममोषः। स च मुषितं तत्सर्वमसुरेभ्यो दत्त्वा स्वयं वराहो भूत्वा सप्तभ्यो गिरिभ्यः परस्तादसुराणां तद्वित्तं स्थितं विरोधिनं हन्ताऽसि तर्हि तं वराहं जहीत्युक्त इन्द्रो दर्भस्तम्बेनैव गिरीन्भित्त्वा वराहं ताडितवान्। तत इन्द्रो यज्ञमुवाच विरोधिनमाहरिष्यामीति यत्प्रतिज्ञातं तत्कर्तुं शक्नोषि चेदेनं विरोधिनं वराहमाहरेत्युक्तो यज्ञाभिमान्यवे तं वराहाकारं वेदिग्रहचमसादिवित्तोपेतं यज्ञमेभ्यो देवेभ्य आहृत्य ददौ। यस्माद्देवैर्लब्धव्यमसुराणां तद्वेदिरूपं वित्तं देवा अविन्दन्तालभन्त तस्माद्विद्यते लभ्यत इति व्युत्पत्त्या वेदेर्वेदिनाम संपन्नम्। वक्ष्यमाणमपेक्ष्यायमेकः प्रकारः। तस्मादेकं वेदित्वमित्युच्यते।

प्रकारान्तरेणापि वेदित्वं दर्शयति —

“असुराणां वा इयमग्र आसीद्यावदासीनः परापश्यति तावद्देवानां ते देवा अब्रुवन्नस्त्वेव नोऽस्यामपीति कियद्वो दास्याम इति यावदियꣳ सलावृकी त्रिः परिक्रामति तावन्नो दत्तेति स इन्द्रः सलावृकी रूपं कृत्वेमां त्रिः सर्वतः पर्यक्रामत्तदिमामविन्दन्त यदिमामविन्दन्त तद्वेद्यै वेदित्वम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ४) इति।

दार्शिके वेदिब्राह्मणेऽप्येतदुपाख्यानं श्रुतम्। तत्र वसवस्त्वेति मन्त्रैर्यावान्प्रदेशः परिगृहीतस्तावत्येव वेदिः। अत्र तु कृत्स्नाऽपि भूमिर्वेदिरिति विशेषः।

कृत्स्नभूमेर्वेदित्वेऽपि यागोपयुक्तप्रदेशः पृथक्कल्पनीय इति विधत्ते —

“सा वा इयꣳ सर्वैव वेदिरियति शक्ष्यामीति त्वा अवमाय यजन्ते” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ४) इति।

भूमिः सर्वा यद्यपि वेदिरेव तथाऽपि न यत्र क्वापि यष्टव्यं किंत्वेतावति प्रदेशे सदोहविर्धानादिकं निर्मातुं शक्ष्यामीति निश्चित्य तावन्तं प्रदेशमवमाय पदैः परिमित्य तस्मिन्प्रदेशे यजेरन्।

[[294]]

Page no. २९५
तत्र पदसंख्यां विधत्ते —

“त्रिꣳशत्पदानि पश्चात्तिरश्ची भवति षट्त्रिꣳशत्प्राची चतुर्विꣳशतिः पुरस्तात्तिरश्ची दशदश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडन्नं विराड्विराजैवान्नाद्यमव रुन्धे” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ४] इति।

अत्रोक्तपदसंख्यायां सर्वस्यां मेलितायां नवसंख्याकानि दशकानि संपद्यन्ते। तदेवं वेदिप्रदेशप्रमाणं मध्यम उपसद्दिने प्रातःकालीनाया उपसद ऊर्ध्वं कर्तव्यम्।

तथा च सूत्रम् — “अन्तरा मध्यमे प्रवर्ग्योपसदौ वेदिं कुर्वन्ति प्राग्वंशस्य मध्यमाल्लालाटिकात् त्रीन्प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रम्य शङ्कुं निहन्ति तस्मात्पञ्चदशसु दक्षिणत एवमुत्तरतस्ते श्रोणी प्रथमनिहिताच्छङ्कोः षट्त्रिंशतिः पुरस्तात्तस्माद्द्वादशसु दक्षिणत एवमुत्तरतस्तावंसौ” इति।

यथोक्तपरिमाणवति प्रदेश उपरितनमृत्तिकाया अपनयनं विधत्ते —

“उद्धन्ति यदेवास्या अमेध्यं तदपहन्ति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ४) इति।

निष्ठीवनादिकृतमशुचित्वमुद्धनेनापैति।

तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति —

“उद्धन्ति तस्मादोषधयः परा भवन्ति बर्हिः स्तृणाति तस्मादोषधयः पुनरा भवन्ति” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ३] इति।

पूर्वं तस्मिन्प्रदेशे समुत्पन्नास्तृणविशेषा उद्धननेन पराभूता भवन्ति तस्मात्कृत्स्नवेद्यां बर्हिरास्तरणादोषधयः पुनरागता भवन्ति।

तस्य बर्हिष उपरि पुनरप्यग्नीषोमीयपश्वर्थं बर्हिरुत्तरवेदिप्रदेशे स्तृणीयादिति विधत्ते —

“उत्तरं बर्हिष उत्तरबर्हिः स्तृणाति प्रजा वै बर्हिर्यजमान उत्तरबर्हिर्यजमानमेवायजमानादुत्तरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमानादुत्तरः” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ४) इति।

उत्कृष्ट इत्यर्थः।

यत्पूर्वं विहितं तिस्र उपसद उपैति द्वादशाहीने सोम उपैतीति तत्र विपक्षस्वपक्षयोर्बाधाबाधावुपन्यस्यति —

“यद्वा अनीशानो भारमादत्ते वि वै स लिशते यद्द्वादश साह्नस्योपसदः स्युस्तिस्रोऽहीनस्य यज्ञस्य विलोम क्रियेत तिस्त्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाही

[[295]]

Page no. २९६
नस्य यज्ञस्य सवीयंत्वायाथो सलोम क्रियते” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५ ) इति।

लोके यद्यशक्तः कश्चित्प्रौढं भारं वोढुमाददीत तदा स विलिशते विशेषेणाल्पी भवति उत्थातुमप्यशक्तो भूमौ पतेत्। तद्वदत्रापि योज्यते। अह्ना सह वर्तत इति साह्न एकाहो ज्योतिष्टोमः। अहःसंघसाध्योऽहीनो द्विरात्रादिः। तत्र यद्यल्पस्य साह्नस्य द्वादश स्युर्यदि वाऽधिकस्याहीनस्य तिस्रः स्युस्तदा विलोम विपरीतं क्रियेत। तथा सति साह्नस्य वीर्यं हीयेत। स्वपक्षे तु नास्ति तदुभयम्।

यच्चान्यत्पूर्वं विहितमाराग्रामवान्तरदीक्षामुपेयादिति तत्प्रशंसति —

“वत्सस्यैकः स्तनो भागी हि सोऽथैकꣳ स्तनं व्रतमुपैत्यथ द्वावथ त्रीनथ चतुर एतद्वै क्षुरपवि नाम व्रतं येन प्र जातान्भ्रातृव्यान्नुदते प्रति जनिष्यमाणानथो कनीयसैव भूय उपैति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

वत्सस्य भागो यः स्तनस्तस्मिन्नप्यल्पं पयो यजमानश्चतुर्थे पर्याये स्वी करोति। ततोऽस्य चतुस्तननियमः सिध्यति। तदेतदेकस्तनादिकं व्रतं क्षुरपवीत्युच्यते। पविर्वज्रं तेन तीक्ष्णत्वमुपलक्ष्यते। क्षुरवत्पविस्तैक्ष्णयं यस्याऽऽराग्राव्रतस्य तेन व्रतेन पूर्वमुत्पन्नान्वैरिणो विनाशयति जनिष्यमाणांश्च प्रतिबध्नाति। किंचात्यल्पेन कर्मणा भूयः फलं प्राप्नोति। यथोप्तेनाल्पेन बीजेन प्रौढं वृक्षं फलं प्राप्नोति तद्वत्।

यदन्यत्पूर्वं विहितं परोवरीयसीमवान्तरदीक्षामुपेयादिति तत्प्रशंसति —

“चतुरोऽग्रे स्तनान्व्रतमुपैत्यथ त्रीनथ द्वावथैकमेतद्वै सुजघनं नाम व्रतं तपस्यꣳ सुवर्ग्यमथो प्रैव जायते प्रजया पशुभिः” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

यथा रूपवत्या युवत्या योषितो जघनप्रदेशः स्थूलस्तस्योपरि देहमध्यप्रदेशः कृशस्तद्वदस्य व्रतस्याधोभागश्चतुस्तन उपरिभाग एकस्तन इति सुजघनमिति नाम। तपस्यमुत्तरोत्तरमाहारक्षयात्तपसो योग्यम्। अत एव स्वर्गसाधानम्। किंच सुजघनत्वादेव प्रजाः पशूंश्च प्रजनयति।

त्रैवर्णिकानां मध्ये क्षत्त्रियस्य द्रव्यं विधत्ते —

“यवागू राजन्यस्य व्रतं क्रूरेव वै यवागूः क्रूर इव राजन्यो वज्रस्य रूपꣳ समृद्ध्यै” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

[[296]]

Page no. २९७
यवाग्वा ओदनवत्तृप्तिहेतुत्वाभावात्क्रूरत्वम्। राज्यन्यो दुष्टशिक्षकत्वात्क्रूरः। उभयं मिलित्वा यद्वज्रसदृशं तच्चानिष्टनिवर्तकत्वेन समृद्ध्यै भवति।

विधत्ते —

‘आमिक्षा वैश्यस्य पाकयज्ञस्य रूपं पुष्ट्यै’ (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

तप्ते पयसि दधिप्रक्षेपेण घनीभूतो भागोऽसावामिक्षा। पक्वेन पुरोडाशादिना कृतो यज्ञः पाकयज्ञः। आमिक्षायाः पक्वपयोनिष्पन्नत्वात्पाकयज्ञस्य रूपमतः पुष्ट्यै भवति।

विधत्ते —

‘पयो ब्राह्मणस्य तेजो वै ब्राह्मणस्तेजः पयस्तेजसैव तेजः पय आत्मन्धत्तेऽथो पयसा वै गर्भा वर्धन्ते गर्भ इव खलु वा एष यद्दीक्षितो यदस्य पयो व्रतं भवत्यात्मानमेव तद्वर्धयति’ [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५] इति।

ब्राह्मणोऽध्यापनादिरूपेण तेजसा युक्तः। पयसस्तेजोवत्स्वच्छरूपत्वात्स्वयमेव तेजस्वि। पयसि पीते सति स्वकीयेन तेजसा सह पयोरूपं तेज आत्मनि धृतं भवति। किंच दीक्षितस्य गर्भरूपत्वात्पयसा वृद्धिर्युज्यते।

मध्याह्नमध्यरात्रयोर्व्रतकालत्वं विधातुं प्रस्तौति —

“त्रिव्रतो वै मनुरासीद्द्विव्रता असुरा एकव्रता देवाः प्रातर्मध्यंदिने सायं तन्मनोर्व्रतमासीत्पाकयज्ञस्य रूपं पुष्ट्यै प्रातश्च सायं चासुराणां निर्मध्यं क्षुधोरूपं ततस्ते पराऽभवन्मध्यंदिने मध्यरात्रे देवानां ततस्तेऽभवन्त्सुवर्गं लोकमायन्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

अहनि त्रिषु कालेषु व्रतं भोजनं कुर्वतो मनोरेकस्मिन्नेव काले व्रतं कुर्वतां देवानां च मध्याह्नकाले व्रतमस्ति। स च कालः क्षुधः स्वरूपम्। तस्मिन्व्रतरहिता असुराः पराभूताः। व्रतयुक्तास्तु मनुर्देवाश्च पुष्टिं स्वर्गं च प्राप्ताः। ततो मध्याह्नकालः प्रशस्तः।

विधत्ते —

“यदस्य मध्यंदिने मध्यरात्रे व्रतं भवति मध्यतो वा अन्नेन भुञ्जते मध्यत एव तदूर्जं धत्ते भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

मुखमध्येऽन्नस्य भोजनमुदरमध्येऽन्नस्य च धारणं यथा लोके तथैवात्रापि मध्याह्ने मध्यरात्रे च व्रतं कर्तव्यम्।

[[297]]

Page no. २९८
दीक्षितस्य स्वनिवासस्थानात्प्रवासं निषेधति —

“गर्भो वा एष यद्दीक्षितो योनिर्दीक्षितविमितं यद्दीक्षितो दीक्षितविमितात्प्रवसेद्यथा योनेर्गर्भः स्यन्दति तादृगेव तन्न प्रवस्तव्यमात्मनो गोपीथाय” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

दीक्षितो विशेषेण मीयते प्रक्षिप्यते यस्मिञ्शालास्थाने तद्दीक्षितविमितं तस्य योनिरूपत्वात्। ततोऽस्य निर्गमनं गर्भस्रावसमम्। तत आत्मरक्षणार्थं न निर्गन्तव्यम्।

एतमेव निषेधं प्रकारान्तरेण प्रशंसति –

‘एष वै व्याघ्रः कुलगोपो यदग्निस्तस्माद्यद्दीक्षितः प्रवसेत्स एनमीश्वरोऽनूत्याय हन्तोर्न प्रवस्तव्यमात्मनो गुप्त्यै’ (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

एष एवाऽऽहवंनीयोऽग्निः प्रवसतो व्याघ्रवद्धिंसको निवसतः कुलरक्षकः तस्मात्सोऽग्निः प्रवसन्तमेनमनु स्वयमुत्थाय हन्तुं समर्थः। प्रवासाभावस्त्वात्मनो रक्षणाय भवति।

आहवनीयस्य दक्षिणदेशं शयनार्थं विधत्ते —

‘दक्षिणतः शय एतद्वै यजमानस्याऽऽयतनꣳ स्व एवाऽऽयतने शये’ (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

शेत इत्यर्थः।

शयनस्याऽऽहवनीयाभिमुख्यं विधत्ते —

‘अग्निमभ्यावृत्य शये देवता एव यज्ञमभ्यावृत्य शये’ (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ५) इति।

अथ काम्यानि देवयजनानि विधीयन्ते। तत्र पुरोहविरादयः संज्ञाविशेषा उक्थ्यषोडश्यतिरात्राद्युत्तरयज्ञाः। स्वर्गकामिनं(णं) प्रति विधत्ते —

“पुरोहविषि देवयजने याजयेद्यं कामयेतोपैनमुत्तरो यज्ञो नमेदभि सुवर्गं लोकं जयेदिति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

अनेन प्रकरेण यं यजमानमुद्दिश्य कामयेत तं पुरोहविर्नामके याजयेत्।

तस्य लक्षणमाह —

‘एतद्वै पुरोहविर्देवयजनं यस्य होता प्रातरनुवाकमनुब्रुवन्नग्निमप आदित्यमभि विपश्यति’ (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

[[298]]

Page no. २९९
यस्य देवयजनस्य हविर्धानमण्डप आसीनः प्राङ्मुखो होता प्रातरनुवाकनामकं शस्त्रं पठेत्(ठन्) पुरोवर्तिनमाहवनीयाग्निं ततः प्राग्वर्तिनं नदीतडागादिजलं ततोऽपि, प्राग्दिश्युद्यन्तमादित्यं चाऽऽभिमुख्येन युगपत्पश्यत्येतादृग्देवयजनं पुरोहविरित्युच्यते।

कामितफलसिद्धिं दर्शयति —

“उपैनमुत्तरो यज्ञो नमत्यभि सुवर्गं लोकं जयति” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. १] इति।

अन्यद्विधत्ते –

“आप्ते देवयजने याजयेद्भ्रातृव्यवन्तम्” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।
आप्तनामकस्य लक्षणमाह —

“पन्थां वाऽधिस्पर्शयेत्कर्तं वा यावन्नानसे यातवै न रथायैतद्वा आप्तं देवयजनम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

प्रौढं राजमार्गं प्रौढं गर्तं वा विलोक्यऽऽधिक्येन तत्संस्पर्शो यथा भवति तथा देवयजनं निर्मातव्यम्। देवयजनगर्तयोर्मध्ये शकटस्य वा रथस्य वा यातवै गन्तुं यावदन्तरं न पर्याप्तं तावदेवान्तरं कर्तव्यम्। सोऽयमधिस्पर्शः। एतदेवाऽऽप्तनामकम्।

कामितार्थसिद्धिं दर्शयति —

“आप्नोत्येव भ्रातृव्यं नैनं भ्रातृव्य आप्नोति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति। जयतीत्यर्थः।

विधत्ते —

“एकोन्नते देवयजने याजयेत्पशुकामम्” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

प्रशंसति —

“एकोन्नते देवयजनादङ्गिरसः पशूनसृजन्त” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

लक्षणमाह —

“अन्तरा सदोहविर्धाने उन्नतꣳ स्यादेतद्वा एकोन्नतं देवयजनम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

[[299]]

Page no. ३००
प्राचीनवंशात्पुरतः प्रत्यासन्नं सदः, उत्तरवेदेः पश्चात्प्रत्यासन्नं हविर्धानं, तयोर्मध्यमुन्नतं कुर्यात्।

फलमाह —

“पशुमानेव भवति” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

विधत्ते –

“त्र्युन्नते देवयजने याजयेत्सुवर्गकामम्” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

प्रशंसति —

“त्र्युन्नताद्वै देवयजनादाङ्गिरसः सुवर्गं लोकमायन्” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

लक्षणमाह —

“अन्तराऽऽहवनीयं च हविर्दानं चोन्नतꣳ स्यादन्तरा हविर्धानं च सदश्चान्तरा सदश्च गार्हपत्यं चैतद्वै त्र्यून्नतं देवयजनम्” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

उत्तरवेदिहविर्धानसदःप्राचीनवंशानां चतुर्णामन्तरालप्रदेशेषु त्रिषून्नतं कुर्यात्।

फलमाह —

“सुवर्गमेव लोकमेति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

विधत्ते —

“प्रतिष्ठिते देवयजने याजयेत्प्रतिष्ठाकामम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

लक्षणमाह —

“एतद्वै प्रतिष्ठितं देवयजनं यत्सर्वतः समम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

फलमाह —

“प्रत्येव तिष्ठति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।
अथ नामविशेषमनुक्त्वा लक्षणपुरःसरं विधत्ते —

“यत्रान्या अन्या ओषधयो व्यतिषक्ताः स्युस्तद्याजयेत्पशुकामम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

यवगोधूमप्रियंगुकोद्रवादिबीजानि परस्परविलक्षणानि यस्मिन्प्रदेशे सहोत्पद्यन्ते तत्र पशुकामं याजयेत्।

प्रशंसति –

[[300]]

Page no. ३०१
“एतद्वै पशूनाꣳ रूपꣳ रूपेणैवास्मै पशूनव रुन्धे” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

फलमाह —

“पशुमानेव भवति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

विधत्ते —

“नितिगृहीते देवयजने याजयेद्यं कामयेत नित्याऽस्य यज्ञं ग्राहयेयमिति” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

नितिर्यज्ञविघाती राक्षसः।

लक्षणमाह —

“एतद्वै नितिगृहीतं देवयजनं यत्सदृश्यै सत्या ऋक्षम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

निम्नोन्नतत्वराहित्येन सदृश्याः सत्या भूमेः संबन्धि यदृक्षं तृणादिशून्यं स्थानं तन्नितिगृहीतम्।

कामितार्थसिद्धिमाह —

“नित्यैवास्य यज्ञं ग्राहयति” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

विधत्ते —

“व्यावृत्ते देवयजने याजयेद्व्यावृत्कामं यं पात्रे वा तल्पे वा मीमाꣳसेरन्” [सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६] इति।

पात्रोपलक्षिते सहपङ्क्तिभोजने तल्पोपलक्षिते विवाहे वा बन्धुमित्रादयो यं पुरुषमुद्दिश्य मीमांसेरन् संदिहीरन्स पुरुषः संदेहहेतोरपवादादेः पाप्मनो व्यावृत्तिं कामयते तं व्यावृत्ते याजयेत्।

व्यावृत्तस्य लक्षणमाह —

“प्राचीनमाहवनीयात्प्रवणꣳ स्यात्प्रतीचीनं गार्हपत्यादेतद्वै व्यावृत्तं देवयजनम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

उभयतः प्रवणं निम्नम्।

फलसिद्धिमाह —

“वि पाप्मना भ्रातृव्येणाऽऽवर्तते नैनं पात्रे न तल्पे मीमाꣳसन्ते” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

[[301]]

Page no. ३०२
पापरूपेण वैरिणा व्यावर्तते वियुज्यते ततो न संदिहते।

विधत्ते —

“कार्ये देवयजने याजयेद्भूतिकायम्” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।
कार्ये मृच्छिलादिभिरुन्नतीकरणीये।

प्रशंसति —

“कार्यो वै पुरुषः” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

उपनयनादिसंस्कारैरुन्नतीकरणीयः पुरुषस्ततस्तस्येदं योग्यम्।

फलसिद्धिं दर्शयति —

“भवत्येव” (सं. का. ६ प्रं. २ अ. ६) इति।

ऐश्वर्यं प्राप्नोत्येव। तदेतत्सर्वं या ते अग्नेऽयाशया रजाशयेत्यनेन मन्त्रेण साध्ययोः प्रातःकालीनसायंकालीनोपसदोर्मध्ये कर्तव्यम्।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

अंशुराप्याययेत्सोममेष्टा प्रस्तरनिह्नवः।
अग्ने पूर्वाग्निमामन्त्र्य या ते मार्जयते तथा॥१॥
व्रतं च तेन कुरुते या ते त्र्युपसदाममी।
आज्यहोमा अयाशेति रजेति च हरेति च॥२॥
त्रिविधो मन्त्रभेदः स्यान्मन्त्राः सप्तेह ईरिताः॥३॥

अथ मीमांसा।

पञ्चमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“आवृत्तिरुपसत्स्वेषा संघस्यैकैकगाऽथवा।
क्रिरध्यायं पठेत्यादाविव स्यात्समुदायगा॥
प्रथमा मध्यमाऽन्त्येति प्राकृतक्रमसिद्धये।
एकैकस्या द्विरभ्यासे षट्संख्यापि प्रसिध्यति”॥ इति।

अग्नौ श्रूयते — “षडुपसदः” इति। तत्र चोदकप्राप्तानां तिसृणामुपसदां पूर्वन्यायेनाऽऽवृत्त्या षट्संख्या संपादनीया। यथा पूर्वाधिकरणे प्रयाजेषु संघावृत्त्यैकादशसंख्या संपादिता तद्वदत्रापि साऽऽवृत्तिर्दण्डकलितवत्समुदायस्य युक्ता। यथा दण्डेन भूप्रदेशं संमिमानः पुरुष आमूलाग्रं कृत्स्नदण्डं पुनः पुनः पातयति, न तु दण्डस्य प्रत्यवयवं पृथगावृत्तिं करोति, यथा वा त्रिवारं रुद्राध्यायं जप-

[[302]]

Page no. ३०३
तीत्यत्र कृत्स्न एवाध्याय आवर्त्यत न त्वध्यायैकदेश एकैकोऽनुवाकः पृथगेव त्रिः पठ्यते तथा तिसृणामुमसदां समुदाय आवर्तनीय इति चेन्मैवम्।। प्राकृतक्रमबाधप्रसङ्गात्। प्रकृतौ हि दीक्षानन्तरभाविनि दिने होतव्या प्रथमोपसत्। तत ऊर्ध्वदिने द्वितीया। ततोऽप्यूर्ध्वदिने तृतीया। ता एताः सकृदनुष्ठाय पुनरुपरितनदिनेष्वनुष्ठीयन्ते चेत्पुनरनुष्ठीयमानायाः प्रथमायाः प्रथमात्वमपैति चतुर्थीत्वमायाति। तस्मात्प्राकृतक्रमसिद्धये प्रथमां द्विरभ्यस्य ततो द्वितीयां द्विरभ्यस्येत्वेवं स्वस्थानवृद्ध्या तासामावृत्तिः कार्या। न चाध्यायदृष्टान्तो युक्तः। अनुवाकसमुदायस्यैवाध्यायत्वात्तस्यैव चाऽऽवृत्तिविधानात्। न त्विह समुदायस्योपसत्त्वमस्ति। तस्मात्प्रत्येकमुपसदावर्तनीया। अनेन न्यायेन द्वादशाहीनस्येत्यत्रैकैकोपसच्चतुर्वारमावर्तनीया।

तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“तिस्र एव हि साह्ने स्युरहीने द्वादशेत्यदः।
ज्योतिष्टोमे द्वादशत्वमथवाऽहर्गणो(णे) भवेत्॥
अस्तु प्रकरणादाद्यो नाहीनत्वं विरुध्यते।
प्रकृतित्वान्न केनापि हीनोऽतोऽत्र विकल्प्यताम्॥
साह्नाद्भिन्नाऽहीनसंज्ञा रूढैषाऽहर्गणो(णे) भवेत्।
षष्ठीश्रुत्या द्वादशत्वं प्रक्रियातोऽपकृष्यताम्” इति।

ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते — “तिस्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य” इति। एकेनाह्ना निष्पाद्यत्वात्साह्नो ज्योतिष्टोमः। दीक्षादिवसादूर्ध्वं सोमाभिषवदिवसात्पूर्वं कर्तव्या होमा उपसदः। तासां द्वादशत्वं प्रकरणबलाज्ज्योतिष्टोमे निविशते। अहीनशब्दश्च तस्मिन्नवकल्प्यते। ज्योतिष्टोमस्य निखिलसोमयागप्रकृतित्वेन सर्वेषामङ्गानां तत्रोपदेशे सति तदुपदेशविकलविकृतीनामिव हीनत्वाभावात्। अतो द्वादशत्वत्रित्वयोर्विकल्प इति प्राप्ते ब्रूमः — आवृत्तः सोमयागरूपो द्विरात्रत्रिरात्रादिरहर्गणः। तस्मिन्नहीनशब्दो रूढः। योगिकत्वे तु न हीन इति विगृह्य समासे कृते सत्ययज्ञादिशब्दवदाद्युदात्तः स्यात्। मध्योदात्तस्त्वाम्नायते। रूढिश्च विग्रहनिरपेक्षत्वाच्छीघ्रबुद्धिहेतुः। अतो ज्योतिष्टोमवाचिनः साह्नशब्दाद्भिन्नेयमहीनसंज्ञा ज्योतिष्टोमाद्भिन्नमहर्गनणमभिधत्ते। तस्मिन्नहर्गणे षष्ठीश्रुत्या तदुक्तं द्वादशत्वं निवेश्यते। तत्सिद्धये प्रकरणादिदमपनेतव्यम्।

[[303]]

Page no. ३०४
तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् –

“मुख्यार्था सौमिकी वेदिरुभयार्थोत मुख्यगा।
चिकीर्षितत्वान्मुख्यस्य वेद्यां तत्कृतिसंभवात्॥
मुख्यपौष्कल्यहेतुत्वात्तदङ्ग च चिकीर्षितम्।
मुख्यवत्तेन तद्वेदिरङ्गेष्वप्युपकारिणी” इति॥

दार्शिकीं वेदिं मध्येऽन्तर्भाव्य प्राचीनवंशो मण्डपोऽवस्थितः। ततः पूर्वस्यां दिशि सदोहविर्धानादीनां पर्याप्तो भूभागविशेषः। तैः सदःप्रभृतिभिः सह सौमिकी वेदिरित्युच्यते। सेयं मुख्यस्य सोमयागस्यैवोपकारं करोति, न त्वमुख्यानामग्नीषोमीयाद्यङ्गानाम्। कुतः। मुख्यस्य चिकीर्षितत्वात्। न चाङ्गान्यपि चिकीर्षितानीति वाच्यम्। चिकीर्षास्वरूपस्य वेदेनैवाभिहितत्वात्।

एवं श्रूयते — “षट्त्रिंशत्प्रक्रमाः प्राची चतुर्विंशतिरग्रेण त्रिंशज्जघनेने[य]ति शक्ष्यामहे” इति।

अस्यायमर्थः — श्रूयमाणनानेन दैर्घ्यप्रमाणेन तिर्यक्प्रमाणेन च प्रमिते भूभागे फलहेतुं सोमयागं कर्तुं शक्ष्यामह इति निश्चित्य तत्तथैव कुर्यादिति। सेयं चिकीर्षा मुख्यविषया। इ(य)ति शक्ष्यामह इति परिमाणस्य शक्तेश्चोपन्यासात्। अङ्गानां (तु) पशूनामिष्टीनां च सदोहविर्धानादिमण्डपनिरपेक्षाणां यथोक्तपरिमाणमन्तरेणाप्यनुष्ठातुं शक्यत्वात्स उपन्यासस्तत्र निरर्थकः। सोमस्य त्वनुष्ठानं यथोक्तवेद्यामेव संभवति न त्वन्यत्र। तस्मात्सा वेदिर्मुख्यस्यैवोपकरोतीति प्राप्ते ब्रूमः – इयति शक्ष्यामह इत्यत्र साङ्गप्रधानानुष्ठाने शक्तिरुक्ता। तादृशस्यैव फलं प्रति पुष्कलहेतुत्वात्। अतो मुख्याङ्गयोश्चिकीर्षायास्तुल्यत्वाद्वेदिरुभयार्था। न चात्र वपनादिसाम्यं शङ्कनीयम्। दृष्टोपयोगाभावस्य तत्रोक्तत्वात्। इह तु हविरासादनादिर्दृष्ट उपयोगः। स च मुख्याङ्गयोः सम इत्युभयार्थत्वम्।

षष्ठाध्यायस्याष्टमपादे चिन्तितम् —

“अन्याभावेऽन्यभावेऽपि पयोभक्षादयोऽग्रिमः।
निमित्ते सत्यनुष्ठानान्नियमादृष्टतोऽन्तिमः” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते — “पयो ब्राह्मणस्य व्रतम्” इति। तदेतदसत्यन्यस्मिन्भक्ष्ये कर्तव्यम्। कुतः। अन्याभावस्य निमित्तत्वात्। निमित्ते सति नैमित्तिकस्यावश्यानुष्ठेयत्वादिति चेन्मैवम्। न ह्यत्रान्याभावो निमित्तत्वेन श्रुतः। तस्मात्सत्यप्यन्यस्मिन्भक्ष्ये नियमादृष्टाय पय एव भक्षयेत्।

[[304]]

Page no. ३०५
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
‘अजीर्णिसंभवे कार्यं व्रतं नो वाऽग्रिमो विधेः।
रोगोत्पत्त्या प्रधानस्य विरोधान्न पयोव्रतम्’ इति।
ज्योतिष्टोमे श्रूयते — ‘मध्यंदिने मध्यरात्रे व्रतं व्रतयति’ इति।
तत्र यस्माजीर्णिः संभाविता तेनापि विहितत्वात्पयो व्रतयितव्यमेवेति चेन्मैवम्। प्रधानानुष्ठानविघ्नप्रसङ्गात्। तस्मात्तथाविधवेलायां पयो वर्जयेत्।
अत्र सर्वाणि यजूंष्येवेति नास्ति च्छन्दः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः॥११॥

१२

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)।
वि॒त्ताय॑नी मेऽसि ति॒क्ताय॑नी मे॒ऽस्यव॑-
तान्मा नाथि॒तमव॑तान्मा व्यथि॒तं वि॒देर॒ग्निर्नभो॒
नामाग्ने॑ अङ्गिरो॒ यो॑ऽस्यां पृ॑थि॒व्यामस्यायु॑षा॒
नाम्नेहि॒ यत्तेऽना॑धृष्टं॒ नाम॑ य॒ज्ञियं॒ तेन॒ त्वाऽऽ-
द॒धेऽग्ने॑ अङ्गिरो॒ यो द्वि॒तीय॑स्यां तृ॒तीय॑स्यां पृथि॒
व्यामास्यायु॑षा॒ नाम्नेहि॒ यत्तेऽना॑धृष्टं॒ नाम॑ [१]
य॒ज्ञियं॒ तेन॒ त्वाऽऽद॑धे सि॒ꣳहीर॑सि महि॒षी
र॑स्यु॒रु प्र॑थस्वो॒रु ते॑ य॒ज्ञप॑तिः प्रथतां ध्रु॒वाऽसि॑
दे॒वेभ्यः॑ शुन्धस्व दे॒वेभ्यः॑ शुम्भस्वेन्द्रघो॒षस्त्वा॒
वसु॑भिः पु॒रस्ता॑त्पातु॒ मनो॑जवास्त्वा पि॒तृभि॑र्द-
क्षिण॒तः पा॑तु॒ प्रचे॑तास्त्वा रु॒द्रैः प॒श्चात्पा॑तु
वि॒श्वक॑र्मा त्वाऽदि॒त्यैरु॑त्तर॒तः पा॑तु सि॒ꣳहीर॑सि
सपत्नसा॒ही स्वाहा॑ सि॒ꣳहीर॑सि सुप्राजा॒व-

[[305]] To Upload . Missing.

[[306]]

Page no. ३०७
द्रूपोऽपर आकारः। तद्विषया बौधायनमते मन्त्राः। हे उत्तरवेदे त्वं मम वित्तायनी वह्निरूपस्य वित्तस्य प्रापिकाऽसि। तिक्तस्य वह्नितेजसो ज्वालारूपस्य प्रापिकाऽसि। नाथितं वह्नियाचकं मामवतात्, रक्ष। व्यथितं वह्न्यलाभाद्भीतं मां रक्ष।
मन्त्रान्व्याचिख्यासुः शम्यया वेदिपरिमाणं विधातुमाख्यायिकया वेदिं प्रस्तुवन्प्रसङ्गाद्व्याघारणमभिधत्ते —

“तेभ्य उत्तरवेदिः सिꣳही रूपं कृत्वोभयानन्तरराऽपक्रम्यातिष्ठत्ते देवा अमन्यन्त यतरान्वा इयमुपावर्त्स्यति त इदं भविष्यन्तीति। तामुपामन्त्रयन्त साऽब्रवीद्वरं वृणै सर्वान्मया कामान्व्यश्नवथ पूर्वां तु माऽग्नेराहुतिरश्नवता इति तस्मादुत्तरवेदिं पूर्वामग्नेर्व्याघारयन्ति वारेवृतꣳ ह्यस्यौ” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

अत्रोभयोरन्तरेणेत्यभिधानात्तेभ्यो देवासुरेभ्य इति लभ्यते। ते देवास्तामुपामन्त्रयन्त प्रार्थितवन्तः। मया मदनुग्रहेण भ्रातृव्याभिभवात्सर्वान्कामान्यूयं व्यश्नवथ विशेषेण प्राप्स्यथ। तदर्थं त्वाद्याऽऽहुतिर्व्याघारणरूपा युष्माभिर्हुता प्रणेष्यमाणादग्नेः पूर्वभाविनीं मां व्यश्नवदै विशेषेण व्याप्नोतु मामेवोद्दिश्य हूयताम्। सोऽयं वरः। यस्माद्वरो वृतस्तस्मात्तथा व्याघारयेयुः। तत्प्रकरस्तु सिꣳहीरसि महिषीरसीत्यादिमन्त्रव्याख्यानावसरे वक्ष्यते।

विधत्ते —

“शम्यया परि मिमीते मात्रैवास्यै साऽथो युक्तेनैव युक्तमव रुन्धे” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

गदया सदृशी बाहुपरिमिता शम्या तया चतुर्दिक्षूत्तरवेदिं परिमिमीते। अस्या उत्तरवेदेः सेयं भूमिः शम्यया निर्णीता मात्रैव न न्यूना ग्रहचमसादिप्रचारस्य पर्याप्तत्वात्। नाप्यधिका यथोक्तप्रचारानुपयुक्तभागस्याभावात्। किंच युक्तेनैव योग्येनैवोत्तरवेदिप्रमाणेन योग्यफलं प्राप्नोति।

मन्त्रान्व्याचष्टे —

“वित्तायनी मेऽसीत्याह वित्ता ह्येनानावत्तिक्तायनी मेऽसीत्याह तिक्तान्ह्येनानावदतान्मा नाथितमित्याह नाथितान्ह्येनानावदवतान्मा व्यथितमित्याह व्यथितान्ह्येनानावत्” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

[[307]]

Page no. ३०८
वित्तं वह्निरूपम्। वित्तार्थिन एतान्यज्ञक्रतून्वह्निप्रापणेनेयमुत्तरवेदिररक्षत्। तिक्तं वह्निज्वालारूपं तेजनं तदर्थिन एतान्यागकर्तॄन्।

विदेरग्निरिति। बौधायनः — “अथ चात्वाले बर्हिर्निधाय तस्मिन्स्फ्येन प्रहरति विदेरग्निर्नभो नामाग्ने अङ्गिरो योऽस्यां पृथिव्यामस्यायुषा नाम्नेहीति तद्धृत्वोत्तरवेद्यां निवपति यतेनाऽधृष्टं नाम यज्ञियं तेन त्वाऽदध इति” इति।

आपस्तम्बस्त्वेकमन्त्रतामाह —

“तूष्णीं जानुदघ्नं त्रिवितस्तिं वा खात्वोत्तरवेद्यर्थान्पांसून्हरति विदेरग्निरिति” इति।

विदेरुत्तरवेदेः संबन्धी योऽग्निस्तस्य नभ इत्येतन्नाम। अङ्गानां रस इत्यङ्गिरःशब्दस्य निर्वचनम्।

तथा च च्छन्दोगाः प्राणोपास्तावामनन्ति – “एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसस्तेन” इति।

वाजसनेयिनोऽप्यधीयते — “यं (?) अङ्गिरसोऽङ्गानां रसः” इति।

अयं चाग्निः सोमाहुत्याधारत्वाद्गार्हपत्यदक्षिणाग्न्यादीनां मध्ये सारः। हेऽङ्गिरो यस्त्वमस्यां चात्वालगतमृद्रूपायां पृथिव्यामसि वर्तसे स त्वमायुष्प्रदेन नभोनाम्ना सहित एहि उत्तरवेद्यामागच्छ। यत्तवानाधृष्टं केनाप्यतिरस्कृतं नाम यज्ञसंबद्धं तेन नाम्ना व्यवहृत्य त्वामुत्तरवेद्यामादधे।

अग्ने अङ्गिर इति। बौधायनः – “द्वितीयं प्रहरति विदेरग्निर्नभो नामाग्ने अङ्गिरो यो द्वितीयस्यां पृथिव्यामसीत्यादत्ते आयुषा नाम्नेहीति हृत्वोत्तरवेद्यां निवपति यत्तेऽनाधृष्टं नाम यज्ञियं तेन त्वाऽऽदध इति, तृतीयं प्रहरति विदेरग्निर्नभो नामाग्ने अङ्गिरो यस्तृतीयस्यां पृथिव्यामसीत्यादत्ते — आयुषा नाम्नेहीति हृत्वोत्तरवेद्यां निवपति यत्तेऽनाधृष्टं नाम यज्ञियं तेन त्वाऽऽदध इति, तूष्णीं चतुर्थं हरति सह बर्हिषा” इति।

आपस्तम्बः — “एतेनैव यो द्वितीयस्यामिति द्वितीयं यस्तृतीयस्यामिति तृतीयं तूष्णीं चतुर्थं हरति” इति।

अत्राग्ने अङ्गिरो यो द्वितीयस्यामित्याम्नातो द्वितीयमन्त्रस्तस्याऽऽदौ विदेरित्यादिरनुषज्यते। अवसाने च पृथिव्यामित्यादिरनुषज्यते। तृतीयस्यामित्यादिश्चरम

[[308]]

Page no. ३०९
मन्त्रस्तस्य विदेरित्यादिरेवानुषज्यते। चात्वालस्थितायाः पृथिव्या अंशभेदेन द्वितीयत्वं तृतीयत्वं च द्रष्टव्यम्।

विधत्ते —

‘विदेरग्निर्नभो नामाग्ने अङ्गिर इति त्रिर्हरति य एवैषु लोकेष्वग्नयस्तानेवाव रुन्धे तूष्णीं चतुर्थं हरत्यनिरुक्तमेवाव रुन्धे” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

लोकत्रयवर्तिनां त्रयाणामग्नीनामवरोधाय त्रिर्हरणमेतल्लोकवर्तीति निश्चित्य वक्तुमशक्यत्वेनानिरुक्तस्याग्निसामान्यस्यावरोधाय तूष्णीं हरणम्।

सिꣳहीरिति। बौधायनः – ‘अथाध्वर्युरुत्तरवेद्यै पुरीषं संप्रयौति सिꣳहीरसि महिषीरसीति’ इति।

संप्रयौति मिश्रयति।

आपस्तम्बः — ‘सिꣳहीरसीत्युत्तरवेद्यां निवपति’ इति।

वेदेः सिंहमृगत्वं दर्शयति —

‘सिꣳहीरसि महिषीरसीत्याह सिꣳहीर्ह्येषा रूपं कृत्वोभयानन्तराऽपक्रम्यातिष्ठत्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

महिषीर्महनीया। ब्राह्मणान्तरे वा महिषीजातित्वं द्रष्टव्यम्।

उर्विति। कल्पः — ‘उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति प्रथयित्वा ध्रुवाऽसीति शम्यया संहत्य देवेभ्यः शुन्धस्वेत्यद्भिः प्रोक्ष्य देवेभ्यः शुम्भस्वेति सिकताभिरवकीर्य’ इति।

प्रथस्व प्रसर। ध्रुवा दृढा। शुन्धस्व शुद्धा भव। शुम्भस्व शोभिता भव।

व्याचक्षाणं क्रमेण विधत्ते —

“उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथतामित्याह यजमानमेव प्रजया पशुभिः प्रथयति ध्रुवाऽसीति सꣳहन्ति धृत्यै देवेभ्यः शुन्धस्व देवभ्यः शुम्भस्वेत्यव चोक्षति प्र च किरति शुद्ध्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

इन्द्रघोष इति। कल्पः — प्रोक्षणीभिरुत्तरवेदिं प्रोक्षति। इन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पात्विति पुरस्तान्मनोजवास्त्वा पितृभिर्दक्षिणतः पात्विति दक्षिणतः प्रचे-

[[309]]

Page no. ३१०
तास्त्वा रुद्रैः पश्चात्पात्विति पश्चाद्विश्वकर्मा त्वाऽऽदित्यैरुत्तरतः पात्वित्युत्तरतः’ इति।

इन्द्रघोषादिनामका देवाः परिवृढास्तदनुचरा वस्वादिगणास्तैर्गणैः सहितास्ते देवाः पान्तु।

पुरस्तादित्यादिदिग्वाचकशब्दप्रयोगेण दिग्देवतातुष्टिकरं प्रोक्षणमित्याह —

‘इन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्तात्पात्वित्याह दिग्भ्य एवैनां प्रोक्षति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

प्रोक्षणं विधातुं प्रस्तौति —

देवाꣳ श्चेदुत्तरवेदिरुपावर्तीहैव वि जयामहा इत्यसुरा वज्रमुद्यत्य देवानभ्यायन्त तानिन्द्रघोषो वसुभिः पुरस्तादपानुदत मनोजवाः पितृभिर्दक्षिणतः प्रचेता रुद्रैः पश्चाद्विश्वकर्माऽऽदित्यैरुत्तरतः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

अपक्रम्य देवासुरसेनयोर्मध्ये तिष्ठन्तीमुत्तरवेदिं यदा देवा उपामन्त्रयन्त तदानीमसुरा एवमचिन्तयन्। यद्येषा देवानुपावर्तेत तदा त एव विजयेरन्। तस्मादिहैवेदानीमेव तदुपावर्तनात्प्रागेव देवान्विजयामह इति विचिन्त्य वज्रमुद्यत्य देवानभिलक्ष्य प्रहर्तुमागताः। तानसुरानिन्द्रघोषादयो दिग्भ्योऽपाकुर्वन्।

विधत्ते —

‘यदेवमुत्तरवेदिं प्रोक्षति दिग्म्य एव तद्यजमानो भ्रातृव्यान्प्र णुदते’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

प्रोक्षणशेषस्य निनयनं विधत्ते —

’ इन्द्रो यतीन्त्सालावृकेभ्यः प्रायच्छत्तान्दक्षिणत उत्तरवेद्या आदन्यत्प्रोक्षणीनामुच्छिष्येत तद्दक्षिणत उत्तरवेद्यै नि नयेद्यदेव तत्र क्रूरं तत्तेन शमयति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

(इन्द्रो) यतयो देवान्हन्तुं सर्वदा प्रयतमाना उत्तमाश्रयेण प्रच्छन्नवेषा असुरास्तान्हत्वा सालावृकेभ्यः श्वभ्यो दत्तवान्।

निनयनकाले ध्यानं विधत्ते —

‘यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ७) इति।

शुचा शोकेनार्पयति योजयति।

[[310]]

Page no. ३११
सिꣳहीरसीति। कल्पः — ‘अथैनां हिरण्यमन्तर्धायाक्ष्णया पञ्चगृहीतेन व्याघारयति सिꣳहीरसि सपत्नसाही स्वाहेति दक्षिणेऽꣳसे, सिꣳहीरसि सुप्रजावनिः स्वाहेत्युत्तरस्यां श्रोण्यां, सिꣳहीरसि रायस्पोषवनिः स्वाहेति दक्षिणस्यां श्रोण्यां, सिꣳहीरस्यादित्यवनिः स्वाहेति उत्तरेंऽसे सिꣳहीरस्या वह देवान्देवयते यजमानाय स्वाहेति मध्ये’ इति।

हे उत्तरवेदे त्वं सिंहरूपधारिण्यसि। सपत्नसाही वैरिघातिनी। सुप्रजावनिः शोभनापत्यभृत्यप्रदा। रायस्पोषवनिः पश्वादिधनसमृद्धिदा। आदित्यवनिर्भूतिसंबन्धिप्रतिष्ठाप्रदा। देवयते देवानिच्छते यजमानाय तवेदं हुतमस्तु।

उत्तरवेदेर्वरवाक्यमनुसृत्यैकैकं काममेकैकाहुत्या प्राप्नुवन्नित्येतं मन्त्रसूचितमर्थं दर्शयति —

‘सोत्तरवेदिरब्रवीत्सर्वान्मया कामान्व्यश्नवथेति ते देवा अकामयन्तासुरान्भ्रातृव्यानभि भवेमेति तेऽजुहवुः सिꣳहीरसि सपत्नसाही स्वाहेति तेऽसुरान्भ्रातृव्यानभ्यभवन्तेऽसुरान्भ्रातृव्यानभिभूयाकामयन्त प्रजां विन्देमहीति देऽजुहवुः सिꣳहीरसि सुप्रजावनिः स्वाहेति ते प्रजामविन्दन्त ते प्रजां वित्त्वाऽकामयन्त पशून्विन्देमहीति तेजऽजुहवुः सिꣳहीरसि रायस्पोषवनिः स्वाहेति ते पशूनविन्दन्त ते पशून्वित्त्वाऽकामयन्त प्रतिष्ठां विन्देमहीति तेऽजुहवुः सिꣳहीरस्यादित्यवनिः स्वाहेति त इमां प्रतिष्ठामविन्दन्त त इमां प्रतिष्ठां वित्त्वाऽकामयन्त देवता आशिष उपेयामेति तेऽजुहवुः सिꣳहीरस्या वह देवान्देवयते यजमानाय स्वाहेति ते देवता आशिष उपाऽयन्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

आशिष इष्यमाणा हविःस्वीकारिणीर्देवता उपेयाम प्राप्नुयामेति कामयमाना यष्टारस्ते देवाश्चरमाहुत्या तथैव प्राप्नुवन्। कर्मफलानि वाऽत्राऽशीः शब्देनोच्यन्ते।

आहुतिसंख्यां विधत्ते —

‘पञ्च कृत्वो व्याघारयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

गुणं विधत्ते —

‘अक्ष्णया व्याघारयति तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

[[311]]

Page no. ३१२
अक्ष्णया वक्रगत्या। दक्षिणेंऽस उत्तरश्रोणिरित्यादिका वक्रगतिः। पशवः शयनकाले पादाद्यङ्गानि वक्रत्वेन प्रहरन्ति संकोचयन्ति। अत आहुतिवक्रत्वं प्रतिष्ठित्यै भवति।

भूतेभ्य इति। कल्पः — ‘भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्य’ इति।

हे जुहूस्त्वां भूतेभ्यश्चिरंतनेभ्यो देवेभ्य उद्गृह्णामि।

विधत्ते —

“भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्णाति य एव देवा भूतास्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

भूतोद्देशेन स्रुगुद्ग्रहणे सत्कृताः सन्तः प्रीयन्ते।

विश्वायुरिति। कल्पः — ‘अथ पौतुद्रवान्परिदधाति। विश्वायुरसि पृथिवीं दृꣳहेति मध्यमं, ध्रुवक्षिदस्यन्तरिक्षं दृꣳहेति दक्षिणम्, अच्चुतक्षिदसि दिवं दृꣳहेत्युत्तरम्’ इति।

हे मध्यमपरिधे त्वं कृत्स्नायुःप्रदोऽसि। पृथिवीं दृढां कुरु। हे दक्षिणपरिधे त्वं स्थिरनिवासोऽसि। हे उत्तरपरिधे त्वमविनष्टनिवासोऽसि।

विधत्ते —

‘पौतुद्रवान्परिधीन्परि दधात्येषां लोकानां विधृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

परिधित्रयेण त्रयो लोका विधृता भवन्ति। पूतुद्रुर्देवदारुः।

अग्नेरिति। कल्पः — ‘अथातिशिष्टान्संभारान्निवपति गुल्गुलु सुगन्धितेजनं शुक्लामूर्णास्तुकामग्नेर्भस्मास्यग्नेः पुरीषमसीति’ इति।

हे संभारस्वरूप त्वमग्नेर्भासकं पूरकं चासि।

संभारान्विधातुं प्रस्तौति —

‘अग्नेस्त्रयो ज्यायाꣳसो भ्रातर आसन्ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सोऽग्निरबिभेदित्थं वाव स्य आर्तिमाऽरिष्यतीति स निलायत स यां वनस्पतिष्ववसत्तां पूतुद्रौ यामोषधीषु ताꣳ सुगन्धितेजने यां पशुषु तां पेत्वस्यान्तरा शृङ्गे तं देवताः प्रैषमैच्छन्तमन्वविन्दन्तमब्रुवन्नुप न आ वर्तस्व हव्यं नो वहेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै यदेव गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात्तन्मे भ्रातृणां भागधेयमसदिति तस्माद्यद्गृहीतस्याहुतस्य वहिःपरिधि स्कन्दति तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति सोऽमन्यतास्थन्वन्तो मे पूर्वे भ्रातरः प्रामेषतास्थानि शातया इति

[[312]]

Page no. ३१३
स यान्यस्थान्यशातयत तत्पूतुद्र्वभवद्यन्माꣳ समुपभृतं तद्गुल्गुलु” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

भ्रातरो हविर्वहनप्रयासेन यथा मृता इत्थमेव सोऽन्योऽपि मृतिं प्राप्स्यतीति भीतोऽग्निर्निरूढो वनस्पत्योषधिपशुष्वेकैकां रात्रिमवसत्। देवदारुवृक्षे सुगन्धयुक्ततृणे पेत्वस्य मेषस्य शृङ्गयोर्मध्ये च क्रमेण तं वसन्तं देवा हविर्वहने प्रेरयितुमैच्छन् तमन्विष्यालभन्त। स्रुगुद्गृहीतस्य हविषो यल्लेशरूपं होमात्पूर्वं परिधिभ्यो बहिर्हविः स्कन्देत्स भ्रातृभागोऽस्त्वित्यग्नेर्वरः। अस्थन्वन्तस्त्वगस्थिमांसोपेताः प्रामेषत मृतास्तदीयान्यस्थीनि मांसानि च शातयै परित्यजानि। परित्यक्तानि तानि पूतुद्रु गुल्गुल्वभवताम्।

विधत्ते —

“यदेतान्त्संभारान्त्संभरत्यग्निमेव तत्सं भरति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

मन्त्रगतेन पुरीषशब्देन संभाररूपं वह्निपूरणं विवक्षितमित्याह —

‘अग्नेः पुरीषमसीत्याहाग्नेर्ह्येतत्पुरीषं यत्संभाराः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

गुल्गुलुसुगन्धितेजनशुक्लोर्णास्तुकाः संभाराः।

किंच देवदारुपरिधिरूपेण वह्निना भ्रातरोऽस्य संनिधीयन्त इत्याह —

‘अथो स्वल्वाहुरेते वावैनं ते भ्रातरः परि शेरे यत्पौतुद्रवाः परिधय इति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

एवमग्निं परितः शेरते।

अथ विनियोमसंग्रहः –

“वित्तोत्तराख्यवेद्यर्थं चतुर्भिः परितो लिखेत्।
विदेस्त्रिभिर्हरेत्पांसून्सिंहीर्वेद्यां विनिक्षिपेत्॥१॥
उरु प्रथयते वेदिं ध्रुवा संहत्य शम्यया।
देवे प्रोक्ष्य तथा देवे सिकताऽत्रावकीर्यते॥२॥
इन्द्र प्रोक्ष्य चतुर्दिक्षु सिंहीरंसद्वये तथा।
श्रोणिद्वये च मध्ये च व्याघारयति पञ्चभिः॥३॥

[[313]]

Page no. ३१४
भूतेभ्यः स्रुचमुद्गृह्य विश्वा परिधयस्त्रयः।
अग्नेः संस्थाप्य संभारान्मन्त्राः षड्विंशतिर्मताः॥४॥” इति।

नात्र विशेषमीमांसा। नापि च्छन्दः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

१३

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।

यु॒ञ्जते॒ मन॑ उ॒त यु॑ञ्जते॒ धियो॒ विप्रा॒ विप्र॑स्य
बृह॒तो वि॑प॒श्चितः॑। वि होत्रा॑ दधे वयुना॒वि-
देक॒ इन्म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑ष्टुतिः। सु॒वा-
ग्दे॑व॒दुर्या॒ꣳ आ व॑द देव॒श्रुतौ॑ दे॒वेष्वा घो॑षेथा॒मा
नो॑ वी॒रो जा॑यतां कर्म॒ण्यो॑ यꣳ सर्वे॑ऽनु॒जीवा॑म॒
यो ब॑हू॒नामस॑द्व॒शी। इ॒दं विष्णु॒र्विच॑क्रमे
त्रे॒धा नि द॑धे प॒दम्। समू॑ढमस्य (१)
पाꣳसु॒र इरा॑वती धेनु॒मती॒ हि भू॒तꣳ सू॑यव॒-
सिनी॒ मन॑वे यश॒स्ये॑। व्य॑स्कभ्ना॒द्रोद॑सी॒ वि-
ष्णु॑रे॒ते दा॒धार॑ पृथि॒वीम॒भितो म॒यूखैः॑। प्राची॒
प्रेत॑मध्व॒रं क॒ल्पय॑न्ती ऊ॒र्ध्वं य॒ज्ञं न॑यतं॒ मा
जी॑ह्वरत॒मत्र॑ रमेथां॒ वर्ष्म॑न्पृथि॒व्या दि॒वो वा॑
विष्णवु॒त वा॑ पृथि॒व्या म॒हो वा॑ विष्णवु॒त वा॒ऽ-
न्तरि॑क्षा॒द्धस्तौ॑ पृणस्व ब॒हुभि॑र्वस॒व्यै॑ रा प्र
य॑च्छ॒ (२) दक्षि॑णा॒दोत स॒व्यात्। विष्णो॒-

[[314]]

Page no. ३१५
र्नुकं॑ वी॒र्या॑णि॒ प्र वो॑चं॒ यः पार्थि॑वानि विम॒मे
रजा॑ꣳसि॒ यो अस्क॑भाय॒दुत्त॑रꣳ स॒धस्थं॑ विच-
क्रमा॒णस्त्रे॒धोरु॑गा॒यो विष्णो॑ र॒राट॑मसि॒ विष्णोः॑
पृ॒ष्ठम॑सि॒ विष्णोः॒ श्न्यप्त्रे॑ स्थो॒ विष्णोः॒ स्यूर॑सि॒
विष्णो॑र्ध्रु॒वम॑सि॒ वैष्ण॒वम॑सि॒ विष्ण॑वे त्वा॥३॥

(अ॒स्य॒ य॒च्छैका॒न्नच॑त्वारिꣳशच्च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।

द्वादशेऽनुवाक उत्तरवेदिरभिहिता। तत्समीपवर्ति हविर्धानं त्रयोदशेऽनुवाकेऽभिधीयते।

युञ्जत इति। कल्पः — “गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये सावित्रं जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने युञ्जते मन उत युञ्जते धियो विप्रा विप्रस्य बृहतो विपश्चितः। वि होत्रा दधे वयुनाविदेक इन्मही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहेति” इति।

होमार्थं स्वाहाशब्दोऽध्याहृतः। विप्रस्य ब्राह्मणस्य यजमानस्य संबन्धिनो विप्रा ब्राह्मणा ऋत्विजो मनो युञ्जते लौकिकचिन्ताभ्यो मनो निवार्य यज्ञचिन्तायां तत्प्रथमं नियमयन्ति। ततो धिय इन्द्रियाण्यपि’ यज्ञार्थेषु स्वस्वव्यापारेषु नियमयन्ति। कीदृशस्य विप्रस्य। बृहतो विपश्चितः। अधीतवेदत्वाद्बृहत्त्वमर्थाभिज्ञत्वाद्विपश्चित्त्वम्। कीदृशा विप्राः। होत्रा होमकर्तारः। तदिदं विप्राणां मनोनियमनादिसामर्थ्यमेक इद्विदध एक एव ससर्ज। कीदृश एकः। वयुनावित्, मार्गान्वेत्ति सर्वज्ञ इत्यर्थः। ने चैकस्य सर्वसृष्टौ विस्मेतव्यम्। यतः सवितुः प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य परिष्टुतिर्मही महती।
तथा चाऽऽथर्वणिका अधीयते — ‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः’ इति।

[[315]]

Page no. ३१६
वाजसनेयिनश्च — ‘स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंच” इति।

श्वेताश्वतराश्च — ‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च” इति।

एवं सर्वत्रोदाहार्यम्।

एतं मन्त्रं विनियोक्तुमुपोद्घातत्वेनानुष्ठेयं विधत्ते —

“बद्धमव स्यति वरुणापाशादेवैने मुञ्चति प्र णेनेक्ति मेध्ये एवैने करोति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

हविर्धाननामकयोः शकटयोर्यत्पूर्वं बद्धमासत्तदवस्यति मुञ्चेत्। प्रणेनेक्ति प्राक्षालयेत्।

अत्र सूत्रम् — ‘प्रयुक्तपूर्वशकटे नद्धयुगे प्रतिहितशम्ये प्रक्षाल्य तयोः प्रथमग्रथितान्ग्रन्थीन्विस्रस्य नवान्प्रज्ञातान्कृत्वाऽग्रेण प्राग्वंशमभितः पृष्ठ्यामव्यवनयन्परिश्रिते सच्छदिषी अवस्थापयति” इति।

पृष्ठ्यां वेदिमध्ये प्राक्प्रतीच्योः शङ्कोर्बद्धां रज्जुं मध्येऽव्यवनयन्व्यवधानमकुर्वन्।

मन्त्रविनियोगपूर्वकं शकटप्रेरणं विधत्ते —

“सावित्रियर्चा हुत्वा हविर्धाने प्र वर्तयति सवितृप्रसूत एवैने प्र वर्तयति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

कल्पः — “स्याच्चेदक्षशब्दः सुवागित्यनुमन्त्रयते” इति।

स च मन्त्र एवमाम्नातः —

सुवागिति। हेऽक्षदेव दुर्यान्गृहान्प्रति सुवाग्भूत्वाऽऽसमन्ताच्छ्रेयस्करीं वाजं वद। हे देवश्रुतौ प्रख्यातावक्षौ यजमानोऽयं युष्मान्यजतीति देवेष्वा घोषेथाम्।

सुवाक्शब्दापेयोगं दर्शयति —

‘वरुणो वा एष दुर्वागुभयतो बद्धो यदक्षः स यदुत्सर्जेद्यजमानस्य गृहानभ्युत्सर्जेत्सुवाग्देव दुर्याꣳ आ वदेत्याह गृहा वै दुर्याः शान्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

अक्षस्य बन्धनहेतुपाशोपेतत्वाद्वरुणत्वम्। वरुणश्च क्रूरत्वाद्दुर्वाक्। उत्सर्जेत्, शब्दं कुर्यात्।

[[316]]

Page no. ३१७
कल्पः — ‘अथैने पत्नी पदतृतीयेणा(ना)ऽऽज्यमिश्रेणोपानक्त्या नो वीरो जायतामिति’ इति।

स चैवमाम्नातः —

आ न इति। कर्मणि साधुः कुशलो वीर आलस्यरहितः पुत्रोऽस्माकमाजायताम्। यं जीवाम यश्च बहूनां वशी नियमनशक्तिमानसद्भवेत्। तादृशो जायताम्। अत्र कल्पे पदतृतीयशब्देन सोमक्रयणीपदरजसस्तृतीयांशः पूर्वं संगृहीतो विवक्षितः।

अक्षोपाञ्जनं विधत्ते —

“पत्न्युपानक्ति पत्नी हि सर्वस्य मित्रं मित्रत्वाय यद्वै पत्नी यज्ञस्य करोति मिथुनं तदथो पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्त्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

इदमिति। कल्पः — ‘दक्षिणस्य हविर्धानस्य पश्चादक्षमुपसृप्य दक्षिणस्यां वर्तन्यां स्फ्येनोद्धत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभिजुहोति — इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा नि दधे पदम्। समूढमस्य पाꣳसुरे स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरस्य हविर्धानस्य पश्चादुपसृप्योत्तरस्यां वर्तन्यां स्फ्येनोद्धत्यावोक्ष्य हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्य जुहोति - इरावती धेनुमती हि भूतꣳ सूयवसिनी मनवे यशस्ये। व्यस्कभ्नाद्रोदसी विष्णुरेते दाधार पृथिवीमभितो मयूखैः स्वाहेति’ इति।

विष्णुस्त्रिविक्रमावतारं धृत्वेदं विश्वं विभज्य क्रमते स्म भूमावेकं पदमन्तरिक्षे द्वितीयं दिवि तृतीयमित्येवं त्रेधा पदं निदधे। पांसवो भूम्यादिलोकरूपा यस्य पदस्य सन्ति तत्पांसुरम्। अस्य विष्णोस्तस्मिन्पदे विश्वं समूढं सम्यगन्तर्भूतम्। किंच इरावती अन्नवती धेनुमती धेनुर्बहुक्षीरा गौस्तद्वत्यौ सूयवसिनी शोभनैर्यवसैरभ्यवहार्यौर्युक्ते मनवे मानवप्रजार्थं यशस्ये यशोनिमित्ते भवतम्। एते रोदसी द्यावापृथिव्यौ विष्णुर्व्यस्कभ्नाद्विभज्य स्थापितवान्। तां च पृथिवीं मयूखैः स्वतेजोरूपैर्नानाजीवैरभितो दाधार पुपोष। स विष्णुरनयोत्तरहविर्धानमार्गाहुत्या प्रीयताम्।

विधत्ते —

‘वर्त्मना वा अन्वित्य यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति वैष्णवीभ्यामृग्म्यां वर्त्म-

[[317]]

Page no. ३१८
नोर्जुहोति यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञादेव रक्षाꣳस्यपहन्ति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

वर्त्मना शकटमार्गेण। अन्वित्यानुप्रविश्य। यज्ञो देवेभ्यो निलायत विष्णूरूपं कृत्वेत्युक्तत्वाद्यज्ञस्य विष्णुत्वम्। अत एव वैष्णवमन्त्रोऽत्र न व्यधिकरणः। यज्ञादेव विष्णुरूपयज्ञद्वारेणैव।

होमाधारत्वेन हिरण्यप्रक्षेपं विधत्ते —

‘यदध्वर्युरनग्नावाहुतिं जुहुयादन्धोऽध्वर्युः स्याद्रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युर्हिरण्यमुपास्य जुहोत्यग्निवत्येव जुहोति नान्धोऽध्वर्युर्भवति न यज्ञꣳ रक्षाꣳसि घ्नन्ति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

प्राचीति। कल्पः – ‘अथैने संपरिगृह्य संप्रैषमाह हविर्धानाभ्यां प्रवर्त्यमानाभ्यामनुब्रूहीति त्रिरुक्तायां प्रवर्तयन्ति प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती ऊर्ध्वं यज्ञं नयतं मा जीह्वरतमिति’ इति।

हे शकटे प्राङ्मुखे गच्छतम्। कीदृशे। अध्वरं कल्पयन्ती देवकर्म बाधरहितं कुर्वाणे। किंचोर्ध्वमुपरिवर्तिदेवान्प्रति यज्ञं नयतं मा कुटिले भवतमसुरान्मा प्रापयतम्।

प्राक्शब्दतात्पर्यमाह —

‘प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयन्ती इत्याह सुवर्गमेवैने लोकं गमयति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

कल्पः — ‘आहवनीयात्प्रतीचस्त्रीन्प्रक्रमानुच्छि(च्छे)ष्यात्र रमेथामिति नभ्यस्थे स्थापयित्वा’ इति।

नभ्यशब्देन फलकत्रयोपेते चक्रे नाभियुक्तं मध्यमफलकमुच्यते। तस्मिन्यथा शकटं तिष्ठति तथा स्थापयेत्। प्राचीनवंशस्थो यः पुरातन आहवनीयस्तस्येत ऊर्ध्वं गार्हपत्यत्वम्। आहवनीयस्तूत्तरवेदिस्थ एव तत्रत्यपुरातनगार्हपत्यस्य शालामुखीयत्वमिति।

तथा च सूत्रम् — ‘प्रवर्ग्यमुद्वास्य पशुबन्धवदग्निं प्रणयत्येष सोमस्याऽऽहवनीयो यतः प्रणयति स गार्हपत्यः’ इति।

[[318]]

Page no ३१९

मन्त्रपाठस्तु –
अत्रेति। हे शकटे देवयजनाख्ये पृथिव्याः शरीर उत्तरवेद्याः पश्चिमभागे प्रक्रमत्रयमवशेष्य यत्स्थानमस्ति अत्र स्थाने क्रीडतम्।

देवयजनरूपाया वेदेः पृथिवीशरीरत्वं यदिमामविन्दन्त तद्वेद्यै वेदित्वमित्येतस्मिन्ब्राह्मणे प्रसिद्धमाह —

‘अत्र रमेथां वर्ष्मन्पृथिव्या इत्याह वर्ष्म ह्येतत्पृथिव्या यद्देवयजनम्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

कल्पः — ‘दिवो वा विष्णवित्यध्वर्युदक्षिणस्य हविर्धानस्य दक्षिणं कर्णातर्दमनुमेथीं निहन्ति तस्यामीषां निनह्यत्येवमुत्तरस्य प्रतिप्रस्थाता विष्णोर्नुकमित्युत्तरस्योत्तरं कर्णातर्दमनु’ इति।

युगस्य दक्षिणोत्तरभागौ शकटस्य कर्णस्थानीयौ। तयोरातर्द ईषाभ्यां सह दृढबन्धनम्। दक्षिणबन्धनसंधौ मेथी निखातव्या।

मन्त्रौ त्वेवं पठितौ —

दिव इति। हे विष्णो द्युलोकाद्वा भूलोकाद्वा महर्लोकाद्वाऽन्तरिक्षलोकाद्वा समानीतैर्बहुभिर्धनसमूहैः स्वहस्तौ पूरय। हे विष्णो पूर्णधनाद्दक्षिणात्सव्याच्च हस्तादाप्रयच्छ बहुकृत्व आवृत्य प्रकृष्टं मणिमुक्तादिकं देहि। नुकमित्यव्ययं कर्मवाचकम्। विष्णोर्वीर्याणि कर्माणि प्रवोचं ब्रवीमि। कानि कर्माणि। यो विष्णुः पार्थिवानि रजांसि परमाणून्विममे निर्मितवान्परिगणितवांश्च। पुनरपि यो विष्णुरुत्तरमुपरिवर्ति सधस्थं देवानां सह वासस्थानं द्युलोकमस्कभयात्, यथाऽधो न पतति तथा स्तम्भितवान्। पुनरपि यस्त्रेधा विचक्रमाणस्त्रिषु लोकेषु पदत्रयं निदधौ, उरुभिर्महात्मभिर्गीयते च।

मेथ्या निखननं विधत्ते —

‘शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानं दिवो वा विष्णवुतं पृथिव्या इत्याशीर्पदयर्चा दक्षिणस्य हविर्धानस्य मेथीं नि हन्ति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमान आशिषोऽव रुन्धे’ [सं. का. ६ प्र. २ अ. ९] इति।

यथा शिरसि चक्षुरादीनि गोलकानि निधीयन्ते तथा हविर्द्रव्याणि शकटे निधीयन्त इति हविर्धानस्य यज्ञशिरस्त्वम्। हस्तौ पृणस्वाऽऽप्रयच्छेत्याशीर्यस्या ऋचः पदेषु प्रतीयते सेयमृगाशीर्पदा। यद्यप्येषा मेथीं न प्रकाशयति तथाऽपि

[[319]]

Page no. ३२०
वाचनिकोऽत्र विनियोगः। अनेन मन्त्रेण यज्ञशिरसो हविर्धानाद्यजमान आशिषः प्राप्नोति।

आच्छादकं विधत्ते —

‘दण्डो वा औपरस्तृतीयस्य हविर्धानस्य वषट्कारेणाक्षमच्छिनद्यत्तृतीयं छदिर्हविर्धानयोरुदाह्रियते तृतीयस्य हविर्धानस्यावरुद्ध्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

दण्डो नाम कश्चिदसुर उपरनामकस्यासुरस्य पुत्रो वषट्कारदेवेन सह मैत्रीं कृत्वा तद्द्वारा प्रविश्य तृतीयस्य शकटस्याक्षमच्छिनत्। अतस्तृतीयस्य शकटस्य प्रतिनिधित्वेनैकैकस्य शकटस्योर्ध्वं तृणादिनिर्मितं छदिः स्थापयेत्। तत्र दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः परिश्रयणार्थे द्वे छदिषी अपेक्ष्य तृतीयम्। अथ शकटे अन्तर्भाव्य हविर्धानाख्यं मण्डपं निर्मातव्यम्। तत्र दक्षिणशकटात्पुरतो ग्रहासादनायावकाशं शिष्ट्वा दक्षिणोत्तररूपेण षट्संख्याकाः स्थूणा निखातव्याः। एवं पश्चाद्भागे षट् स्थूणा निखातव्याः। तयोः स्थूणापङ्क्त्योरुदञ्चौ वंशावादधाति।

विष्णो इति। अत्र कल्पः — ‘तासूदञ्चौ वंशौ प्रोहत्यध्यस्यति पुरस्ताद्रराटीं विष्णो रराटमसीति’ इति।

हविर्धानमण्डपस्य विष्णुदेवताकत्वाद्विष्णुत्वम्। पूर्वद्वारवर्तिस्तम्भयोर्मध्ये काचिद्दर्भमाला ग्रथ्यते, तां दर्भमालां तद्बन्धनाधारं तिर्यग्वंशं वा संबोध्य पुरुषललाटत्वेनोपचरितुं विष्णो रराटमसीत्युच्यते।

विष्णोरिति। कल्पः — ‘प्राचो वंशानत्याधाय विष्णोः पृष्ठमसीति तेषु मध्यमं छदिरध्यूहति अरत्निविस्तारं नवायामम्’ इति।

यज्ञपुरुषस्य हविर्धानाख्यं मण्डपं शिरस्तत्साम्यं मन्त्रैरुच्यत इत्याह —

‘शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानं विष्णो रराटमसि विष्णोः पृष्ठमसीत्याह तस्मादेतावद्धा शिरो विष्यूतम्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

एका रराटी, एकं छदिः, द्वौ रराट्यन्ताविति यावन्तो मण्डपस्य प्रकारा एतावद्धैतावत्प्रकारं शिरो विश्वकर्मणा विशेषेण स्यूतं, शिरस्याच्छादिका त्वमेव च्छदिः स्थापनीया।

[[320]]

Page no. ३२१
विष्णोरिति। कल्पः — ‘पार्श्वयोश्छदिषी निदधाति विष्णोः श्न्यप्त्रे स्थ इति’ इति।

विष्णोरिति। कल्पः — ‘विष्णोः स्यूरसीत्यध्वर्युर्दक्षिणं बाहुं स्यूत्वा विष्णोर्ध्रुवमसीति प्रज्ञातं ग्रन्थिं करोति वैष्णवमसि विष्णवे त्वेति संमितमभिमृशति’ इति।

सीव्यतेऽनया रज्ज्वेति स्यूः। हे बन्धनहेतो त्वं विष्णुदेवताकस्य रज्जुरसि। हे ग्रन्थिरूप त्वं विष्णुसंबन्धि दृढमसि। हे मण्डप त्वं विष्णुदेवताकमस्यतो विष्णुप्रीतये त्वां स्पृशामि।

अत्र विष्णोरिति पष्ठ्या देवतात्वलक्षणः संबन्धो विवक्षित इत्याह —

‘विष्णोः सयूरसि विष्णोर्ध्रुवमसीत्याह वैष्णवꣳ देवतया हविर्धानम्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

प्रज्ञातग्रन्थेर्विस्रंसनं विधत्ते —

‘यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयाद्यत्तं न विस्रꣳसयेदमेहेनाध्वर्युः प्र मीयेत तस्मात्स विस्रस्यः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ९) इति।

अमेहेन मूत्रनिरोधेन।

अथ विनियोगसंग्रहः।

“युञ्ज हुत्वा सुवागक्षे शब्दश्चेन्मन्त्रयेत तम्।
आ नोऽक्षमञ्ज्याज्जुहुयात्पथोरिदमिराद्वयात्॥१॥
प्राची प्रवर्त्ये शकटे अत्रेति स्थापयेदिमे।
दिवो विष्णोर्द्वयान्मेध्यावनसो विनिहन्त्युभे॥२॥
विष्णोर्मण्डपनिर्माणं पञ्चभिर्द्वारि वंशकः।
मध्यच्छदिर्ललाट्यन्तौ रज्जुस्यूतिश्च बन्धने॥
वैष्ण स्पृशेन्निर्मितं तन्मन्त्राः पञ्चदशोदिताः॥३॥ इति।

अथ मीमांसा।

दशमाध्यायस्याष्टमपादे चिन्तितम् —

“विकल्प्यते बाध्यते वाऽऽहवनीयः पदादिभिः।
सामान्यस्य विशेषेण प्रत्यक्षोक्तित्वसाम्यतः॥

[[321]]

Page no. ३२२
लिङ्गचोदकवद्बोधो नास्ति तेन विकल्प्यते।
विशेषार्थे लक्षणा स्यादतो मुख्येन बाध्यते” इति।

अनारभ्य श्रूयते — ‘यदाहवनीये जुह्वति। तेन सोऽस्याभीष्टः प्रीतः’ इति। ज्योतिष्टोमे श्रूयते – ‘पदे जुहोति वर्त्मनि जुहोति’ इति। राजसूये श्रूयते — ‘वल्मीकवपामुत्सृज्य जुहोति’ इति। तथाऽन्यत्र श्रूयते — ‘गार्हपत्ये पत्नीसंयाजाञ्जुहोति’ इति।

तत्रानारभ्यवादेन होमसामान्यमनूद्याऽऽहवनीयो विहितः। प्रकरणनियमितैः पदादिवाक्यैस्तदनुबन्धविशिष्टा होमा विहिताः। गार्हपत्यवाक्येन होमविशेषमनूद्य गार्हपत्यो विहितः। तत्र पदादिहोमेषु सामान्यशास्त्रेण प्राप्त आहवनीयो विशेषशास्त्रप्राप्तैः पदादिभिः सह विकल्प्यते। कुतः। प्रत्यक्षवचनोक्तत्वेन समानबलत्वात्। नन्वैन्द्र्या गार्हपत्यमुपतिष्ठत इत्यत्र यथा श्रुत्या लिङ्गं बाध्यते, यथा वा चोदकातिदिष्टानां कुशानामुपदिष्टैः शरैर्बाधस्तथा सामान्यस्य विशेषेण बाधोऽस्त्विति चेन्न। वैषम्यात्। लिङ्गं विलम्बितत्वाद्दुर्बलम्। चोदकश्चानुमेयतया दुर्बलः। न त्वेवं सामान्यशास्त्रं विलम्ब्यते, नाप्यनुमीयते। ततो दौर्बल्याभावाद्विकल्प इति प्राप्ते ब्रूमः — होमसामान्यानुवादकं यच्छास्त्रं तत्सामान्ये मुख्यत्वाद्धोमविशेषानुवादे लाक्षणिकतया दुर्बलं, विशेषशास्त्रं तु मुख्यवृत्त्या विधायकत्वात्प्रबलम्। न च पदादिशास्त्रमपि होमसामान्यमेवानूद्य पदादिविधायकं सत्समानबलं स्यादिति शङ्कनीयम्। प्रकरणनियमितत्वेन विशिष्टविधायकस्य सामान्यानुवादायोगात्। तस्मात्प्रबलेन विशेषेण सामान्यं बाध्यते।

तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् —
“हविर्धाने स्तिथो ब्रूयात्सामिधेनीरिहाङ्गता।
हविर्धानस्य तास्वाहो तद्देशोऽनेन लक्ष्यते॥
वाक्योक्यादङ्गता मैवं प्रकृत्या पश्चिमोऽग्नितः।
देशः प्राप्तो लाघवेन लक्ष्यः शकटसंनिधिः” इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते — ‘उत यत्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्वाहुः’ इति।
हविर्धानमण्डपगतयोर्दक्षिणोत्तरभागावस्थितयोर्हविर्धाननामकयोः शकटयोर्मध्ये दक्षिणं शकटमत्र यत्तच्छब्दाभ्यामभिधीयते। तस्य समीपे सोमस्याभिषवः। उ-

[[322]]

Page no. ३२३
तेत्ययं शब्दोऽथशब्दार्थे वर्तते। अथ यस्मिन्हविर्धाने सोममभिषुण्वन्ति तस्मिन्सामिधेनीरनुब्रूयुरित्यर्थः। इह दक्षिणस्य हविर्धानस्य सामिधेनीष्वङ्गत्वं प्रतीयते। न चात्रार्धमन्तर्वेदि मिनोत्यर्धं बहिर्वेदित्युदाहरण इव वाक्यभेदे दोषःशङ्कितुं शक्यः। एकवाक्यतायाः स्पष्टं प्रतिभासादिति प्राप्ते ब्रूमः — सामिधेनीनामिष्ट्यङ्गतया दर्शपूर्णमासावत्र प्रकृतिः। प्रकृतौ चाऽऽहवनीयाग्नेः पश्चिमो देशः सामिधेनीनां स्थानम्। इहोत्तरवेदेराहवनीयत्वात्तदुपेक्षया हविर्धानस्य पश्चिमदेशावस्थानात्स देशश्चोदकेन प्राप्त इति न देशस्य सामिधेन्यङ्गत्वं विधातव्यं किंतु दक्षिणोत्तरहविर्धानसमीपदेशयोरनियमप्राप्तौ दक्षिणस्य हविर्धानस्य समीपदेशं नियन्तुं हविर्धानेन संनिधिर्लक्ष्यते। तथा सति नियममात्रविधानाल्लाघवं भवति। त्वत्पक्षे त्वभिषवोपलक्षितस्य दक्षिणस्य हविर्धानस्यात्यन्तमप्राप्तं सामिधेन्यङ्गत्वं विधीयत इति गौरवम्। तस्माद्देशलक्षणा।

द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“हविर्धानोर्ध्वकाले किमौषधार्थमनोन्तरम्।
नास्त्यस्ति वा न शक्तत्वाद्देशभेदादितोऽन्तिमः” इति।

ज्योतिष्टोमे हविर्धाननामकयोः शकटयोः प्रवर्तनादूर्ध्वमौषधद्रव्यकाणां पुरोडाशादीनां निर्वापाय तयोरेव शक्ततत्वान्न शकटान्तमन्वेष्यमिति चेन्न। देशभेदात्। महावेद्यां मन्त्रपूर्वकं प्रवर्त्य हविर्धानमण्डपे हविर्धानाख्ये शकटे स्थापिते। निर्वापस्तु मुख्यगार्हत्यात्पश्चिमदेशे। किंचास्त्यत्र तृतीयं शकटम्। अनांसि प्रवर्तयन्तीति बहुवचनोक्तेः तस्माच्छकटान्तरे निर्वापः।

अथ च्छन्दः —

युञ्जते मन इति जगती। आ नो इति विराड्गायत्री। इदं विष्णुरिति गायत्री। इरावतीति त्रिष्टुप्। प्राची प्रेतमिति द्विपदा त्रिष्टुप्। अत्र रमेथामित्येकपदा विराट्। दिवो वा विष्णो विष्णोर्नुकमिति त्रिष्टुभौ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥

[[323]]

Page no. ३२४

१४

(अथ प्रथमाष्टके द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।

कृ॒णु॒ष्व पाजः॒ प्रसि॑तिं॒ न पृ॒थ्वीं या॒हि
राजे॒वाम॑वा॒ꣳ इभे॑न। तृ॒ष्वीमनु॒ प्रसि॑तिं द्रूणा॒-
नोऽस्ता॑ऽसि॒ विध्य॑ र॒क्षस॒स्तपि॑ष्ठैः तव॑ भ्र॒मास॑
आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑ स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः।
तपू॑ꣳष्यग्ने जु॒ह्वा॑ पत॒ङ्गानसं॑दितो॒ वि सृ॑ज॒ विष्व॑
गु॒ल्काः। प्रति॒ स्पशो॒ वि सृ॑ज॒ तूर्णि॑तिमो॒ भवा॑
पा॒युर्वि॒शो अ॒स्या अद॑ब्धः। यो नो॑ दूरे॒ अ॒घ-
श॑ꣳसः॒ [१] यो अन्त्यग्ने॒ माकि॑ष्टे॒ व्यथि॒रा
द॑धर्षीत्। उद॑ग्ने तिष्ठ॒ प्रत्या त॑नुष्व॒ न्य॑मित्रा॑ꣳ
ओषतात्तिग्महेते। यो नो॒ अरा॑तिꣳ समिधान
च॒क्रे नी॒चा तं ध॑क्ष्यत॒सं न शुष्क॑म्। ऊ॒र्ध्वो
भ॑व॒ प्रति॑ वि॒ध्याध्य॒स्मदा॒विष्कृ॑णुष्व॒ दैव्या॑न्य-
ग्ने। अव॑ स्थि॒रा त॑नुहि यातु॒जूनां॑ जा॒मिम-
जा॑मिं प्र मृ॑णीहि॒ शत्रू॑न् स ते॑ [२] जा॒ना॒ति॒-
सुम॒तिं य॑विष्ठ॒ य ईव॑ते॒ ब्राह्म॑णे गा॒तु-
मैर॑त्। विश्वा॑न्यस्मै सु॒दिना॑नि रा॒यो द्यु॒म्ना-
न्य॒र्यो वि दुरो॑ अ॒भि द्यौ॑त्। सेद॑ग्ने अस्तु
सु॒भगः॑ सु॒दानु॒र्यस्त्वा॒ नित्ये॑न ह॒विषा॒ य
उ॒क्थैः। पिप्री॑षति॒ स्व आयु॑षि दुरो॒णे विश्वे
द॑स्मै सु॒दिना॒ साऽस॑दि॒ष्टिः। अर्चा॑मि ते सुम॒तिं
घोष्य॒र्वाक्सं ते॑ वा॒वाता॑ जरताम् [३] इ॒यं गीः।
स्वश्वा॑स्त्वा सु॒रथा॑मर्जयेमा॒स्मे क्ष॒त्राणि॑ धार-

[[324]]

Page no. ३२५
ये॒रनु॒ द्यून्। इ॒ह त्वा॒ भूर्या च॑रे॒दुप॒ त्मन्दो-
षा॑वस्तर्दीदि॒वाꣳस॒मनु॒ द्यून्। क्रीड॑न्तस्त्वा सु॒म-
न॑सः सपेमा॒भि द्यु॒म्ना त॑स्थि॒वाꣳसो॒ जना॑नाम्।
यस्त्वा॒ स्वश्वः॑ सुहिर॒ण्यो अग्न उप॒याति॒ वसु॑-
मता॒ रथे॑न। तस्य॑ त्रा॒ता भ॑वसि॒ तस्य॒ सखा॒
यस्त॑ आति॒थ्यमा॑नु॒षग्जुजो॑षत्। म॒हो रु॑जामि
[४] ब॒न्धुता॒ वचो॑भि॒स्तन्मा॑ पि॒तुर्गोत॑मा॒दन्वि॑-
याय। त्वं नो॑ अ॒स्य वच॑सश्चिकिद्धि॒ होत॑र्यवि-
ष्ठ सुक्रतो॒ दमू॑नाः। अस्व॑प्नजस्त॒रण॑यः सु॒शेवा॒
अत॑न्द्रासोऽवृ॒का अश्न॑मिष्ठाः। ते पा॒यवः॑ स॒-
ध्रिय॑ञ्चो नि॒षद्याग्ने॒ तव॑ नः पान्त्वमूर। ये पा॒य-
वो॑ मामते॒यं ते॑ अग्ने॒ पश्य॑न्तो अ॒न्धं दु॑रि॒तादर॑-
क्षन्। र॒रक्ष॒ तान्त्सु॒कृतो॑ वि॒श्ववे॑दा॒ दिप्स॑न्त॒ इ-
द्रि॒पवो॒ ना ह॑ [५] देभुः॒। त्वया॑ व॒यꣳ स॑ध॒-
न्य॑स्त्वोता॒स्तव॒ प्रणी॑त्यश्याम॒ वाजा॑न्। उ॒भा
शꣳसा॑ सूदय सत्यतातेऽनुष्ठु॒या कृ॑णुह्यह्रयाण।
अ॒या ते॑ अग्ने स॒मिधा॑ विधेम॒ प्रति॒ स्तोमꣳ॑ श॒-
स्यमा॑नं गृभाय। दहा॒शसो॑ र॒क्षसः॑ पा॒ह्य॑स्मा-
न्द्रु॒हो नि॒दो मि॑त्रमहो अव॒द्यात्। र॒क्षो॒हणं॑ वा॒
जिन॒मा जि॑घर्मि मि॒त्रं प्रथि॑ष्ठ॒मुप॑ यामि॒ शर्म॑।
शिशा॑नो अ॒ग्निः क्रतु॑भिः॒ समि॑द्धः॒ सः नो॒
दिवा॑ [६] स रि॒षः पा॑तु॒ नक्त॑म्। वि ज्योति॑षा
बृह॒ता भा॑त्य॒ग्निरा॒विर्विश्वा॑नि कृणुते महि॒त्वा।

[[325]]

Page no. ३२६
प्रादे॑वीर्मा॒याः स॑हते दु॒रेवाः॒ शिशी॑ते॒ शृङ्गे॒ रक्ष॑से
वि॒निक्षे॑। उ॒त स्वा॒नासो॑ दि॒वि ष॑न्त्व॒ग्नेस्ति॒ग्मा-
यु॑धा॒ रक्ष॑से॒ हन्त॒वा उ॑। मे॑द चिदस्य॒ प्र रु॑जन्ति॒
भामा॒ न व॑रन्ते परि॒बाधो॒ अदे॑वीः (७)॥

(अ॒घश॑ꣳसः॒ स ते॑ जरताꣳ रुजामि ह॒ दिवैक॑चत्वारिꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥

(आप॑ उन्द॒न्त्वकू॑त्यै॒ दैवी॑मि॒यं वस्व्य॑स्य॒ꣳशुना॑ सोम॑मु॒दायु॑षा॒ प्र च्य॑वस्वा॒ग्नेरा॑ति॒थ्यम॒ꣳशुर॑ꣳ शुर्वि॒त्ताय॑नी मेऽसि यु॒ञ्जते॑ कृणु॒ष्व पाज॒श्चतु॑र्दश)॥१४॥

(आपो॒ वस्व्य॑सि॒ या तवे॒यं गीश्चतु॑स्त्रिꣳशत्॥३४॥)

हरि॑ ॐ।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
द्वितीय: प्रपाठक:॥२॥

(अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)

त्रयोदशेऽनुवाके हविर्धानमण्डपनिर्माणमुक्तम्। यद्यपि नैतावता किंचित्प्रमेयं परिसमाप्तं तथाऽप्यध्यापकसंप्रदायपरम्परया प्रपाठक उत्तरानुवाके समाप्यत इत्यन्तिमानुवाकत्वाञ्चतुर्दशे काम्याः सामिधेन्यः पुरोनुवाक्या याज्यश्वोच्यन्ते। तत्रेष्टिकाण्डे व्रातपत्येष्टेरूर्ध्वं राक्षोघ्नेष्टिरेवमाम्नायते —

‘अग्नये रक्षोघ्ने पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यꣳ रक्षाꣳसि सचेरन्नग्निमेव रक्षोहणꣳ स्वेन भागाधेयेनोप धावति स एवास्माद्रक्षाꣳस्यप हन्ति” [सं. का. २ प्र. २ अ. २] इति।

सचेरन्समवेयुर्बाधेरन्नित्यर्थः।

मध्यरात्रिकालं विधत्ते —

[[326]]

Page no. ३२७
‘निशितायां निर्वपेन्निशितायाꣳ हि रक्षाꣳसि प्रेरते संप्रेर्णान्येवैनानि हन्ति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. २) इति।

प्रेरते प्रकर्षेण चरन्ति। अतस्तस्यां वेलायां निर्वापेण प्रचारवन्त्येवैनानि रक्षांसि हन्ति।

यागभूमेः परितो वेष्टनं विधत्ते —

‘परिश्रिते याजयेद्रक्षसामानन्ववचाराय’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

अनुप्रवेशाभावायेत्यर्थः।

रक्षोहणं वाजिनं वि ज्योतिषेत्येतौ मन्त्रौ विधत्ते —

‘रक्षोघ्नी याज्यानुवाक्ये भवतो रक्षसाꣳ स्तृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

हिंसार्थमित्यर्थः।

अस्यामिष्टौ कृणुष्व पाज इत्यनुवाकः कृत्स्नो विनियुक्तः। तस्मिन्नृचोष्टादश। तासु पञ्चदश सामिधेन्यः। एका पुरोनुवाक्या, द्वे याज्ये विकल्पिते।

तत्रेयं प्रथमा —

कृणुष्वेति। कृणुष्व कुरुष्व। पाजो बलम्। प्रसितिं न मृगबन्धनेहतुभूतपाश्यामिव पृथ्वीं प्रसारिताम्। अमवानमात्ययुक्तः। इभेन हस्तिना तृष्वीं शीघ्रगामिनीं प्रसितिं प्रकृष्टसेनां द्रूणानो हिंसन्। अस्ता क्षेप्ता धावयिता। रक्षसो रक्षसान्। तपिष्ठैरतिसंतापकैर्बाणैः। हेऽग्ने मृगबन्धनाय प्रसारितां पाश्यामिव रक्षोनिरोधाय प्रौढं बलं कुरु। अमात्ययुक्तो गजेन सहितो राजेव रक्षसामुपरि याहि। क्षिप्रगामिनीं परकीयसेनामनु पृष्ठतो गत्वा मारयन्नवशिष्टाया धावयिता भव। पलायमानानपि राक्षसान्बाणैस्तीक्ष्णैर्विध्य॥१॥

अथ द्वितीया —

तव भ्रमास इति। भ्रमासो भ्रमणशालिनो विस्फुलिङ्गाः। असंदितोऽखण्डितः। [आशुया शीघ्रगामिनः(णः)। धृषता धार्ष्ट्येन। शोशुचानो भृशं दीप्यमानः। तपूंषि संतापान्। पतङ्गान्पतनशीलान्)। विसृज विशेषेणोत्पादय।

[[327]]

Page no. ३२८
विष्वक्सर्वतः। उल्का महाज्वालाः। हेऽग्ने तव सबन्धिनो विस्फुलिङ्गाः शीघ्रगामिनः(णः) सर्वतः पतन्ति। त्वमपि भृशं दीप्यमानस्तैर्विस्फुलिङ्गैस्तानसुरान्धार्ष्ट्येनात्यन्तगाढमनु स्पृश। पुनरपि जुह्वा हुतेन हविषा त्वमविच्छिन्नः सन्संतापान्विस्फुलिङ्गान्महाज्वालाश्चासुरबाधनाय सर्वतो बाहुल्येनोत्पादय॥२॥

अथ तृतीया —

प्रति स्पश इति। स्पशः पाशान्। तूर्णितमोऽतित्वरितः। पायुः पालयिता। विशः प्रजायाः। अदब्धः केनाप्यहिंसितः। अघशंसो विचित्रवधकारी। अन्ति समीपे। माकिर्मा। व्यथिर्व्यथाकरी। आदधर्षीत्सर्वतो धृष्टो भवतु। हेऽग्ने चित्रवधकारी राक्षसो योऽस्माकं वैरी दूरे वर्तते, यश्चान्तिके वर्तते तं प्रति त्वमतित्वरितो बन्धनहेतून्पाशान्विविधान्सृज। केनाप्यहिंसितस्त्वमस्मदादिकाया अस्याः प्रजायाः पालको भव। कोऽपि व्यथयिता राक्षसस्ते समीपे सर्वत्र धृष्टो मा भवतु॥३॥

अथ चतुर्थी —

उदग्न इति। हेऽग्ने त्वमुत्तिष्ठ शत्रून्प्रति सर्वतः प्रवर्तस्व। हे तीक्ष्णायुध त्वमित्रान्नितरां दह। हे सामिध्यामान वह्ने योऽस्माकं शत्रुत्वं चक्रे तं नीचं कृत्वा शुष्कमतसमिव काष्ठमिव भस्मी कुरु॥४॥

अथ पञ्चमी —

ऊर्ध्व इति। हेऽग्ने त्वमूर्ध्वो भवोद्युक्तो भव। अस्मदधि अस्माकमुपरि ये शत्रवः संवृत्तास्तान्प्रति विध्य। हेऽग्ने दैव्यानि वीर्याण्याविष्कुरु। यातुजूनां यातुधानानां स्थिराणि वीर्याणि अवमतानि यथा भवन्ति तथा तनुहि कुरु। जामिः पुनः पुनस्ताडितः, अजामिरताडितस्तादृशान्सर्वान्प्रमृणीहि मारय॥ ५॥

अथ षष्ठी —

स त इति। हे यविष्ठ युवतम यो यजमान ईवते स्वगृहं प्रति गमनवते ब्रह्मणे परिवृढाय तुभ्यं गातुं हविर्लक्षणमन्नमैरत्प्रददाति स एव यजमानस्त्वदनुग्रहयुक्तां सुमतिं जानाति। त्वमपि अर्यः स्वामी भूत्वा रायो धनानि द्युम्नानि यशांसि धुरो गृहांश्चाभिलक्ष्यास्मै यजमानाय विश्वानि सुदिनानि यथा भवन्ति तथा द्यौत्प्रकाशयानुगृहाण॥६॥

[[328]]

Page no. ३२९
अथ सप्तमी —

सेदग्न इति। हेऽग्ने यो यजमानः स्व आयुषि यावज्जीवं दुरोणे स्वगृहे नित्येन प्रतिदिनमनुष्ठेयेन हविषा त्वां पिप्रीषति प्रीणयितुमिच्छति यश्चोक्थैः शस्त्रैः पिप्रीषति स एव सुभगः सौभाग्यवान्सुदानुः शोभनदानवानप्यस्तु। अस्मै अस्य यजमानस्य सा सर्वाऽपीष्टिः सुदिनैवासद्भवति॥ ७॥

अथाष्टमी –
अर्चामीति। हेऽग्ने तव सुमितिमनुग्रहरूपामर्चामि मनसा पूजयामि। अर्वागर्वाचीनाऽपि घोषि घोषवतीयं स्तुतिरूपा मदीया गीर्वावाता पौनःपुन्येन प्रसृता ते त्वयि सम्यग्जरतां जीर्यतां त्वां विहायान्यत्र मा गच्छतु। वयं तु त्वत्प्रसादाच्छोभनैरश्वै रथैश्च युक्ताः सन्तस्त्वा मर्जयेम सेवेमहि। त्वमप्यनुद्यूननुदिनमस्मे अस्मासु क्षत्र्राणि सामर्थ्यानि धारयेर्धारय॥ ८॥

अथ नवमी —

इह त्वेति। हेऽग्न इहास्मिँल्लोके श्रेयोर्थी पुरुषस्त्वामेव भूरि बाहुल्येन सर्वत उपचरेत्त्मन्नात्मनि स्वनिमित्तम्। कीदृशं त्वां, दोषावस्तर्दीदिवांसं रात्रिंदिवं दीप्यमानम्। कियन्तं कालमुपचारः, अनुद्यूननुदिनम्। तस्माद्वयं क्रीडन्तो हृष्टमनसस्त्वां सपेम संगच्छेम भजेम। किं कुर्वन्तः, जनानां मध्ये द्युम्नानि धनानि अभितस्थिवांसस्त्वत्प्रसादादधिष्ठितवन्तः॥९॥

अथ दशमी —

यस्त्वेति। हेऽग्ने त्वत्प्रसादाच्छोभनैरश्वैः समीचीनेन हिरण्येन च युक्तो यो यजमानो हविःस्वरूपधनवता रथेन सह त्वामुपयाति तस्य त्वं त्राता भवसि। किंच यस्तवातिथिसत्कारमानुषक्प्रतिदिनं जुजोषत्प्रीतिपुरःसरं करोति तस्य त्वं सखिवत्स्वाधीनो भवति॥१०॥

अथैकादशी —

मह इति। हेऽग्ने बन्धुता त्वदीयेन बन्धुत्वेन महोऽसुराणां तेजोऽधिक्षेपरूपैर्वचोभिरेव रुजामि भञ्जयामि। तत्त्वदीयं बन्धुत्वं गोतमाद्गोतमसदृशादध्यापकात्पितुर्मामनुप्राप। हे होतर्देवानामाहा(हो)तर्यविष्ट युवतम सुक्रतो शोभनक्रतो याग-

[[329]]

Page no. ३३०
निष्पादक दमूना दान्तमनास्त्वं नोऽस्मदीयस्य वचसोऽधीतवेदस्य रहस्यं चिकिद्धि जानासि॥११॥

अथ द्वादशी —

अस्वप्नज इति। हेऽग्ने तव ते नः पान्तु त्वतीयास्तथाविधा रश्मयोऽस्मान्पालयन्तु। अमूरेत्यग्निविशेषणम्। मूर्मूर्छा तद्वान्मूरस्ततोऽन्यत्वादमूरस्तस्य संबोधनम्। कीदृशास्ते रश्मयः, स्वप्नजन्मानो मिथ्याभूता न भवन्तीति अस्वप्नजः। व्यत्ययेनैकवचनम्। तरणयो दुरितरूपं तमस्तारयन्ति। सुशेवाः सुखेन सेवितुं योग्याः। अतन्द्रासोऽप्रमत्ताः। अवृका अहिंसकाः। अश्रमिष्ठाः श्रमरहिताः। पायवः पालकाः। सध्रियञ्चः सह प्रवर्तमानाः। निषद्य यागप्रदेशे स्थित्वा॥१२॥

अथ त्रयोदशी —

ये पायव इति। हेऽग्ने तव संबन्धिनः पालका ये रश्मयो ममताख्यायाः कस्याश्चिद्योषितोऽपत्यं क्वचिदन्धं पश्यन्तो दुरितादान्ध्यलक्षणादरक्षन्। इयं त्वाख्यायिका क्वापि ब्राह्मणान्तरे द्रष्टव्या। विश्वं वेत्तीति विश्ववेदाः। तादृशो भवान्सुकृतः सोभनकर्मकारिणस्तान्रश्मीन्रक्ष। ते रिपवो राक्षसास्तान्दिप्सन्त इदिव परिभवितुमिच्छन्तोऽपि ना(न) ह देभुर्नैव परिबभूवुः॥१३॥

अथ चतुर्दशी —

त्वयेति। हेऽग्ने वयं तव प्रणीती प्रेरणया वाजानन्नान्पश्याम। कीदृशा वयं, त्वया सधन्याः। सह यज्ञकर्म नयन्तीति सधन्याः। त्वोतास्त्वया रक्षिताः। हे सत्यताते सत्यविस्तार, उभा शंसा त्वदग्नेऽस्माभिः शंसनीयावैहिकामुष्मिकौ पुरुषार्थावुभौ सूदय [क्षर देहि] हेऽह्रयाण भक्तानामलज्जाकरानुष्ठुया कृणुहि साधनानुष्ठापनेन तावुभौ कुरु॥१४॥

अथ पञ्चदशी —

अयात इति। हेऽग्नेऽया समिधाऽनया सामिधेन्या ते त्वां विधेम परिचरेम। अस्माभिः शस्यमानं स्तोमं स्तोत्रं प्रतिगृभाय प्रतिगृहाण। अशसोऽप्रशस्तान्रक्षसो राक्षसान्दह। मित्रमुपकारकं महस्तेजो यस्यासौ मित्रमहा हे मित्रमहो द्रुहो वैरिकृतद्रोहान्निदो निन्दाया अवद्यादनुष्ठानदोषाच्चास्मान्पाहि॥१५॥

अथ षोडशी। सा तु पुरोनुवाक्या —

Page no. ३३०
निष्पादक दमूना दान्तमनास्त्वं नोऽस्मदीयस्य वचसोऽधीतवेदस्य रहस्यं चिकिद्धि जानासि॥११॥

अथ द्वादशी —

अस्वप्नज इति। हेऽग्ने तव ते नः पान्तु त्वतीयास्तथाविधा रश्मयोऽस्मान्पालयन्तु। अमूरेत्यग्निविशेषणम्। मूर्मूर्छा तद्वान्मूरस्ततोऽन्यत्वादमूरस्तस्य संबोधनम्। कीदृशास्ते रश्मयः, स्वप्नजन्मानो मिथ्याभूता न भवन्तीति अस्वप्नजः। व्यत्ययेनैकवचनम्। तरणयो दुरितरूपं तमस्तारयन्ति। सुशेवाः सुखेन सेवितुं योग्याः। अतन्द्रासोऽप्रमत्ताः। अवृका अहिंसकाः। अश्रमिष्ठाः श्रमरहिताः। पायवः पालकाः। सध्रियञ्चः सह प्रवर्तमानाः। निषद्य यागप्रदेशे स्थित्वा॥१२॥

अथ त्रयोदशी —

ये पायव इति। हेऽग्ने तव संबन्धिनः पालका ये रश्मयो ममताख्यायाः कस्याश्चिद्योषितोऽपत्यं क्वचिदन्धं पश्यन्तो दुरितादान्ध्यलक्षणादरक्षन्। इयं त्वाख्यायिका क्वापि ब्राह्मणान्तरे द्रष्टव्या। विश्वं वेत्तीति विश्ववेदाः। तादृशो भवान्सुकृतः सोभनकर्मकारिणस्तान्रश्मीन्रक्ष। ते रिपवो राक्षसास्तान्दिप्सन्त इदिव परिभवितुमिच्छन्तोऽपि ना(न) ह देभुर्नैव परिबभूवुः॥१३॥

अथ चतुर्दशी —

त्वयेति। हेऽग्ने वयं तव प्रणीती प्रेरणया वाजानन्नान्पश्याम। कीदृशा वयं, त्वया सधन्याः। सह यज्ञकर्म नयन्तीति सधन्याः। त्वोतास्त्वया रक्षिताः। हे सत्यताते सत्यविस्तार, उभा शंसा त्वदग्नेऽस्माभिः शंसनीयावैहिकामुष्मिकौ पुरुषार्थावुभौ सूदय [क्षर देहि] हेऽह्रयाण भक्तानामलज्जाकरानुष्ठुया कृणुहि साधनानुष्ठापनेन तावुभौ कुरु॥१४॥

अथ पञ्चदशी —

अयात इति। हेऽग्नेऽया समिधाऽनया सामिधेन्या ते त्वां विधेम परिचरेम। अस्माभिः शस्यमानं स्तोमं स्तोत्रं प्रतिगृभाय प्रतिगृहाण। अशसोऽप्रशस्तान्रक्षसो राक्षसान्दह। मित्रमुपकारकं महस्तेजो यस्यासौ मित्रमहा हे मित्रमहो द्रुहो वैरिकृतद्रोहान्निदो निन्दाया अवद्यादनुष्ठानदोषाच्चास्मान्पाहि॥१५॥

अथ षोडशी। सा तु पुरोनुवाक्या —

[[330]]

Page no. ३३१
रक्षोहणमिति। रक्षसां हन्तारमन्नवन्तमग्निमाभिमुख्येन दीपयामि। जगतां मित्रं प्रथिष्ठं विस्तीर्णतमं शर्म शरणमुपयामि भजामि। एतदादिभिः ऋतुभिः समिद्धः संज्वलितः शिशानस्तीक्ष्णः सोऽग्निर्दिवा रिषो हिंसकादस्मान्पातु। स एव नक्तमपि पातु॥१६॥

अथ सप्तदशी। सा तु याज्या —

वि ज्योतिषेति। अयमग्निर्बृहता ज्योतिषा विभाति। विश्वानि महित्वा माहात्म्येनाऽऽविष्कुरुते। अदेवीरासुरीर्दुरेवा दुरत्यया मायाः प्रसहते विनाशयति। रक्षसे राक्षसान्विनिक्षे विनाशयितुं शृङ्गे द्वे ज्वाले शिशीते तीक्ष्णी करोति॥१७॥

अथाष्टादशी। सा तु विकल्पिता याज्या —

उतेति। तिग्मं तीक्ष्णत्वमेवाऽऽयुधं येषां रश्मीनां ते तिग्मायुधास्ते तव स्वानासोऽनेन पुरोडाशेन ध्वनिं कुर्वन्तः। तादृशा अग्ने रश्मय उत दिवि षन्तु द्युलोकेऽपि प्रसरन्तु। किमर्थं, रक्षसे हन्तवा उ राक्षसान्हन्तुमेव। अस्याग्नेर्भामा भासो रश्मयो मदे चिदस्मद्धर्षायैव प्ररुजन्ति प्रतिपक्षिणो भञ्जन्ति। अदेवीरासुर्यः परिबाधः सर्वतः कृता बाधा न वरन्ते नैवास्मानावृण्वन्ति। अत्र षोडशी विकल्पिता सामिधेनी। उत्तरे याज्यानुवाक्ये इति केचित्। तथा वाऽस्तु॥१७॥

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“कृणु राक्षोघ्नके यागे सामिधेन्यस्तु षोडश।
याज्यानुवाक्ये द्वे अष्टादश मन्त्रा इहेरिताः॥१॥” इति।

मीमांसा तु उभा वामिन्द्राग्नी इत्यत्रेव सर्वत्र याज्याकाण्डे योजनीया। छन्दोऽपि सर्वासामृचामत्र त्रिष्टुबेव॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१॥

[[331]]

Page no. ३३२
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे द्वितीयः प्रपाठकः॥२॥

३

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयः प्रपाठकः)

०१

(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।

हरिः ॐ।

दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॑ऽश्विनो॑-
र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒मा द॒देऽभ्रि॑रसि
नारि॑रसि॒ परि॑लिखित॒ꣳ रक्षः॒ परि॑लिखिता॒
अरा॑तय इ॒दम॒हꣳ रक्ष॑सो ग्री॒वा अपि॑ कृन्तामि॒
यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म इ॒दम॑स्य ग्री॒वा
अपि॑ कृन्तामि दि॒वे त्वा॒ऽन्तरि॑क्षाय त्वा पृथि॒-
व्या त्वा॒ शुन्ध॑तां लो॒कः पि॑तृ॒षद॑नो॒ यवो॑ऽसि
य॒वया॒स्मद्द्वेषः॑ [१] य॒वयारा॑तीः पितृ॒णाꣳ
सद॑नम॒स्युद्दिवꣳ॑ स्तभा॒नाऽन्तरि॑क्षं पृण पृथि॒वीं
दृ॑ꣳह द्युता॒नस्त्वा॑ मारु॒तो मि॑नोतु मि॒त्रावरु॑-
णयोर्ध्रु॒वेण॒ धर्म॑णा ब्रह्म॒वनिं॑ त्वा क्षत्त्र॒वनि॑ꣳ
सुप्रजा॒वनिंꣳ॑ रायस्योष॒वनिं॒ पर्यू॑हामि॒ ब्रह्म॑
दृ॑ꣳह क्ष॒त्त्रं दृꣳ॑ह प्र॒जां दृꣳ॑ह रा॒यस्पोषं॑ दृꣳह
घृ॒तेन॑ द्यावापृथिवी॒ आ पृ॑णेथा॒मिन्द्र॑स्य सदो॑ऽ-
सि विश्वज॒नस्य॑ छा॒या परि॑ त्वा गिर्वणो॒ गिर॑
इ॒मा भव॑न्तु वि॒श्वतो॑ वृ॒द्धायु॒मनु॒ वृद्ध॑यो॒ जुष्टा॑

[[332]]

Page no. ३३३
भवन्तु॒ जुष्ट॑य॒ इन्द्र॑स्य॒ स्यूर॒सीन्द्र॑स्य ध्रु॒वम॑स्यै॒-
न्द्रम॒सीन्द्रा॑य त्वा [२]॥

(द्वे॑ष इ॒मा अ॒ष्टाद॑श च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयः प्रपाठकः)।

(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।

यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥१॥

द्वितीयस्मिन्प्रपाठके सोमक्रयं प्राधान्येन प्रतिपाद्य ततो हविर्धानमण्डपनिर्माणपर्यन्तं कर्मजातं प्रतिपादितम्। अथ तृतीयेऽस्मिन्प्रपाठकेऽग्नीषोमीयपशुः प्राधान्येन प्रतिपाद्यते। आदौ तावत्पूर्वशेषः सदोमण्डनिर्माणादिः प्रतिपाद्यते। तत्रानुवाकार्था विनियोगसंग्रहकारेणाभिहिताः —

“पशुप्रश्ने तृतीयेऽस्मिन्ननुवाकाश्चतुर्दश।
सदश्चोपरवा धिष्ण्या वैसर्जनहुतिस्तथा॥१॥
यूपच्छेदस्तत्प्रतिष्ठा पशूपाकृतिहिंसने।
वपोत्खेदो वसाहोमो गुदकाण्डाहुतिस्तथा॥२॥
वसतीवर्युपादानं सोमोपावहृतिस्तथा।
काम्ययाज्या इति प्रोक्ता अर्था अत्रानुवाकगाः॥३॥” इति।

देवस्येति। कल्पः — “अथाध्वर्युः प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य शालामुखीयाच्छङ्कोरनुस्यन्द्यां षट् प्राचः प्रक्रमान्प्रक्रामति दक्षिणा सप्तमं तत्राभ्रिं निदधाति स औदुम्भर्यै कालादभ्रिमादत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा दद इति” इति।

अभ्न्यादानं विधत्ते —

“देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यभ्निमादत्ते प्रसूत्या अश्विनोबार्हुम्यामि-

[[333]]

Page ३३४
त्याहाश्विनौ हि देवातामध्वर्यू आस्तां पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

अभ्रिरिति। कल्पः — “आदायाभिमन्त्रयतेऽभ्रिरसि नारिरसीति” इति।

खननसाधनभूता काष्ठमयी तीक्ष्णमुखाग्राऽभ्रिरित्युच्यते। यद्यपि त्वमभ्रिरसि तथाऽप्यस्मान्प्रति नारिरशत्रुरसि।

नारिशब्दप्रयोजनमाह —

“व्रज्र इव वा एषा यदभ्रिरभ्रिरसि नारिरसीत्याह शान्त्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

परिलिखितमिति। कल्पः — “तयौदुम्बर्या अवटं परिलिखति परिलिखितꣳरक्षः परिलिखिता अरातय इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमस्य ग्रीवा अपि कृन्तामीति” इति।

परिलेखनप्रयोजनमाह —

“काण्डेकाण्डे वै क्रियमाणे यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति परिलिखितꣳ रक्षः परिलिखिता अरातय इत्याह रक्षसामपहत्या इदमहꣳ रक्षसो ग्रीवा अपि कृन्तामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव द्वेष्टि यश्चैनं द्वेष्टि तयोरेवानन्तरायं ग्रीवाः कृन्तति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

दिव इति। बौधायनः – “औदुम्बर्येषा स्थूणा प्रक्षालिता प्रपन्ना प्रागवटादुपशेते तां परस्तादर्वाचीं प्रोक्षति दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेति” इति।

आपस्तम्बः – “दिवे त्वेत्यग्रं प्रोक्षत्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यं पृथिव्यै त्वेति मूलम्” इति।

प्रोक्षामीत्यध्याहारः। औदुम्बरीभागानां(णां) लोकत्रयात्मकत्वं मन्त्रेणाभिप्रेतमित्याह —

“दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेत्याहैभ्य एवैनां लोकेभ्यः प्रोक्षति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

अग्रमारभ्य मूलपर्यन्तं प्रोक्षणं विधत्ते —

“परस्तादर्वाचीं प्रोक्षति तस्मात्परस्तादर्वाचीं मनुष्या उर्जमुप जीवन्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

[[334]]

Page ३३५
ऊर्ध्ववर्तिनो मुख्या(खा)दारभ्यार्वाचीमुदरावसानम्।

शुन्धतामिति। कल्पः — अवटेऽपोऽवनयति शुन्धतां लोकः पितृषदन इति’ इति।

पितरः सीदन्त्यस्मिन्निति पितृषदनोऽवटाख्यो लोकः शुद्धो भवतु।

अबवनयनं विधत्ते —

“क्रूरमिव वा एतत्करोति यत्खनत्यपोऽव नयति शान्त्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

यवोऽसीति। कल्पः — “यवान्प्रस्कन्दयति यवोऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीरिति” इति।

हे धान्य त्वं यवोऽसि अमिश्रीकर्ताऽसि। अतो द्वेषिणो राक्षसानितरानपि शत्रूनस्मत्तो वियोजय।

पूर्वोक्तास्वप्सु यवप्रस्कन्दनं विधत्ते —

“यवमतीरव नयत्यूर्ग्वै यव ऊर्गुदुम्बर ऊर्जैवोर्जꣳ समर्थयति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

औदुम्बर्या निखातभागादूध्वर्भागे प्रमाणं विधत्ते —

“यजमानेन संमितौदुम्बरी भवति यावानेव यजमानस्तावतीमेवास्मिन्नूर्जं दधाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

यजमानस्य यावत्पर्याप्तं तावदन्नं भवतीत्यर्थः।

पितृणामिति। कल्पः — “बर्हिर्हस्तं व्यतिषज्यावस्तृणाति पितृणाꣳ सदनमसीति” इति।

बर्हिर्हस्तो बर्हिर्मुष्टिः। हे बर्हिः पितृणां स्थानमसि।

विधत्ते —

“पितृणाꣳ सदनमसीति बर्हिरव स्तृणाति पितृदेवत्यं ह्येतद्यन्निखातम्” ( सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

निखातस्य पितरो देवतेत्यर्थवादान्तरादवगन्तव्यम्।

उद्दिवमिति। कल्पः — “अथैनामुच्छ्रयति उद्दिवꣳ स्तभानाऽन्तरिक्षं पृण पृथिवीं दृꣳहेति” इति।

हे औदुम्बरि द्युलोकमूर्ध्वदेशे विधारय, अन्तरिक्षं पूरय, पृथिवीं दृढी कुरु।

[[335]]

Page no ३३६
उच्छ्रयणं विधत्ते —

“यद्बर्हिरनवस्तीर्य मिनुयात्पितृदेवत्या निखाता स्याद्बर्हिरवस्तीर्य मिनोत्यस्यामेवैनां मिनोत्यथो स्वारुहमेवैनां करोति” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १०] इति।

यदि बर्हिरस्तीर्त्वा प्रथमत एव तामुच्छ्रयेत्तदा पितृणां निखातं मनुष्याणामूर्ध्वं निखातादित्ययं विभागो न स्यात्किंतु कृत्स्ना पितृदेवत्यैव स्थापिता भवेत्। बर्हिषः पृथिवीजन्यत्वेन तत्पृथिव्यामेव कृतं भवति। किंच स्वसंबद्धामेवैनां करोतीति नोक्तदोषः।

मन्त्रे दिवमित्यादिपदानामुपयोगमाह —

“उद्दिवꣳ स्तभानाऽन्तरिक्षं पृणेत्याहैषां लोकानां विधृत्यै” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

द्युतान इति। कल्पः – “अथैनां प्राचीनकर्णामुच्छ्रितामवटे प्रक्षिपेत् द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर्ध्रुवेण धर्मणेति” इति।

हे औदुम्बरि मित्रावरुणयोः संबन्धिना दृढेन त्वदीयधारणेनेतस्ततः पतितां त्वां मरुत्पुत्रो द्युताननामको देवोऽवटे प्रक्षिपतु।

इतरपरित्यागेन द्युतानस्वीकारकारणमाह —

‘द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्वित्याह द्युतानो ह स्म वै मारुतो देवानामौदुम्बरीं मिनोति तेनैवैनां मिनोति’ [सं. का. ६ प्र. २ अ. १०] इति।

ब्रह्मवनिमिति। कल्पः – ‘अथैनां प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यूहति ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रावनिꣳ सुप्रजावनिꣳ रायस्पोषवनिं पर्यूहामीति’ इति।

ब्रह्म ब्राह्मणजातिं वनति भजतीति ब्रह्मवनिः। हे औदुम्बरि ब्राह्मण्यादि प्रदां त्वां परितो मृत्तिकां प्रक्षिपामि।

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति —

‘ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिमित्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

ब्रह्मेति। कल्पः – ‘मैत्रावरुणदण्डेन सꣳहन्ति ब्रह्म दृꣳह क्षत्त्रं दृꣳह प्रजां दृꣳह रायस्पोषं दृꣳहेति’ इति।

हे दण्ड ब्राह्मण्यादीन्दृढी कुरु। मन्त्रोऽयं ब्राह्मणेनोपेक्षितः।

[[336]]

Page no. ३३७
घृतेनेति। कल्पः — ‘तस्या विशाखे हिरण्यं निधाय घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेथामिति स्रुवेण हिरण्ये जुह्वदान्तमौदुम्बरीमन्ववस्त्रावयति’ इति’

हे द्यावापृथिवीरूपे औदुम्बर्या अग्रमूले घृतेनानेन समन्तात्तृप्येथाम्।

विधत्ते —

“घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेथामित्यौदुम्बर्यां जुहोति द्यावापृथिवी एव रसेनानक्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

अग्रे हुतस्याऽऽज्यस्य मूलपर्यन्तातां विधत्ते —

‘आन्तमन्वनस्रावयत्यान्तमेव यजमानं तेजसाऽनक्ति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

यजमानस्य शिर आरभ्य पादपर्यन्तं तेजः संपादितं भवति।

इन्द्रस्येति। बौधायनः — ‘तस्या उच्छ्रयणमनु प्राचीनकर्णाः स्थूणा उच्छ्रयन्ति तासूदीचो वंशान्प्रोहन्त्यध्यस्यन्ति मध्यमं छदिरिन्द्रस्य सदोऽसीति, विश्वजनस्य छायेति ये अभितो भवतः’ इति।

आपस्तम्बः — ‘उदीचः प्राचश्च वंशानत्याधायैन्द्रमसीति तेषु मध्यमानि त्रीणि च्छदींष्यध्यूहति, विश्वजनस्य छायेति त्रीणि दक्षिणानि, इन्द्रस्य सदोऽसीति त्रीण्युत्तराणि’ इति।

ऐन्द्रमसीति शाखान्तरेऽवगतो मन्त्रः। उत्तरयोर्मन्त्रयारत्रैवाऽऽम्नातयोर्ब्राह्मणान्तरानुसारेण क्रमव्यत्ययः।

विधत्ते —

‘एन्द्रमसीति छदिरधि नि दधात्यैन्द्रꣳ हि देवतया सदो विश्वजनस्य छायेत्याह विश्वजनस्य ह्येषा छाया यत्सदः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

इन्द्रस्य सदोऽसीत्ययं मन्त्र उपेक्षितः।

सदस्थानां कामनाभेदेन च्छदिषां संख्यां विधत्ते —

‘नवछदि तेजस्कामस्य मिनुयात्त्रिवृता स्तोमेन संमितं तेजस्त्रिवृत्तेजस्व्येव भवत्येकादशछदीन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुगिन्द्रियाव्येव भवति पञ्चदशछदि भ्रातृव्यवतः पञ्चदशो वज्रो भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदशछदि प्रजा-

[[337]]

Page no. ३३८
कामस्य सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै एकविꣳशतिछदि प्रतिष्ठाकामस्यैकविꣳशः स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

नवसंख्याकानि च्छदींषि यस्य सदसस्तन्नवछदि मिनुयात्कुर्यात्। त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशैकविंशशब्दैः साम्न आवृत्तिभेदेन निष्पन्ना स्तोमा उच्यन्ते। त्रिवृत्स्तोमे सामावृत्त्यभावेऽपि ऋचां नवत्वात्संख्यासाम्यम्। प्रजापतिमुखादग्निना सहोत्पन्नत्वात्त्रिवृतस्तेजस्त्वम्। वीर्यवतः प्रजापतिबाहुत उत्पन्नतया पञ्चदशस्य वज्रत्वम्। आ श्रावयेत्यादिमन्त्राक्षराणां संख्यया समत्वात्सप्तदशस्य प्रजापतित्वम्। त्रिवृदादीनामन्तर्भावेनैकाविंशस्य प्रतिष्ठात्वम्।

औदुम्बरीस्थापनसदोमण्डपमध्यप्रदेशं विधत्ते —

“उदरं वै सद ऊर्गुदुम्बरो मध्यत औदुम्बरीं मिनोति मध्यत एव प्रजानामूर्जं दधाति तस्मान्मध्यत ऊर्जा भुञ्जते” [सं. का. ६ प्र. २ अ. १०] इति।

दक्षिणदिग्गतच्छदिषामग्राण्युत्तरदिग्गतच्छदिषामुपरि दृश्यमानतया स्थापनीयानीति विधत्ते —

‘यजमानलोके वै दक्षिणानि छदीꣳपि भ्रातृव्यलोक उत्तराणि दक्षिणान्युत्तराणि करोति यजमानमेवायजमानादुत्तरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमानादुत्तरः’ [सं. का. ६ प्र. २ अ. १०] इति।

लोके स्थाने। उत्तर उत्कृष्टः।

छदिषामन्तरालच्छिद्रेषु तृणमूलैराधानं विधत्ते —

“अन्तर्वर्तान्करोति व्यावृत्त्यै तस्मादरण्यं प्रजा उप जीवन्ति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

मूलानां विलक्षणत्वाच्छदिर्भ्यो व्यावृत्तिर्भवति। यस्मात्तृणमरण्यजन्यं तस्मात्तृणकाष्ठलाभाय प्रजा अरण्यमुपजीवन्ति।

परि त्वेति। कल्पः — ‘अथैनान्परिश्रयन्ति परि त्वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतो वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय इति’ इति।

[[338]]

Page no. ३३९
गीर्भिः स्तुतिभिर्वननीयो भजनीय इन्द्रः सदोभिमानी गिर्वणाः। हे गिर्वण इमाः स्तोत्रशस्त्ररूपा गिरः सर्वतः कटकरूपेण त्वां परिभवन्तु वेष्टयन्तु। कीदृश्यः। दीर्घायुषं त्वामनु स्वयमपि वृद्धिमत्यः। किंच, जुष्टयोऽस्मात्सेवास्तव जुष्टाः प्रिया भवन्तु।

मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति —

‘परि त्वा गिर्वणो गिर इत्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

इन्द्रस्येति। कल्पः — ‘अथ दक्षिणद्वार्बाहौ कुशहस्तमुपनिगृह्य दर्भणं करोति प्रवर्तयति दर्भणे स्पन्द्यामिन्द्रस्य स्यूरसीति, इन्द्रस्य ध्रुवमसीति ग्रन्थिं करोति तं तदानीमेव विस्रस्याहाकुर्वन्तो हस्तान्ग्रन्थकौशलैर्निस्तिष्ठन्ति, एवमेवोत्तरं द्वार्बाहुमेवमेवापरौ द्वार्बाहू निस्तिष्ठन्ति’ इति।

व्याख्यातं हविर्धानेन।

व्याचष्टे —

‘इन्द्रस्य स्यूरसीन्द्रस्य ध्रुवमसीत्याहैन्द्रꣳ हि देवतया सदः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

प्रज्ञातग्रन्थेर्विस्त्रंसनं विधत्ते —

‘यं प्रथमं ग्रन्थिं ग्रथ्नीयाद्यत्तं न विस्त्रꣳसयेदमेहेनाध्वर्युः प्र मीयेत तस्मात्स विस्रस्यः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. १०) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“देवस्येत्यभ्रिमादत्ते ह्यभ्रिरित्यनुमन्त्रणम्।
परीत्यवटमालिख्य दिवेऽग्रे मध्यमूलयोः॥१॥
प्रोक्षेदौदुम्बरीं शुन्ध शेषो गर्तेऽवनीयते।
यवो यवं क्षिपेत्तत्र पितृ दर्भेण संस्तृतिः॥२॥
उदौदुम्बर्युच्छ्रयोऽथ द्युता तामवटे क्षिपेत्।
ब्रह्म पासुं क्षिपेद्गर्ते ब्रह्म गर्तदृढीकृतिः॥३॥

[[339]]

Page no. ३४०
घृतेनौदुम्बरीहोम इन्द्रविश्वद्वयाद्दिशोः।
छदींष्यध्यू(ध्यु)ह्य कर्तव्यः परि त्वेति परिश्रयः॥४ ॥
इन्द्र रज्जुं क्षिपेदिन्द्र बध्वैन्द्रमिति मण्डपम।
स्पृशेद्धस्तेन मन्त्रास्तु विंशतिः समुदीरिताः॥५॥” इति।

अथ मीमांसा।

तृतीयाध्यायस्याष्टमपादे चिन्तितम् —

“वृष्टिकामी सदो नीचैर्मिनुयादिति कामना।
अध्वर्योः स्वामिनो वाऽऽद्यो वाक्यान्मातुः स उच्यते॥
परस्मैपदतोऽध्वर्युव्यापारस्य परार्थता।
श्रुताऽतो वाक्यबाधेन तपोवत्स्वामिनोऽस्तु तत् “ इति।

ज्योतिष्टोमे श्रूयते — “यः कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादिति नीचैः सदो मिनुयात्” इति।

यथा पुरस्तात्पश्चाच्चावस्थितौ हविर्धानप्राचीनवंशावुच्चौ तथा सदो नोच्चं किंतु नीचं कार्यमित्यर्थः। इयं च वृष्टिकामनाऽध्वर्योर्युक्ता। यः कामयेत स मिनुयादिति वाक्येन कामयितृमात्रोरेकत्वावगमात्। मातृत्वं चाध्वर्योरित्यविवादाम्। तस्मात्स एव कामयितेति चेन्मैवम्। मिनुयादिति परस्मैपदेनाध्वर्युव्यापारफलस्य परगामिता प्रतीयते। ततो वृष्टिलक्षणफलस्य यजमानगामित्वात्परस्मैपदश्रुत्या वाक्यं बाधित्वा कामस्य यजमानकर्तृत्वं द्रष्टव्यम्। यजमानकामितां वृष्टिं पर्जन्यः संपादयत्वित्येवं योऽध्वर्युः कामयेत स मिनुयादिति वाक्यं व्याख्येयम्। “एवं विदुद्गताऽऽत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति” इत्यृत्विजोऽपि काम इति चेत्तर्हि तस्मिन्नुद्गीथोपासने वचनादृत्विजोऽपि फलमस्तु।

अथ च्छन्दः —

परि त्वा गिर्वण इत्यनुष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

[[340]]

Page no. ३४१

०२

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितियोऽनुवाकः)।
र॒क्षो॒हणो॑ बलग॒हनो॑ वैष्ण॒वान्ख॑नामी॒द-
म॒हं तं ब॑ल॒गमुद्व॑पामि॒ यं नः॑ समा॒नो यमस॑-
मानो निच॒खाने॒दमे॑न॒मध॑रं करोमि॒ यो नः॑
समा॒नो योऽस॑मानोऽराती॒यति॑ गाय॒त्रेण॒ छन्द॒-
साऽव॑वाढो वल॒गः किमत्र॑ भ॒द्रं तन्नौ॑ स॒ह
वि॒राड॑सि सपत्न॒हा स॒म्राड॑सि भ्रातृव्य॒हा
स्व॒राड॑स्यभिमाति॒हा वि॑श्वा॒राड॑सि॒ विश्वा॑सां
ना॒ष्ट्राणाꣳ॑ ह॒न्ता [१] र॑क्षो॒हणो॑ वलग॒हनः॒
प्रोक्षा॑मि वैष्ण॒वान्र॑क्षो॒हणो॑ वलग॒हनोऽव॑ न-
यामि वैष्ण॒वान्यवो॑ऽसि य॒वया॒स्मद्द्वेषो॑ य॒व-
यारा॑ती रक्षो॒हणो॑ वलग॒हनोऽव॑ स्तृणामि वै-
ष्ण॒वान्र॑क्षोहणो॑ वलग॒हनो॒ऽभि जु॑होमि वैष्ण॒-
वान्र॑क्षो॒हणौ॑ वलग॒हना॒वुप॑ दधामि वैष्ण॒वी
र॑क्षो॒हणौ॑ बलग॒हनौ॒ पर्यू॑हामि वैष्ण॒वी र॑क्षो-
हणौ॑ वलग॒हनौ॒ परि॑ स्तृणामि वैष्ण॒वी र॑क्षो॒-
हणौ॑ वलग॒हनौ॑ वैष्ण॒वी बृ॒हन्न॑सि बृ॒हद्ग्रा॑वा
बृह॒तीमिन्द्रा॑य॒ वाचं॑ वद॥२॥

(ह॒न्तेन्द्रा॑य॒ द्वे च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥

[[341]]

Page no. ३४२
(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
प्रथमेऽनुवाके सदोनिर्माणमुक्तम्। एतावता षट्त्रिंशता पदैः परिमितायां महावेद्यां निर्मातव्यानि उत्तरवेदिहविर्धानसदांसि संपन्नानि। तस्याश्च महावेद्या उत्तरदक्षिणभागस्थयोराग्नीध्रीयमार्जालीययोर्मन्त्रा न सन्त्यतो निर्मितेषु स्थानेष्वभ्यन्तरे यदन्यत्समन्त्रकं निर्मातव्यं भवति तदभिधेयम्। तत्रोत्तरवेद्यां सर्वस्याभिहितत्वाद्धविर्धानाभ्यन्तर उपरवा द्वितीयानुवाक उच्यन्ते।

रक्षोहण इति। कल्पः — “दक्षिणस्य हविर्धानस्याधस्तात्पुरोक्षं चतुर उपरवानवान्तरदेशेषु प्रादेशमुखान्प्रादेशान्तरालान्करोति रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान्खनामीति खनति” इति।

विष्णुर्देवता येषामुपरवाणां ते वैष्णवाः। जीर्णकटपटादिखण्डबद्धा अस्थिनखरोमपादपांसुप्रभृतयो विरोधिनां मारणार्थं ये भूमौ निखन्यन्ते ते वलगास्तान्घ्नन्तीति वलगहनः। रक्षांसि घ्नन्तीति रक्षोहणः। तादृशानुपरवनामकान्गर्तान्खनामि।

विधत्ते —

‘शिरो वा एतद्यज्ञस्य यद्धविर्धानं प्राणा उपरवा हविर्धाने खायन्त तस्माच्छीर्षन्प्राणाः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

उपरवबिलानां श्रोत्रनासिकादिच्छिद्रगतप्राणस्थानीयत्वाच्छिरःस्थानीये हविर्धाने खननं युक्तम्।

विधत्ते —

‘अधस्तात्खायन्ते तस्मादधस्ताच्छीष्णेः’ [सं. का. ६ प्र. २ अ. ११] इति।

यस्माद्धविर्धानस्याधोभागे भूमावुपरवास्तस्माल्लोकेऽपि शिरस्यूर्ध्वकपालदध एव प्राणसंचारः।
वैष्णवानिति तद्धितो देवतावाचीत्याह —

‘रक्षोहणो वलगहनो वैष्णवान्खनामीत्याह वैष्णवा हि देवतयोपरवाः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

वितस्तित्रयप्रमाणं विधत्ते –

[[342]]

Page no. ३४३
‘असुरा वै निर्यन्तो देवानां प्राणेषु वलगान्न्यखनन्तान्बाहुमात्रेऽन्वविन्दन्तस्माद्बाहुमात्राः खायन्ते’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

निर्यन्तः पलायनोद्युक्ताः। प्राणविनाशनिमित्तम्। न्यखनन्निति नितरां भूमावन्तर्धापितवन्तः।

इदमहमिति। बौधायनः — ‘अथैभ्यः पांसूनुद्वपतीदमहं तं वलगमुद्वपामि यं नः समानो यमसमानो निचखानेदमेनमधरं करोमि यो नः समानो योऽसमानोऽरातीयति गायत्रेण छन्दसाऽवबाढो वलग इति” इति।

आपस्तम्बो मन्त्रभेदमाह — ‘इदमहं तं वलगमुद्वपामीत्युदुप्योपरवाः खन्यन्तेऽवबाधते गायत्रेण छन्दसाऽवबाढो वलग इति” इति।

अस्मान्विनाशयितुं विद्यावित्तसौभाग्यादिभिः समानोऽसमानो वा यं वलगं निचखान तं वलगमहमिदमुद्वपामि। किंचास्मानुद्दिश्य समानोऽसमानो वा यः कोऽप्यरातिवदाचरति एनमिदमधरं यजमानपादस्याधोवर्तिनं करोमि।

गायत्रच्छन्दोभिमानिदेवेन वलगोऽवबाधितः। अशेषशात्रुसंग्रहाय समानासमानशब्दावुभावप्युपादेयावित्याह —

‘इदमहं तं वलगमुद्वपामि यं नः समानो यमसमानो निचखानेत्याह द्वौ वाव पुरुषौ यश्चैव समानो यश्चासमानो यमेवास्मै तौ वलगं निखनतस्तमेवोद्वपति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

चतुर्णामुपरवाणामधस्तादेकीकरणं विधत्ते —

‘सं तृणत्ति तस्मात्संतृण्णा अन्तरतः प्राणाः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

प्राणापानचक्षुःश्रोत्रादयः सर्वेऽपि शरीरस्याभ्यन्तरे हृद्येकीभूय वर्तन्ते।

तदुपरि चतुर्णां पृथक्करणं विधत्ते —

‘न सं भिनत्ति तस्मादसंभिन्नाः प्राणाः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

संभेद एकीभावस्तं न कुर्यात्। प्राणाश्च बहिः स्वस्वगोलकेषु तिष्ठन्तो नैकी भवन्ति।

किमत्रेति। कल्पः — ‘दक्षिणपूर्वं यजमानोऽवमृशति, उत्तरापरमध्वर्युरथ यजमानः पृच्छति अध्वर्यो किमत्रेति, भद्रामितीतरः प्रत्याह, तन्नौ सहेत्युक्त्वा’ इति।

[[343]]

Page no. ३४४
अध्वर्यो, इत्यध्याह्रियते। अत्रोपरवेष्वस्मदुपयुक्तं किमस्तीति प्रश्नः। भद्रं सोमाभिषवद्वारेण भजनीयं सर्वमस्तीत्युत्तरम्। तद्भमावयोः सह भवेदिति यजमानोक्तिः।

विराडिति। कल्पः — ‘अथैनानभिमृशति विराडसि सपत्नहा सम्राडसि भ्रातृव्यहा स्वराडस्यभिमातिहा विश्वाराडसि विश्वासां नाष्ट्राणाꣳ हन्तेति’ इति।

दक्षिणपूर्वमुपक्रम्य प्रदक्षिणक्रमेण चतुर्षु चत्वारो मन्त्राः। विविधं राजते सम्यग्राजते स्वयमेव राजते विष्वेषु राजत इति विराडादयः। विरुद्धेन्द्रियवृत्तिरान्तरः शत्रुः। ततो बाह्यो विरुद्धजातिः। ततोऽपि बाह्यो ग्रामसीमादौ विवदमानोऽन्यगोत्रजः। ततोऽपि बाह्याः परराष्ट्रसेनाः सर्वनाशहेतवः। एतच्चतुष्टयं सपत्नादिशब्दैर्विवक्षितम्।

रक्षोहण इति। कल्पः — ‘अथैनानद्भिः प्रोक्षति रक्षोहणो वलगहनः प्रोक्षामि वैष्णवानिति सर्वानेवानुपूर्वमथैतेष्वपोऽवनयति रक्षोहणो वलगहनोऽवनयामि वैष्णवानिति सर्वेष्वनुपूर्वमथैतेषु यवान्प्रस्कन्दयति यवोऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीरिति सर्वेष्वनुपूर्वमथैनान्बर्हिषाऽवस्तृणाति रक्षोहणो वलगहनोऽव स्तृणामि वैष्णानिति सर्वानेवानुपूर्वमथैनान्हिरण्यमन्तर्धाय स्रुवाहुत्याऽभिजुहोति रक्षोहणो वलगहनोऽभि जुहोमि वैष्णवानिति सर्वानेवानुपूर्वम्’ इति।

किमत्रेत्यादिमन्त्रा उपेक्षिताः।

प्रोक्षणशेषस्य जलस्योपरवदेशेऽवनयनं विधत्ते —

‘अपोऽव नयति तस्मादार्द्रा अन्तरतः प्राणाः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

मुखनासिकाचक्षुरादिगोलकेषु द्रवदर्शनात्प्राणानामार्द्रत्वम्।

अवनीते जले यवप्रक्षेपं विधत्ते —

‘यवमतीरव नयत्यूर्ग्वै यवः प्राणा उपरवाः प्राणेष्वेवोर्जं दधाति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

या अपोऽवनयति ता यवयुक्ताः कुर्यादिति योजना।

उपरवेषु दर्भप्रक्षेपणं विधत्ते —

‘बर्हिरव स्तृणाति तस्माल्लोमशा अन्तरतः प्राणाः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

[[344]]

Page no. ३४५
अक्षिपक्ष्मनासिकादिषु लोमदर्शनाल्लोमशत्वम्।

होमं विधत्ते —

‘आज्येन व्याघारयति तेजो वा आज्यं प्राणा उपरवाः प्राणेष्वेव तेजो दधाति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

रक्षोहणाविति। कल्पः — ‘अथास्यैते फलके दीर्घसोमे संतृण्णे भवतोऽसंतृण्णे एकाहे ते संसृष्टे उपदधाति रक्षोहणौ वलगहनावुप दधामि वैष्णवी इत्यथैने शङ्कुभिः परिणिहन्ति द्वाभ्यां पुरस्ताद्द्वाभ्यां पश्चाद्द्वाभ्यामभितोऽनवसर्पणाय प्रदक्षिणं पुरीषेण पर्यूहति रक्षोहणौ वलगहनौ पर्यूहामि वैष्णवी इत्यथैनं बर्हिषा परिस्तृणाति रक्षोहणौ वलगहनौ परि स्तृणामि वैष्णवी इत्यथैने अभिमृशति रक्षोहणौ वलगहनौ वैष्णवी इति’ इति।

फलकविशेषविवक्षया रक्षोहणाविति पुंलिङ्गनिर्देशः। हनूत्वेन ब्राह्मणे निरूप्यमाणत्वाद्वैष्णवी इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः।

बृहन्निति। कल्पः — ‘अथैने चर्मफलकयोः प्राचीनग्रीवमत्तरलोमोपस्तृणाति यज्ञं प्रतिष्ठेति वा तूष्णीं वा तिरश्चर्मफलके ग्राव्णोद्वादयति बृहन्नसि बृहद्ग्रावा बृहतीमिन्द्राय वाचं वदेति’ इति।

उद्वादयति पाषाणेन फलके शब्दं जनयेत्। हे पाषाण त्वं वीर्येण बृहन्महानसि। किंच बृहन्तोऽवयवभूता ग्रावाणो यस्य स च त्वं बृहद्ग्रावाऽसि। इन्द्रार्थमिन्द्रो यथा शृणोति तथा बृहतीमुच्चध्वनिमस्मद्यज्ञविषयां वाचं वद। त एते मन्त्रा उपेक्षिताः।

फलकयोरत्यन्तसंश्लेषं निषेधति —

‘हनू वा एते यज्ञस्य यदधिषवणे न सं तृणत्त्यसंतृण्णे हि हनू’ [सं. का. ६ प्र. २ अ. ११] इति।

हनू मुखस्याऽऽधारफलके सोमाभिषवाधारफलके। संतर्दनं रज्जुबन्धनादिना दृढसंश्लेषस्तमत्र न कुर्यात्।

तद्द्विरात्रादौ प्रसङ्गाद्विधत्ते –

‘अथो खलु दीर्घसोमे संतृद्ये धृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति। आवृत्तत्वात्सोमस्य दीर्घत्वम्। अभिषवबाहुल्याद्दार्ढ्यार्थं तत्र संतर्दनम्।

[[345]]

Page no. ३४६
अथ रूपकेणोपरवान्प्रशंसन्प्रसङ्गात्सनिमित्तं सदसि सोमभक्षणं विधत्ते —

‘शिरो वा एतद्याज्ञस्य यद्धविर्धानं प्राणा उपरवा हनू अधिषवणे जिह्वा चर्म ग्रावाणो दन्ता मुखमाहवनीयो नासिकोत्तरवेदिरुदरꣳ सदो यदा खलु वै जिह्वया दत्स्वधि खादत्यथ मुखं गच्छति यदा मुखं गच्छत्यथोदरं गच्छति तस्माद्धविर्धाने चर्मन्नधि ग्रावभिषुत्याऽऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षयन्ति’ [सं. का. ६ प्र. २ अ. ११] इति।

अत्राभिषवहोमौ विधेयस्य भक्षणस्य निमित्तम्।

पुनरप्युपरवस्तुत्यै प्रकारान्तरेण रूपकं परिकल्प्य तद्वेदनं प्रशंसति —

‘यो वै विराजो यज्ञमुखे दोहं वेद दुह एवैनामियं वै विराट्तस्यै त्वक्चर्मोधोऽधिषवणे स्तना उपरवा ग्रावाणो वत्सा ऋत्विजो दुहन्ति सोमः पयो य एवं वेद दुह एवैनाम्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ११) इति।

अग्निष्टोमे द्वादशसु स्तोत्रेषु विद्यमाना ऋच आवर्त्यमानाः सत्यो नवतिः संपद्यन्ते। तत्र नवसु दशकेषु प्रत्येकं विराट्छन्दोऽक्षरसंख्याऽस्तीत्ययं यज्ञो विराडित्युच्यते। एतदेवाभिप्रेत्य सप्तमकाण्डस्य प्रथमानुवाके समाम्नायते ‘विराजमभिसंपद्यते’ इति। सोऽयं यज्ञो विराडत्र कामधेनुत्वेन निरूप्यते। इयं च महावेदिरेव विराडाख्या धेनुस्तस्या धेनोर्या त्वक्तदिदमास्तृतं चर्म। ऊध आपीनभारः। तद्रूपं फलकद्वयम्। एवमन्यद्योज्यम्। परेद्युः कर्तव्यस्य यज्ञस्यायं कल्पः प्रारम्भोऽन्तःपातित्वान्मुखं, तस्मिन्मुखे विराजो धेनोर्दोहनप्रकारं यो वेद स एनां कामधेनुं सर्वथा दुग्धे। य एवं वेद दुह एवैनामिति पुनर्वचनमुपसंहारार्थम्। सेयमुपरवप्रशंसेति केचित्। स्वतन्त्रोपास्तिविधिरित्यन्ये। यथा सप्तमकाण्डान्तेऽश्वमेधप्रकरणे — ‘उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः’ इति स्वतन्त्रोपास्तिराम्नाता तद्वत्। तस्याश्च स्वातन्त्र्यं बृहदारण्यकस्याऽऽदौ विस्पष्टम्। एतादृशानां वाक्यानां कर्मप्रकरणादुत्कर्ष उत्तरमीमांसायां गुणोपसंहारे मनश्चिदाद्यधिकरणे निर्णीतः। तस्मात्दुत्कर्षे स्वातन्त्र्यमनुत्कर्षे तु स्तुतित्वेनोपरववाक्याङ्गत्वमित्याकारद्वयमभ्युपेयम्। अवेष्टेश्चातुर्मास्यानां च राजसूयान्तःप्रयोगबहिष्प्रयोगो(गौ) यथा तद्वदेतद्द्रष्टव्यम्।

[[346]]

Page no. ३४७
अत्र विनियोगसंग्रहः —

“खनेदुपरवान्रक्ष इदं तन्मृदमुद्वपेत्।
गाय तत्रावबाधेत किं स्वामी पृच्छतीतरः॥१॥
भद्रमित्याह तन्नावित्याह स्वामीतरं प्रति।
विराट्चतुर्भिः संस्पर्शो रक्षः पञ्चस्फुटक्रिया॥२॥
रक्षोऽधिषवणाख्ये तु फलके स्थापयेत्तथा।
पर्युह्य परितः स्तृत्वा मन्त्रयेच्च बृहन्निति॥
उपांशु सवनाश्मानं सा(नेऽश्मना वा)दयेद्विंशतिर्मता॥३॥’ इति॥

अथ मीमांसा।

तृतीयाध्यायस्याष्टमपादे चिन्तितम् —

‘भद्रं तन्नौ सहेत्येतत्कस्मिन्स्वामिनि युज्यते।
द्वित्वश्रुत्या भवेदेतदध्वर्युयजमानयोः’ इति॥

ज्योतिष्टोमे हविर्धानमण्डपे सोपाभिषवाधारयोः फलकयोरधस्ताच्चतसृष्वाग्नेय्यादिविदिक्षु चत्वार उपरवनामका गर्ता बाहुमात्रखाता अधोभागे परस्परमिलिता ऊर्ध्वभागे परस्परं प्रादेशमात्रव्यवहिता वर्तन्ते। तेष्वेकस्मिन्नुपरवे यजमानो दक्षिणहस्तं प्रसारयति। तथैवाध्वर्युरन्यस्मिन्स्वहस्तं प्रसार्याधस्ताद्यजमानहस्तं गृह्णाति। तदा यजमानः किमत्रेत्यनेन मन्त्रेण फलं पृच्छति। अध्वर्युश्च भद्रमित्यनेन मन्त्रेणोत्तरं ब्रूते। ततो यजमानस्तन्नौ सहेत्यनेन मन्त्रेण तत्फलं स्वकीयत्वेन स्वी करोति। तस्माद्यजमानस्यैतदिति चेन्मैवम्। नावित्यनेन द्विवचनेन सहेत्यनेन चोभयगामितयैव स्वीकारात्।

तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम् —

‘संतृद्ये दीर्घसोमे तत्प्रकृतौ विकृतावुत।
दीर्घस्य सोम इत्युक्तेः प्रकृतावस्तु तर्दनम्॥
सामानाधिकरण्यस्य षष्ठीतो बलवत्त्वतः।
दैर्घ्ययुक्तेऽन्य(क्तोक्य्ं)संस्थादावुत्कर्षोऽन्यत्र बाधनात्’ इति॥

ज्योतिष्टोमे श्रूयते — ‘दीर्घसोमे संतृद्ये धृत्यै’ इति। सोम-

[[347]]

Page no. ३४८
यागविशेषो दीर्घसोमः। तस्मिन्सोमाभिषवाधारयोरधिषवणफलकयोः संतर्दनं कार्यम्। अन्योन्यवियोगेन शैथिल्यं मा भूदिति दृष्टसंश्लेषः संतर्दनम्। तदेतत्प्रकरणबलात्प्रकृतौ विनिविशते। न च तत्र दीर्घसोमत्वानुपपत्तिः। दीर्घस्य सोम इत्येवं दीर्घत्वस्य यजमानविशेषणत्वेनाप्युपपत्तेरिति प्राप्ते ब्रूमः — षष्ठीसमासात्कर्मधारयो बलीयानिति वक्ष्यते। तथा सति दीर्घत्वं सोमस्य धर्मो न तु यजमानस्य। नन्वेवमपि प्रकृतिभूतस्य सोमस्येष्टिपश्वपेक्षया दीर्घत्वमस्त्येवेति चेन्न। सोमशब्देनैव तदवगतौ दीर्घशब्दवैयर्थ्यात्। न हीष्टिपश्वपेक्षया ह्रस्वः कश्चित्सोमोऽस्ति यस्य व्यावृत्तये दीर्घशब्दः प्रयुज्येत। तस्मात्प्रकृतिरूपं ह्रस्वसोमं व्यावर्तयितुमयं दीर्घशब्दः। विकृतिषूक्थ्यादिषु ग्रहाधिक्येन दीर्घत्वम्। तस्माद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा विकृतिषु तन्निवेशः प्रकृतौ तु दीर्घशब्दस्य बाधः पूर्वमुक्तः। संतर्दनबाधश्च साक्षाच्छ्रूयते — “हनू वा एते यज्ञस्य यदधिषवणे न संतृणत्त्यसंतृष्णे हि हनू” इति। तस्मान्न प्रकृतौ निवेशः।

तत्रैव पञ्चमपादे चिन्तितम् —

“आख्यावचोवषट्कारा एव किं भक्षहेतवः।
किंवाऽभिषवहोमौ च तत्राऽऽद्योऽस्तूक्तया दिशा॥
हविर्धानेऽभिषुत्याथ हुत्वा सदसि भक्षयेत्।
इति श्रुतत्वतस्तौ च भक्षहेतू यथेतरे” इति॥

प्रैतु होतुश्चमस इत्यत्र समाख्या भक्षहेतुः, हारियोजनवाक्यं, वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष इत्यत्र वषट्कार इत्येवमुक्तत्वात्त्रय एव इति चेन्मैवम्। “हविर्धाने (चर्मन्नधि) ग्रावभिरभिषुत्याऽऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षयन्ति” इति श्रूयते। उत्तरवेद्याः प्रतीचीने सदसः प्राचीने मण्डपेऽभिषवः। उत्तरवेद्यां होमः। सदसि भक्षणम्। तत्राभिषवहोमयोर्वचनान्तरप्राप्तयोरभि(वि)धेयतया तौ निमित्तत्वेनानूद्य भक्षणं विधीयते। तस्मात्समाख्यादिवदेतयोरपि [भक्ष]हेतुत्वमस्ति।

षष्ठाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —

“अभिषुत्य ततो हुत्वा खादेदेकैकहतुना(ता)।
संहत्य वा निमित्तोक्तौ साहित्याविधितोऽग्रिमः॥

[[348]]

Page no. ३४९
होमाभिषवकर्ताऽत्र भक्षाङ्गत्वेन चोद्यते।
निमित्तताऽऽर्थिकी तस्मात्साहित्यं हेतुगं मतम्’ इति॥

ज्योतिष्टोमे श्रूयते — ‘हविर्धाने चर्मन्नधि ग्रावभिरभिषुत्याऽऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षयन्ति’ इति। तत्राभिषवहोमयोरकैक एव भक्षहेतुः। साहित्यस्याविधेयत्वात्। अभिषवहोमावत्र निमित्तत्वेनोच्येते। तत्र साहित्यविधौ वाक्यं भिद्येत। अभिषवहोमौ भक्षहेतू। तौ च सहितावित्येवं तद्भेदः। तस्मात्साहित्यस्याविधेयत्वादभिषवहोमयोः प्रत्येकं भक्षणनिमित्तत्वमिति प्राप्ते ब्रूमः – नात्र निमित्तमुपन्यस्यते, किंतु होमाभिषवयोः कर्ता भक्षणं प्रत्यङ्गत्वेन पूर्वमप्राप्तत्वाद्विधीयते। तथा सत्यभिषवहोमयोर्यन्निमित्तत्वं प्रतीयते तदार्थिकमिति वाक्यभेददोषाभावात्साहित्यं प्रतीयमानं विवक्षितमिति सहितयोरेव तयोर्निमित्तत्वम्।

अत्र सर्वेषां यजुष्ट्वान्नास्ति च्छन्दः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

०३

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।

वि॒भूर॑सि प्र॒वाह॑णो॒ वह्नि॑रसि हव्य॒वाह॑नः श्वा॒-
त्रो॑ऽसि॒ प्रचे॑तास्तु॒थो॑ऽसि वि॒श्ववे॑दा उ॒शिग॑सि
क॒विरङ्घा॑रिर॒सि बम्भा॑रिर॒वस्युर॑सि॒ दुव॑स्वा-
ञ्छु॒न्ध्यूर॑सि मार्जा॒लीयः॑ स॒म्राड॑सि कृ॒शानुः॑
परि॒षद्यो॑ऽसि॒ पव॑मानः प्र॒तक्वा॑सि॒ नभ॑स्वा॒नसं॑-
मृष्टोऽसि हव्य॒सूद॑ ऋ॒तधा॑माऽसि॒ सुव॑र्ज्योति॒-
र्ब्रह्म॑ज्योतिरसि॒ सुव॑र्धामा॒ऽजो॑ऽस्येक॑पादहि॑रसि
बु॒ध्नियो॒ रौद्रे॒णानी॑केन पा॒हि मा॑ऽग्ने पिपृ॒हि
मा॒ मा मा॑ हिꣳसीः (१)।
(अनी॑केना॒ष्टौ च॑)॥

[[349]]

Page no. ३५०
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।

द्वितीयेऽनुवाके हविर्धानगतोपरवनिर्माणमुक्तम्। अथावशिष्टेष्वाग्नीध्रीयसदःप्रभृतिस्थानेषु धिष्णियास्तृतीयेऽनुवाकेऽभिधीयन्ते।

विभूरसीति। कल्पः — ‘आग्नीध्रीयं गत्वा स्फ्येनोद्धत्यावोक्ष्य चात्वालपुरीषं सिकता इति निर्वपति विभूरसि प्रवाहणो रौद्रेणानीकेन पाहि माऽग्ने पिपृहि मा मा मा हिꣳसीरिति ते परिमण्डलं धिष्णियं करोत्यथैनं सिकताभिराभ्राशितं करोत्यथान्तःसदसि धिष्णियान्निवपति होतुः प्रथमं वह्निरसि हव्यवाहन इति श्वात्रोऽसि प्रचेता इति दक्षिणतो मैत्रावरुणस्य, तुथोऽसि विश्ववेदा इत्युत्तरतो ब्राह्मणाच्छंसिनः, उशिगसि कविरित्युत्तरतः पोतुः अङ्घारिरसि बम्भारिरित्युत्तरतो नेष्टुः, अवस्युरसि दुवस्वानित्युत्तरतोऽच्छावाकस्याथ दक्षिणे वेद्यन्ते मार्जालीयं निवपति शुन्ध्यूरसि मार्जालीय इति सर्वेष्वेष रौद्रमनुवर्तयत्यथाष्टावनुदिशति सम्राडसि कृशानुरित्याहवनीयमुपतिष्ठते, परिषद्योऽसि पवमान इत्यास्तावं, प्रतक्वाऽसि नभस्वानिति चात्वालमसंमृष्टोऽसि हव्यसूद इति पशुश्रपणपथ सदसो द्वारि तिष्ठन्नौदुम्बरीमुपतिष्ठत ऋतधामाऽसि सुवर्ज्योतिरिति, ब्रह्मज्योतिरसि सुवर्धामेति ब्रह्मसदनमथात्रैव तिष्ठन्गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽजोऽस्येकपादिति, अहिरसि बुध्निय इति यं प्रहास्यन्तो भवन्ति’ इति।

अत्र रौद्रेणेति वाक्यं सर्वमन्त्रशेषत्वादन्ते समाम्नायते। आभ्राशितं समन्ताद्यथा न भ्रश्यति तथा करोनि शुभ्रं वा करोति। हे अग्नीध्रीय त्वत्तोऽन्यधिष्णियं विहरंस्त्वं विभूरसि विविधं भवसि। हविषां प्रवाहयितृत्वात्प्रवहणोऽसि। हे होत्रीय त्वं यो वह्निर्हव्यवाहनस्तद्रूपोऽसि। हे मैत्रावरुणीय श्वात्रो मित्रः प्रचेता वरुणस्तदुभयरूपोऽसि। हे ब्राह्मणाच्छंसिसंबन्धिन्। तुथो ह स्म वै विश्ववेदा देवानां दक्षिणा विभजतीत्याम्नातो विश्वभिज्ञो यस्तुथस्तद्रूपोऽसि। हे पोत्रीय त्वमुशिक्कमनीयः कविर्विद्वानसि, हे नेष्ट्रीय सोमरक्षकौ यावङ्घारि-

[[350]]

Page no. 351
बम्भारिनामकौ तद्रूपोऽसि। हेऽच्छावाकसंबन्धिन्, अवस्यवे त्वा वाताय स्वाहा दुवस्वते त्वा वाताय स्वाहेत्याम्नातौ याववस्युदुवस्वन्तौ वातविशेषौ तद्रूपोऽसि। हे मार्जालीय त्वं शुन्ध्यूः शोधकः पात्रप्रक्षालनेन लेपमार्जनस्थानभूतोऽसि। हे आहवनीय सम्यग्राजमानः कृशानुरसि। हे आस्ताव स्तोत्रस्थान परिषद्यः परितः सदनयोग्यः पवमानः पूतोऽसि। हे चात्वाल कृष्णविषाणत्यागार्थं प्रतक्वा प्रकृष्टगमनविषयो नभस्वानन्तरवकाशवानसि। हे पशुश्रपणप्रदेश राक्षसैरसंसृष्टो हव्यसूदो हृदयादिहव्यपाचकोऽसि। हे औदुम्बरि त्वमृतधामा सामगानामृतमवश्यंभावि धामोपवेशनस्थानं यस्यास्तादृशी सुवर्ज्योतिरुन्नतत्वेन स्वर्गप्रकाशिकाऽसि। हे ब्रह्मसदन त्वं ब्रह्मज्योतिर्ब्रह्मनामकस्यर्त्विजः प्रोक्षणादिकर्माभ्यनुज्ञानरूपं ज्योतिर्यस्मिन्स्थाने तादृशमसि, सुवर्धाम स्वर्गसदृशं स्थानं यस्य तथाविधमसि। हे नूतनगार्हपत्य यो देवः प्रोष्ठपदा नक्षत्रमज एकपाद्देवतेत्याम्नातस्तद्रूपोऽसि। पुरातनं गार्हपत्यमित ऊर्ध्वमृत्विजः परित्यक्ष्यन्तो भवन्ति। हे त्याज्यगार्हपत्य यो देवः प्रोष्ठपदा नक्षत्रमहिर्बुध्नियो देवतेत्याम्नातस्तद्रूपोऽसि। आग्नीध्रीयमारभ्य पुराणगार्हपत्यान्तेषु षोडशसु स्थानेष्वभिमन्यमान हेऽग्ने त्वदीयेन रौद्रेण सैन्येन राक्षसेभ्यो मां पाहि, कर्मफलप्रदानेन मां पिपृहि पूर्णमनोरथं कुरु, मद्विनाशरूपां हिंसां मा कुरु।

तनेतान्सर्वानु(न)पेक्ष्यानुष्ठानं विधत्ते —

“चात्वालद्धिष्णियानुप वपति योनिर्वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञस्य सयोनित्वाय” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।

ततः पुरिषमादायोत्तरवेद्याः करणाच्चात्वालं यज्ञस्य योनिः। तादृशाच्चात्वालाद्धिष्णियनामकानां स्थलविशेषाणां निवपने यज्ञः सर्वोऽपि स्वयोनियुक्तो भवति।

कालान्तरेऽनुष्ठेयान्यपि कानिचिद्धिष्णियप्रसङ्गादिह विधीयन्ते। तत्राऽऽग्नीध्रीयधिष्णियस्थिताद्वह्नेर्होत्रीयादिधिष्णियेष्वग्निस्थापनं विधत्ते —

“देवा वै यज्ञं पराऽजयन्त तमाग्नीघ्रात्पुनरपाजयन्नेतद्वै यज्ञस्यापराजितं यदाग्नीध्रं यदाग्नीध्राद्धिष्णियान्विहरति यदेव यज्ञस्यापराजितं तत एवैनं पुनस्तनुते” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।

पराजयन्त पराजयमकुर्वत। यज्ञमसुरा अगृह्णन्। पुनस्तं यज्ञमाग्नीध्रदेवता-

[[351]]

Page no. 352
सामर्थ्येनासुरेभ्योऽपच्छिद्य देवा अजयन्। आग्नीध्रस्यापराजितस्थानत्वात्ततो विहरणं युक्तम्।

प्रैषमन्त्रमुत्पादयति —
“पराजित्येव खलु वा एते यन्ति ये बहिष्पवमानꣳ सर्पन्ति बहिष्पवमाने स्तुते आहाग्नीदग्नीन्वि हर बर्हिः स्तृणाहि पुरोडाशाꣳ अलं कुर्विति यज्ञमेवापजित्य पुनस्तत्वाना यन्ति” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३॰ अ॰ १) इति।

बहिष्पवमानं नाम प्रातःसवने सामगैर्गीयमानमुपास्मै गायतेत्यादिकं स्तोत्रम्। तत्तु गायन्त ऋत्विजो धावन्ति यथा लोके पराजित्य पलायन्ते तद्वत्। ततः स्तोत्रे समापिते सत्याग्नीध्रं संबोध्याग्निविहरणादिप्रैष उक्ते यज्ञं पराजयादपावृत्य पुनः प्रसारितवन्तो भवन्ति।

विहरणे विशेषं विधत्ते —

“अङ्गारैर्वेेः सवने वि हरति शलाकाभिस्तृतीयꣳ सशुक्रत्वायाथो सं भरत्येवैनत्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३॰ अ॰ १) इति।

प्रातःसवनमाध्यंदिनसवनयोराग्नीध्रीयगतैर्दग्धकाष्ठैर्विहरेत्। तृतीयसवने तु शलाकभिर्दीप्ततृणमुष्टिभिर्विरहेत्। अत्र सोमस्य गायत्रीमुखेन(ण) पीतत्वान्नास्ति सोमे तेजः। दीप्तासु शलाकासु साररूपं तजोऽस्तीति सशुक्रत्वाय सतेजस्त्वाय तथा कुर्यात्। किंचैनत्तृतीयसवनमितरसदृशं कृत्वा संभरति सम्यक्पोषयति।

पूर्वोक्तं धिष्णियसंघं प्रशंसति —

“धिष्णिया वा अमुष्मिल्लोँके सोममरक्षन्तेभ्योऽधि सोममाहरन्तमन्ववायन्तं पर्यविशन्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३॰ अ॰ १) इति।

स्वानभ्राजादय इव धिष्णियदेवता अपि सोमं रक्षन्ति। आह्रियमाणं सोममनु स्वयमप्यागत्य परित उपविष्टाः। तस्मात्प्रशस्ता धिष्णियाः।

एतद्वेदनं प्रशंसति —

“य एवं वेद विन्दते परिवेष्टारम्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।
सेवकयजनमित्यर्थः।

[[352]]

Page no. 353
केषुचिद्धिष्णियेषु सोमाहुतिं विदधाति—

“ते सोमपीथेन व्यार्ध्यन्त ते देवेषु सोमपीथमैच्छन्त तान्देवा अब्रुवन्द्वेद्वे नामनी कुरध्वमथ प्र वाऽऽप्स्यथ न वेत्यग्नयो वा अथ धिष्णियास्तस्माद्द्विनामा ब्राह्मणोऽर्धुकस्तेषां ये नेदिष्ठं पर्यविशन्ते सोमपीथं प्राऽऽप्नुवन्नाहवनीय आग्नीध्रीयो होत्रीयो मार्जालीयस्तस्मात्तेषु जुह्वति” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।

ते धिष्णियाः सोमपानेन वियुक्ताः। ततस्ते देवेषु मध्ये सोमपानमस्माकमस्त्वित्यैच्छन्त। एकैकनाममात्रधारणेन युष्माकं सोमपानयोग्यता सर्वथा नास्ति। नामद्वये तु स्वीकृते पाक्षिकी तद्योग्यतेति देवैरुक्ता अग्निनाम धिष्णियनाम च कृतवन्तः। यस्मान्नामद्वयमुत्कर्षहेतुस्तस्माल्लोकेऽपि देवदत्तादिनाम प्रथमं धृत्वा पश्चात्तपोविद्यादिभिराचार्योपाध्यायादिकं द्वितीयं नाम दधत्सत्कारेण समृद्धो भवति। नामद्वयधारिणां तेषां मध्ये ये चत्वार आवहनीयादयः सोमस्यात्यन्तसमीपे निविष्टस्ते समीपवर्तित्वेन सोमपानयोग्या इति तेषु सोमं जुहुयुः।

द्विनामधारित्वेनेतरेषामपि प्रसक्तं सोमपानं वारयति —

“अतिहाय वषट्करोति वि ह्येते सोमपीथेनाऽऽर्ध्यन्त” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।

ये दूरवर्तिनो मैत्रावरुणधिष्णियादयस्तानतिलङ्घ्य समीपस्थेभ्य एव वषट्कारस्तथाऽपि अनुवषट्कारप्रदानाहुतिब्राह्मण ऐतरेयश्रुतौ तदाहुतिदेवतात्वेन चतुर्णामेव श्रवणात्तानतिहाय वषट्करोतीत्युक्तं युक्तम्। सा च श्रुतिः — “यदेव सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषट्करोति तेन धिष्णियान्प्रीणाति” इति। तस्मात्तेषां वषट्कारपूर्वको होमः। इतरे तु सोमपानेन व्यार्ध्यन्त, हि यस्मात्पूर्वोक्तस्य वियोगस्य प्रतीकारं सामीप्यलक्षणं न संपादितवन्तः। द्वितीयनामप्रयुक्तस्तूत्कर्षस्तेषां सोमाभावेऽप्याज्यव्याघारणादेवोपपद्येते।

सोमाहुतीनां व्यवस्थां विधत्ते —

“देवा वै याः प्राचीराहुतीरजुहवुर्ये पुरस्तादसुरा आसन्ताꣳस्ताभिः प्राणुदन्त याः प्रतीचीर्ये पश्चादसुरा आसन्ताꣳस्ताभिरपानुदन्त प्राचीरन्या आहुतयो

[[353]]

Page no. 354
हूयन्ते प्रत्यङ्ङासीनो धिष्णियान्व्याघारयति पश्चाच्चैव पुरस्ताच्च यजमानो भ्रातृव्यान्प्र णुदते तस्मात्पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीर्जायन्ते” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १] इति।

प्राङ्मुखेग हूयमानाः प्राचीरुत्तरवेदिगताः। यस्मादाहुतिषु द्वैविध्यं तस्माल्लोकेऽपि प्रजाः पित्रा यन्मुखेन प्रवीयन्ते निषिच्यन्ते तद्विपरीतदिङ्मुखा उत्पद्यन्ते।

अध्वर्योः प्रत्यग्गमननिषेधं निन्दाभ्यामुन्नयति —

“प्राणा वा एते यद्धिष्णिया यदध्वर्युः प्रत्यङ्धिष्णियानतिसर्पेत्प्राणान्त्संकर्षेत्प्रमायुकः स्यान्नाभिर्वा एषा यज्ञस्य यद्धोतोर्ध्वः खलु वै नाभ्यै प्राणोऽवाङपानो यदध्वर्युः प्रत्यङ्होतारमतिसर्पेदपाने प्राणं दध्यात्प्रमायुकः स्यात्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।
अतिसर्पेदतिक्रम्य गच्छेत्। होता यज्ञस्य नाभिर्मध्यदेशे वर्तते। प्राणवत्प्राग्वर्तिनोरध्वर्योः प्रत्यग्गमनमयुक्तम्।

ऋत्विज उपगायन्तीति विधिप्राप्तगानमध्वर्योर्निषेधति —

“नाध्वर्युरुप गायेद्वाग्वीर्यो वा अध्वर्युर्यदध्वर्युरुपगायेदुद्गात्रे वाचꣳ सं प्रयच्छेदुपदासुकाऽस्य वाक्स्यात्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।

उद्गात्रा सामनि गीयमाने पृष्ठतदङ्गीकरणमुपगानम्। उपदासुकोपक्षयशीला। प्रकारन्तरेणाध्वर्योः प्रत्यग्गमनं विधातुं चोद्यमुद्भावयति —

“ब्रह्मवादिनो वदन्ति नासꣳस्थिते सोमेऽध्वर्युः प्रत्यङ्सदोऽतीयादथ कथा दाक्षिणानि होतुमेति” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १] इति।

अध्वर्योः सद उल्लङ्घ्य प्रत्यग्गमनं निषिद्धम्। दाक्षिणहोमस्तु प्राचीनवंशे नूतनगार्हपत्ये कर्तव्यः। तत्कथं घटते। असंस्थितेऽसमाप्ते। कथा केन प्रकारेण।

उक्तचोद्यस्य परिहारभासमाशङ्कते —

“यामो हि स तेषाम्” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १] इति।

याम उपरमः। यस्मात्स दाक्षिणहोमस्तेषां देवानां संबन्धिनः कर्मण उपरमकालीनोऽतो लौकिकगमनत्वाद्देवा अनुज्ञास्यन्ति।

इत्थमुत्तराभासं दूषयति –
“कस्मा अह देवा यामं वाऽयामं वाऽनु ज्ञास्यन्तीति” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १] इति।

[[354]]

Page no. 355
अहेत्युक्तनिषेधे। यदुत्तरवादिनोक्तं भवति, देवाः कस्मै प्रयोजनाय कर्मण उपरतियनुपरतिं वाऽनुज्ञास्यन्ति, न हि तदनुज्ञया देवानां किंचित्प्रयोजनं पश्यामः। ततः प्रत्यग्गमनस्य निषिद्धत्वाद्दाक्षिणहोमो न घटत एवेति चोद्यं सुस्थितम्।

तस्य मुख्यं परिहारं दर्शयन्प्रत्यग्गमनं विधत्ते —

‘उत्तरेणाऽऽग्नीध्रं परीत्य जुहोति दाक्षिणानि न प्राणान्त्सं कर्षति’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १] इति।

आग्नीध्रहविर्धानयोर्मध्ये गत्वा यत्सदोतिक्रमणं तदेव निषिद्धम्। अयं त्वाग्नीध्रं वामतः परित्यज्य तस्मादुत्तरतः प्रत्यङ्मुखो गत्वा प्राचीनवंशे दाक्षिणानि जुहुयात्। ततो नोक्तदोषः।

प्रासङ्गिकं परिसमाप्य प्रकृतमनुसरति। तत्र चात्वालाद्धिष्णियानुपवपतीति सामान्यशास्त्रेणाऽग्नीध्रादीनां प्राजहितान्तानां षोडशानामपि निवपने प्रसक्ते मार्जालीयान्तानामेवेति विशेषं विधत्ते —

‘न्यन्ये धिष्णिया उप्यन्ते नान्ये यान्निवपति तेन तान्प्रीणाति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति।

इतरेषामाहवनीयादीनां प्राजहितान्तानामष्टानामुपस्थानं विधत्ते —

‘यान्न निवपति यदनुदिशति तेन तान्’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ १) इति। प्रीणातीत्यनुवर्तते। अनुदेशनं मन्त्रेणोपस्थानम्।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

‘विभूपदत्रयात्मानो मन्त्राः षोडश निर्वपेत्।
धिष्ण्यान्दिशेच्च सर्वेषु रौद्रेणेत्यनुदिश्यते॥१॥ इति।

अत्र मीमांसाछन्दसी न स्तः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

[[355]]

Page no. 356

०४

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
त्वꣳ सो॑म तनू॒कृद्भ्यो॒ द्वेषो॑भ्यो॒ऽन्यकृ॑तेभ्य
उ॒रु य॒न्ताऽसि॒ वरू॑थꣳ स्वाहा॑ जुषा॒णो अ॒प्तुरा-
ज्य॑स्य वेतु॒ स्वाहा॒ऽयं नो॑ अ॒ग्निर्वरि॑वः कृणो-
त्व॒यं मृधः॑ पु॒र ए॑तु प्रभि॒न्दन्। अयꣳ शत्रू॑ञ्ज-
यतु॒ जर्हृ॑षाणो॒ऽयं वाजं॑ जयतु॒ वाज॑सातौ। उ॒रु
वि॑ष्णो॒ वि क्र॑मस्वो॒रु क्षया॑य नः कृधि। घृ॒तं
घृ॑तयोने पि॒ब प्रप्र॑ यज्ञप॑तिं तिर। सोमो॑
जिगाति गातु॒वित् [१] दे॒वाना॑मेति निष्कृ॒त-
मृ॒तस्य॒ योनि॑मा॒सद॒मादि॑त्याः सदो॒ऽस्यदि॑त्याः॒
सद॒ आ सी॑दै॒ष वो॑ देव सवितः॒ सोम॒स्तꣳ
र॑क्षध्वं॒ मा वो॑ दभदे॒तत्त्वꣳ सो॑म दे॒वो दे॒वानु-
पा॑गा इ॒दम॒हं म॑नु॒ष्यो॑ मनु॒ष्या॑न्त्स॒ह प्र॒जया॑ स॒ह
रा॒यस्पोषे॑ण॒ नमो॑ दे॒वेभ्यः॒ स्व॒धा पि॒तृभ्य॑ इद-
म॒हं निर्वरु॑णस्य॒ पाशा॒न्त्सुव॑र॒भि(२) वि-
ख्ये॑षं वैश्वान॒रं ज्योति॒रग्ने॑ व्रतपते॒ त्वं व्र॒तानां॑
व्र॒तप॑तिरसि॒ या मम॑ त॒नूस्त्वय्यभू॑दि॒यꣳ सा
मयि॒ या तव॑ त॒नूर्मय्यभू॑दे॒षा सा त्वयि॑ यथा-
य॒थं नौ॑ व्रतपते व्र॒तिनो॑र्व्र॒तानि॑ [३]॥

(गा॒तु॒विद॒भ्येक॑त्रिꣳशञ्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

[[356]]

Page no. 357
(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
तृतीयानुवाके धिष्णिया वर्णिताः। एतावता वेदिगतविशेषनिर्माणं समाप्तम्। अथ तस्यां वेद्यामग्नीषोमीयपशुर्वक्तव्यः। तस्य चाग्नीषोमयोः प्रणीतयोः पश्चाद्वक्तुमुचितत्वात्तत्प्रणयनाय वैसर्जनहोमश्चतुर्थेऽनुवाकेऽभिधीयते।

त्वꣳ सोमेति। कल्पः — “स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा शालामुखीये वैसर्जनहोमं जुहोति त्वꣳ सोम तनुकृद्भ्यो द्वेषोभ्योऽन्यकृतेभ्य उरु यन्ताऽसि वरूथꣳ स्वाहेति, स्रुवेणाप्तुं प्रस्कन्दयति जुषाणो अप्तुराज्यस्य वेतु स्वाहेति, पूर्वया द्वारोपनिष्क्रामत्ययं नो अग्निर्वरिवः कृणोत्वयं मृधः पुर एतु प्रमिन्दन्। अयꣳ शत्रूञ्जयतु जर्हृषाणोऽयं वाजं जयतु वाजसाताविति, अथाऽऽहवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति उरु विष्णो वि क्रमस्वोरु क्षयाय नः कृधि। घृतं घृतयोने पिब प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेति” इति।

तनूं शरीरं कृन्तति च्छिन्दन्तीती तनूकृन्ति रक्षांसि। द्विषन्तीति द्वेषांसि। अन्यैरस्मद्विरोधिभिरभिचरद्भिः कृतानि प्रेरितानीत्यन्यकृतानि। हे सोम त्वं तादृशेभ्यो नियन्ताऽसि। यथा तादृशानि नास्मान्बाधन्ते तथाऽऽस्मानन्यत्र सुरक्षितप्रदेशे स्थापयित्वा पालयसि। तस्मात्त्वमेवास्माकमुरु प्रभूतं वरूथं बलमसि, तस्मै तुभ्यमिदं हुतमस्तु। अप्तुं प्रस्कन्दयतीत्यत्राप्तुशब्द आज्यबिन्दुवाची मन्त्रे त्वल्पदेहवाची। हे सोम त्वं जुषाणोऽस्मासु प्रीतिमान्रक्षसामदर्शनायाप्तुरल्पदेहः सन्नाज्यस्य बिन्दुं वेतु पिब, तवेदं हुतमस्तु। पूर्वद्वारेण निष्क्रामन्तो यमग्निं प्रणयन्ति। अयमग्निरस्माकं वरिवः कृणोतु श्रेयः करोतु। अयं मृधो वैरिणः प्रभिन्दन्पुर एतु अग्रे गच्छतु। अयं जर्हृषाणो हृष्टान्तःकरणः शत्रूञ्जयतु। वाजस्यान्नस्य सातिर्लाभो यस्मिन्संग्रामे स वाजसातिस्तस्मिन्नयमस्मदर्थ वाजं जयतु वशी करोतु। हे विष्णो व्यापिन्नाहवनीयास्मदनुग्रहार्थमुरु विक्रमस्व वैरिषु बहुलं पराक्रमं कुरु। नोऽस्माकं क्षयाय निवासार्थमुरु कृधि बहुलं गृहधनादिकं संपादय। घृतेन ज्वालोद्भवाद्घृतयोनिः। हे घृतयोने हूयमानमिदं घृतं पिब, यज्ञपतिं यजमानं (प्र) प्रतिरातिशयेन वर्धय।

मन्त्रान्व्याचिख्यासुरादौ होमं विधत्ते —

“सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हुयन्ते यद्वैसर्जनानि” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
अवान्तरदीक्षाविसर्जनार्थत्वादेतानि होमकर्माणि वैसर्जनानि।

[[357]]

Page no. 358
तत्प्रकारः सूत्रे दर्शितः — “उपस्थे ब्रह्मा राजानं कुरुते समपि व्रतान्ह्वयध्वमिति संप्रेष्यति यजमानस्यामात्यान्संह्वयन्न (न्तम) ध्वर्युं यजमानोऽन्वारभते यजमानं पत्नीमितरे पुत्रभ्रातरोऽहतेन वाससाऽमात्यान्संप्रच्छाद्य वाससोऽन्ते स्रुग्दण्डमुपनियम्य प्रचरण्या वैसर्जनानि जुहोति” इति।

व्रतामात्यशब्दौ बन्धुवाचकौ। प्रचरणी जुह्वा सदृशी।

विशेषान्क्रमेण विधत्ते —

“द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्या आग्नीध्रे जुहोत्यन्तरिक्ष एवाऽऽक्रमत आहवनीये जुहोति सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

द्वाभ्यां त्वꣳ सोम जुषाण इत्येताभ्याम्। आग्नीध्रे होमस्य मन्त्रो विधास्यते। आहवनीय उरु विष्णो, इति मन्त्रः।

होमात्पूर्वमेव ब्रह्मणा सोम आदातव्य इति विधत्ते –

“देवान्वै सुवर्गं लोकं यतो रक्षाꣳस्यजिघाꣳसन्ते सोमेन राज्ञा रक्षाꣳस्यपहत्याप्तुमात्मानं कृत्वा सुवर्गं लोकमायन्रक्षसामनुपलाभायाऽऽत्तः सोमो भवत्यथ वैसर्जनानि जुहोति रक्षसामपहत्यै” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

यतो गच्छतः। अप्तुं रक्षोभिरुपलब्धुमशक्यमल्पदेहम्। आत्तो भवति स्वीकृतो भवेत्। तत ऊर्ध्वं कृतो होमो रक्षांस्यपहन्ति।

प्रथममन्त्रस्य पूर्वभागोऽभिप्रेतं सोमस्य सामर्थ्यमुपपादयति —

“त्वꣳ सोम तनूकृद्भ्य इत्याह तनूकृद्ध्येषः” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

तनुच्छिदां रक्षसामपि तनूं कृणत्ति च्छिनत्तीत्येष सोमोऽत्यन्तं तनुकृत्तस्माद्रक्षोभ्योऽस्मान्पालयितुं समर्थः।

द्वितीयभागे विशेष्यं पूरयति —

“द्वेषोभ्योऽन्यकृतेभ्य इत्याहान्यकृतानि हि रक्षाꣳसि” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

तृतीयभागस्योरु वरूथमित्यस्य वाक्यस्य शेषं पूरयति —

[[358]]

Page no. 359
‘उरु यन्ताऽसि वरुथमित्याहोरु णस्कृधीति वावैतदाह’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

बहुलमस्मदर्थं कुर्वित्येतदेव स भागो ब्रूते।

द्वितीयमन्त्रेऽप्तुशब्दसूचितमाह —

‘जुषाणो अप्तुराज्यस्य वेत्वित्याहाप्तुमेव यजमानं कृत्वा सुवर्गं लोकं गमयति रक्षसामनुपलाभाय’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

प्राचीनवंशान्निष्क्रम्याऽऽग्नीध्रे जिगमिषुभिरनुष्ठेयानि सोमस्वीकारादीनि षड् विधत्ते —

‘आ सोमं ददत आ ग्राव्ण आ वायव्यान्या द्रोणकलशमुत्पत्नीमा नयन्त्यन्वनाꣳ सि प्र वर्तयन्ति यावदेवास्यास्ति तेन सह सुवर्गं लोकमेति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

सोमं हविर्धाने नेतुमाददीरन्। ग्रावणोऽभिषवार्थाः। वायव्यान्युलूखलसदृशानि ग्रहपात्राणि। द्रोणकलशः प्रौढं काष्ठपात्रम्। एतान्याददीरन्। पत्नीं स्वस्थानादुत्थाप्याऽऽनयेयुः। व्रीह्याद्यौषधद्रव्यार्थं यत्तृतीयं शकटं तदेवासकृदावृत्तत्वादनांसीति बहुवचनेनोच्यते। तदनु पुनः पुनः प्रवर्तयेयुः। एवं सति यजमानस्य स्वं यावदस्ति तेन सर्वेण सह स्वर्गं प्राप्नोति।

विधत्ते —

‘नयवत्यर्चाऽऽग्नीध्रे जुहोति सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

अग्ने नय सुपथेत्यसौ नयवती।

अत्र सूत्रम् – ‘शालामुखीये प्रणयनीयमिध्ममादीप्य सिकताभिरुपयम्याग्नीषोमाभ्यां प्रणीयमानाभ्यामनुब्रूहीति संप्रेष्यति प्रणीयमानायानुब्रूहीति वा प्रथमायां त्रिरनूक्तायामयं नो अग्निर्वरिवः कृणोत्वित्यग्निप्रथमाः सोमप्रथमा वा प्राञ्चोऽभि प्रव्रजन्त्याग्नीध्रीयेऽग्निं प्रतिष्ठाप्याग्ने नयेत्यर्धमाज्यशेषस्य जुहोति’ इति।

प्रचरण्या चतुर्गृहीतस्याऽऽज्यस्यार्धं गार्हपत्ये मन्त्रद्वयेन हुतमवशिष्टेऽप्यर्धमाज्यमाग्नीध्रे हुत्वेतरदाहवनीये होतुं शेषयेत्।

विधत्ते —

[[359]]

Page no. 360
‘ग्राव्णो वायव्यानि द्रोणकलशमाग्नीध्र उप वासयति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

स्थापयेदित्यर्थः।

तद्वत्सोमस्यापि स्थापनप्राप्तौ तद्वारयितुं ग्रहणं विधत्ते —

‘वि ह्येनं तैर्गृह्णते यत्सहोपवासयेदपुवायेत्’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

एनं सोमं तैर्ग्रावादिभिर्वियुज्य नेतुं गृह्णीरन्। यदि कश्चित्तैः सह स्थापयेत्तदानीमभिषवभीत्या सोमस्योदरं पूति भवेत्। अत्राऽऽज्यशेषस्याऽऽहवनीये होमायोरु विष्णो, इति यो मन्त्रो यश्च ततः पूर्वोऽयं नो अग्निरिति मन्त्रस्तावुपेक्षितौ।

सोम इति। कल्पः — ‘ब्रह्मणो राजानमादाय पूर्वया द्वारा हविर्धानं प्रपादयति सोमो जिगाति गातुविद्देवानामेति निष्कृतमृतस्य योनिमासदमिति’ इति।

गातुविन्मार्गज्ञः सोमो जिगाति गच्छति। कं देशं गच्छति, आसीदत्यस्मिन्हविर्धानदेश इत्यासदः। देवानामासदमेति। कीदृशं, निष्कृतमलंकृतम्। ऋतस्य यज्ञस्य योनिं कारणं ग्रहचमसादिहविषामत्रावस्थितत्वात्।

विधत्ते —

‘सौम्यर्चा प्र पादयति स्वयैवैनं देवतया प्र पादयति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
अदित्या इति। कल्पः – ‘अथ दक्षिणस्य हविर्धानस्य नीडे कृष्णाजिनमास्तृणाति अदित्याः सदोऽसीत्यदित्याः सद आ सीदेति। कृष्णाजिने राजानम्’ इति।

स्पष्टार्थतां दर्शयति —

‘अदित्याः सदोऽस्यदित्याः सद आ सीदेत्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

एष व इति। कल्पः — ‘अथैनं देवताभ्यः संप्रयच्छत्येष वो देव सवितः सोमस्तꣳ रक्षध्वं मा वो दभदिति’ इति।

एतावन्तं कालं यजमानः सोममरक्षत्। इत ऊर्ध्वं हे देव युष्मदीयं सोमं यूयमेव रक्षध्वम्। यद्यपीन्द्रादयः सर्वे संबोधनीयास्तथाऽपि परिवृढत्वादशेषोप-

[[360]]

Page no. 361
लक्षणार्थं सवितैव संबोध्यते। मा वो दभत्सोमं रक्षमाणान्युष्मान्कश्चिदपि मा हिंसीत्।
सवितृसंबोधनतात्पर्यमाह —

‘यजमानो वा एतस्य पुरा गोप्ता भवत्येष वो देव सवितः सोम इत्याह सवितृमसूत एवैनं देवताभ्यः सं प्र यच्छति” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २] इति।

एतत्त्वमिति। बौधायनः – “संपदायोपतिष्ठत एतत्त्वꣳ सोम देवो देवानुपागा इदमहं मनुष्यो मनुष्यान्त्सह प्रजया सह रायस्पोषेणेति” इति।

हे सोम त्वं देवः सन्भवदीयान्देवानेतदिदानीं प्राप्तोऽसि। अहमपि मनुष्यः सन्मदीयान्मनुष्यानिदमिदानीं प्राप्तोऽस्मि। कीदृशोऽहं, पुत्रादिप्रजया पश्वादिधनपुष्ठ्या च सह वर्तमानः।

मन्त्रभागयोर्द्वयोः प्रसिद्धिं तृतीयभागे विपक्षबाधं च दर्शयति —

“एतत्त्वꣳ सोम देवो देवानुपागा इत्याह देवो ह्येष सन्देवानुपैतीदमहं मुनुष्यो मनुष्यानित्याह मनुष्यो ह्येष सन्मनुष्यानुपैति यदेतद्यजुर्न ब्रूयादप्रजा अपशुर्यजमानः स्यात्सह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्याह प्रजयैव पशुभिः सहेमं लोकमुपावर्तते” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

नम इति। बौधायनः — “नमो देवेभ्य इति प्राञ्चमञ्जलिं करोति स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणाप्रत्यञ्चमथोपनिष्क्रामतीदमहं निर्वरुणस्य पाशादित्यथाऽऽहवनीयमुपतिष्ठते सुवरभि वि ख्येषं वैश्वानरं ज्योतिरिति” इति।

आपस्तम्बः — “इदमहं मनुष्यो मनुष्यानिति प्रदक्षिणमावृत्य नमो देवेभ्य इति प्राचीनमञ्जलिं कृत्वा स्वधा पितृभ्य इति दक्षिणे, इदमहं निर्वरुणस्य पाशादित्युपनिष्क्रम्य सुवरभि वि ख्येषमिति सर्वं विहारमनुवीक्षते वैश्वानरं ज्योतिरित्याहवनीयम्” इति।

मन्त्रद्वयार्थप्रसिद्धिं दर्शयति —

“नमो देवेभ्य इत्याह नमस्कारो हि देवानाꣳ स्वधा पितृभ्य इत्याह स्वधाकारो हि पितृणाम्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

निर्वरुणस्य पाशादित्यत्र निर्मुञ्चामीत्यध्याहर्तव्यम्।

एतमेवाभिप्रायं दर्शयति —

“इदमहं निर्वरुणस्य पाशादित्याह वरुणपाशादेव निर्मुच्यते’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

[[361]]

Page no. 362
अग्न इति। कल्पः – “अथ यजमानोऽवान्तरदीक्षां विसर्जति अग्ने व्रतपते त्वं व्रातानां व्रतपतिरसि या मम तनूस्त्वय्यभूदियꣳ सा मयि या तव तनूर्मय्यभूदेषा सा त्वयि यथायथं नौ व्रतपते व्रतिनोर्व्रतिनोर्व्रतानीति” इति।

अवान्तरदीक्षाया आदौ यजमानः स्वतनुमग्नौ संकल्पेनावस्थाप्याग्नितनुं च स्वस्मिन्नवस्थाप्य सह व्रतनियममुपचक्रमे। इदानीं तु शरीरव्यत्ययस्यासमाहितत्वाद्व्रतिनोरग्नियजमानयोः स्वोचितव्रतमेवास्तु। अत्र सुवरभि वि ख्येषं वैश्वानरं ज्योतिरित्येतौ मन्त्रौ पुरोडाशब्राह्मणे स्पष्टत्वादुपेक्षितौ।

अस्य तु मन्त्रस्य प्रतीकग्रहणपूर्वकं तात्पर्यमाह —

“अग्ने व्रतपत आत्मनः पूर्वा तनूरादेयेत्याहुः को हि तद्वेद यद्वसीयान्त्स्वे वशे भूते पुनर्वा ददाति न वेति” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २] इति।

अग्ने व्रतपत इत्येतावत्प्रतीकम्। स्वकीया पूर्वा तनूरग्निसकाशात्सहसा स्वीकार्येति बुद्धिमन्त आहुः। कुतः वसीयानत्यन्तधनिकः प्रभुः परकीये वस्तुनि स्ववशीभूते सति पुनर्ददाति वा न वेति यत्तत्को नाम वेद। ततो वशीभावात्प्रागेवाऽऽदेया।

ग्रावादीनामाग्नीध्रे स्थापनं यत्पूर्वमुक्तं तत्प्रशंसति —

“ग्रावाणो वै सोमस्य राज्ञो मलिम्लुसेना य एवं विद्वान्ग्राव्ण आग्नीध्र उपवासयति नैनं मलिम्लुसेना विन्दति” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ २] इति।

मलिम्लुसेना विरोधितस्करसेना।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“त्वꣳ जुषा पश्चिमे वह्नौ वैसर्जनहुतिस्त्वयम्।
शालामुखीयतो वह्निं धृत्वा प्राञ्चोऽभियान्ति ही ॥१॥
उरु हुत्वा पूर्ववह्नौ सोमो राजानमग्रतः।
हविर्धानं नयत्यत्र चर्म संस्तीर्य सादयेत् ॥२॥
अदिद्वयोदेष सोमं निर्दिश्यैतन्निमन्त्रयेत्।
इदं दक्षिणमावृत्य नमः प्रागञ्जलिः स्वधा ॥३॥
दक्षिणाञ्जलिरेतस्मान्निर्गच्छेन्मण्डपादिदम्।
सुवर्विहारमीक्षित्वा वैश्वा पूर्वाग्निमीक्षते।
अग्ने वह्नेरुपस्थानं मन्त्राः षोडश कीर्तिताः ॥४॥” इति।

[[362]]

Page no. 363
अथ मीमांसा।

प्रथमाध्यायस्व तृतीयपादे चिन्तितम्—

‘वैसर्जनाख्यहोमीयवाससो ग्रहणस्मृतिः।
प्रमा न वा श्रुत्यबाधात्प्रमा स्यादष्टकादिवत्॥
दृष्टलोभैकमूलत्वसंभवे श्रुत्यकल्पनात्।
सर्ववेष्टनवद्बाधहीनाऽप्येषा न हि प्रमा’ इति॥

इदं स्मर्यते — ‘वैसर्जनहोमवासोऽध्वर्युर्गृह्णाति’ इति। सेयं स्मृतिः सर्ववेष्टनस्मृतिवत्प्रत्यक्षश्रुत्या न बाध्यते। ततोऽष्टकादिस्मृतिवन्मूलवेदानुमानेन प्रमाणमिति प्राप्ते ब्रूमः — कदाचित्कश्चिदध्वर्युर्लोभादेतद्वासो जग्राह। तन्मूलैवैषा स्मृतिरित्यपि कल्पना संभवति। दृष्टानुसारिणी चेयं कल्पना। दक्षिणया परिक्रीतानामृत्विजां लोभदर्शनात्। तथा सत्यस्याः स्मृतेरन्यथाऽप्युपपत्तावष्टकादिमूलश्रुतिवन्मूलश्रुतिर्न कल्पयितुं शक्यते। अतो बाधाभावेऽपि मूलवेदाभावान्नेयं स्मृतिः प्रमाणम्।

अथ च्छन्दः –

त्वꣳ सोमेति गायत्री, अयं नो अग्निरिति त्रिष्टुप्। उरु विष्णो, इत्यनुष्टुप्। सोमो जिगातीति गायत्री॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥

०५

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।

अत्य॒न्यागां॒ नान्यानुपा॑गाम॒र्वाक्त्वा॒ परै॑-
रविदं प॒रोऽव॑रै॒स्तं त्वा॑ जुषे वैष्ण॒वं दे॑वय॒ज्यायै॑
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑ऽन॒क्त्वोष॑धे॒ त्राय॑स्वै-
न॒ꣳ स्वधि॑ते॒ मै॑नꣳ हिꣳसी॒र्दिव॒मग्रे॑ण॒ मा
ले॑खीर॒न्तरि॑क्षं॒ मघ्ये॑न॒ मा हि॑ꣳसीः पृथि॒व्या

[[363]]

Page no. 364
सं भ॑व वन॑स्पते श॒तव॑ल्शो॒ वि रो॑ह स॒हस्र॑-
वल्शा॒ वि व॒यꣳ रु॑हेम॒ यं त्वा॒ऽयꣳ स्वधि॑ति॒-
स्तेति॑जानः प्रणि॒नाय॑ मह॒ते सौभ॑गा॒याच्छि॑न्नो॒
रायः॑ सु॒वीरः॑ (१) ॥

(यं दश॑ च )

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥

(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।

चतुर्थेऽनुवाके वैसर्जनहोमेऽवान्तरदीक्षां विसृज्याग्नीषोमयोराग्नीध्रीये हविर्धाने च प्रणयनमुक्तम्। अथ पञ्चममारभ्यैकादशान्तेषु सप्तस्वनुवाकेषु प्रणीतयोस्तयोरग्नीषोमयोः पशुर्वक्तव्यः। तत्रास्मिन्पञ्चमेऽनुवाके पश्वङ्गयूपस्य च्छेदनमभिधीयते।

अत्यन्यानिति। बौधायनः — ‘पुनः पूर्वया द्वारोपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य यूपस्तष्टो भवति यत्र वा वेत्स्यन्मन्यते स यः समे भूम्यै स्वाद्योने रूढो बहुपर्णो बहुशाखोऽप्रतिशुष्काग्रः प्रत्यङ्ङुपनतस्तमुपतिष्ठते — अत्यन्यानगां नान्यनुपागामर्वाक्त्वा परैरविदं परोऽवरैस्तं त्वा जुषे वैष्णवं देवयज्याया इति’ इति।

आपस्तम्बः – ‘अतिक्रम्य यूप्यान्यं जोषयते तमभिमन्त्रयतेऽत्यन्यानगामित्यथैनमुपस्पृशति तं त्वा जुषे वैष्णवं देवयज्याया इति’ इति।

वृक्षा द्विविधा यूप्या अयूप्याश्च। पलाशखदिरादयो यूप्याः। निम्बजम्बीरादयस्त्वयूप्याः। हे पुरोवर्तियूप्यवृक्ष त्वत्तोऽन्यान्कांश्चिद्यूप्यानपि समप्रदेशजन्मादिलक्षणरहितानत्यगाम्। अन्यांस्त्वयूप्यान्नोपागाम्। त्वां त्वविदं लब्धवानस्मि। कीदृशं, परैरर्वागुत्कृष्टैर्लक्षणैः प्रत्यासन्नं तल्लक्षणयुक्तमित्यर्थः। पुनः कीदृशं, परोऽवरैर्निकृष्टैर्लक्षणैर्दूरवर्तिनं तद्रहितमित्यर्थः। हे वृक्ष तं त्वां विष्णुदेवताकं देवयजनार्थं सेवे।

विधत्ते —

‘वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपमच्छैति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं दवेतयाऽच्छैति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

[[364]]

Page no. 365
उरु विष्णो वि क्रमस्वेति स्रुवेणाऽऽहवनीये यूपाहुतिं हुत्वा ततो यूपं प्राप्तुं गच्छेत्।

यथोक्तमन्त्रार्थे प्रसिद्धिं दर्शयति —

“अत्यन्यानगां नान्यानुपागामित्याहाति ह्यन्यानेति नान्यानुपैत्यर्वाक्त्वा परैरविदं परोऽवरैरित्याहार्वाग्घ्येनं परैर्विन्दति परोऽवरैस्तं त्वा जुषे वैष्णवं देवयज्याया इत्याह देवयज्यायै ह्येनं जुषते” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३] इति।

देवस्त्वेति। कल्पः “देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्विति स्रुवेण सर्वतो मूलं पर्यणाक्त्योषधे त्रायस्वैनमित्यूर्ध्वाग्रं दर्भद्वयमन्तर्धाय स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीरिति स्वधितिना प्रहरति” इति।

मध्वा मधुरेणाऽऽज्येन।

एतदेवाभिप्रेत्याऽऽह –

“देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्याह तेजसैवैनमनक्त्योषधे त्रायस्वैनꣳ स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीरित्याह वज्रो वै स्वधितिः शान्त्यै” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

विधत्ते —

“स्वधितेर्वृक्षस्य बिभ्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः परा पतति यः प्रथमः शकलः परापतेत्तमप्या हरेत्सतेजसमेवैनमा हरति” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

स्वधितिभयात्पतितस्य वृक्षतेजस आहरणायेहाऽऽद्यशकलाहरणम्।

दिवमिति। कल्पः — “प्राञ्चं वोदञ्चं वा प्रयन्तमनुमन्त्रयते दिवमग्रेण मा लेखीरन्तरिक्षं मध्येन हिꣳसीः पृथिव्या सं भवेति” इति।

हे छिन्नवृक्ष त्वं पतन्दिवं मा लेखीर्मा विदारीः पृथिव्या संभव संयुज्यावतिष्ठस्व।

अप्रसक्तप्रतिषेधबुद्धिं वारयति —

“इमे वै लोका यूपात्प्रयतो बिभ्यति दिवमग्रेण मा लेखीरन्तरिक्षं मध्येन मा हिꣳसीरित्याहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

[[365]]

Page no. 366
प्रयतः पततः।

वनस्पत इति। कल्पः “अथाऽऽव्रश्चने हिरण्यं निधाय संपरिस्तीर्याभिजुहोति वनस्पते शतवल्शो वि रोह स्वाहेति” इति।

विधत्ते —

“वनस्पते शतवल्शो वि रोहेत्याव्रश्चने जुहोति तस्मादाव्रश्चनाद्वृक्षाणां भूयाꣳस उत्तिष्ठन्ति” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

आवृश्च्यते वृक्षो यस्मान्मूलादित्याव्रश्चनम्। भूयांसो बहवो वल्शाः शाखाविशेषाः।

सहस्रेति। कल्पः “सहस्रवल्शा वि वयꣳ रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्य” इति।

विरोहैवेत्याशीरर्थो विवक्षित इत्याह —

“सहस्रवल्शा वि वयꣳ रुहेमेत्याहाऽऽशिषमेवैतामा शास्ते ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

यं त्वेति। कल्पः — “ अन्वग्रꣳ शाखां प्रसूदयति यं त्वाऽयꣳ स्वधितिस्तेतिजानः प्रणिनाय महते सौभगायेति ” इति।

हे छिन्नवृक्ष तेतिजानस्तीक्ष्णोऽयं स्वधितिर्यं त्वां महते सौभगाय दर्शनीयत्वाय तिर्यक्शाखाछेदनेन प्रणिनाय प्रकृष्टं यूपत्वं प्रापयामास। ततस्तादृशेन त्वया छेदनान्न भेतव्यम्।

अच्छिन्न इति। कल्पः — “ अच्छिन्नो रायः सुवीर इत्यग्रं परिवासयति ” इति।

हे यूप त्वमच्छिन्नो भव। मन्त्रसामर्थ्येन च्छेदनव्यथा तव मा भूत्। कीदृशस्त्वं, सुवीरः शोभना वीरा यजमानपुत्रपौत्रादयो येन त्वया लभ्यन्ते स त्वं सुवीरः। तादृशस्त्वं रायो धनानि यजमानाय देहि। यं त्वाऽयमच्छिन्न इत्येतौ मन्त्रावुपेक्षितौ।

योऽयं यूपार्थो वृक्षच्छेदः पूर्वमुक्तस्तत्र च्छेदे छेद्यं वृक्षस्य प्रदेशं विधत्ते –

“ अनक्षसङ्गं वृश्चेत् ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

छिन्नावशिष्टस्य मूलस्योपरि गच्छतः शकटस्याक्षो यथा न प्रसज्यते तथा नीचं मूलमवस्थाप्य च्छिन्द्यात्।

[[366]]

Page no. 367
विपक्षे बाधकमाह —

“ यदक्षसङ्गं वृश्चेदध ईषं यजमानस्य प्रमायुकꣳ स्यात् ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

यदि च्छिन्ने वृक्षमूले शकटस्याक्षः प्रसज्येत तदा यजमानस्य संबन्धि गोवत्सादिकमीषाया अधो मरणशीलं भवेत्। शकटस्य प्राचीनं दीर्घकाष्ठमीषा

शाखाया यूपार्थं छेदनं निन्दति —

“ यं कामयेताप्रतिष्ठितः स्यादित्यारोहं तस्मै वृश्चेदेष वै वनस्पतीनामप्रतिष्ठितोऽप्रतिष्ठित एव भवति ” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३] इति।

वृक्षमारुह्य जायत इत्यारोहः शाखा। स च भूमावनुत्पन्नत्वादप्रतिष्ठितः। तस्य यूपत्वे यजमानोऽप्रतिष्ठित एव भवति।

अपर्णमपि निन्दति —

“ यं कामयेतापशुः स्यादित्यपर्णं तस्मै शुष्काग्रं वृश्चेदेव वै वनस्पतीनामपशव्योऽपशुरेव भवति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

वनस्पतीनां मध्य एव पर्णरहितः शुष्काग्रश्चापशव्यः पशुभ्यो न हितः।

बहुपर्णं विधत्ते —

‘ यं कामयेत पशुमान्त्स्यादिति बहुपर्णं तस्मै बहुशाखं वृश्चेदेष वै वनस्पतीनां पशव्यः पशुमानेव भवति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

भूमौ समप्रदेशे स्वबीजादुत्पन्नं विधत्ते —

“ प्रतिष्ठितं वृश्चेत्प्रतिष्ठाकामस्यैष वै वनस्पतीनां प्रतिष्ठितो यः समे भूम्यै स्वाद्योने रूढः प्रत्येव तिष्ठति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

स्वाद्योनेरित्यनेन वृक्षजन्या शाखा व्यवर्त्यते।

पश्चिमदिश्यानतं विधत्ते —

“ यः प्रत्यङ्ङुपनतस्तं वृश्चेत्स हि मेधमभ्युपनतः ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

मेधो यज्ञः। स चोत्तरवेद्यां क्रियमाणो यूपस्थानात्प्रत्यङ् भवति। अतो मेधमभिलक्ष्यैवोपनतः।

यूपस्य काम्यानि परिमाणानि विधत्ते —

[[367]]

Page no. 368
“ पञ्चारत्निं तस्मै वृश्चेद्यं कामयेतोपैनमुत्तरो यज्ञो नमेदिति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञ उपैनमुत्तरो यज्ञो नमति षडरत्निं प्रतिष्ठाकामस्य षड् वा ऋतव ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठति सप्तारत्निं पशुकामस्य सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशूनेवाव रुन्धे नवारत्निं तेजस्कामस्य त्रिवृता स्तोमेन संमितं तेजस्त्रिवृत्तेजस्व्येव भवत्येकादशारत्निमिन्द्रियकामस्यैकादशाक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुगिन्द्रियाव्येव भवति पञ्चदशारत्निं भ्रातृव्यवतः पञ्चदशो वज्रो भ्रातृव्याभिभूत्यै सप्तदशारत्निं प्रजाकामस्य सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्या एकविꣳशत्यरत्नीं प्रतिष्ठाकामस्यैकविꣳशः स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

चतुर्विंशतिरङ्गुलयोऽरत्निः। उत्तरो यज्ञः सोमविकृतिः।

विधत्ते —

“ अष्टाश्रिर्भवत्यष्टाक्षरा गायत्री तेजो गायत्री गायत्री यज्ञमुखं तेजसैव गायत्रिया यज्ञमुखेन संमितः ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

गायत्र्यास्तेजस्त्वमग्निना सहोत्पन्नत्वात्। यज्ञमुखत्वं प्रातःसवने प्रयोज्यत्वात्। अतोऽष्टसंख्याद्वारा तेजोगायत्रीयज्ञमुखैः समानो भवति। तस्मात्तक्षणेन यूपस्याष्टावश्रयः कार्याः।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

“ अति वृक्षं मन्त्रयित्वा तं त्वा यूपतरुं स्पृशेत्।
देवस्तन्मूलमभ्यज्य ह्योष दर्भान्तरायतः ॥१॥
स्वधि च्छिन्द्याद्दिवं प्राच्यां पातयेद्वन शेषिते।
मूले हुत्वा सहेत्यात्मस्पर्शो यं त्वाऽङ्गकानि च।
अच्छीत्यग्रं च संछिन्द्याद्दश मन्त्रा उदीरिताः ॥२॥ इति।

अथ मीमांसा।

पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“ यूपच्छेदापकर्षः किं तदन्ते श्रुत एव वा।
प्रयाजवत्तदन्तत्वान्नयनं चापकृष्यताम्॥
अग्नीषोमप्रणयनं सौमिकं पाशुकी छिदा।
प्रयाजाघारवैषम्याच्छ्रुतमात्रापकर्षणम् ”॥ इति।

ज्योतिष्टोमे वैसर्जनहोमकाले प्राचीनवंशगतो वह्निराग्नीध्रीये प्रणेतव्यः। सो-

[[368]]

Page no. 369
मश्च प्राचीनवंशे पूर्वं स्थापित इदानीं हविर्धाने प्रणेतव्यः। तयोरुभयोः प्रणयनादूर्ध्वं यूपच्छेद आम्नातः। तदेतत्सर्वं सुत्यादिनात्प्राचीन औपवसथ्ये दिने प्राप्तम्। तत्र यूपच्छेदो दिनत्रयात्पूर्वस्मिन्दीक्षाकालेऽपकृष्टः। दीक्षासु यूपं छिनत्तीति तद्विधानात्। तम्मिन्नपकृष्टे प्रयाजन्यायेन तदन्ताङ्गसमूहस्यापकर्षात्प्रणयनमप्यपकृष्यतामिति प्राप्ते ब्रूमः – प्रयाजाधारादीनामेकमेव प्रधानं प्रत्यङ्गत्वेनैकप्रयोगन्तःपातित्वादवश्यंभावी परस्परक्रम इति प्रयाजापकर्षे तदन्ताङ्गसमूहापकर्षो युक्तः। इह तु प्रणयनं सोमयागाङ्गम्। यूपच्छेदस्त्वग्नीषोमीयपशोरङ्गमिति प्रणयनच्चेदनयोर्नान्योन्यक्रमोऽपेक्षितः। तस्माछ्रुतस्य यूपच्छेदनमात्रस्यापकर्षः।

एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“ अग्नीषोमीयमुख्येषु यूपो भिन्नोऽथ तन्त्रता।
उपदेशातिदेशाभ्यां भिन्नो नो कालभेदतः ”॥ इति।

ज्योतिष्टोमे पशवोऽग्नीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यास्त्रयो विहिताः। तेषु यूपभेदो युक्तः। कुतः। अग्नीषोमीये प्रत्यक्षवचनेन तदुपदेशादितरयोश्चोदकाभ्यामतिदेशादिति प्राप्ते ब्रूमः — न तावदग्नीषोमीयपशोः कर्मणः काले यूपस्योत्पत्तिः। (किंतु) ततः प्रागेव यूपोत्पत्तिकालः। दीक्षासु यूपं छिनत्ति क्रीते वा राजनीति तत्कालविधानात्। अत आधानवत्सर्वार्थत्वं संभवति। यथा स्वकाले संपन्नमाधानं तत्तद्वाक्यविशेषैस्तेषु तेषु कर्मसु संबध्यते तथा स्वकाले छेदनादिना निष्पन्नो यूपः प्रत्यक्षचोदकोक्तिभ्यां तत्र तत्र विनियुज्यते। तस्मात्तन्त्रेण यूपः संपादनीयः।

तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम् —

“ यूपैकादशिनी यूपाहुतेर्भेदोऽथ तन्त्रता।
सामीप्यभेदादाद्योऽन्त्यः सामीप्यं दृष्टिगं यतः ”॥ इति।

यूपैकादशिन्यां चोदकप्राप्ता यूपाहुतिः प्रतियूपं भिद्यते। कुतः। यूपस्यान्तिकेऽग्निं मथित्वा यूपाहुतिं जुहोतीति तद्विधानात्सामीप्यानां च भेदादिति प्राप्ते ब्रूमः — न तावदत्यन्तसामीप्यं संभवति यूपदाहप्रसङ्गात्। अतो यावता व्यवधानेन यूपा दृष्टिगोचरा भवन्ति तावतो देशस्य समीपत्वमभ्युपेयम्। तथा सति देशैक्यसंभवादाहुतेस्तन्त्रता।

[[369]]

Page no. 370
षष्ठस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —

“ अमुख्ये संस्कृते मुख्यलाभे किं ग्राह्यमेतयोः।
अमुख्यस्तक्षणाद्यूपः खादिरस्तक्षणात्पुनः ”॥ इति।

यदा यूपार्थं खदिरमलब्ध्वा कदरे तक्षणादिसंस्कृते सति पश्चान्मुख्यः खदिरो यदि पशुनियोजनात्प्रागेव लभ्यते तदा तक्षणादिसंस्कृतः प्रतिनीधिः कदर एव ग्राह्यः, असंस्कृतात्संस्कृतस्य प्रशस्तत्वादिति चेन्त्मैवम्। मुख्ये खदिरे लब्धे पुनस्तक्षणादिसंस्कारः कर्तव्यः। तथा सति संस्कृतस्य मुख्यस्य लाभात्प्रतिनिधिः संस्कृतोऽपि परित्याज्यः।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“ पशौ नियुक्ते खदिरलाभे कार्यं पुनर्न वा।
साद्गुण्याय पुनः कार्यं मुख्यावृत्तिर्गुणान्न हि ”॥ इति।

यदा संस्कृते प्रतिनिधौ पशुर्नियुज्यते तत ऊर्ध्वं खदिरो यदि लभ्येत तदाऽपि पूर्वन्यायेन मुख्यलाभात्साद्गुण्याय मुख्ये यूपे पुनर्नियोजनं कार्यमिति चेन्मैवम्। गुणभूतो यूपः, पशुनियोजनं प्रधानं, न हि गुणानुसारेण प्रधानस्याऽऽवृत्तिर्युक्ता। त्समान्न नियोजनं पुनः कार्यम्।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“ अमुख्यमुख्ये संस्कारयोग्यायोग्ये तदा तु किम्।
आद्यो बहुगुणालोपान्न मुख्यायास्तु लोपनम् ”॥ इति।

यदाऽमुख्यः कदरः स्थूलत्वात्तक्षणादिसंस्कारयोग्यः, मुख्यस्तु खदिरः सूक्ष्मत्वादयोग्यस्तदा तक्षणादिबहुगुणलोपो मा भूदिति प्रतिनिधिरेवाऽऽदरणीय इति चेन्मैवम्। मुख्यसिद्धये गुणलोपस्य सोढुं शक्यत्वात्। तस्मात्कृशोऽपि मुख्य एवोपादेयः।

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —

“ नियोजनेऽप्ययोग्यश्चेत्खदिरः किं तदा भवेत्।
मुख्यत्वेन स एव स्यात्तद्वैयर्थ्येन हीतरः ”॥ इति॥

यदा त्वत्यन्तकृशत्वात्तक्षणादिरहितोऽपि खदिरो नियोजनेऽप्ययोग्यस्तदाऽपि मुख्यत्वात्खदिर एवोपादेय इति चेन्मैवम्। उपात्तस्य प्रयोजनाभावान्नियोजनयोग्यः प्रतिनिधिरेव ग्राह्यः।

[[370]]

Page no. 371
अत्र नास्ति च्छन्दः।।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥

०६

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।

पृ॒थि॒व्यै त्वा॒ऽन्तरि॑क्षाय त्वा दि॒वे त्वा॒
शुन्ध॑तां लो॒कः पि॑तृ॒षद॑नो॒ यवो॑ऽसि य॒वया॒स्म-
द्द्वेषो॑ य॒वयारा॑तीः पितृ॒णाꣳ सद॑नमसि स्वावे॒-
शो॑ऽस्यग्रे॒गा ने॑तृ॒णां वन॒स्पति॒रधि॑ त्वा
स्थास्यति॒ तस्य॑ वित्ताद्दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑ऽ-
नक्तु सुपिप्प॒लाभ्य॒स्त्वौष॑धीभ्य॒ उद्दिव॑ꣳ
स्तभा॒नाऽन्तरि॑क्षं पृण पृथि॒वीमुप॑रेण दृꣳह॒ ते
ते॒ धामा॑न्युश्मसि [१] ग॒मध्ये॒ गावो॒ यत्र॒
भूरि॑शृङ्गा अ॒यासः॑। अत्राह॒ तदु॑रुगा॒यस्य॒
विष्णोः॑ पर॒मं प॒दमव॑ भाति॒ भूरेः॑। विष्णोः॒
कर्मा॑णि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे। इन्द्र॑स्य॒
युज्यः॒ सखा॑। तद्विष्णोः॑ पर॒मं प॒दꣳ सदा॑
पश्यन्ति सू॒रयः॑। दि॒वीव॒ चक्षु॒रात॑तम्। ब्र॒ह्म॒-
वनिं॑ त्वा क्षत्रा॒वनि॑ꣳ सुप्रजा॒वनि॑ꣳ रायस्पोष॒-
वनिं॒ पर्यू॑हाभि॒ ब्रह्म॑ दृꣳह क्ष॒त्रं दृ॑ꣳह प्र॒जां
दृ॑ꣳह रा॒यस्पोषं॑ दृꣳह परि॒वीर॑सि॒ परि॑ त्वा॒
दैवी॒र्विशो॑ व्ययन्तां॒ परी॒मꣳ रा॒यस्पोषो॒ यज॑-

[[371]]

Page no. 372
मानं मनुष्या॑ अ॒न्तरि॑क्षस्य त्वा॒ साना॒वव॑
गूहामि [२] ॥

(उ॒श्म॒सी॒ पोष॒मेका॒न्नवि॑ꣳ शतिश्च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥
(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।

पञ्चमेऽनुवाके यूपच्छेदो वर्णितः। छिन्नस्य यूपस्य स्थापनं षष्ठेऽनुवाके वर्ण्यते।

पृथिव्या इति। कल्पः — “ यूप एष प्रक्षालितः प्रपन्नः संपन्नचषालः प्रागवटादुपशेते तमुत्तरेणाऽऽहवनीयं तिष्ठन्पराञ्चं प्रोक्षति पृथिव्यै त्वाऽन्तारिक्षाय त्वा दिवे त्वेति ” इति।

प्रोक्षामीति शेषः। चषालो यूपाग्रे प्रतिमुच्यमानः कटकः।

लोकत्रयाभिमानिदेवताप्रीत्यर्थं प्रोक्षणमित्वाह —

“ पृथिव्यै त्वाऽन्तारिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्याहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः प्रोक्षति ” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४] इति।

नात्रौदुम्बर्या इवाग्रमारभ्याधोमुखप्रोक्षणं किंतु मूलमारभ्योर्ध्वमुखमिति विधत्ते —

‘ पराञ्चं प्रोक्षति पराङिव हि सुवर्गो लोकः ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

शुन्धतामिति। कल्पः — ‘ अवटेऽपोऽवनयति शुन्धतां लोकः पितृषदन इति, यवान्प्रस्कन्दयति यवोऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीरिति, बर्हिर्हस्तं व्यतिषज्यावस्तृणाति पितृणाꣳ सदनसीति ” इति।

यूपस्थापनार्थो योऽवटस्तास्मिन्प्रोक्षणशेषं निनीय यवान्प्रक्षिप्य बर्हिर्मुष्टेरर्धं प्रागग्रमर्धमुदगग्रमित्येवं व्यतिषज्य वर्हिरवस्तृणीयात्।

एतानर्थान्विधत्ते —

‘ क्रूरीमव वा एतत्करोति यत्खनत्यपोऽव नयति शान्त्यै यवमतीरव नय-

[[372]]

Page no. 373
त्यूर्ग्वै यवो यजमानेन यूपः संमितो यावानेव यजमानस्तावतीमेवास्मिन्नूर्जं दधाति पितृणाꣳ सदनमसीति ब्रर्हिरव स्तृणाति पितृदेवत्यꣳ ह्येतद्यन्निखातं यद्बर्हिरनवस्तीर्य मिनुयात्पितृदेवत्यो निखातः स्याद्बर्हिरवस्तीर्य मिनोत्यस्यामेवैनं मिनोति, ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

यद्यप्यत्र यूपावटखननं नाऽऽम्नातं तथाऽप्यौदुम्बर्यामाम्नातं तस्येहानुवृत्तिमभिप्रेत्य यत्खनतीत्यनूद्यते। तदनुवृत्तये समानविषयत्वं प्रत्यभिज्ञापयितुं तत्र विहितमप्यवनयनादिकं पुनरत्र विधीयते।

स्वावेश इति। कल्पः – “ यूपशकलमवास्यति स्वावेशोऽस्यग्रेगा नेतृणां वनस्पतिरधि त्वा स्थास्यति तस्य वित्तादिति ” इति।

शोभन आवेशो यूपोवस्थितिलक्षणो यस्मिन्प्रथमशकले स स्वावेशः। हे शकल त्वं स्वावेशोऽसि। यूपस्य त्रयो नेतारः प्रथमशकलः स्वरुश्चषालश्चेति। तेषां नेतृणां मध्ये त्वमग्रेगा प्रथमभावी। वनस्पतिरूपो यूपस्त्वामधिष्ठास्यति। तस्य वित्तात्, तं यूपमनुजानीहि।

विधत्ते —

“ यूपशकलमवास्यति सतेजसमेवैनं मिनोति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

यत्पूर्वोक्तं स्वधितेर्वृक्षस्य बिभ्यतः प्रथमेन शकलेन सह तेजः परापततीति शकले प्रक्षिप्ते सति तेन तेजसा सहितमेवैनं यूपं स्थापितवान्भवति।

देवस्त्वेति। कल्पः — “ अथ प्रवृह्य चषालं यूपस्याग्रमनक्ति देवस्त्वा सविविता मध्वाऽनक्त्विति ” इति।

मध्वा मधुरेण तेजोरूपेणाऽऽज्येन।

तदिदं दर्शयति —

“ देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्याह तेजसैवैनमनक्ति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

सुपिप्पलाभ्य इति। कल्पः – “ अन्तरश्च बाह्यतश्च स्वभ्यक्तं कृत्वा चषालं प्रतिमुञ्चति सुपिप्पलाभ्य इति ” इति।

यूपस्याग्रभागः पूर्वमाच्छिन्नो रायः सुवीर इति मन्त्रेण च्छिन्नस्तेन निष्पा-

[[373]]

Page no. 374
दितश्चतुरङ्गुलोछ्रितः सच्छिद्रश्चषालः। हे चषाल त्वां यूपाग्रे प्रतिमुञ्चामि। किमर्थम्। शोभनफलसंयुक्तौषध्यर्थम्।

विधत्ते —

“ सपिप्पलाभ्यस्त्वौषधीभ्य इति चषालं प्रति मुञ्चति तस्माच्छीर्षत ओषधयः फलं गृह्णन्ति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

यस्मात्फलार्थमग्रे चषालः प्रतिमुक्तस्तमस्माच्छिरस्यग्रे फलग्रहणम्।

विधत्ते —
“ अनक्ति तेजो वा आज्यं यजमानेनाग्निष्ठाऽश्रिः संमिता यदग्निष्ठामश्रिमनक्ति यजमानमेव तेजसाऽनक्त्यान्तमनक्त्यान्तमेव यजमानं तेजसाऽनक्ति ” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४ ] इति।

तक्षणेन निष्पादितास्वष्टासु यूपाश्रिषु मध्ये येयमाहवनीयाग्निसमीपे स्थिता साऽग्निष्ठा तामाज्येनानक्ति। तदिदमञ्जनममन्त्रकमिति बौधायनस्य मतम्। अथ स्रुवेणाग्निष्ठामश्रिमभिघारयन्नाह यूपायाज्यमानायानुब्रूहीत्येतावत एवाभिधानात्।

आपस्तम्बस्तु समन्त्रकतामाह – “ देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्विति स्रुवेण संततमविच्छिन्दन्नग्निष्ठामश्रिमनक्त्योपरात् ” इति।

अवटे क्षिप्यमाणो मूलभाग उपरम्। मूलतोऽतष्टमुपरमिति।

विधत्ते —

“ सर्वतः परि मृशत्यपरिवर्गमेवास्मिन्तेजो दधाति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

यजमाने कमप्यवयवमवर्जयित्वा तेजो दधाति।

अद्दिवमिति। कल्पः – ‘ उच्छ्रयत्युद्दिवꣳ स्तभानाऽन्तरिक्षं पृण पृथिवीमुपरेण दृꣳहोति ” इति।

वाक्यत्रयप्रयोजनमाह —

“ उद्दिवꣳ स्तभानाऽन्तरिक्षं पृणेत्याहैषां लोकानां विधृत्यै ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

बौधायनः — “ अथैनं वैष्णवीभ्यामृग्भ्यां कल्पयति ते ते धामानि विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यां स यत्राग्निष्ठामश्रिमाहवनीये संपादयति तद्यूपस्य चषालं परीक्षयति तद्विष्णोः परमं पदꣳ सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततमिति ” इति।

[[374]]

Page no. 375
आपस्तम्बः — “ ते ते धामानीत्यवटेऽवदधाति विष्णोः कर्माणि पश्यतेति द्वाभ्यामाहवनीयेनाग्निष्ठाꣳ संमिनेति ” इति।

आद्यो मन्त्र एवमाम्नातः —

ते ते धामानीति। ते तानि, ते तव धामानि स्थानानि उश्मसि कामयामहे गमध्ये गन्तुं, गावो गन्तारः, भूरिशृङ्गा बहुदीप्तयः, अयासोऽनपायाः, अह, एव। उरगायस्य महात्मभिर्गीयमानस्य, भूरेर्महतः। हे यूपाभिमानिन्विष्णो तव तानि स्थानानि गन्तुं कामयामहे। येषु गन्तारो बहुदीप्तयो वर्तन्ते न कदाचिदपयन्ति। एष्वेव स्थानेषु महात्मभिर्गीयमानस्य महतो विष्णोस्तत्परमं पदमवभाति। तादृशस्थानप्राप्तिहेतवे कर्मणे यूपोऽस्मिन्नवटे तिष्ठतु।

विधत्ते —

‘ वैष्णव्यर्चा कल्पयति वैष्णवो वै देवतया यूपः स्वयैवैनं देवतया कल्पयति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।

ते ते धामानीत्यसौ वैष्णवी। कल्पयति उच्छ्रयेत्।

मन्त्रान्तरं त्वेवमाम्नातम् —

विष्णोरिति। हे जना विष्णोः कर्माणि सृष्टिस्थितिसंहारचरितानि पश्यत, यतो यैः कर्मभिर्व्रतानि भवदीयलौकिकवैदिककर्माणि पस्पशे सृष्टवान्निर्मितवान्। स विष्णुरिन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा।

तद्विष्णोरिति। तद्विष्णोरिति मन्त्रस्यायमर्थः — सूरयो विद्वांसो वेदान्तपारंगता विष्णोस्तत्परमं पदं स्वरूपं सदा पश्यन्ति। कीदृशं दिव्याकाशे निरावरणे प्रसृतं चक्षुरिवाऽऽततं व्याप्तम्। तादृशस्य विष्णोरनुग्रहाद्वैष्णवस्य यूपस्याग्निष्ठामश्रिमाहवनीयेन संमितां स्थापयामीत्यर्थः।

अस्मिन्स्थापने विष्णोः कर्माणि तद्विष्णोरिति मन्त्रद्वयं विनियुङ्क्ते —

‘ द्वाभ्यां कल्पयति द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

ते ते धामानीत्यादीनां त्रयाणां मन्त्राणां पदार्था उपेक्षिताः।

अग्निष्ठाश्रिस्थापने पूर्वपक्षं दर्शयति —

‘यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्धयेयमित्यग्निष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयादित्थं वेत्थं वाऽति नावयेत्तेजसैवैनं देवताभिरिन्द्रियेण व्यर्धयति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

[[375]]

Page no. 376
तक्षणवेलायामष्टास्वश्रिषु कांचिदाश्रिमियमाग्निष्ठेति प्रज्ञातां कुर्यात्। तामश्रिं यूपस्य पश्चिमभागे स्थितादा(तमा)हवनीयमतिलङ्घ्य दक्षिणत उत्तरतो वा नावयेत्प्रापयेत्। तथा सति तेजआदिभिर्व्यर्धयति वियोजयति।

सिद्धान्तं दर्शयति —

‘ यं कामयेत तेजसैनं देवताभिरिन्द्रियेण समर्धयेयमित्यग्निष्ठां तस्याश्रिमाहवनीयेन सं मिनुयात्तेजसैवैनं देवताभिरिन्द्रियेण समर्धयति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

संमिनुयात्संमुखां स्थापयेत्।

ब्रह्मवनिमिति। कल्पः — ‘ अथैनं प्रदक्षिणं पर्यूहति ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रावनिꣳ सुप्रजावनिꣳ रायस्पोषवनिं पर्यूहामीति, मैत्रावरुणदण्डेन संहन्ति ब्रह्म दृꣳह क्षत्रं दृꣳह प्रजां दृꣳह रायस्पोषं दृꣳहेति ’ इति।

मन्त्रयोः स्पष्टार्थतां दर्शयति —

‘ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिमित्याह यथायजुरेवैतत्” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

परिवीरिति। कल्पः — ‘ प्रदक्षिणं परिव्ययति परिवीरसि परि त्वा दैवीर्विशो व्ययन्तां परीमꣳ रायस्पोषो यजमानं मनुष्या इति ’ इति।

हे यूप त्वं परिवीरसि परितो रशनया वीतो वेष्टितोऽसि। दैवीर्विशो देवसंबन्धिन्यः प्रजा मरुद्गणादयस्त्वां परितो व्ययन्तां वेष्टयन्तु। तद्वदिमं यजमानं धनपुत्रभृत्यादिमनुष्याश्च परिव्ययन्तु।

अन्तरिक्षस्येति। कल्पः — ‘ स्वरुमादायान्तरिक्षस्य त्वा सानावव गूहामीत्युत्तरेणाग्निष्ठां मध्यमे रशनागुणेऽवगूहति ’ इति।

हे स्वरो त्वामन्तरिक्षलोकमध्यवर्तिनो रशनागुणस्य सानौ पार्श्वेऽवगूढं करोमि मन्त्रयोरर्थ उपेक्षितः।

विधत्ते —

‘ परि व्ययत्यूर्ग्वै रशना यजमानेन यूपः संमिता यजमानमेवोर्जा समर्धयति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

ओषधिविशेषैर्दर्भैरुत्पन्नत्वाद्रशनाया ऊर्ग्रूपत्वम्। तया यूपस्य संबन्धे सति यूपप्रमाणहेतुर्यजमान एवान्नेन समृद्धो भवति।

[[376]]

Page no. 377
रशनाया मध्यमगुणस्य देशं विधत्ते

‘नाभिदघ्ने परि व्ययति नाभिदघ्न एवास्मा ऊर्जं तधाति तस्मान्नाभिदघ्न ऊर्जा भुञ्जते’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

अस्मा अस्य यजमानस्य नाभिदघ्न उदर ऊर्जं स्थापयति। ततः सर्वे तत्रोर्जा भुञ्जते भुक्तामूर्जं धारयन्ति।

नाभिदघ्नप्रशंसार्थं निन्द्यं पक्षमुपन्यस्यति —

‘यं कामयेतोर्जैनं व्यर्धयेयमित्यूर्ध्वां वा तस्यावाचीं वाऽवोहेदूर्जैवैनं व्यर्धयति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

उदरसदृशान्नाभिदघ्नादूर्ध्वमधो वा रशनावेष्टने यजमानमन्नेन वियोजयति।

कामनाभेदेन देशविशेषं विधत्ते —

‘यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादित्यवाचीमवोहद्वृष्टिमेव नियच्छति यदि कामयेतावर्षुकः स्यादित्यूर्ध्वामुदूहेद्वृष्टिमेवाद्यच्छति’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

नाभिदघ्नदेशादवाचीनमधोदेशे बद्धां पुनरप्यवोहेदपकर्षेत्तेन वृष्टिं नियच्छति न्यग्भावेन प्रवर्तयति। ऊर्ध्वप्रदेशे बद्धां पुनरप्युदूहेदुत्कर्षेत्तेन वृष्टिमुद्यच्छति ऊर्ध्वं प्रवर्तयति निवारयतीत्यर्थः।

यूपं सर्वदेवताप्रीतिहेतुतया स्तौति —

‘ पितॄणां निखातं मनुष्याणामूर्ध्वं निखातादा रशनाया ओषधीनाꣳ रशना विश्वेषां देवानामूर्ध्वꣳ रशनाया आ चषालादिन्द्रस्य चषालꣳ साध्यानामतिरिक्तꣳ स वा एष सर्वदेवत्यो यद्यूपो यद्यूपं मिनोति सर्वा एव देवताः प्रीणाति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

निखातमुपरं पितॄणां प्रियं, निखातरशनादेशयोर्मध्यं मनुष्याणां रशनादेश ओषधीनां, तद्देशचषालयोर्मध्यं विश्वेषां देवानां चषालदेश इन्द्रस्य, अतिरिक्तं तु साध्यानाम्। तच्च सूत्रे दर्शितम् — ‘ यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं तावदूर्ध्वं चषालाद्यूपस्यातिरिक्तं द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वा ’ इति।

पुनरपि स्वर्गलोकावगतिहेतुतया यूपं स्तौति —

यज्ञेन वै देवाः सुवर्गं लोकमायन्तेऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वाभविष्यन्तीति ते

[[377]]

Page no. 378
यूपेन योपयित्वा सुवर्गं लोकमायन्तमृषयो यूपेनैवानु प्राजानन्तद्यूपस्य यूपत्वं यद्यूपं मिनोति सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४] इति।

देवाः पुरा कदाचिद्यज्ञं कृत्वा तेन यज्ञेन स्वर्गं गच्छन्तो मनुष्या अप्यस्मानन्वागत्यास्मत्सदृशास्ते भविष्यन्तीति मत्वा यूपेन मनुष्यान्योपयित्वा मोहयित्वा स्वयमेव स्वर्गं गताः। यूपः सर्वदेवत्य इत्यज्ञात्वा काष्ठमात्ररूप इति बुद्धिर्मोहः। ऋषयस्तु यूपमाहात्म्यस्यातीन्द्रियस्यापि द्रष्टारस्तेनैव विदिततत्त्वेन यूपेन देवाननु तं स्वर्गं प्रज्ञातवन्तः। तत्तस्मान्मनुष्यमोहनहेतुत्वाद्यूपस्य यूपत्वं यूपनाम संपन्नम्। ‘ यू(यु)प विमोहने ’ इत्यस्माद्धातोर्यूपशब्दो निष्पन्नः। एवं च सति विदतमाहात्म्यस्य यूपस्य स्थापनेन स्वर्गः प्रज्ञायते।

आहवनीयात्पूर्वदेशे यूपस्थापनाय विधत्ते —

‘ पुरस्तान्मिनोति पुरस्ताद्धि यज्ञस्य प्रज्ञायते प्रज्ञातꣳ हि तद्यदतिपन्न आहुरिदं कार्यमासीदिति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

अत्र सूत्रम् — ‘अग्रेणाऽऽहवनीयं यूपावटं परिलिखत्यर्धमन्तर्वेद्यर्धं बहिर्वेदि’ इति।

विधिवाक्ये पुरस्ताच्छब्दः पूर्वदेशवाची। अर्थवादे तु पूर्वकालवाची। यज्ञस्य संबन्धि यत्कर्तव्यमङ्गजातं तत्सर्वमनुष्ठानात्पूर्वमेव प्रज्ञायते। तथा च ब्राह्मणान्तरे — ‘आ चतुर्थात्कर्मणोऽभिसमीक्षेतेदं करिष्यामीदं करिष्यामि’ इति। यत्तु पूर्वं न ज्ञातं तत्पश्चाद्बुद्धमपि सदज्ञातमेव यस्माल्लोके विस्मरणेनान्यथाकरणेन वा कस्मिंश्चिदनुष्ठेयेऽतिपन्ने विनष्टे सति पश्चात्क्लिश्यन्त आहुरिदं गमनादिकमध्ययनादिकं वा तस्मिन्नेव दिने कार्यमासीन्न चास्माभिस्तदानीं प्रज्ञातमिति। तस्मात्पूर्वकालस्य प्रज्ञानार्हत्वेन प्रशस्तत्वात्पूर्वदेशोऽपि पूर्वत्साम्येन प्रशस्तः।

यदुक्तं चषालादतिरिक्तं साध्यानामिति तत्समर्थ्यते —

“ साध्या वै देवा यज्ञमत्यमन्यन्त तान्यज्ञो नास्पृशत्तान्यद्यज्ञस्यातिरिक्तमासीत्तदस्पृशदतिरिक्तं वा एतद्यज्ञस्य यदग्नावग्निं मथित्वा प्रहरत्यतिरिक्तमेतद्यूपस्य यदूर्ध्वं चषालत्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

साध्यनामका देवाः पुरा यज्ञं क्लृप्तं यज्ञभागमतिलङ्घ्याधिको भागोऽस्मा

[[378]]

Page no. 379
कमस्त्वित्यमन्यन्त। तानधिकं लिप्समानान्यज्ञो नास्पृशत्। तर्हि किमस्पृशत्। यद्यज्ञस्यातिरिक्तमिहाऽऽसीत्तत्तानस्पृशत्। किमतिरिक्तम्। यदग्नावग्निं मथित्वा प्रहरणमस्ति एतदन्ययज्ञेऽभावादिहातिरिक्तम्। यदपि चषालादूर्ध्वं यूपाग्रमेतदपि यजमानपरिमाणादधिकत्वादतिरिक्तम्। तदुभयं साध्यानां प्रीतिहेतुः।

यूपप्रसङ्गात्स्वकाले स्वरुहोमं विधत्ते —

‘ देवा वै सꣳस्थिते सोमे प्र स्रुचोऽहरन्प्र यूपं तेऽमन्यन्त यज्ञवेशसं वा इदं कुर्म इति ते प्रस्तरꣳ स्रुचां निष्क्रयणमपश्यन्त्स्वरुं यूपस्य सꣳस्थिते सोमे प्र प्रस्तरꣳ हरति जुहोति स्वरुमयज्ञवेशसाय ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

पुरा देवाः समाप्ते सोमयज्ञे स्रुचो यूपं चाग्नौ प्राहरन्नग्नौ प्रहर्तुं संकल्पितवन्तः। ततो यज्ञविनाशो मा भूदिति विचार्य प्रस्तरेण स्रुचः स्वरुणा यूपं च निष्क्रीतवन्तः। तस्मात्सोमसमाप्तौ प्रस्तरमग्नौ प्रहरेत्स्वरुं च जुहुयात्। स्वरुर्यूपतक्षणे प्रथमः शकलः। तथा च सूत्रम् —

‘ अवतक्षणानां स्वरुमधिमन्थनशकलम् ’ इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः —

‘ पृथिषट्कं पुरेवात्र स्वावे प्रथमपातितम्।
शकलं चावटे क्षिप्त्वा देवोऽग्निष्ठाश्रिकाञ्चनम् ॥१॥
सुप्यारोपश्चषालाग्रे ह्युद्दि यूपं समुच्छ्रयेत्।
ते तेऽवटे क्षिपेद्विष्णोर्द्वाभ्यां यूपस्य कल्पनम् ॥२॥
ब्रह्मद्वयं गतं यूपो [पे] रज्ज्वा संवेष्टनं परि।
अन्त स्वरुं तत्र गूहेदिति सप्तदशेरिताः ॥३॥ ” इति।

अथ मीमांसा।

तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् —

अन्तर्वेदि मिनोत्यर्धं यूपाङ्गमुत लक्षयेत्।
देशं यूपाङ्गभावेन वेदिभागोऽत्र चोद्यते॥
बहिर्वेद्यर्धमित्येतद्वाक्यं भिद्येत तद्विधौ।
मीयमानस्य यूपस्य तावान्देशोऽत्र लक्ष्यते ” इति॥

[[379]]

Page no. 380
अग्नीषोमीये पशौ यूपं मिनोतीति प्रकृत्य श्रूयते — ‘अर्धमन्तर्वेदि मिनोत्यर्धं बहिर्वेदि ’ इति।

यूपं स्थापयितुं कियाद्विस्तारवानवटोऽपेक्षित इति बुभुत्सायां तन्निर्णयायैतन्मूलस्य स्थौल्यमङ्गुल्यादिभिर्मातव्यम्। तस्य च मीयमानस्य वेद्यभ्यन्तरभागोऽङ्गत्वेन विधीयत इति चेन्मैवम्। यथा संस्कृतो वेद्यभ्यन्तरभागोऽधर्मन्तर्वेदीत्यनेन वाक्येन विधीयते तद्वदसंस्कृतो वेदिबहिर्भागोऽप्यर्धं बहिर्वेदीत्यनेन वाक्येन विधातव्यः। ततो वाक्यं भिद्येत। यदा तु वेदेरभ्यन्तरबाह्यभागाभ्यामुपलक्षितोऽसंस्कृतो लौकिको देशो मीयमानयूपोचितो विधीयते तदा नास्ति वाक्यभेदः। तस्माल्लौकिकदेश एवात्र यूपाङ्गत्वेन विधीयते न तु संस्कृतवेदिभागः।

अथ च्छन्दः —

ते ते धामानीति त्रिष्टुप्। विष्णोः कर्माणि तद्विष्णोरित्युभे गायत्र्यौ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥

०७

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।

इ॒षे त्वो॑प॒वीर॒स्यूपो॑ दे॒वान्दैवी॒र्विशः॒ प्रागु॒-
र्वह्नी॑रु॒शिजो॒ बृह॑स्पते धा॒रया॒ वसू॑नि ह॒व्या
ते॑ स्वदन्तां॒ देव॑ त्वष्ट॒र्वसु॑ रण्व॒ रेव॑ती॒ सम॑ध्वम॒-
ग्नेर्ज॒नित्र॑मसि॒ वृष॑णौ स्थ उ॒र्वश्य॑स्या॒युर॑सि
पुरू॒रवा॑ घृ॒तेना॒क्ते वृष॑णं दधातां गाय॒त्रं छन्दोऽ-
नु॒ प्र जा॑यस्व॒ त्रैष्टु॑भं॒ जाग॑तं॒ छन्दोऽनु॒ प्र-
जा॑यस्व॒ भव॑तम् [१] नः॒ सम॑नसौ॒ समो॑क-
सावरे॒पसौ॑। मा य॒ज्ञꣳ हि॑ꣳ सिष्टं॒ मा य॒ज्ञप॑तिं

[[380]]

Page no. 381
जातवेदसौ शि॒वौ भ॑वतम॒द्य नः॑। अ॒ग्नाव॒ग्नि-
श्च॑रति॒ प्रवि॑ष्ट॒ ऋषी॑णां पु॒त्रो अ॑धिरा॒ज ए॒षः।
स्वा॒हा॒कृत्य॒ ब्रह्म॑णा ते जुहोमि॒ मा दे॒वानां॑
मिथु॒या क॑र्भाग॒धेय॑म् (३) ॥

(भव॑त॒मेक॑त्रिꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥

(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।

षष्ठेऽनुवाके यूपस्थापनमुक्तम्। तस्मिन्यूपे पशुं नियोक्तुमुपाकरणमस्मिन्सप्तमेऽनुवाकेऽभिधीयते।

इषे त्वेति। बौधायनः — “अथैवं पशुं पल्पूलितमन्तरेण चात्वालोत्करौ प्रपाद्याग्रेण यूपं पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखं स्थापयति तमिषे त्वेति बर्हिषी आदायोपाकरोति उपवीरस्युपो देवान्दैवीर्विशः प्रागुर्वह्नीरुशिजो बृहस्पते धारया वसूनि हव्या ते स्वदन्तां देव त्वष्टर्वसु रण्व रेवती रमध्वमिति ” इति।

पल्पूलितं स्नपितम्।

आपस्तम्बः – “ इषे त्वेति बर्हिषी आदत्त उपवीरसीति प्लक्षशाखां बर्हिर्भ्यां प्लक्षशाखया च पुरस्तात्प्रत्यञ्चं पशुमुपाकरोति उपो देवान्दैवीर्विश इति ” इति।

हे बर्हिरिषे पशुलक्षणाय देवान्नायेष्यमाणाय त्वामाददे। बर्हिरिति जातावेकवचनम्। उपाकर्तुं वेति गच्छतीत्युपवीः। हे प्लक्षशाखे त्वमुपवीरसि। उपोसमीपे प्रागुः प्राप्ताः। के, उपक्रियमाणपशुसंबन्धिहृदयाद्यवयवां इत्यर्थाल्लभ्यते। कान्प्राप्ताः, देवानग्नीषोमादीन्दैवीर्विशस्तद्देवसंबन्धिनीः प्रजाश्च। किंच वह्नीर्यागनिर्वाहकानुशिजः शेषभक्षणकामान्प्राप्ताः। हे बृहस्पते वसूनि हृदयादिद्रव्याणि धारय पोषय। हे पशो ते त्वदीयानि हव्यानि स्वदन्तां स्वादूनि भवन्तु। हे देव त्वष्टुनामक वसु पशुद्रव्यं रण्व रमणीयं कुरु। हे रेवतीः क्षीरादिघनन्तः पशवो रमध्वं यजमानगृहे क्रीडध्वम्।

[[381]]

Page no. 382
अग्नेरिति। कल्पः — “अग्नेर्जनित्रमसीत्यधिमन्थनशकलं निदधाति, वृषणौ स्थ इति प्राञ्चौ दर्भौ, उर्वश्यसीत्यधरारणिमादत्ते, पुरूरवा इत्युत्तरारणिं, घृतेनाक्ते वृषणां दधाथामित्युभे अभिमन्त्र्याऽऽयुरसीति समवधाय ” इति।

हे शकल त्वमग्नेर्जनकमसि। हे दर्भौ युवां वृषणौ वीर्यसेचकौ स्थः। हेऽधरारणे त्वमुर्वश्या सदृशी भवसि। हे उत्तरारणे त्वं पुरूरवसा सामानाऽसि। हे उभे अरणी युवां घृतेनाक्ते सत्यौ सेचनं पोषयतम्। हेऽरणिद्वय मातापितृस्थानीय त्वमायुरसि यज्ञस्याऽऽयुस्थानीयमसि। पुत्रस्थानीयं वह्निमुत्पाद्य यज्ञाभिवृद्धिकरत्वात्।

यद्यप्यत्र पाठक्रमेणेषे त्वेत्यादय उपाकरणमन्त्रा व्याख्यातव्यास्तथाऽपि पूर्वानुवाके प्रसङ्गाद्यदुक्तमतिरिक्तं वा एतद्यज्ञस्य यदग्नावग्निं मथित्वा प्रहरतीति तद्विस्पष्टयितुमादावग्निमन्थनमन्त्रान्व्याचिख्यासुर्मन्थनविशिष्टमग्निप्रहरणं विधत्ते —

“ साध्या वै देवा अस्मिल्लोँक आसन्नान्यत्किंचन मिषत्तेऽग्निमेवाग्नये मेधायाऽऽलभन्त न ह्यन्यदालम्भ्यमविन्दन्ततो वा इमाः प्रजाः प्राजायन्त यदग्नावग्रिं मथित्वा प्रहरति प्रजानां प्रजननाय ” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ५] इति।

मनुष्यपश्वादिसृष्टेः पुरा लोके साध्यनामका देवा एवाऽऽसन्। अन्यत्किमपि मिषत्प्राणिजातं नाऽऽसीत्। ते च साध्याः प्रजाकामास्तद्धेतवे यज्ञायाऽऽलभन्त(म्भन) योग्यमन्यत्पशुजातमलब्ध्वाऽग्निमेव पशुत्वेनाग्नये देवताया आलभन्त पुरुषारण्यपशुन्यायेन पर्यग्निकरणान्तासंस्कारानकुर्वत। तथा चाश्वमेधकाण्डे श्रूयते — “पर्यग्निकृतं पुरुषं चाऽऽरण्याꣳश्चोत्सृजन्त्यहिꣳसायै” इति। ततोऽग्न्यालम्भनरूपाद्यज्ञादेव प्रजा असृजन्त। तस्मात्पूर्वसिद्धाग्नौ मथिताग्नेः प्रहरणं प्रजोत्पत्तये भवति।

अथ मन्थनकालश्चिन्त्यते – उपाकरणमारभ्य मारणपर्यन्तो व्यापार आलम्भशब्दार्थः, किं तस्मादालम्भादूर्ध्वमग्निर्निर्मन्थनीय आहोस्विदुपाकरणानन्तरमिति। तत्र प्रथमपक्षे दोषमाह —

“ रुद्रो वा एष यदग्निर्यजमानः पशुर्यत्पशुमालभ्याग्निं मन्येद्रुद्राय यजमानमपि दध्यात्प्रमायुकः स्यात् ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
रुद्रः क्रूरः। पशोर्यजमाननिष्क्रयणरूपत्वात्पशुरेव यजमानः। ततः आल-

[[382]]

Page no. 383
म्भादूर्ध्वमग्निमन्थने हविर्भूतं यजमानमपि रुद्राय दद्यात्। ततो यजमानो मरणशीलः स्यात्।

तस्मिन्नेव पक्षे गुणमपि दर्शयति —

“ अथो खल्वाहुरग्निः सर्वा देवता हविरेतद्यत्पशुरिति यत्पशुमालभ्याग्निं मन्थति हव्यायैवाऽऽसन्नाय सर्वा देवता जनयति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।

“ ते देवा अग्नौ तनूः संन्यदधत। तस्मादाहुः। अग्निः सर्वा देवताः ” इति श्रुतेरग्नेः सर्वदेवतारूपत्वम्। पशोर्हविष्ट्वं प्रसिद्धम्। तथा सत्यालभ्य मन्थने प्रत्यासन्नाय हविषे सर्वा देवता जनयति संनिधापयति।

द्वितीयपक्षं सिद्धान्तत्वेनोपादत्ते —

“उपाकृत्यैव मन्थ्यस्तन्नेवाऽऽलब्धं नेवानालब्धम्” [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३] इति।

उपाकरणेनाऽऽलम्भ उपक्रान्तोऽतो यथोक्तगुणः सिध्यति। अमारणेनासमाप्तत्वाद्यथोक्तदोषो न भविष्यति।

द्वयोर्मन्त्रयोरर्थे प्रसिद्धिं दर्शयति —

“ अग्नेर्जनित्रमसीत्याहाग्नेर्ह्येतज्जनित्रं वृषणौ स्थ इत्याह वृषणौ ह्येतौ ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।

स्त्रीमन्त्रपुरुषमन्त्रतत्समवधानमन्त्रैर्मिथुनत्वसिद्धिं दर्शयति —

“ उर्वश्यस्यायुरसीत्याह मिथुनत्वाय ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

वृषणशब्देन निषिक्तवीर्यस्थानीय उत्पाद्यो वह्निर्विवक्षित इत्याह —

“ घृतेनाक्ते वृषणं दधाथामित्याह वृषणꣳ ह्येते दधाते ये अग्निम् ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।

ये अधरोत्तरारणी वह्निं धारयत एते वृषणं सिक्तवीर्यं दधाते इति मन्त्रेणोच्यते।

गायत्रमिति। बौधायनः — “ अथ प्रजातीर्वाचयति गायत्रं छन्दोऽनु प्र जायस्व त्रैष्टुभं जागतं छन्दोऽनु प्रजायस्वेति ” इति।

त्रैष्टुभमित्यत्र च्छन्द इत्यनुषङ्ग।

[[383]]

Page no. 384
आपस्तम्बः – “ अग्नये मथ्यमानायानु ब्रूहीति संप्रेष्यति मथ्यमानायानुब्रूहीति वा, प्रथमायां त्रिरनूक्तायां त्रिः प्रदक्षिणमग्निं मन्थति गायत्रं छन्दोऽनु प्र जायस्वेति प्रथमं, त्रैष्टुभमिति द्वितीयं, जागतमिति तृतीयं, ततो यथाप्राशु मन्थति ” इति।

हेऽग्ने होत्रा पठ्यमानं गायत्रं छन्दोऽनुलक्ष्य त्वं प्रजायस्व। एवमितरत्रापि योज्यम्। प्राशु क्षिप्रमित्यर्थः।

छन्दसां साधनत्वमनेन मन्त्रेण दर्शितमित्याह —

‘गायत्रं छन्दोऽनु प्र जायस्वेत्याह छन्दोभिरेवैनं प्र जनयति’ (सं० का० ६ प्र० ३ अ० ५) इति।

होतारं प्रत्यध्वर्योः प्रैषमन्त्रमुत्पादयति —

‘अग्नये मथ्यमानायानु ब्रूहीत्याह ’ (सं० का० प्र० ३ अ० ५) इति।

होतुरभि त्वा देव सवितरित्येतामृचं विधत्ते —

‘ सावित्रीमृचमन्वाह सवितृप्रसूत एवैनं मन्थति ’ (सं० का० ६ प्र० ३ अ० ५) इति।

पुनः प्रैषद्वयमुत्पादयति —
‘ जातायानु ब्रूहि प्रह्रियमाणायानु ब्रूहीत्याह काण्डेकाण्ड एवैनं क्रियमाणे समर्धयति ’ (सं० का० ६ प्र० ३ अ० ५) इति।

मन्थनकाण्ड एकः। मथितस्य जन्मकाण्डोऽपरः। जातस्य पूर्वाग्नौ प्रहरणकाण्डोऽन्यः। तत्र सर्वत्र प्रैषे सति मन्त्रैरग्निः समृद्धो भवति।

होतृमन्त्रान्विधत्ते —

‘ गायत्रीः सर्वा अन्वाह गायत्रछन्दा वा अग्निः स्वेनैवैनं छन्दसा समर्धयति ’ (सं० का० ६ प्र० ३ अ० ५) इति।

मन्थनकालेऽनुवचनीया अभि त्वा देव सवितरित्याद्याः। जाते सति उत ब्रुवन्तु जन्तव इत्यादिकमनुब्रूयात्। प्रहरणकाले प्र देवं देववीतय इत्यादिकमनुब्रूयात्। ताः सर्वा ऋचो गायत्र्यः। अग्निश्च गायत्र्या सहोत्पन्नत्वाद्गायत्रछन्दाः।

कल्पः — ‘ भवतं नः समनसावित्यग्रेणोत्तरं परिधिमाहवनीये प्रहरति संधिना वाऽग्नावग्निश्चरति प्रविष्ट इति प्रहृत्य स्रुवेणाभिजुहोति ’ इति।

[[384]]

Page no. 385
प्रपा ० ३ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(यूपे पशुनियोजनार्थमुपाकरणाभिधानम्)
मन्त्रौ त्वेवमाम्नातौ —
भवतमिति। योऽग्निः पुराऽऽहवनीये वर्तते, यश्चेदानीं मथितस्तस्मिन्प्रह्रियते, तौ युवामस्मान्प्रति समनसौ समानमनस्कौ विप्रतिपत्तिरहितौ समोकसौ समाननिवासस्थानावरेपसौ पापचित्तरहितौ भवतम्। यज्ञस्य यज्ञपतेश्च हिंसां मा कुरुतम्। अद्यास्मिन्कर्मणि नोऽस्मान्प्रति शिवौ शान्तौ भवतम्। एष मथितोऽग्नि-राहवनीयाग्नौ प्रविष्टश्चरति। कीदृशः। ऋषीणां मन्त्राणामृत्विजां वा पुत्रः। तैरुत्पा-दितत्वात्। अधिकं राजत इत्याधिराजः। हे मथिताग्ने ते तुम्यं स्वाहाशब्दमुच्चार्य मन्त्रेण जुहोमि। देवानां भागधेयं मिथुया कः, मिथ्याभूतं मा कुरु।
शिवौ भवतमिति प्रार्थनायाः प्रसक्तिं दर्शयति —
‘ अग्निः पुरा भवत्याग्निं मथित्वा प्र हरति तौ संभवन्तौ यजमानमभि संभवतो भवतं नः समनसावित्याह शान्त्यै ’ [सं० का० ६ प्र० ३ अ० ५] इति।
यजमानं भक्षयितुमभिलक्ष्य परस्परसंयुक्तत्वात्तच्छान्त्यै प्रार्थनीयौ। अग्नाव-ग्निरिति मन्त्र उपेक्षितः।
विधत्ते—
‘ प्रहृत्य जुहोति जातायैवास्मा अन्नमपि दधात्याज्येन जुहोत्येतद्वा अग्नेः प्रियं धाम यदाज्यं प्रियेणैवैनं धाम्ना समर्धयत्यथो तेजसा ’ [सं० का० ६ प्र० ३ अ० ६] इति।
समर्धयतीत्यन्वयः।
उत्तरभाविनोऽपि मन्थनमन्त्रा औत्सुक्येनाऽऽदौ व्याख्याताः। अथ पूर्वभाविन उपाकरणमन्त्रान्व्याचिख्यासुर्विधत्ते—
‘ इषे त्वेति बर्हिरा दत्त इच्छत इव ह्येष यो यजते ’ [सं० का० प्र० ३ अ० ६] इति।
एष यजमानो देवेभ्यो दातुं पशुरूपं हविरिच्छत्येव। तस्मादिष इत्युच्यते। पशुसमीपे देवानाह्वयतीति प्लक्षशाखोपवीरित्युच्यते, तदेतद्दर्शयति—
‘ उपवीरसीत्याहोप ह्येनानाकरोति ’ [सं० का० ६ प्र० ३ अ० ६] इति।
हृदयाद्यवयवा देवान्देवप्रजाश्च प्राप्ता इति यद्व्याख्यातं तत्प्रसिद्धमित्याह—
‘ उपो देवान्दैवीर्विशः प्रागुरित्याह दैवीर्ह्येता विशः सतीर्देवानुपयन्ति ’ (सं० का० ६ प्र० ३ अ० ६) इति।

[[385]]

Page no. 386
यद्वा हृदयादय एव पदार्थत्वेन देवप्रजा भूत्वा देवान्प्राप्नुवन्ति।

वह्निशब्दो वाहकवाचीत्यभिप्रेत्य दर्शयति —

‘ वह्निरुशिज इत्याहर्त्विजो वै वह्नय उशिजस्तस्मादेवमाह ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

अत्र पशुप्रदत्वेन बृहस्पतिप्रार्थनमित्याह —

‘ बृहस्पते धारया वसूनीत्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै पशूनव रुन्धे ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

हृदयादीनि स्वादूकर्तुमियमाशीरित्याह –

‘ हव्या ते स्वदन्तामित्याह स्वदयत्येवैनान् ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

मिथुनरूपपशुप्रदत्वेन त्वष्टुः प्रार्थनमित्याह —

‘ देव त्वष्टर्वसु रण्वेत्याह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानाꣳ रूपकृद्रूपमेव पशुषु दधाति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

रेवतीशब्दः पशुपर इत्याह —

‘ रेवती रमध्वमित्याह पशवो वै रेवतीः पशूनेवास्मै रमयति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः –

“ इषे बर्हिः समादत्त उपेति प्लक्षशाखिकाम्।
उपो पशुमुपाकृत्य ह्यग्नेः शकलसंस्थितिः ॥१॥
वृषात्र दर्भौ संस्थाप्य ह्युर्वारणिमधः क्षिपेत्।
पुरूत्तरां समादत्त आयुरित्युपरि क्षिपेत् ॥२॥
घृते संमन्त्र्य गायेति त्रिमिर्मथ्नाति निक्षिपेत्।
भव पूर्वानलेऽथाग्नौ होमो मन्त्राश्चतुर्दश ’ इति ॥३॥

अत्र विशेषमीमांसा नास्ति।

अथ च्छन्दः —

भवतं न समनसाविति पङ्क्तिः। अग्नावग्निरिति त्रिष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥

[[386]]

Page no. 387

०८

( अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )।

आ द॑द ऋ॒तस्य॑ त्वा देवहविः॒ पाशे॒नाऽऽर॑भे॒
धर्षा॒ मानु॑पान॒द्भ्यस्त्वौष॑धीभ्यः॒ प्रोक्षा॑म्य॒पां
पे॒रुर॑सि स्वा॒त्तं चि॒त्सदे॑वꣳ ह॒व्यमापो॑ देवीः॒
स्वद॑तैन॒ꣳ सं ते॑ प्रा॒णो वा॒युना॑ गच्छत॒ꣳ सं
यज॑त्रै॒रङ्गा॑नि॒ सं य॒ज्ञप॑तिरा॒शिषा॑ घृ॒तेना॒क्तौ
प॒शुं त्रा॑येथा॒ꣳ रेव॑तीर्य॒ज्ञप॑तिं प्रिय॒धाऽऽवि॑श॒-
तोरो॑ अन्तरिक्ष स॒जूर्दे॒वेन॑ (१) वाते॑ना॒स्य
ह॒विष॒स्त्मना॑ यज॒ सम॑स्य त॒नुवा॑ भव॒ वर्षी॑यो॒
वर्षी॑यसि य॒ज्ञे य॒ज्ञप॑तिं धाः पृथि॒व्याः सं॒पृचः॑
पाहि॒ नम॑स्त आतानान॒र्वा प्रेहि॑ घृ॒तस्य॑ कु॒ल्या-
मनु॑ स॒ह प्र॒जया॑ स॒ह रा॒यस्तोषे॒णाऽऽपो॑ देवीः
शुद्धायुवः शु॒द्धा यू॒यं दे॒वाꣳ ऊ॑ड्ढ्वꣳ शु॒द्धा व॒यं
परि॑विष्टाः परिवे॒ष्टारो॑ वौ भूयास्म [ २ ] ॥

(दे॒वेन॒ चतु॑श्चत्वारिꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥

(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।

सप्तमेऽनुवाके पशोरुपाकरणं प्राधान्येनोक्तम्। अथोपाकृतस्य विशसनमष्टमेऽनुवाके विधीयते।

आ दद इति। बौधायनः – ‘अथ रशनामादत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्वितोबार्हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा दद इति ’ इति।

अत्राऽऽम्नात आ दद इति मन्त्रो देवस्य त्वेत्यनेन पूर्यते।

[[387]]

Page no. 388
आपस्तम्बः — ‘ सावित्रेण रशनामादाय पशोर्दक्षिणे बाहौ परिवीयोर्ध्वमुत्कृष्यर्तस्य त्वा देवहविः पाशेनाऽऽरभ इति दक्षिणेऽर्धशिरसि पाशेनाक्ष्णया प्रतिमुच्य धर्षा मानुषानित्युत्तरतो यूपस्य नियुनक्ति दक्षिणत ऐकादशिनान् ’ इति।

हे रशने त्वामाददे। हे देवहविः पशो, ऋतस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं त्वां पाशेनावबध्नामि। हे विनियुज्यमानपशो देवत्वप्राप्त्या मानुषानुपद्रवांस्ताडनादीन्धर्षाभिभव।

विधत्ते —

‘ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशानामा दत्ते प्रसूत्या अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्तां पूष्णो हस्ताम्यामित्याह यत्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

ऋतशब्दार्थमाह —

‘ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेनाऽऽरभ इत्याह सत्यं वा ऋतꣳ सत्येनैवैनमृतेनाऽऽरभते’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
अवश्यंभाविफलोपेतत्वाद्यज्ञस्वरूपं सत्यं, तेन निमित्तेनैनं पशुं बध्नाति।

बन्धनप्रकारं विधत्ते —

‘ अक्ष्णया परि हरति वध्यꣳ हि प्रत्यञ्चं प्रतिमुञ्चन्ति व्यावृत्त्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

अक्ष्णया पूर्वोक्तया दक्षिणपादादिशिरोभागपर्यन्तया वक्रया परिहरति वेष्टयति। लोके तु मांसभक्षिणो वध्यं पशुं प्रत्यञ्चं स्वाभिमुखमवस्थाप्य गले पाशं प्रतिमुञ्चन्ति। अतस्तद्व्यावृत्तये वक्रबन्धनम्।

विधत्ते —

‘ धर्षा मानुषानिति नि युनिक्ति धृत्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

नियुनक्ति निरन्तरं बध्नीयात्। तञ्च बन्धनं धृत्यर्थं पलायननिवारणार्थम्।

अद्भ्य इति। कल्पः — ‘ अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीति प्रोक्षति, अपां पेरुरसीति पाययति, स्वात्तं चित्सदेवꣳ हव्यमापो देवीः स्वदतैनमित्युपरिष्टादधस्तात्सर्वतश्च प्रोक्ष्य ’ इति।

[[388]]

Page no. 389
हे पशो त्वामद्भिरोषधीभिश्च प्रोक्षामि। दर्मैरपामुत्पूतत्वादस्त्योषधीनामपि प्रोक्षणसाधनत्वम्।

पातृस्वीकृताभ्यां तृणोदकाभ्यां पशोरुत्पन्नत्वेनोभयेन प्रोक्षणं युक्तमित्याह —

‘ अद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः प्रोक्षामीत्याहाद्भ्यो ह्येष ओषधीभ्यः संभवति यत्पशुः ’ [का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६] इति।

पेरुशब्दः पातृवाचीत्याह —

‘ अपां पेरुरसीत्याहैष ह्यपां पाता यो मेधायाऽऽरभ्यते ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

यज्ञार्थमालभ्यमानस्य पशोरित ऊर्ध्वमुदकपानाभावादिदानीमेव पातृत्वम्। हे आपो देव्यः स्वात्तं चित्स्वादुभूतमपि सदेवं देवतार्थं हव्यं होतुं योग्यमेनं पशुं स्वदत स्वादुं कुरुत।

अनेन मन्त्रेण स्वादुता भवतीत्याह —

‘ स्वात्तं चित्सदेवꣳ हव्यमापो देवीः स्वदतैनमित्याह स्वदयत्येवैनम् ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

त्रिभिर्मन्त्रैरनुष्ठेयानि विधत्ते —

‘ उपरिष्टात्प्रोक्षत्युपरिष्टादेवैनं मेध्यं करोति पाययत्यन्तरत एवैनं मेध्यं करोत्यधस्तादुपोक्षति सर्वत एवैनं मेध्यं करोति ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६] इति।

अथ होतारं प्रत्यध्वर्योः प्रैषमुत्पादयति –

‘ अग्निना वै होत्रा देवा असुरानभ्यभवन्नग्नये सामिध्यमानायानु ब्रूहीत्याह भ्रातृव्याभिभूत्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

अग्निः समिद्धो भ्रातृव्यानभिभवति।

अग्निसमिन्धनाय होत्राऽनूच्यमानानामृचां चोदकप्राप्तां पञ्चदशसंख्यामपोद्य सप्तदशसंख्यां विधत्ते –

‘ सप्तदश सामिधेनीरन्वाह सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ६] इति।

आश्रावयेत्यादिभिरक्षरैः प्रजापतेः सप्तदशत्वम्।

तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति —

[[389]]

Page no. 390
‘ सप्तदशान्वाह द्वादश मासाः पञ्चर्तवः स संवत्सरः संवत्सरं प्रजा अनु प्र जायन्ते प्रजानां प्रजननाय ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७] इति।

हेमन्तशिशिरयोः समासेनेति बह्वृचब्राह्मणाम्नानादृतूनां पञ्चसंख्या। प्रजाः संवत्सरं गर्भे स्थित्वा पश्चात्प्रजायन्ते।

अमन्त्रकं प्रथममाघारं विधत्ते —

‘ देवा वै सामिधेनीरनूच्य यज्ञं नान्वपश्यन्स प्रजापतिस्तूष्णीमाघारमाघारयत्ततो वै देवा यज्ञमन्वपश्यन्यत्तूष्णीमाघारामाघारयति यज्ञस्यानुख्यात्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

बहुनियमोपेते सामिधेन्यनुवचने व्यापृता बुद्धिः श्रान्ता सती पश्चात्कर्तव्यं यज्ञं नान्वपश्यत्। ततः प्रजापतिस्तूष्णीमाघारेण मन्त्रविषयव्यापारजन्यं बुद्धेः श्रममपनीतवान्।

तमेव विधियनूद्य प्रशंसति —

‘ असुरेषु वै यज्ञ आसीत्तं देवास्तूष्णीꣳ होमेनावृञ्जत यत्तूष्णीमाघारमाघारयति भ्रातृव्यस्यैव तद्यज्ञं वृङ्क्ते ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

असुरा गूढचारिणो भूत्वा देवैरनुष्ठितमवगत्य स्वयमपि तथैवानुतिष्ठन्ति। तथा च श्रुत्यन्तरम् — ‘ देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ’ इति। तं वृत्तान्तमवगत्य देवा गूढचारिणां समीपे प्रथममाघारममन्त्रकं हुतवन्तः तं दृष्टवन्तोऽसुराः सहसा गत्वा कृत्स्नं यज्ञं तूष्णीं कृत्वा नाशितवन्तः। तमभिप्रेत्य तं देवास्तूष्णीं होमेनावृञ्जतेत्युच्यते।

त्रयाणां परिधीनां मार्जनं प्रत्येकं तदावृत्तिं च विधत्ते —

‘ परिधीन्त्सं मार्ष्टि पुनात्येवैनान्त्रिस्त्रिः सं मार्ष्टि त्र्यावृद्धि यज्ञोऽथो रक्षसामपहत्यै द्वादश सं पद्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव प्रीणात्यथो संवत्सरमेवास्मा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

परिधिषु पतितस्य भस्मादेरपनयनेन ते शुद्धा भवन्ति। तिस्र आवृत्तयो यस्यासौ त्र्यावुत्। त्रिः प्रथमामन्वाहेत्यदिषु तत्प्रसिद्धम्। त्र्यावृत्त्या तदादरं दृष्टवा रक्षसां भयातिशयो भवति। त्रिषु परिधिषु नव संमार्जनान्युक्तानि।

[[390]]

Page no. 391
अत्रानुक्तैस्त्रिभिर्वह्निसंमार्जनैः सह द्वादशसंपत्तिः। अत एव दर्शपूर्णमासब्राह्मणे श्रूयते।

‘ परिधीन्त्संमार्ष्टि पुनात्येवैनान्त्रिर्मध्यमं त्रयो वै प्राणाः प्राणानेवाभिजयति त्रिदर्क्षिणार्ध्यं त्रय इमे लोका इमानेव लोकानभिजयति त्रिरुत्तरार्ध्यं त्रयो वै देवयानाः पन्थानस्तानेवाभिजयति त्रिरुपवाजयति त्रयो वै देवलोका देवलोकानेवाभिजयति द्वादश संपद्यन्ते ’ इति।

तया संख्यया संवत्सरदेवतां तोषयति। किंचास्य यजमानस्य स्वर्गप्रापणाय तां संवत्सरदेवतामुपदधाति समीपे समानयति।

पूर्वं स्रौवाधारो विहितः। अथ स्रुच्याघारं विधत्ते —

‘ शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदाघारोऽग्निः सर्वा देवता यदाघारमाघारयति शीर्षत एव यज्ञस्य यजमानः सर्वा देवता अव रुन्धे ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

आघारस्य होमेषु प्रथमभावित्वेन शिरोरूपत्वम्। यद्यपि पशोरिष्टिर्विकृतिवदेवाऽऽघारद्वयं प्राप्नोति तथाऽपि तद्विकृतित्वमेव निश्चेतुं तदीयलिङ्गत्वेनात्र त्पुनर्विहितम्।

सं त इति।कल्पः — ‘ स्रुच्यमाघार्य प्रत्याक्रम्य जुह्वा पशुं समनक्ति सं ते प्राणो वायुना गच्छतामिति शिरसि, सं यजत्रैरङ्गानीत्यंसोच्चलयोः, सं यज्ञपतिराशिषेति श्रोण्याम् ’ इति।

उच्चलशब्देन ककुदुच्यते। हे पशो ते तव प्राणो वायुना संगच्छताम्। हृदयाद्यङ्गानि यजत्रैर्यागविशेषैः संयुज्यन्ताम्। यज्ञपतिराशिषा संयुज्यताम्।

स्रुचाऽऽघारशेषेण पश्वञ्जनं विधत्ते —

‘ शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदाघार आत्मा पशुराघारमाघार्य पशुꣳ समनक्त्यात्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रति दधाति ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७] इति।

आत्मा ग्रीवाया अधोवर्तिदेहः।

प्राणस्य बाह्ये वायुसंगमो युक्त इत्याह –

‘ सं ते प्राणो वायुना गच्छतामित्याह वायुदेवत्यो वै प्राणो वायावेवास्य प्राणं जुहोति ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७] इति।

अस्य यज्ञस्य फलेन वायुना यजमानो युज्यत इत्येतमर्थमन्त्यमन्त्रे दर्शयति –

[[391]]

Page no. 392
‘ सं यजत्रैरङ्गानि सं यज्ञपतिराशिषेत्याह यज्ञपतिमेवाऽऽस्याशिषं गमयति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

मध्यममन्त्रेण हृदयाद्यङ्गानि यागविशेषैर्योजयतीत्येतावदुन्नेयम्।

पूर्वं शिरस्यञ्जनं विहितम्। इदानीं ककुदि श्रोण्यां चाञ्जनं विधत्ते। अथवा पूर्वविधेः साधारणत्वात्तमेवानूद्य प्रशंसति —

‘ विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र उपरिष्टात्पशुमभ्यवमीत्तस्मादुपरिष्टात्पशोर्नावद्यन्ति यदुपरिष्टात्पशुꣳ समनक्ति मेध्यमेवैनं करोति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

त्वष्टुः पुत्रो विश्वरूपः पशुमभि प्राप्योपरिष्टात्पृष्ठभागे वमनमकरोत्। तस्माद्याज्ञिका हृदयादिवदुपरिभागान्नावद्यन्ति। तं भागमञ्जनेन शुद्धं करोति।

विधत्ते —

‘ ऋत्विजो वृणीते छन्दाꣳस्येव वृणीते ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

वक्ष्यमाणसंख्यासाम्यादृत्विजां छन्दस्त्वम्।

सप्तत्वसंख्यां विधत्ते —

‘ सप्त वृणीते सप्त ग्राम्याः पशवः सप्ताऽऽरण्याः सप्त छन्दाꣳस्युभयस्यावरुद्ध्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

होताऽऽग्नीध्रोऽध्वर्युर्मैत्रावरुणो ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टेति [ सप्तर्त्विजः ]। सप्तग्राम्यादिकं व्याख्यातम्।

चोदकप्राप्तेषु संख्यां विधत्ते —

‘ एकादश प्रयाजान्यजति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावानेव पशुस्तं प्र यजति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

प्राणशब्देन तदाधारभूतानि च्छिद्राण्युच्यन्ते। तानि च शिरसि सप्त, अधस्ताद् द्वे, नाभिर्दशमी। आत्मा देहः। अत एकादशसंख्याया कृत्स्नं पशुं प्रयजति।

अन्तिमप्रयाजस्य कालान्तरं विधत्ते —

‘ वपामेकः परि शय आत्मैवाऽऽत्मानं परि शये ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

वपां परि वपाहोमसमीपे शये शेते तस्मिन्काले यजेदित्यर्थः। चरमः प्रयाजो देहत्वेन निरूपितात्वात्पशोरात्मा, वपाऽपि मुख्यावयवत्वादात्माऽतस्तयोः सामीप्यं युक्तम्।

[[392]]

Page no. 393
घृतेनेति। कल्पः — ‘ जुह्वा स्वरुस्वधिती अनक्ति, द्विः स्वरुं सकृत्स्वधितेरन्यतरां धारां स्वरुमन्तर्धाय स्वधितिना पशुं समनक्ति घृतैनाक्तौ पशुं त्रायेथामिति शिरसि ’ इति।

हे स्वरुस्वधिती इति संबोधनीयम्।

स्वरुस्वधितिघृतानामुपयोगं दर्शयति —

‘ वज्रो वै स्वधितिर्वज्रो यूपशकलो घृतं खलु वै देवा वज्रं कृत्वा सोममघ्नन्घृतेनाक्तौ पशुं त्रायेथामित्याह वज्रेणैवैनं वशे कृत्वाऽऽलभते ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

त्रिविधेन वज्रेणैनं पशुं वशीकृत्य मारयति —

विधत्ते —

‘ पर्यग्नि करोति सर्वहुतमेवैनं करोत्यस्कन्दयास्कन्नꣳ हि तद्यद्धुतस्य स्कन्दति ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।
अत्र प्रकारः सूत्रेऽभिहितः – ‘ आहवनीयादुल्मुकमादायाऽग्नीघ्रः परिवाजायति कविरिति त्रिः प्रदक्षिणं पर्यग्नि करोति पशुं यूपमाहवनीयं शामित्रदेशं चात्वालमाज्यानि चेत्येके ’ इति। तेन पर्यग्निकरणेनैनं पशुं सर्वमपि हुतमेव करोति। तद्धुतत्वं स्कन्दनदोषराहित्याय भवति। होमादूर्ध्वं स्कन्दनेऽपि तद्दोषो न भवति।

आवृत्तिं विधत्ते —

‘ त्रिः पर्याग्ने करोति त्र्यावृद्धि यज्ञोऽथो रक्षसामपहत्यै ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

रेवतीरिति। कल्पः — ‘ रेवतीर्यज्ञपतिं प्रियधाऽऽविशतेति वपाश्रपणीभ्यां पशुमन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च ’ इति।

हे रेवतीर्घनवन्तः पश्ववयवा यजमानं प्रति प्रियधारिण्यो भवत, हविष्ट्वेन यज्ञमाविशत।

अत्र विचारं दर्शयति —

‘ ब्रह्मवादिनो वदन्त्यन्वारभ्य पशू३र्नान्वारभ्या३ इति ” (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

[[393]]

Page no. 394
प्रथमपक्षे दोषमाह —

‘ मृत्यवे वा एष नीयते यत्पशुस्तं यदन्वारभेत प्रमायुको यजमानः स्यात् ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

द्वितीयपक्षे दोषमाह —

‘ अथो खल्वाहुः सुवर्गाय वा एष लोकाय नीयते यत्पशुरिति यन्नान्वारभेत सुवर्गाल्लोकाद्यजमानो हीयेत ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

दोषद्वयपरिहाराय प्रकारन्तरं विधत्ते —

‘ वपाश्रपणीभ्यामन्वारभते तन्नेवान्वारब्धं नेवानन्वारब्धम् ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८] इति।

याभ्यां दारुमयीभ्यां वपा पच्यते ते वपाश्रपण्यौ।

प्रैषमन्त्रमुत्पादयति —

‘ उप प्रेष्य होतर्हव्या देवेभ्य इत्याहेषितꣳ हि कर्म क्रियते ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

हे होतर्देवेभ्यो वपादीनि हव्यानि कर्तुमुपप्रेष्य पशुसमीपे शमितॄन्प्रेरय। लोके हि प्रभुणा प्रेषितं कर्म सहसा क्रियते।

मन्त्रस्तु स्पष्टार्थ इत्याह —

‘ रेवतीर्यज्ञपतिं प्रियधाऽऽविशतेत्याह यथायजुरेवैतत् ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

कल्पः — ‘ आहवनीयादुल्मुकमादायाऽऽग्नीध्रः पूर्वः प्रतिपद्यते शमिता पशुं नयत्युरो अन्तरिक्षेत्यन्तरा चात्वलोत्करावुदञ्चं पशुं नयति ’ इति।

मन्त्रस्त्वेवमाम्नातः

उर इति। अत्रान्तरिक्षशब्देन पशोः श्रोत्रादिच्छिद्रेष्ववस्थित इन्द्रियसमुदाय उपलक्ष्यते। हे उरो अन्तरिक्ष विस्तीर्णेन्द्रियसमुदायास्य पशोरभिमानिदेवेन वातेन प्राणवायुना त्मना जीवात्मना च सजूः सह हविषो यज हविर्देहि। किंचास्य पशोस्तनुवा भविष्यता देवशरीरेण संभव संयुज्यस्व। हे वर्षीयोऽ

[[394]]

Page no. 395
तिविस्तीर्णेन्द्रियसमुदाय वर्षीयस्यतिविस्तीर्णे यज्ञे यज्ञपतिं यजमानं धाः स्थापय। मन्त्रोऽयमुपेक्षितः।

विधत्ते —

‘ अग्निना पुरस्तादेति रक्षसामपहत्यै ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८] इति।

उल्मुकेन सह पशोः पुरस्तादाग्नीध्रो गच्छेत्।

पृथिव्या इति। कल्पः — ‘ अभिपर्यग्निकृते देश उल्मुकं निदधाति स शामित्रस्तं दक्षिणेन प्रत्यञ्चं पशुमवस्थाप्य पृथिव्याः संपृचः पाहीति बर्हिरुपास्यत्युपाकरणयोरन्यतरत् ’ इति।

हे बर्हिर्भूसंपर्कात्पालय।

विधत्ते —

‘ पृथिव्याः संपृचः पाहीति बर्हिरुपास्यत्यस्कन्दायास्कन्नꣳ हि तद्यद्बर्हिषि स्कन्दत्यथो बर्हिषदमेवैनं करोति ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८] इति।

पशुसंबन्धि यदङ्गं बर्हिषि स्कन्देत्तद्भूमावपतनादस्कन्नमेव। अथ कथंचिदधः पतितेप्येनं बर्हिषदमेव करोति।

विधत्ते —

‘ पराङा वर्ततेऽध्वर्युः पशोः संज्ञप्यमानात्पशुभ्य एव तन्निह्नुत आत्मनोऽनाव्रस्काय ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

अध्वर्युर्मार्यमाणं पशुमदृष्ट्वा ततः पराङ्मुखः प्रत्यवर्तेत। तेन पशुभ्यो निह्नुते पशुं न मारयामीत्येवमपलपति। स चापलापः स्वस्य दोषाभावाय भवति।

वेदनं प्रशंसति —

[[395]]

Page no. 396
‘ गच्छति श्रियं प्र पशुनाप्नोति य एवं वेद ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

अत्र सूत्रम् — ‘ प्रत्यक्शिरसमुदीचीनपादममायुं कृण्वन्तं संज्ञपयेत्युक्त्वा पराङावर्ततेऽध्वर्युः ’ इति।

नम इति। कल्पः – ‘ ततः प्रतिप्रस्थाता पत्निमुदानयति नमस्त आतनेति पत्न्यादित्यमुपतिष्ठते ’ इति।

आ समन्तात्तानो व्याप्तिर्यस्य सूर्यरश्मेः स आतानः।

एतदेव दर्शयति —

‘ पश्चाल्लोका वा एषा प्राच्युदानीयते यत्पत्नी नमस्त आतानेत्याहाऽऽदित्यस्य वै रश्मय आतानास्तेभ्य एव नमस्करोति ’ [सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८] इति।

पश्चात्प्रतीच्यां दिशि निर्मिता शाला लोको निवासस्थानं यस्याः सा पश्चाल्लोका। तादृशी यदा प्राचीं गच्छति तदानीमाभिमुख्येन सूर्यरश्मिर्भवतीति तन्नमस्कारो युक्तः।

अनर्वेति। बौधायनः – ‘ अथैनामन्तरेण चात्वालोत्करावुदगुपनिष्क्रमय्य प्राचीमुदानयन्वाचयत्यनर्वा प्रेहि घृतस्य कुल्यामनु सह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्यागतामध्वर्युरप्सु वाचयत्यापो देवीः शुद्धायुवः शुद्धा यूयं देवाꣳ ऊड्ढ्वꣳ शुद्धा वयं परिविष्ठाः परिवेष्टारो वो भूयास्मेति ’ इति।

आपस्तम्बः — ‘ अनर्वा प्रेहीति प्राचीमुदानयत्यनुमन्त्रयत इत्येके। आपो देवीः शुद्धायुव इति चात्वाले पत्न्यपोऽवमृशति ’ इति।

हे पत्नि त्वमनर्वा शत्रुरहिता सती घृतप्रवाहमनु प्रजया सह धनपुष्ट्या च सह प्रयाहि। घृतस्य कुल्यामित्यनेन सर्ववस्तुसंपूर्णं स्थानमुपलक्ष्यते। हे आपो देव्यो यूयं देवानूड्ढ्वं यागप्रदेशे प्रापयत। कीदृश्यो यूयम्। शुद्धायुवः शुद्धिमस्मदीयामिच्छन्तीति शुद्धायुवः। यूयं तु

[[396]]

Page no. 397
स्वत एव शुद्धाः। वयमपि युष्माभिः परिवेष्टिताः शुद्धाः सन्तो युष्माकं परिवेष्टारो भूयास्म।

एतौ मन्त्रौ व्याचष्टे —

‘ अनर्वा प्रेहीत्याह भ्रातृव्यो वा अर्वा भ्रातृव्यापनुत्त्यै घृतस्य कुल्यामनु सह प्रजया सह रायस्पोषेणेत्याहाऽऽशिषमेवैतामा शास्त आपो देवीः शुद्धायुव इत्याह यथायजुरेवैतत् ’ (सं॰ का॰ ६ प्र॰ ३ अ॰ ८) इति।

अत्र विनियोगसंग्रहः –

“ आ ददे रज्जुमादाय ऋत बध्नाति तं पशुम्।
धर्ष यूपे नियुङ्क्तेऽद्भ्यः प्रोक्ष्यापां पायदेदपः॥१॥
स्वात्तं सर्वत्र संप्रोक्ष्य सं ते मूर्ध्नि समञ्जनम्।
सं यांसयोः सं य पश्चाद्घृते सस्वरुशस्त्रके॥२॥
रेव श्रपण्युपस्पर्श उरो उत्तरतो नयेत्।
पृथि बर्हिरवस्थाप्य नमः पत्नी रविं भजेत्।
अन पत्नीं नयेदापः स्पृश(शे)न्मन्त्रास्तु षोडश ॥३॥ ” इति ।

अथ मीमांसा।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“ गच्छतामिति शब्दस्यानुषङ्गोऽस्ति न वोपरी।
सं यज्ञपतिरित्यत्र योग्यत्वात्सोऽस्ति पूर्ववत्॥
तदेकवचनं मध्यमन्त्रोङ्गानीत्यनेन हि।
नान्वेति तद्व्यवायेन नोपर्यप्यनुषज्यते ” इति।

अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते — ‘ सं ते प्राणो वायुना गच्छताꣳ सं यजत्रैरङ्गानि सं यज्ञपतिराशिषा ’ इति।

[[397]]

Page no. 398
अयमर्थः – भोः पशो तव प्राणवायुर्वायुना संगच्छतां तव हृदयाद्यङ्गानि यागविशषैः संयुज्यन्तां यज्ञपतिराशिषा संयुज्यतामिति। तत्र यज्ञपतिरित्यास्मिंस्तृतीयमन्त्रे समित्युपसर्गस्य कियापदाकाङ्क्षत्वारत्प्रथममन्त्रगतस्य गच्छतामिति पदस्यैकवचनान्तस्य यज्ञपतिशब्देनान्वेतुं योग्यत्वात्पूर्ववद्बुद्धिस्थत्वेन संनिहितत्वादाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतानां सद्भावेन क्रियापदमनुषज्यत इति प्राप्ते ब्रूमः — मध्यममन्त्रे बहुवचनान्तेनाङ्गानीत्यनेनान्वेतुमयोग्यत्वात्तद्व्यवायेन बुद्धिसंनिधिलोपान्नास्त्यनुषङ्गः। ततो द्वितीयतृतीयमन्त्रयोर्यथोचितं वाक्यशेषोऽध्याहर्तव्यः।

अष्टमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —

“ न पशावैष्टिकः स्याद्वा न कपालाद्यभावतः।
स्याद्व्यक्तद्रव्यदेवत्वप्रयाजस्रुच्यसाम्यतः ” इति।

अग्नीषोमीयपशावैष्टिको विध्यन्तो नास्ति। कुतः। पूर्ववदत्र निर्वापकपालादिलिङ्गाभावदिति चेन्मैवम्। आग्नेयमष्टाकपालमित्यत्रोत्पत्तिवाक्ये यथा द्रव्यदेवते व्यक्ते तथाऽग्नीषोमीयं पशुमित्यत्रापि। न तु सोमेन यजेतेत्यत्रेव देवताया अव्यक्तत्वम्। तदेतद्व्यक्तद्रव्यदेवत्वमेकं लिङ्गम्। एकादश प्रयाजान्यजतीति प्रयाजवत्त्वं द्वितीयम्। स्रुच्यमाघार्य जुह्वा पशुमनक्तीत्याघाराञ्जने लिङ्गान्तरे। आलम्भो लिङ्गान्तरम्। इष्टावपीषामालभत इति दर्शनात्। तस्मादस्ति पशावैष्टिको विध्यन्तः।

“ प्रयाजेष्वपकर्षोऽनुयाजेषूत्कर्ष इत्यमू।
श्रुतमात्रे तदन्तेषु तदाद्येषु च वाऽग्रिमः॥
अन्येषां मुख्यकालत्वान्मैवं व्युत्क्रमशक्तितः।
प्रयाजान्ते ह्यनु [नू] याजादिके चैतौ समूहके ” इति।

अग्नीषोमीयपशो प्रयाजानामपकर्षः श्रूयते — ‘ तिष्ठन्तं पशुं प्रयजन्ति ’ इति। प्रकृतौ हविष्यासादिते पश्चात्प्रयाजा इज्यन्ते। इहापि पशुसंज्ञपनादूर्ध्वं

[[398]]

Page no. 399
हविष्यासादिते पश्चादेव प्रयाजाश्चोदकेन प्राप्ताः। ते चात्र वचनाज्जीवत्येव पशावपकृष्यन्ते। तथा सवनीयपशावनुयाजानामुत्कर्षः श्रूयते — “आग्निमारुतादूर्ध्वमनुयाजैश्चरन्ति ” इति। तत्र प्रयाजमात्रस्यापकर्षः श्रुतः। अनुयाजमात्रस्योत्कर्षः। तावुभौ श्रुत्यनुसारेण तथैवाङ्गीकर्तव्यौ। यदि प्रयाजान्तस्याङ्गकलापस्यापकर्षः स्यात्तदा प्रयाजेभ्यः पूर्वभाविनामाघारसामिधेन्यादीनां ततोऽऽयपकर्षादत्यन्तव्यवहितानां प्रधानकालीनत्वं न स्यात्। प्रयाजमात्रेऽपकृष्टे सत्याघारादीनां मुख्यकालीनत्वं न लुप्यते। एवमनुयाजमात्र उत्कृष्टे तत ऊर्ध्वभाविनां सूक्तवाकशंयुवाकदीनामनुत्कर्षात्प्रधानसंनिधिर्न विनश्यति। तस्मात्प्रयाजमात्रस्यापकर्षोऽनुयाजमात्रास्यौत्कर्ष इति प्राप्ते ब्रूमः — प्रकृतौ पदार्थानुष्ठानक्रमस्य क्लृप्तत्वात्सक्रमाणामेव पदार्थानां चोदकेनातिदेशाद्व्युत्क्रमे सति पूर्वेण पदार्थेनोत्तरपदार्थस्य, बुद्धावनुपस्थापितत्वादनुष्ठानमेव लुप्येत। तस्मात्प्रयाजान्तस्य कर्मसमूहस्यापकर्षः, अनुयाजादेरङ्गसमूहस्योत्कर्षः।

तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम् —

“ एकादश प्रयाजाः किं प्रत्येकं स्यादुतान्यथा।
संख्यावृद्धिरिहाऽऽद्योऽस्तु प्रतिमुख्यं गुणो यतः॥
प्रत्येकं समुदाये वा स्वरूपेण न सिध्यति।
संख्यावृद्धिः प्रयोगात्तु साऽऽवृत्त्या संभविष्यति ” इति।

अग्निषोमीयपशौ श्रूयते — ‘ एकादश प्रयाजान्यजति ’ इति। तत्र चोदकप्राप्तेषु पञ्चसु प्रयाजेष्वेकैकस्य प्रयाजस्येयमेकादशत्वसंख्या युक्ता। कुतः प्रयाजानुद्दिश्य संख्यागुणे विहिते सति प्रतिप्रधानं गुणस्याभ्युपेयत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः — न ह्येकैकस्य प्रयाजस्य स्वरूपमात्रमुपजीव्येयमेकादशत्वसंख्या संपादयितुं शक्या। नापि पञ्चप्रयाजसमुदायस्य स्वरूपे साऽस्ति। तस्मात्प्रयोगद्वारा सा संपादनीया। प्रयोगस्य चाऽऽवर्तयितुं शक्यत्वात्। पञ्च प्रयाजान्द्विरावर्त्य पुनरपि चरमप्रयाजे सकृदावर्तिते सत्येकादशत्वसंख्या संपद्यते।

[[399]]

Page no. 400
अथ छन्दः।

उरो अन्तरिक्षेति त्रिष्टुप्। आपो देवीः शुद्धायुव इत्यनुष्टुप्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे
तृतीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ [[401]]

Page No. ४०१
ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता–
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
तस्या द्वितीयो भागः।

०९

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।
वाक्त॒ आ प्या॑यतां प्रा॒णस्त॒ आ प्या॑यतां॒
चक्षु॑स्त॒ आ प्या॑यता॒ꣳ श्रोत्रं॑ त॒ आ प्या॑यतां॒
या ते॑ प्राणाञ्छुग्ज॒गाम॒ या चक्षु॒र्या श्रोत्रं॒ यत्ते॑
क्रू॒रं यदास्थि॑तं॒ तत्त॒ आ प्या॑यतां॒ तत्त॑ ए॒तेन॑
शुन्धतां॒ नाभि॑स्त॒ आ प्या॑यतां पा॒युस्त॒ आ
प्या॑यताꣳ शु॒द्धाश्च॒रित्राः॒ शम॒द्भ्यः (१) शमो–
ष॑धीभ्यः॒ शं पृ॑थि॒व्यै शमहो॑भ्या॒मोष॑धे॒ त्राय॑–
स्वैन॒ꣳ स्वधि॑ते॒ मैन॑ꣳ हिꣳसी॒ रक्ष॑सां भा॒गो॑ऽ–
सी॒दम॒हꣳरक्षो॑ऽध॒मं तमो॑ नयामि॒ यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒
यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्म इ॒दमे॑नमध॒मं तमो॑ नयामी॒षे
त्वा॑ घृ॒तेन॑ द्यावापृथिवी॒ प्रोर्ण्वा॑था॒मच्छि॑न्नो॒
रायः॑ सु॒वीर॑ उ॒र्व॑न्तरि॑क्ष॒मन्वि॑हि॒ वायो॒ वीहि॑
स्तो॒काना॒ꣳ स्वाहो॒र्ध्वन॑भसं मारु॒तं ग॑च्छ–
तम् (२) ॥
(अ॒द्भ्यो वीहि॒ पञ्च॑ च)

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥९॥

[[402]]

Page No. ४०२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(संज्ञपितस्य पशोर्वपोत्खेदनम्)
(अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।
अष्टमेऽनुवाके संज्ञपनमुक्तम्। संज्ञपिसस्य पशोर्वपोत्खेदनमभिधीयते।
वाक्त इति। बौधायनः – ‘सानुपूर्वं पशोः प्राणानाप्याययति वाक्त आ प्यायतामिति वाचं, प्राणस्त आ प्यायतामिति प्राणं, चक्षुस्त आ प्यायतामिति चक्षुः श्रोत्रं त आ प्यायतामिति श्रोत्रं तानेव पुनः संमृशति या ते प्रणाञ्छुग्जगाम या चक्षुर्या श्रोत्रं यत्ते क्रूरं यदास्थितं तत्त आ प्यायतां तत्त एतेन शुन्धतामिति नाभिस्त आ प्यायतामिति नाभिं, पायुस्त आ प्यायतामिति पायुं, संप्रगृह्य पदः प्रक्षालयति शुद्धाश्चरित्राः शमद्भ्यः शमोषधीभ्यः शं पृथिव्या इति, शमहोभ्यामिति शिष्टा दक्षिणतोऽनुपृष्ठं निनयेत्’ इति।
आपस्तम्बोऽत्र कंचिद्विशेषमाह – ‘या ते प्रणाञ्छुग्जगामेति हृदयदेशं शुद्धाश्चरित्रा इति पादानेकैकमाप्याय्य जपति शमद्भ्य इति पुरा स्तोकानां भूमेः प्रापणाच्छमोषधीभ्यः शं पृथिव्या इति भूम्यां शेषं निनीय’ इति।
हे पशो त्वदीयं वागिन्द्रियं गोलकपरित्यागशोकं संत्यज्य स्वीकरिष्यमाणदेवतादेहे सुखेनाऽऽप्यायतां वर्धताम्। एवमन्यत्रापि। किंच निर्याणकाले हृदयपुण्डरीके संकुचितांस्तव प्राणवायूंश्चक्षुरादीन्द्रियाणि च यः शोको जगाम, यच्च बन्धनमुखनिरोधनादिकं क्रूरमस्माभिः कृतं, यदपि छेदादिकमास्थितं कर्तुमुपस्थितं तव तत्सवर्माप्यायतां शाम्यतु। किंच तव तत्प्रणादिकमेतेन जलेन शुन्धतां भाविदेहप्रवेशाय शुद्धं भवतु। चरत्येभिरिति चरित्राः पादास्तेऽपि शुद्धाः सन्तु। याभिरद्भिः प्रोक्षणं क्रियते, याश्चौषधयो बर्हिःस्वरूपेण पशोरधः स्थापिताः, या च पृथिवी म्रियमाणं पशुं बिभर्ति, यौ चाहोरात्रौ पशुमारणकाल उपस्थितौ, तेषां सर्वेषां शं सुखं भवतु।
शोकप्रसक्तिं दर्शयन्व्याचष्टे –
‘पशोर्वा आलब्धस्य प्राणाञ्छुगृच्छति वाक्त आ प्यायतां प्रणस्त आ प्यायतामित्याह प्राणेभ्य एवास्य शुचꣳ शमयति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
शुगव्यथां विधत्ते –

[[403]]

Page No. ४०३
प्रपा॰ ३ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (संज्ञपितस्य पशोर्वपोत्खेदनम्)
‘सा प्राणेभ्योऽधि पृथिवीꣳ शुक् प्र विशति शमहोभ्यामिति नि नयत्यहोरात्राभ्यामेव पृथिव्यै शुचꣳ शमयति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
प्राणेभ्योऽपनीता शुक्पृथिवीमधिष्ठाय तदीयदेवताशरीरे प्रविशति। एवं कालादौ प्रवेशः। प्रविष्टायाः शुचः शान्तिर्निनयनेन भवति।
ओषध इति। कल्पः – ‘ओषधे त्रायस्वैनमित्युपाकरणयोरवशिष्टं दक्षिणेन नाभिमन्तर्धाय स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीरिति स्वधितिना पार्श्वतस्तिर्यगाच्छ्यति’ इति।
मा हिꣳसीरित्येतस्याभिप्रायमाह –
‘ओषधे त्रायस्वैनꣳ स्वधिते मैनꣳ हिꣳसीरित्याह वज्रौ वै स्वधितिः शान्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।
विधत्ते –
‘पार्श्वत आ च्छ्यति मध्यतो हि मनुष्या आच्छ्यन्ति तिरश्चीनमा च्छ्यत्यनूचीनꣳ हि मनुष्या आच्छ्यन्ति व्यावृत्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
वपोत्खेदनार्थं दक्षिणपार्श्वे छिन्द्यात्। मांसाहारास्तु मनुष्या नाभिदेशे छिन्दन्ति। तत्राप्यनूचीनं पशोर्दैर्घ्यमनुसृत्य तदुभयवैलक्षण्यमिह कार्यम्।
रक्षसामिति। बौधायनः – ‘अथैतस्यैव बर्हिषोऽणिमत्सचते स्थविमदुभयतो लोहितेनाङ्क्त्वेमां दिशं निरस्यति रक्षसां भागोऽसीदमहꣳ रक्षोऽधमं तमो नयामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इदमेनमधमं तमो नयामीति’ इति।
आपस्तम्बः – ‘बर्हिषोऽग्रं सव्येन पाणिनाऽऽदत्तेऽथ मध्यं यत आच्छ्यति तदुभयतो लोहितेनाङ्क्त्वा रक्षसां भागोऽसीत्युत्तरमपरमवान्तरदेशं निरस्याथैनत्सव्येन पदाऽधितिष्टतीदमहꣳ रक्ष इति’ इति।
विधत्ते –
‘रक्षसा भागोऽसीति स्थविमतो बर्हिरक्त्वाऽपास्यत्यस्नैव रक्षाꣳसि निरवदयते’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
स्थूलस्य भावः स्थविमा तस्मात्सप्तम्यर्थे तसिल्। स्थविमतः। स्थविमशब्देन बर्हिषो मूलभागः स्थूलत्वादुपलक्ष्यते। तस्मिन्भागे रक्तेन बर्हिरङ्क्त्वा निरस्येत्। तथा सत्यसृजैव रक्षांसि निःशेषेण भागवन्ति कृत्वाऽपनयति।

[[404]]

Page No. ४०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(संज्ञपितस्य पशोर्वपोत्खेदनम्)
द्वितीयमन्त्रं व्याचष्टे –
‘इदमहꣳ रक्षोऽधमं तमो नयामि योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्याह द्वौ वाव पुरुषौ यं चैव द्वेष्टि यश्चैनं द्वेष्टि तावुभावधमं तमो नयति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
अधमं तमो महद्दुःखम्।
‘इषे त्वेति। कल्पः – इषे त्वेति वपामुत्खिदति घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथामिति वपया द्विशूलां प्रच्छाद्य’ इति।
हे वपे यजमानस्य देवतायाश्चेष्यमाणान्नसिद्धयर्थं त्वामुत्खिदामि। हे शूलद्वयरूपे द्यावापृथिवीतुल्ये वपाश्रपण्यौ घृतसमानया वपया भवदीयस्वरूपं प्रोर्ण्वाथामाच्छादयतम्।
विधत्ते –
‘इषे त्वेति वपामुत्खिदतीच्छत इव ह्येष यो यजते’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९)
इति।
अत्र शूलाग्रेण वपां भिन्द्यान्न वेति विचारं हृदि निधाय पक्षद्वयेऽपि दूषणमुपन्यस्यति–
‘यदुपतृन्द्याद्रुद्रोऽस्य पशून्घातुकः स्याद्यन्नोपतृन्द्यादयता स्यात्’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
भेदनमन्तरेण धृताऽपि नियन्तुमशक्यत्वादितस्ततः पतेत्।
दोषद्वयास्पृष्टं पक्षान्तरं विधत्ते–
‘अन्ययोपतृणत्यन्यया न धृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
एकया शाखया भिन्द्यादितरया न भिन्द्यात्तथा सति धृताऽपि भवति रुद्रश्च न हिनस्ति।
वपाशब्दशूलशब्दौ परित्यज्य घृतशब्दप्रयोगस्य द्यावापृथिवीशब्दप्रयोगस्य
च तात्पर्यमाह –
‘घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्ण्वाथामित्याह द्यावापृथिवी एव रसेनानक्ति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।

[[405]]

Page No. ४०५
प्रपा॰ ३ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (संज्ञपितस्य पशोर्वपोत्खेदनम्)
अच्छिन्न इति। कल्पः – ‘अधस्तात्परिवासयत्यच्छिन्नो रायः सुवीर इति’ इति।
अयं वपाभागश्छिद्यमानोऽपि मन्त्रसामर्थ्येन व्यथानुत्पत्तेर्न च्छिन्नः। कीदृशो भागः। शोभना वीरा यजमानस्य पुत्रपौत्रादयो यस्य स सुवीरः। तादृशो रायो धनानि प्रयच्छतु।
स्पष्टार्थतामाह –
‘अच्छिन्नो रायः सुवीर इत्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
उर्विति। कल्पः – ‘उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्यभिप्रव्रजति’ इति।
हे वपे त्वमुत्खेदनरूपस्य क्रौर्यस्य शान्तये विस्तीर्णमन्तरिक्षमनुप्रविश्याऽऽहवनीयदेशं गच्छ।
इममेवार्थं दर्शयति –
‘क्रूरमिव वा एतत्करोति यद्वपामुत्खिदत्युर्वन्तरिक्षमन्विहीत्याह शान्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
वपाश्रपण्योः स्पर्शं विधत्ते –
‘प्र वा एषोऽस्माल्लोकाच्च्यवते यः पशुं मृत्यवे नीयमानमन्वारभते वपाश्रपणी पुनरन्वारभतेऽस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
वपायाः पुरतः पशोरिव वह्निं विधत्ते–
‘अग्निना पुरस्तादेति रक्षसामपहत्या अथो देवता एव हव्येनान्वेति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
अग्नेः सर्वदेवतात्मकत्वात्तस्य पृष्ठतो वपानयने सर्वा अपि देवता हव्येनानुगता भवन्ति।
वायविति। कल्पः – ‘आहवनीयस्यान्तिमेष्वङ्गारेषु वपायै। प्रतितप्यमानायै बर्हिषोऽग्रमुपास्यति वायो वीहि स्तोकानामिति’ इति।
द्विशूलया शाखया धार्यमाणाया उपरि त्वामु ते दधिर इति मन्त्रेणाऽऽज्ये हुते सति तत्सकाशात्पतन्तो बिन्दवः स्तोकाः। हे वायो तान्स्तोकान्वीहि विभक्तान्कुरु पिबेत्यर्थः।

[[406]]

Page No. ४०६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे––)
(संज्ञापितस्य पशोर्वपोत्खेदनम्)
व्यतिरेकमुखेणाऽऽहवनीयस्योत्तरपार्श्ववर्तिष्वङ्गारेषु वपायाः श्रपणं विधत्ते–
‘नान्तममङ्गारमतिहरेद्यदन्तममङ्गारमतिहरेद्देवता अति मन्येत’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
अङ्गारस्य सर्वदेवतात्मकत्वेन तदवज्ञया देवता एवावज्ञाता भवन्ति। तस्मादस्मिन्नेवाङ्गारे वपां श्रपयेत्।
वीहीत्यत्र विशब्दस्यार्थं दर्शयति –
‘वायो वीहि स्तोकानामित्याह तस्माद्विभक्ताः स्तोका अव पद्यन्ते’ (सं. ६ का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
पतन्तीत्यर्थः। वपाया अधस्ताद्बर्हिरग्रस्थापनविधिमर्थवादेनोन्नयति–
‘अग्रं वा एतत्पशूनां यद्वपाऽग्रमोषधीनां बर्हिरग्रेणैवाग्रꣳ समर्धयत्यथो ओषधीष्वेव पशून्प्रति ष्ठापयति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
अग्रं श्रेष्ठम्। ओषध्यग्रेण बर्हिषा पश्वग्ररूपाया वपायाः समृद्ध्यर्थमोषधीषु पशुप्रतिष्ठापनार्थं बर्हिरग्रं वपाया अधः स्थापयेदित्यर्थः।
अथान्तिमप्रयाजार्थं मैत्रावरुणं प्रत्यध्वर्योः प्रैषमन्त्रमुत्पादयति–
‘स्वाहाकृतीभ्यः प्रेष्येत्याह यज्ञस्य समिष्ट्यै’ (सं. का. ६ प्र. अ. ९) इति।
स्वाहाशब्दबहुला कृतिर्मन्त्रप्रयोगो यासामन्तिमप्रयाजदेवतानां ताः स्वाहाकृतयस्तदर्थं हे मैत्रावरुण होतारं प्रेरय। मैत्रावरुणस्तु होता यक्षदग्निं स्वाहाऽऽज्यस्येत्यादिमन्त्रेण होतारं प्रेष्यति। स च होता सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमित्यादिकां याज्यां पठति। ततोऽध्वर्युरन्तिमप्रयाजं यजति। एवमयं प्रैषो यज्ञस्य सम्यगिष्ट्यै संपद्यते।

प्रयाजशेषेण हविरभिघारणं विधत्ते–
‘प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत्पृषदाज्यमात्मा वपा पृषदाज्यमभिघार्य वपामभि घारयत्यात्मन्नेव पशूनां प्राणापानौ दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
दधिमिश्रमाज्यं पृषदाज्यम्। पृषदाज्यस्य वपायाश्चाभिघारणेन वपारूपे पश्वात्मनि पृषदाज्यरूपौ पशूनां प्राणापानौ स्थापयति।
स्वाहेति। कल्पः – ‘प्रतिप्रस्थाताऽऽहवनीये वपाश्रपणी प्रहरति स्वाहोर्ध्वनभसं मारुतं गच्छतमिति प्राचीं द्विशूलां प्रतीचीमेकशूलाम्’ इति।

[[407]]

Page No. ४०७
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
हे वपाश्रपण्यौ युवां स्वाहुते सत्यावूर्ध्वनभःसंज्ञकं मरुत्पुत्रं गच्छतम्।
तत्प्राप्तावुपयोगं दर्शयति–
‘स्वाहोर्ध्वनभसं मारुतं गच्छतमित्याहोर्ध्वनभा ह स्म वै मारुतो देवनां वपाश्रपणी प्र हरति तेनैवैने प्र हरति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
व्यत्यस्ताग्रतां विधत्ते–
‘विषूची प्र हरति तस्माद्विष्वञ्चौ प्राणापानौ’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ९) इति।
प्राण ऊर्ध्ववृत्तिरपानोऽधोवृत्तिरित्युभयोर्व्यत्यासः।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“वागष्टाऽऽप्यायने शेषं शमहो निनयेद्भुवि।
ओष स्वधि यथापूर्वं रक्ष दर्भं सलोहितम्॥१॥
त्यजेदिदं बाधनीयमिष उत्खिद्यते वपा।
घृते श्रपण्यावाच्छाद्ये अच्छि सा कृत्यते वपा॥२॥
उरु पूर्वानलं गत्या वायो दर्भमधः क्षिपेत्।
स्वाहा श्रपण्युपक्षेपो मन्त्रा एकोनविंशतिः॥३॥” (इति)॥
अत्र मीमांसाछन्दसी न स्तः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे–
दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः॥९॥

१०

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
सं ते॒ मन॑सा॒ मनः॒ सं प्रा॒णेन॑ प्रा॒णो जुष्टं॑
दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं घृ॒तव॒त्स्वाहै॒न्द्रः प्रा॒णो अङ्गे॑अङ्गे॒
नि दे॑ध्यदै॒न्द्रो॑ऽपा॒नो अङ्गे॑अङ्गे॒ वि बो॑भुव॒
द्देव॑ त्वष्ट॒र्भूरि॑ ते॒ सꣳस॑मेतु॒ विषु॑रूपा॒ यत्स–
ल॑क्ष्माणो॒ भव॑थ देव॒त्रा यन्त॒मव॑से॒ सखा॒योऽ–

[[408]]

Page No. ४०८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(वसाहोमः)
नु॑ त्वा मा॒ता पि॒तरो॑ मदन्तु॒ श्रीर॑स्य॒ग्निस्त्वा॑
श्रीणा॒त्वापः॒ सम॑रिण॒न्वात॑स्य (१) त्वा॒
ध्रज्यै॑ पू॒ष्णो रꣳह्या॑ अ॒पामोष॑धीना॒ꣳ रोहि॑–
ष्यै घृ॒तं घृ॑तपावानः पिबत॒ वसां॑ वसापावानः
पिबता॒न्तरि॑क्षस्य ह॒विर॑सि स्वाहा॑ त्वा॒ऽन्त–
रि॑क्षाय॒ दिशः॑ प्र॒दिश॑ आ॒दिशो॑ वि॒दिश॑
उ॒द्दिशः॒ स्वाहा॑ दि॒ग्भ्यो नमो॑ दि॒ग्भ्यः (२)।
वात॑स्या॒ष्टावि॑ꣳशतिश्च॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१०॥
–––––
(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपठके दशमोऽनुवाकः)।
नवमेऽनुवाके वपाप्रयोगोऽभिहितः। दशमे तु वसाहोमोऽभिधीयते।
सं त इति। कल्पः – ‘शमितुर्हृदयशूलमादाय तेन हृदयमुपतृद्य तं शमित्रे प्रदाय पृषदाज्येन हृदयमभिघारयति सं ते मनसा मनः सं प्राणेन प्राणो जुष्टं देवेभ्यो हव्यं घृतवत्स्वाहेति’ इति।
हे हृदय ते मनस्थानीयेन पृषदाज्येन देवानां मनः संगतमस्तु। एवं प्राणेऽपि योज्यम्। हव्यं त्वां देवानां प्रियं घृतवद्यथा भवति तथा स्वाहाऽभिघारयामि। सोऽयं मन्त्र उपेक्षितः।
अभिघारणं विधित्सुरादौ वपोत्खेदप्रयुक्तच्छिद्रापिधानरूपं पश्वङ्गं पुरोडाशं विधत्ते–
‘पशुमालभ्य पुरोडाशं निर्वपति समेधमेवैनमा लभते’ (सं. का. ५ प्र. ३ अ. १०) इति।
मेधः सारः। पुरोडाशस्य व्रीहिसारत्वात्सारोपेतं पशुमालब्धवान्भवति।

[[409]]

Page No. ४०९
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
निरुप्तस्य होमकालं विधत्ते–
‘वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्र चरत्यूर्ग्वै पुरोडाश ऊर्जमेव पशूनां मध्यतो दधात्यथो पशोरेव छिद्रमपि दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
जातवेदो वपया गच्छ देवानिति मन्त्रेण वपां हुत्वा पश्चात्पुरोडाशहोमः। वपाहृदयादिहोमयोर्मध्यं पशूनामुदरस्थानमतस्तत्रैवोर्जं पुरोडाशरूपमन्नं स्थापितवान्भवति। किंच वपाछेदेन यत्पशोश्छिद्रं तत्पिहितं भवति।
उत्तरदेशे हृयादिहविः पचन्तं शमितारं प्रति प्रश्नमन्त्रमुत्पादयति –
‘पृषदाज्यस्यस्योपहत्य त्रिः पृच्छति शृतꣳ हवीः३ शमितरिति त्रिषत्या हि देवाः’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
पृषदाज्यस्य पात्रगतस्यांशं स्रुवेणोपहत्य पृथक्स्वीकृत्य मन्त्रेण त्रिः पृच्छेत्। शृतं पक्वम्। प्लुतिः प्रश्नार्था। त्रिरुक्तं सत्यमिति बुद्धिर्येषां ते त्रिषत्याः। व्यतिरेकमुखेणोत्तरविधिमुन्नयति –
‘योऽशृतꣳ शृतमाह स एनसा’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
युज्यत इति शेषः। तस्माच्छृते सत्युत्तरं ब्रूयादिति विधिः।
अत्र सूत्रम् – ‘अथ प्रतिप्रस्थाता पृषदाज्यं विहृत्य जुह्वां समानीयान्तरेण चात्वालोत्करावुदङ्ङुपनिष्क्रम्य पृच्छति शृतꣳ हवीः३ शमितरिति शमितैष उत्तरतो हृदयशूलं धारयंस्तिष्ठति स शृतमिति प्रत्याह तं तथैव द्वितीयमुत्क्रम्य पृच्छति तं तथैवेतरः प्रत्याह तं तथैव तृतीयमुत्क्रम्य पृच्छति तं तथैवेतरः प्रत्याह’ इति।
अत्र सं ते मनसा मन इत्यस्य मन्त्रस्यार्थमुपेक्ष्याभिघारणं विधत्ते –
‘प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत्पृषदाज्यं पशोः खलु वा आलब्धस्य हृदयमात्माऽभि समेति यत्पृषदाज्येन हृदयमभिघारयत्यात्मन्नेव पशूनां प्राणापानौ दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
अभिसमेत्याभिमुख्येनाऽऽत्मा हृदयदेशमागच्छति।
अथ प्लक्षनामकस्य शाखामवदानाधारत्वेन विधत्ते–
‘पशुना वै देवाः सुवर्गं लोकमायन्तेऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वाभविष्यन्तीति तस्य शिरश्छित्त्वा मेधं प्राक्षारयन्त्स प्रक्षोऽभवत्तत्प्रक्षस्य प्रक्षत्वं यत्प्लक्षशाखोत्तरबर्हिर्भवति समेधस्यैव पशोरव द्यति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।

[[410]]

Page No. ४१०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(वसाहोमः)
पशुना सह स्वर्गं गच्छन्तो देवा मनुष्याणां स्वैः सहाऽऽगमनं मा भूदित्यभिप्रेत्य तद्वारयितुं पशोः शिरश्छित्त्वा मेधं रसं प्राक्षारयन्नस्रावयन्। स रसो भूमौ पतित्वा प्लक्षवृक्षोऽभवत्। तस्मात्क्षरणादुत्पन्नस्य प्लक्षनाम संपन्नम्। तच्छाखा बर्हिष ऊर्ध्वं स्थापनादुत्तरबर्हिरित्युच्यते। तदावस्थापनेन सरसस्यैव पशोर्हविरवत्तं भवति।
अत्र सूत्रम् – ‘जुहूपभृतोर्हिरण्यशकलमवधाय बर्हिषि प्लक्षशाखायामव–दानान्यवद्यन्संप्रेष्यति मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानुब्रूहीति, हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षसो यथाकाममितरेषां मध्यतो गुदस्यावद्यतीत्युक्तम्’ इति।
पक्कस्य हृदयादिहविष आहवनीयं प्रत्यानयने मार्गविशेषं विधत्ते–
‘पशुं वै ह्रियमाणꣳ रक्षाꣳस्यनु सचन्तेऽन्तरा यूपं चाऽऽहवनीयं च हरति रक्षासामपहत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
अनुसचन्तेऽनुगच्छन्ति। यूपस्याऽऽहवनीयस्य च रक्षोघातित्वात्तयोरन्तराले भयं नास्ति।
होतारं प्रति प्रैषमन्त्रमुत्पादयति –
‘पशोर्वा आलब्धस्य मनोऽप क्रामति मनोतायै हविषोऽवदीयमानस्यानु ब्रूहीत्याह मन एवास्याव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
अग्निदेवता मनोता। त्वꣳ ह्यग्ने प्रथमो मनोतेति मन्त्राम्नानात्। मनस्यूता संबद्धेति मनोता।
संख्याविशिष्टान्यवदानानि विधत्ते–
‘एकादशावदानान्यव द्यति दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशा यावानेव पशुस्तस्याव द्यति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
नाभिसहितानि दश च्छिद्राणि प्राणा देह आत्माऽत एकादशसंख्यया कृत्स्नोऽपि पशुरवत्तो भवति। तान्येकादशाङ्गानि सूत्रेऽभिहितानि – ‘हृदयं जिह्वा वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुभे पार्श्वे दक्षिणा श्रोणिर्गुदतृतीयमिति दैवतानि’ इति।
क्रमं विधत्ते–
‘हृदयस्याग्रेऽव द्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षसो यद्वै हृदयेनाभिगच्छति

[[411]]

Page No. ४११
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
तज्जिह्वया वदति यज्जिह्वया वदति तदुरसोऽधि निर्वदत्येतद्वै पशोर्यथापूर्वम्’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
लोके प्रथमं हृदयेन यन्निश्चिनोति तत्पश्चाज्जिह्वया वदति। पुनरपि तदेव निःशेषेणोच्चध्वनिना यदा वदति तदानीमुरस ऊर्ध्वदेशगतबलेन वदति। तस्माद्धृदयादीनां त्रयाणामंशक्रमेणावद्येत्। एतदेव क्रमावदानं पशोरङ्गेषु यथापूर्वं भवति। यथा लोकेऽभिवदनव्यवहारः पूर्वं प्रवृत्तस्तथैव भवति।
उत्तरेष्वङ्गेषु हृदयादिवत्प्रसक्तं क्रमं वारयति–
‘यस्यैवमवदाय यथाकाममुत्तरेषामवद्यति यथापूर्वमेवास्य पशोरवत्तं भवति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
उक्तप्रकारेण यस्य पशोर्हृदयादीनि त्रीण्यङ्गान्यवदायोत्तरेषामैच्छिकक्रमेऽपि पूर्वं हृदयाद्यङ्गं यथा न दोषकारि तथैवोत्तरमपि भवति।
एकादशस्वङ्गेषु गुदकाण्डरूपमङ्गमुत्तममध्यमाधमभागैस्त्रेधा विभज्य त्रिषु तेषु भागेषु मध्यमोत्तमभागयोर्विकल्पेनावदानं विधत्ते –
‘मध्यतो गुदस्याव द्यति मध्यतो हि प्राण उत्तमस्याव द्यत्युत्तमो हि प्राणो यदीतरं यदीतरमुभयमेवाजामि’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
प्राणवायुर्मुखमध्ये वर्तते, स्वयं जीवनहेतुत्वाच्चक्षुरादिषु सर्वेषूत्तमश्च। अतो यदीतरं मध्यमभागं स्वी कुर्यात्, यदीतरमुत्तमभागं तदुभयमपि जामिकृन्न भवति, किंत्वनालस्यं दोषरहितमित्यर्थः।
हृदयाद्यवदानानि प्रशंसति–
‘जायमानो वै ब्रह्मणस्त्रिभिणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी तदवदानैरेवाव दयते तदवदानानामवदानत्वम्’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
ब्रह्मचर्येण वेदाभ्यासेन ब्रह्मचारित्वेन गुरुगृहे वसतीति ब्रह्मचारिवासी वेदाभ्यासादिभिरपाकर्तव्यं यदृणं तद्धृदयाद्यवदानैरेवापाकरोति। ऋणमवदयत एभिरित्यवदानत्वम्।
स्विष्टकृदर्थं त्र्यङ्गावदानं विधत्ते–
‘देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा अग्निमब्रुवन्त्वया वीरेणासुरानभिभवामेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै पशोरुद्धारमुद्धरा इति स एतमुद्धारमुदहरत दोः पूर्वार्धस्य गुदं

[[412]]

Page No. ४१२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(वलाहोमः)
मध्यतः श्रोणिं जघनार्धस्य ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यत्त्र्यङ्गाणाꣳ समवद्यति भ्रातृव्याभिभूत्यै भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
उद्धारमुत्कृष्टं ध्रियमाणमुत्तमं भागमुद्धरै स्वी करवाणि। पशोः पूर्वार्धस्य संबन्धि दोर्हस्तम्। मध्यतः पशुमध्यभागसंबन्धि गुदम्। अपरार्धस्य संबन्धिनीं श्रोणिम्।
वक्रगतिं विधत्ते –
‘अक्ष्णयाऽव द्यति तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. १०) इति।
गवादयः शयनकालेऽङ्गानि पादानक्ष्णया वक्रत्वेनावस्थापयन्ति। अत्र वक्रगतिः सूत्रे दर्शिता – ‘दक्षिणं दोः सव्या श्रोणिर्गुदतृतीयमिति सौविष्टकृतानि’ इति।
विधत्ते –
‘मेदसा स्रुचौ प्रोर्णोति मेदोरूपा वै पशवा रूपमेव पशुषु दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
जीर्णपटसदृशं हृदयवेष्टनं मेदः। स्रुचौ जुहूपभृतौ। उभयं मेदसाऽऽच्छादयेत्। सति मेदोबाहुल्ये पशवो रूपवन्तो भवन्ति।
तत्र कंचिद्विशेषं विधत्ते–
‘यूषन्नवधाय प्रोर्णोति रसो वा एष पशूनां यद्यू रसमेव पशुषु दधाति’
(सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
यूषशब्देन मांसेन सह पक्वं जलमुच्यते। तस्मिञ्जले मेदः प्रक्षिप्य तेनाऽऽच्छादयेत्।
ऐन्द्र इति। कल्पः – ‘अथ पशोरवदानानि संमृशत्यैन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे नि देध्यदैन्द्रोऽपानो अङ्गेअङ्गे वि बोभुवद्देव त्वष्टर्भूरि ते सꣳसमेतु विषुरूपा यत्सलक्ष्माणो भवथ देवत्रा यन्तमवसे सखायोऽनु त्वा माता पितरो मदन्त्वति’ इति।
इन्द्रदेवताकः प्राणोऽस्य पशोस्तस्मिंस्तस्मिन्हृदयाद्यङ्गे नि देध्यन्नितरां धीयतां स्थाप्यताम्। यद्वदपानोऽपि विबोभुवद्विशेषेण भवतु। हे देव त्वष्टस्ते तवा–

[[413]]

Page No. ४१३
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
नुग्रहेण भूरि सर्वमङ्गजातं संसमेतु च्छेदनेन विश्लिष्टमपि समवेतं भवतु। हे हृदयाद्यवयवा यूयं विषुरूपा विलक्षणरूपा अपि सलक्ष्माणो हविष्ट्वेन समानलक्षणा भवथ। यद्यस्मात्पूर्वं विषुरूपास्तस्मादित ऊर्ध्वं सलक्ष्मत्वं संपादनीयम्। हे पशो देवत्रा देवेषु यन्तं गच्छन्तं त्वां सखाय इतरे पशवो माता पितरश्चानुमदन्तु। किमर्थम्। अवसे त्वन्मुखेन स्वर्गप्राप्त्या स्वकुलं सर्वं सेवितुम्।
श्रीरिति। बौधायनः – ‘अथ दक्षिणेन पार्श्वेन वसाहोमं प्रयौति कुम्बतः श्रीरस्यग्निस्त्वा श्रीणात्वापः समरिणन्वातस्य त्वा ध्रज्यै पूष्णो रꣳह्या अपामोषधीनाꣳ रोहिष्या इति’ इति।
आपस्तम्बः – ‘श्रीरसीति पार्श्वेन वसाहोमं प्रयौति वातस्य त्वा ध्रज्या इति तेनैवापि दधाति’ इति।
मांसपाकभाण्डे स्थितः स्नेहात्माको द्रवविशेषो वसा। सा च हूयत इति होमशब्दाभिधेया। पार्श्वशब्देन तत्रत्यमस्थि विवक्षितं, तस्यास्थ्नोऽग्रभागः स्थूलः कुम्बशब्दाभिधेयः। तेन वसारूपं होमद्रव्यं पात्रे गृहीतं प्रयौत्यालोडयेदिति बौधायनवाक्यार्थः।
मन्त्रार्थस्तु – हे वसे श्रीरसि आश्रयणीयाऽसि। तस्मादाहवनीयोऽग्निस्त्वां श्रीणात्वाश्रयतु स्वी करोतु। आपश्च त्वां स्मरिणन्सम्यक्प्राप्नुवन्तु तव शोषो मा भूत्। हे वसे त्वामपिदधामि। किमर्थम् वातस्य ध्रज्यै वायोर्गतये। पूष्णो रंह्यै, आदित्यस्य गतये। अप्संबन्धिनीनामोषधीनां रोहिष्यै प्ररोहार्थम्। त्वयि पिधानेन सुरक्षितायां त्वदीयहोमसुकृतेन वायुगमनादिरूपो जगद्व्यहारः सुस्थितो भवतीति स्तूयते।
आलोडनं विधत्ते–
‘पार्श्वेन वसाहोमं प्र यौति मध्यं वा एतत्पशूनां यत्पार्श्वꣳ रसं दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
अवदानसंमर्शनमन्त्रस्य पूर्वभागे श्रुत ऐन्द्र इत्यसौ तद्धितो देवतावाचीत्याह–
‘घ्नन्ति वा एतत्पशुं यत्संज्ञपयन्त्यैन्द्रः खलु वै देवतया प्राण ऐन्द्रोऽपान ऐन्द्रः प्राणो अङ्गेअङ्गे नि देध्यदित्याह प्राणापानावेव पशुषु दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।

[[414]]

Page No. ४१४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(वसाहोमः)
संज्ञपनं हननेन गलनिरोधनाद्युपघातेन संपद्यते। तेनोपद्रवेणापनीतयोः प्राणापानयोः पुनः स्थापनं कर्तव्यम्।
द्वितीयभागे त्वष्टृश्ब्दाभिप्रायमाह–
‘देव त्वष्टर्भूरि ते सꣳ समेत्वित्याह त्वाष्ट्रा हि देवतया पशवः’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
तृतीयभागे हृदयाद्याकारेण वैलक्षण्यं हविष्ट्वेन सालक्षण्यं च प्रसिद्धमित्याह–
‘विषुरूपा यत्सलक्ष्माणो भवथेत्याह विषुरूपा ह्येते सन्तः सलक्ष्माण एतर्हि भवन्ति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
चतुर्थभागेऽनुमदन्तुशब्दस्याभिप्रायमाह–
‘देवत्रा यन्तमवसे सखायोऽनु त्वा माता पितरो मदन्त्वित्याहानुमतमेवैनं मात्रा पित्रा सुवर्गं लोकं गमयति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
श्रीरसि वातस्य त्वेत्येतौ मन्त्रावुपेक्षितौ।
घृतमिति। बौधायनः – ‘सौऽर्धर्चे याज्यायै वसाहोमं जुहोति घृतं घृतपावानः पिबत वसां वसापावानः पिबतान्तरिक्षस्य हविरसि स्वाहा त्वाऽन्तरिक्षाय स्वाहेति वषट्कृते हविर्जुहोत्येतस्य होममनु प्रतिप्रस्थाता वसाहोमोद्रेकेण दिशो जुहोति दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशः स्वाहा दिग्भ्यो नमो दिग्भ्य इति’ इति।
आपस्तम्बः – ‘याज्याया अर्धर्चे प्रतिप्रस्थाता वसाहोमं जुहोति घृतं घृतपावानः पिबतेत्युद्रेकेण दिशः प्रदिश इति प्रतिदिशं जुहोति मध्ये पञ्चमेन प्राञ्चमुत्तमं संस्थाप्य नमो दिग्भ्य इत्युपतिष्टते’ इति।
उद्रेकः शेषः। हे घृतपावानो देवा अत्रत्यं घृतं पिबत। एवमुत्तरत्र। हे पशो त्वमन्तरिक्षवासिनो देवगणस्य हविरस्यतोऽन्तरिक्षवासिने त्वां स्वाहा जुहोमि। दिशः प्राच्यै दिशे स्वाहेति शेषः। प्रदिशः, दक्षिणायै। एवमन्यत्रापि। षष्ठे तु मन्त्रे सर्वाभ्यो दिग्भ्यः स्वाहेति योज्यम्। मन्त्रा उपेक्षिताः।
विधत्ते–

[[415]]

Page No. ४१५
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
‘अर्धर्चे वसाहोमं जुहोत्यसौ वा अर्धर्च इयमर्धर्च इमे एव रसेनानक्ति दिशो जुहोति दिश एव रसेनानक्त्यथो दिग्भ्य एवोर्जꣳ रसमव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
याज्यायाः पूर्वोत्तरयोरर्धर्चयोरभिमानिनौ देवौ द्यावापृथिव्याविति मध्ये होमेनोभे अपि रसेनाक्ते भवतः। उद्रेकहोमेन दिग्देवतास्तृप्यन्ति। यजमानस्यापि दिशां सकाशादन्नरसप्राप्तिर्भवति।
अवदानपूर्वकं द्वौ प्रैषमन्त्रौ मैत्रावरुणं प्रत्युत्पादयति–
‘प्राणापानौ वा एतौ पशूनां यत्पृषदार्ज्यं वानस्पत्याः खलु वै देवतया पशवो यत्पृषदाज्यस्पोपहत्याऽऽह वनस्पतयेऽनु ब्रूहि वनस्पतये प्रेष्येति प्राणापानावेवं पशुषु दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
पृषदाज्यस्योपहत्य पात्रगतं पृषदाज्यं स्रुवेण जुह्वामवदायेत्यर्थः। प्रैषयोरयमर्थः – हे मैत्रावरुण वनस्पतिदेवतायै त्वमनुब्रूहि पुरोनुवाक्यां पठ, ततो याज्यां पठितुं होतारं प्रेरयेति। एवं सति वनस्पतिदेवताकेषु पशुषु पृषदाज्यरूपौ प्राणापानौ दधाति।
अथेडार्थं तस्य तस्य हृदयाद्यङ्गस्यांशमेकत्र समवद्यतीति विधत्ते –
‘अन्यस्यान्यस्य समवत्तꣳ समवद्यति तस्मान्नानारूपाः पशवः’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
समवत्तमवत्तशेषम्। अवदेयानामङ्गानां बहुविधत्वाद्धोमलभ्याः पशवोऽपि बहुविधाः।
सर्वेष्ववदानेषु मांसनिःस्रुतजलेनोपसेचनं विधत्ते –
‘यूष्णोप सिञ्चति रसो वा एष पशूनां यद्यू रसमेव पशुषु दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
हविःशेषस्येडाभागस्य भक्षणायेडोपाह्वानं होतुर्विधत्ते –
‘इडामुप ह्वयते पशवो वा इडा पशूनेवोप ह्वयते चतुरुप ह्वयते चतुष्पादो हि पशवः’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
इडादेवताया गोरूपत्वात्पशव इडेत्युक्तम्। यद्यप्येतच्चोदकादेव प्रप्तं तथाऽऽप्याघारवदिष्टिविकृतित्वद्योतनाय पुनर्विधानम्।
अत्रेडावदाने मेदसोपस्तरणाभिघारणे विधातुं तद्व्यतिरेकं निन्दति–

[[416]]

Page No. ४१६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(वसाहोमः)
‘यं कामयेतापशुः स्यादित्यमेदस्कं तस्मा आ दध्यान्मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवैनं पशुभ्यो निर्भजत्यपशुरेव भवति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
स्निग्धद्रवरहितं मांसममेदस्कम्। एनं यजमानं पशूनां (शुभ्यो) निर्भजति निरस्यति। अतो यजमानः पशुरहितो भवति।
विधत्ते–
‘यं कामयेत पशुमान्त्स्यादिति मदस्वत्तस्मा आ दध्यान्मेदोरूपा वै पशवो रूपेणैवास्मै पशूनव रुन्धे पशुमानेव भवति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
अत्र सुत्रम् – ‘मेदसोपस्तीर्य मेदसाऽभिघारयाति’ इति।
पृषदाज्येनानूयाजहोमं विधत्ते–
‘प्रजापतिर्यज्ञमसृजत स आज्यं पुरस्तादसृजत पशुं मध्यतः पृषदाज्यं पश्चात्तस्मादाज्येन प्रयाजा इज्यन्ते पशुना मध्यतः पृषदाज्येनानूयाजास्तस्मादेतन्मिश्रमिव पश्चात्सृष्टꣳ हि’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
यथा प्रथमसृष्टेनाऽऽज्येन प्रथमभाविनः प्रयाजा इज्यन्ते, यथा वा मध्यतः सृष्टेन पशुना मध्यतो यजते, तथा पश्चात्सृष्टेन पृषदाज्येन पश्चाद्भाविनोऽनूयाजा यष्टव्याः। यस्मादेकं द्रव्यं न पर्याप्तमिति बुद्ध्या पश्चाद्द्रव्यान्तेरेण सहैतद्विहितं तस्मादेतत्पृषदाज्यं दधिमिश्रमेव चोदकप्राप्तम्।
त्रित्वसंख्यामपोद्य संख्यान्तरं विधात्ते–
‘एकादशानूयाजान्यजति। दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो यावानेव पशुस्तमनु यजति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११) इति।
पृषदाज्यं प्रशंसति–
‘घ्नन्ति वा एतत्पशुं यत्संज्ञपयन्ति प्राणापानौ खलु वा एतौ पशूनां यत्पृषदाज्यं यत्पृषदाज्येनानूयाजान्यजति प्राणापानावेव पशुषु दधति’ (सं. का. ६ प्र. ३ अ. ११ इति।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
‘सं तेऽभिघार्य हृदयमैन्द्रोऽवत्ताभिमर्शनम्।
श्रीः पार्श्वेन वसां यौति वात पार्श्वावृता वसा॥१॥
घृतं वसाहुतिः षड्भिर्दिग्घोमा नम इत्यतः।
दिश्युपस्थानमत्रैते मन्त्रा द्वादश वर्णिताः॥२॥’ इति।

[[417]]

Page No. ४१७
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
अथ मीमांसा।
द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्–
“पश्वर्थानुष्ठितैर्नास्ति पुरोडाश उपक्रिया।
अस्ति वा विध्यभावान्नो ह्यस्त्यवार्यत्वतोध्ववत्” इति।
अग्नीषोमीयस्य पशोर्यानि चोदकप्राप्तानि प्रयाजादीन्यङ्गान्यनुष्ठितानि तैः पशुपरोडाश उपकारो नास्ति। कुतः। तदुपकारबोधकस्य विधेरभावात्। चोदकस्तु दर्शपूर्णमासवत्पशुरनुष्ठेय इत्येवंरूपत्वात्वात्पशावेव तदुपकारं बोधयति। ननु पशुपुरोडाशस्यापीष्टिविकृतित्वात्तत्रापि चोदकोऽस्तीति चेद्बाढम्। अत एव भिन्नचोदकबलात्पुरोडाशोपकाराय प्रयाजाद्यङ्गानि पृथगनुष्ठेयानीति प्राप्ते ब्रूमः – यद्यपि पश्वर्थैः पुरोडाशस्योपकार इत्येतादृशं शास्रं नास्ति तथाऽप्ययमुपकारोऽर्थतः प्राप्तो न वारयितुं शक्यते। यथा प्रदीपस्य वेदिप्रकाशार्थं निर्मितस्यार्थसिद्धं मार्गप्रकाशकत्वमनिवार्यं तथा पशुतन्त्रमध्येऽनुष्ठीयमानस्य पुरोडाशस्य पश्वर्थैरङ्गैरुपकारः केन वार्येत। तस्मादन्यार्थैरस्तूपकारः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्–
“आज्यभागौ पुरोडाशे न स्तः स्तो वाऽस्य चोदकः।
लुप्तस्ततो न तौ मैवं प्रयोगांशस्य लोपनात्” इति॥
तौ न पशौ करोतीति निषेधादाज्यभागयोः पशावभावेन पुरोडाशे प्रसङ्गसिद्धिर्नास्ति। ततस्तौ विचार्येते। तत्र पुरोडाश आज्यभागौ न स्त इति तावत्प्राप्तम्। कुतः। पुरोडाशविशषयस्य चोदकस्य लुप्तत्वात्। अन्यथा प्रयाजादीनामपि पुनरनुष्ठानापत्तेरिति प्राप्ते ब्रूमः – न तावत्पुरोडाशे चोदको लुप्यते। चोद(बाध)काभावात्। पूर्वोक्तप्रसङ्गसिद्धिस्तु प्रयोगवचनमेव बाधते न चोदकम्। अन्यथा प्रयाजादीनां पुरोडाशाङ्गत्वाभावेन प्रसङ्गसिद्धेरप्यवक्तव्यत्वात्। ननु प्रयोगबाधेऽप्याज्यभागौ न स्त इति चेन्न। आज्यभागौ प्रति बाधिता(का)याः प्रसङ्गसिद्धेरभावात्। ततः प्रसङ्गसिद्धाङ्गविषयप्रयोगांशस्यैव बाधादबाधितेन प्रयोगवचनांशेनाऽऽज्यभागावनुष्ठाप्येते। यथा देवदत्ते यज्ञदत्तयानमारूढे देवदत्तयानं निवर्त्यते न तु वस्त्रालंकारादि तद्वत्।
दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्–

[[418]]

Page No. ४१८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(वसाहोमः)
“प्रयाजैकादशत्वादिविशेषविधिभिर्युते।
पश्वादौ सामिधेन्यादिविध्यन्तो नास्त्युतास्त्यसौ॥
विशिष्टाङ्गविधौ नासौ चोदकस्याप्रवृत्तितः।
लाघवाद्गुणमात्रस्य विधेः साऽ(सोऽ)स्त्यतिदेशतः” इति॥
अग्नीषोमीयपशावेकादश प्रयाजाः श्रुताः चातुर्मास्येषु नव प्रयाजा, वायव्यपशौ हिरण्यगर्भ इत्याघारमन्त्र इत्यादिभिर्युतेषु पश्वादिषु प्राकृतेतिकर्तव्यता सामिधेन्यादिर्नास्ति। कुतः। संख्यामन्त्रादिगुणविशिष्टस्य प्रयाजाघाराद्यङ्गास्य प्रत्यक्षविधौ सत्युपदिष्टेनैवाङ्गेन निराकाङ्क्षे पश्वादौ चोदकस्याप्रवृत्तेरिति पूर्वः पक्षः। पश्वादिविधिस्तावदितिकर्तव्यतामाकाङ्क्षाति। तत्र प्राकृताङ्गान्यतिदिश्य वा तदाकाङ्क्षा पूर्यतां विधास्यमानान्यङ्गान्तराण्युपदिश्य वेति विवक्षायां कॢप्तोपकारतया प्राकृताङ्गातिदेश एव न्याय्यः। ततश्चातिदेशतः प्राप्तप्रयाजाद्यङ्गमनूद्य गुणमात्रविधौ लाघवं भवति। गुणविशिष्टाङ्गविधौ तु गौरवं स्यात्। तस्मात्संख्यान्तरमन्त्रान्तराभ्यां पूर्वयोः संख्यामन्त्रयोर्बाधेऽपि प्रयाजाघारसामिधेन्यादीतिकर्तव्यता प्राप्नोत्येवातिदेशादिति राद्धान्तः।
दशमाध्यायस्य सप्तमे पादे चिन्तितम्–
“पशुः कृत्स्नो हविः किंवा प्रत्यङ्गं हविरन्यता।
आद्यश्चोदनया मैवमवदानपृथक्त्वतः” इति॥
अग्नीषोमीयं पशुमालभेतेत्यत्र कृत्स्नस्य पशोरेकहविष्ट्वं युक्तम्। कुतः। अग्नीषोमीयदेवतां प्रति द्रव्यत्वेन पशोश्चोदित्वात्। न हि हृदयाद्यङ्गं साक्षात्पशुर्भवतीति प्राप्ते ब्रूमः – ‘हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यथ जिह्वाया अथ वक्षसः’ ‘दोष्णोरवद्यति पार्श्वयोरवद्यति’ इत्यादिना हृदयाद्यङ्गानामवदानानि पृथगाम्नायन्ते। अवदानं च हविष्ट्वप्रयोजकः संस्कारः। पुरोडाशादौ होतुमवदीयमानत्वदर्शनात्। हविःशब्दश्च कर्मव्युत्पत्त्या होमयोग्यं द्रव्यं ब्रूते। पश्वाकृतिचोदना तु हृदयाद्यङ्गद्वारेण देवतासंबन्धादुपपद्यते। तस्मात्प्रत्यङ्गं हविर्भेदः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्–
“एकेनाङ्गेन सर्वैर्वा यद्वैकादशभिर्यजिः।
एकेन यागसंसिद्धेर्हविषां भेदतोऽखिलैः॥
एकादशभिरन्येषां परिसंख्या भवेद्यतः।
न त्रिदोषी गत्भावादशृतोक्तेश्च सोचिता” इति।

[[419]]

Page No. ४१९
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वसाहोमः)
प्रत्यङ्गं हविर्भेदे स्थिते सति त्रेधा यागे संशयः। तत्रानिर्दिष्टविशेषेण येन केनाप्यङ्गेन यागः कर्तव्यस्तावतैव यागस्य सिद्धेरित्येकः पक्षः। चोदितपश्वङ्गत्वं परिगणितेषु हृदयादिष्वङ्गेषु चांसशिरःप्रभृतिषु समानम्। ततो हृदयादिवदंसादीनां हविर्भेदत्वाद्यागमन्तरेण हूयमानत्वलक्षणहविष्ट्वस्यापर्यवसानात्सर्वैरङ्गैर्याग इति द्वितीयः पक्षः। हृदयादिभिरेकादशभिरेवाङ्गैर्यागः कर्तव्यः। कुतः। अन्येषामंसादीनां परिसंख्यातत्वात्। कुतः, चोदकेन सर्वेषामङ्गानामवदाने प्राप्ते हृदयादिवाक्येनांसादयः परिसंख्यायन्ते। ननु परिसंख्यायां विधिः स्वार्थं जह्यात्परार्थः कल्पेत प्राप्तं च बाधेतेति दोषत्रयं प्रसज्येत। प्रसज्यतां नाम। सति हि गत्यन्तरे तेषां दोषत्वम्। परिसंख्यायास्तु ते त्रयः स्वरूपमिति कृत्वा न दोषतां भजन्ते। किंच द्वयानि मांसान्यभिमृशन्ति शृताशृतानीति केषांचिन्मांसानामपक्वत्वमुच्यते। पाकस्तु हविषो मांसस्य प्रतिनियतः। तस्मादशृतत्वोक्तिरंसादिपरिसंख्यां गमयति। एतदेवाभिप्रेत्यांसादिप्रतिषेधः श्रुत्या वर्ण्यते ‘नांसयोरवद्यति न शिरसः’ इत्यादिना। तस्मादेकादशभिरेव यागः कर्तव्यः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्–
“इज्याशेषैरशेषैर्वा त्र्यङ्गैः स्विष्टकृतो हुतिः।
आद्यः प्रकृतिवन्मैवं पूर्वार्धेत्युक्तिशेषतः” इति॥
पशौ श्रूयते – ‘त्र्यङ्गैः स्विष्टकृतं यजति’ इति। तत्रेज्यार्थानां हृदयाद्येकादशाङ्गानां मध्ये यैः कैश्चित्त्र्यङ्गैरिज्याशेषभूतैः स्विष्टकृद्धोतव्यः। कुतः। प्रकृताविज्याशेषेण पुरोडाशेन स्विष्टकृतो हुतत्वादत्रापि चोदकेन तथात्वादिति प्राप्ते ब्रूमः – ‘दोष्णः पूर्वार्धादग्नये समवद्यति गुदस्य मध्यतः श्रोण्या जघानतः’ इति वाक्यशेषेण हृदयादिभ्य एकादशभ्योऽन्यानि त्रीण्यङ्गानि स्विष्टकृते समाम्नायन्ते। न च हृदयादिष्वपि गुदादीन्याम्नातानीति शङ्कनीयं, तद्विशेषस्य कल्पसूत्रकारेण दर्शितत्वात्। ‘हृदयं जिह्वा वक्षो यकृद्वृक्यौ सव्यं दोरुभे पार्श्वे दक्षिणा श्रोणिर्गुदतृतीयमिति दैवतानि, दक्षिणं दोः सव्या श्रोणिर्गुदतृतीयमिति सौविष्टकृतानि’ इति।
तस्मादनिज्याशेषैस्त्र्यङ्गैः स्विष्टकृद्धोमः।
अष्टमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्–

[[420]]

Page No. ४२०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(गुदकाण्डकरणकोपयटूसंज्ञका होमाः)
“पुरोडाशस्य सांनाय्यस्य वा धर्मः पशौ यतः।
देवैक्यमाद्यस्तस्मान्नो हविर्जन्मादिसाम्यतः” इति॥
अग्नीषोमीये पशावग्नीषोमीयपुरोडाशस्य धर्मः कार्यः। कुतः। देवतैक्यादिति चेन्मैवम्। सांनाय्यं पशोरुत्पन्नं, पशुरपि पशोरुत्पन्नः, श्रपणार्थमुखा सांनाय्यपश्वोः समा। हविःसाम्यं च बलीय इत्युक्तम्। तस्मात्सांनाय्यस्य धर्मः।
अत्र च्छन्दो नास्ति॥

इति श्रीमत्सायणाचार्विरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः॥१०॥
––––––

११

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठक एकाशोऽनुवाकः)
स॒मु॒द्रं ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ऽन्तरि॑क्षं गच्छ॒ स्वाहा॑
दे॒वꣳस॑वितारं॑ गच्छ॒ स्वाहा॑ऽहोरा॒त्रे ग॑च्छ॒
स्वाहा॑ मि॒त्रावरु॑णौ गच्छ॒ स्वाहा॒ सोमं॑ गच्छ॒
स्वाहा॑ य॒ज्ञं ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ छन्दा॑ꣳसि गच्छ॒
स्वाहा॑ द्यावा॑पृथि॒वी ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ नभो॑ दि॒व्यं
ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ऽग्निं वैश्वान॒रं ग॑च्छ॒ स्वाहा॒ऽद्भ्य–
स्त्वौष॑धीभ्यो॒ मनो॑ मे॒ हार्दि॑ यच्छ त॒नूं त्वचं॑
पु॒त्रं नप्ता॑रमशी॒य शुग॑सि॒ तम॒भि शो॑च॒ यो॑ऽ–
स्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मो धाम्नो॑धाम्नो राज
न्नि॒तो वरु॑ण नो मुञ्च॒ यदापो॒ अघ्नि॑या॒ वरु॒णेति॒
शपा॑महे॒ ततो॑ वरुण नो मुञ्च (१)।
(अ॒सि॒ ष॑ड्वि॑ꣳशतिश्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताया प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः ॥११॥

[[421]]

Page No. ४२१
प्रपा. ३ अनु. ११ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।

(गुदकाण्डकरणकोपयट्संज्ञका होमाः)
(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)।
दशमेऽनुवाके वसाहोमो वर्णितः। एकादशे गुदकाण्डेनोपयट्संज्ञका होमा उच्यन्ते।
कल्पः – ‘आग्नीध्रादौपयजानङ्गारानाहरति होत्रीय उपयज उपयजति शामित्रान्निरूढपशुबन्ध उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां गुदकाण्डमेकादशधा तिर्याक्छित्त्वाऽसंभिन्दन्नपर्यावर्तयन्ननूयाजानां वषट्कृते वषट्कृत एकैकं गुदकाण्डं प्रतिप्रस्थाता हस्तेन जुहोति समुद्रं गच्छ स्वाहेत्येतैः प्रतिमन्त्रं सर्वाणि हुत्वाऽभ्यस्त्वौषधीभ्य इति बर्हिषि लेपं निमृज्य मनो मे हार्दि यच्छेति जपति’ इति।
समुद्रमिति। हे हविस्त्वं समुद्रादिनामकान्देवान्गच्छ। हे लेप त्वामप्कार्यौषधिसिद्ध्यर्थं बर्हिषि निमार्ज्मि। हृदये भवो हार्दो हर्षः सोऽस्यास्तीति हार्दि। हे समुद्रादिदेवतासमूह मे हार्दि मनः प्रयच्छ। त्वत्प्रसादात्तनूमुत्तमजातियुक्तं शरीरं त्वचं कान्तिमद्रूपं तथा गुणवन्तं पुत्रं तत्पौत्रं चाशीय प्राप्नुयाम्।
उपयजो विधत्ते–
‘यज्ञेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ता उपयड्भिरेवासृजत यदुपयज उपयजति प्रजा एव तद्यजमानः सृजते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
ज्योतिष्टोमयज्ञस्य सृष्टिसाधनत्वेऽपि साक्षात्साधनत्वमुपयजामेव। अनूयाजसमीप इज्यन्त इत्युपयजः।
पशोः पाश्चात्यभागं द्रव्यत्वेन विधत्ते–
‘जघनार्धादव द्यति जननार्धाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
त्रेधा विभक्ते गुदकाण्डे स्थूलभागं विधत्ते–
‘स्थाविमतोऽव द्यति स्थविमतो हि प्रजाः प्रजायन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
निर्गन्तुं सुकरात्स्थूलाच्छिद्रात्प्रजा उत्पद्यन्ते।
क्रमेण च्छिन्नानां भागानां सांकर्यं वारयति–
“असंभिन्दन्नव द्यति प्राणानामसंभेदाय” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
अग्रभागं प्रथमतोऽवदाय पश्चान्मूलभागमित्येतादृशं विपर्यासं निषेधति–

[[422]]

Page No. ४२२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(गुदकाण्डकरणकोपयट्संज्ञका होमाः)
‘न पर्यावर्तयति यत्पर्यावर्तयेदुदावर्तः प्रजा ग्राहुकः स्यात्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
उदावर्तो रोगविशेषः।
समुद्रादिमन्त्राणां सर्वेषां प्रजोत्पत्तावुपयोगं विवक्षुः समुद्रजलस्य रेतःसाम्यमभिप्रेत्याऽऽह–
‘समुद्रं गच्छ स्वाहेत्याह रेत एव तद्दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
अन्तरिक्षशब्दस्यावकाशप्रदानेनोपयोगं दर्शयति–
‘अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहेत्याहान्तरिक्षेणैवास्मै प्रजाः प्र जनयत्यन्तरिक्षꣳ ह्यनु प्रजाः प्रजायन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
प्रेरकत्वेन सवितुरुपयोग इत्याह–
देवꣳसवितारं गच्छ स्वाहेत्याह सवितृप्रसूत एवास्मै प्रजाः प्र जनयति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
उत्पत्तिकालत्वेनाहोरात्रोपयोगमाह–
‘अहोरात्रे गच्छ स्वाहेत्याहोरात्राभ्यामेवास्मै प्रजाः प्र जनयत्यहोरात्रे ह्यनु प्रजाः प्रजायन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
प्राणापानप्रदत्वेन मित्रावरुणयोगमाह–
‘मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहेत्याह प्रजास्वेव प्राजातासु प्राणापानौ दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
देवतात्वेन सोमोपयोगमाह–
‘सोमं गच्छ स्वाहेत्याह सौम्या हि देवतया प्रजाः’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
प्रजाप्रदत्वेन यज्ञस्योपयोगमाह–
‘यज्ञं गच्छ स्वाहेत्याह प्रजा एव यज्ञियाः करोति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
पशुप्रदत्वेन च्छन्दसामुपयोगमाह–
‘छन्दाꣳसि गच्छ स्वाहेत्याह पशवो वै छन्दाꣳसि पशूनेवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।

[[423]]

Page No. ४२३
प्रपा. ३ अनु. ११ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(गुदकैण्डकरणकोपयट्संज्ञाका होमाः)
धारणाय द्यावापृथिव्योरुपयोगमाह–
‘द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेत्याह प्रजा एव प्रजाता द्यावापृथिवीभ्यामुभयत परि गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
वृष्टिप्रदानेन नभस उपयोगमाह–
‘नभो दिव्यं गच्छ स्वाहेत्याह प्रजाभ्य एव प्रजाताभ्यो वृष्टिं नि यच्छति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
प्रतिष्ठाप्रदानेन वैश्वानरस्योपयोगमाह–
‘अग्निं वैश्वानरं गच्छ स्वाहेत्याह प्रजा एव प्रजाता अस्यां प्रति ष्ठापयति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
अद्भ्यस्त्वौषधीभ्य इति मन्त्र उपेक्षितः।
मनो मे हार्दि यच्छेति प्रार्थनायाः प्रसङ्गमाह–
‘प्राणानां वा एषोऽव द्यति योऽवद्यति गुदस्य मनो मे हार्दि यच्छेत्याह प्राणानेव यथास्थानमुप ह्वयते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
गुदस्य प्राणाधारत्वेन तदवदाने सति स्थानभ्रष्टाः प्राणाः पुनर्मन्त्रेण यथास्थानं स्थापिता भवन्ति।
शुगसीति। कल्पः – ‘अग्रेण यूपं स्फ्येनोद्धत्यावोक्ष्य शुष्कस्य चाऽऽर्द्रस्य च संधौ हृदयशूलमुद्वासयति शुगसि तमभि शोच योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्यथाद्भिर्मार्जयन्ते धाम्नोधाम्नो राजन्नितो वरुण नो मुञ्च यदापो अघ्निया वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्चेति’ इति।
हे हृदयशूल त्वं शुगसि शोकरूपमसि। अतो द्वेष्टारं द्वेष्यं चाभिशोचाभिप्राप्य शोचय। हे वरुण त्वमितो धाम्नोधाम्नस्तत्तद्द्वेष्टृष्यस्थानाच्छोकप्रापकादस्मान्मोचय। किंच हे आपो हेऽघ्निया हे वरुणेत्येवं वयं तदाऽस्माकमिष्टप्राप्त्यनिष्टनिवारणार्थं देवं त्वां शपामहे बाधामहे। महतां प्रत्यक्षं नामग्रहणमेव तावन्महान्द्रोहः। तथा च श्रूयते – ‘यो वै वसीयाꣳसं यथानाममुपचरति पुण्यार्तिं वै स तस्मै कामयते’ इति। न केवलमत्र नामग्रहणं किंत्वस्मदपेक्षिततत्तत्कार्यसाधनप्रयासश्च। तेनोभयेन जन्यं यत्पापमस्ति हे वरुण ततः पापादस्मान्मोचय। मन्त्रावेतावुपेक्षितौ।
शूलोद्वासनं विधत्ते–

[[424]]

Page No. ४२४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(सोमाभिषवोपयुक्तवसतीबरीसंज्ञकानामपामुपादानम्)
‘पशोर्वा आलब्धस्य हृदयꣳ शुगृच्छति सा हृदयशूलमभि समेति यत्पृथिव्याꣳ हृदयशूलमुद्वासयेत्पृथिवीꣳ शूचाऽर्पयेद्यदप्स्वपः शुचाऽर्यच्छुष्कस्य चाऽऽर्द्रस्य च संधावुद्वासयत्यिभयस्य शान्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
उद्वासनकाले ध्यानं विधत्ते–
‘यं द्विष्यात्तं ध्यायेच्छुचैवैनमर्पयति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १) इति।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“समुद्रं गुदकाण्डस्य होमा अद्भ्यस्तु बर्हिषि।
लेपं मार्ष्टि मनो जप्यः शुक्संधावार्द्रशुष्कयोः।
त्यक्त्वा शूलं धाम्नो मृज्यं भवेत्पञ्चदशोदिताः॥१॥” इति।
अत्र मीमांसाछन्दसी न स्तः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयपाठपके
एकादशोऽनुवाकः ॥११॥

१२

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठेक द्वादशोऽनुवाकः)
ह॒विष्म॑तीरि॒मा आपो॑ ह॒विष्मा॑‍न्दे॒वो अ॑ध्व॒रो
ह॒विष्मा॒ꣳआ वि॑वासति ह॒विष्माꣳ॑ अस्तु॒
सूर्यः॑। अ॒ग्नेर्वोऽप॑न्नगृहस्य॒ सद॑सि सादयामि
सु॒म्नाय॑ सुम्निनीः सु॒म्ने मा॑ धत्तेन्द्राग्नि॒योर्भा॑–
ग॒धेयीः॑ स्थ मि॒त्रावरु॑णयोर्भाग॒धेयीः॑ स्थ॒
विश्वे॑षां दे॒वानां॑ भाग॒धेयीः॑ स्थ य॒ज्ञे
जा॑गृत (१)॥
(ह॒विष्म॑ती॒श्चतु॑स्रिꣳशत्)
इति कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥१२॥

[[425]]

Page No. ४२५
प्रपा. ३ अनु. १२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सोमाभिषवोपयुक्तवसतीवरीसंज्ञकानामपामुपादानम्)
(अथ प्रथमाकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)।
एकादशेऽनुवाके गुदकाण्डहोमो वर्णितः। एतावताऽग्नीषोमीयः पशुः समाप्तः। अथ सोमाभिषवोपयुक्तानां वसतीवरीसंज्ञकानामपामुपादानं द्वादशेऽनुवाकेऽभिधीयते।
हविष्मतीरिति। कल्पः – ‘अथ यो वीडितः कुम्भस्तं याचति तमादायान्तरेण चात्वालोत्करावुदङ्ङुपनिष्क्रम्य यत्राऽऽपस्तदेति नान्तमा वहन्तीरत्येति न स्थावराणां गृह्णाति प्रतीपं तिष्ठन्गृह्णाति च्छायायै चाऽऽतपश्च संधौ गृह्णाति हविष्मतीरिमा आपो हविष्मान्देवो अध्वरो हविष्माꣳआ विवासति हविष्माꣳअस्तु सूर्य इति’ इति।
वीडितो दृढः। इमा गृह्यमाणा वसतीवरीसंज्ञका आपः स्वसंस्कारेण सोमेन हविष्मत्यो भवन्तु। देव इन्द्रोऽपि हविष्मानस्तु। अध्वरो यागोऽपि हविष्मानाविवासति समन्ताद्विशेषेण प्रवर्तताम्। वसतीवरीणां प्रकाशकत्वेन सूर्योऽपि हविष्मानस्तु।
विधत्ते–
‘देवा वै यज्ञमाग्नीध्रे व्यभजन्त ततो यदत्यशिष्यत तदब्रुवन्वसतु नु न इदमिति तद्वसतीवरीणां वसतीवरित्वं तस्मिन्प्रातर्न समशक्नुवन्तदप्सु प्रावेशयन्ता वसतीवरीरभवन्वसतीवरीर्गृह्णाति यज्ञो वै वसतीवरीर्यज्ञमेवाऽऽरण्य गृहीत्वोप वसति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
पुरा कदाचिद्देवा आग्नीध्रमण्डपे स्थित्वा यज्ञशालामंशेनेदं ममेदं ममेत्येवं व्यभजन्त। ततः सर्वैः स्वस्वभागेषु यदवशिष्टं तदुद्दिश्य परस्परमब्रुवन्निदमवशिष्टमिदानीं साधारण्येनास्माकमेव तिष्ठतु प्रातर्विभागं करिष्याम इति। यस्माद्वसत्विति देवैरुक्तं तस्मात्तस्यांशस्य देवोक्तियोगाद्वसतीवरीरिति नाम संपन्नम्। वसत्वित्युक्त्या यच्छेषभूतं तद्वत्य आपो वसतीवर्यः। ततः प्रातःकाले पुनः समागत्य तस्मिन्नवशिष्टे विभागं कर्तुं नाशक्नुवन्। तस्याल्पत्वेन बहूनामपर्याप्तत्वात्। तस्य साधारणस्यैकेन ग्रहीतुमशक्यत्वादप्सु परित्यक्तवन्तः। ताश्चाऽपो वसतीवर्योऽभवन्। ततो यज्ञांशत्वाद्वसतीवरीर्गृह्णीयात्। तद्ग्रहणेन यज्ञमेवोपक्रम्य दृढं धारयित्वा तत्समीपे वसति।

[[426]]

Page No. ४२६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(सोमाभिषवोपयुक्तवसतीवरीसंज्ञकानामपामुपादानम्)
तस्य ग्रहणस्य सूर्यास्तमयात्पूर्वकालं व्यतिरेकमुखेन(ण) विधत्ते–
‘यस्यागृहीता अभि निम्रोचेदनारब्धोऽस्य यज्ञः स्याद्यज्ञं वि च्छिन्द्यात्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
अगृहीता एता अभिलक्ष्य यन्निम्रोचेदस्तमियात्तदा पूर्वदिने यज्ञोऽनुपक्रान्तो भवेत्। तदाऽपरेद्युरनुष्ठितोऽपि विच्छिन्न एव स्यात्।
कथंचिदस्तमये सति त्रेधा प्रतीकारं विधत्ते–
‘ज्योतिष्या वा गृह्णीयाद्धिरण्यं वाऽवधाय सशुक्राणामेव गृह्णाति यो वा ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात्स हि गृहीतवसतीवरीकः’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
उल्कया द्योतिता इत्याद्यः पक्षः। कुम्भे हिरण्यमवधाय तत्सहिता इति द्वितीयः पक्षः। सोमयाजिगृह कुम्भगता इति तृतीयः पक्षः।
उक्तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति–
‘वसतीवरीर्गृह्णाति पशवो वै वसतीवरीः पशूनेवाऽऽरभ्य गृहीत्वोप वसति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
पशुप्राप्तिहेतुतया पशुत्वम्।
ग्रहणकाले प्रवाहाभिमुख्यं विधात्ते–
‘यदन्वीपं तिष्ठन्गृह्णीयान्निर्मार्गुका अस्मात्पशवः स्युः प्रतीपं तिष्ठन्गृह्णाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशून्गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
प्रवाहो यन्मुखस्तन्मुखत्वेनावस्थानमन्वीपत्वं, तद्वैपरीत्यं प्रतीपत्वं,
निर्मार्गुका विनश्वराः, प्रतिरुध्य विनाशं निवार्य।
प्रवाहगतोदकं विधत्ते–
‘इन्द्रो वृत्रमहन्त्सोऽपोऽभ्यम्रियत तासां यन्मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवमासीत्तदत्यमुच्यत ता वहन्तीरभवन्वहन्तीनां गृह्णाति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस्तासामेव गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
प्रवाहेष्वत्यन्तसमीपस्थं जलं व्यतिरेकमखेण विधत्ते–
‘नान्तमा वहन्तीरतीयाद्यदन्तमा वहन्तीरतीयाद्यज्ञमति मन्येत’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
अन्तमा अन्तिकतमाः। अतिमन्येतावजानीयात्।

[[427]]

Page No. ४२७
प्रपा. ३ अनु. १२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सोमाभिषवोपयुक्तवसतीवरीसंज्ञकानामपामुपादानम्)
वहन्तीष्वपि नदीषु या ह्रदवर्तिन्यः स्थावरा आपो याश्च तटाकादिस्थास्तासां ग्रहणं निषेधति–
‘न स्थावराणां गृह्णीयाद्वरुणगृहीता वै स्थावरा यत्स्थावराणां गृह्णीयाद्वरुणेनास्य यज्ञं ग्राहयेत्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
अपां ग्रहणाय च्छायातपयोः संधिदेशं विधत्ते–
‘यद्वै दिवा भवत्यपो रात्रिः प्र विशति तस्मात्ताम्रा आपो दिवा ददृश्रे यन्नक्तं भवत्यपोऽहः प्र विशति तस्माच्चन्द्रा आपो नक्तं ददृश्रे छायायै चाऽऽतपतश्च संधौ गृह्णात्यहोरात्रयोरेवास्मै वर्णं गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
अहर्यदा वर्तते तदानीमप्सु रात्रिः प्रविशति। तत्र जलवर्णस्य शुक्लस्य रात्रिवर्णस्य कृष्णस्य च मेलनादीषत्ताम्रा इवाऽऽपो दिने दृश्यन्ते। यथा राहुग्रस्ते चन्द्रे ताम्रत्वं तद्वत्। यदा तु रात्रिः प्रवर्तते तदानीमहोऽप्सु प्रविशति। तत्र शुक्लवर्णयोर्मेलनादापो रात्रौ चन्द्रवदतिश्वेता दृश्यन्ते। तस्माद्वर्णद्वयोपेते संधिदेशे गृह्णीयात्।
जलविशेषेण मन्त्रगतहविःशब्देन हविःसंपादकत्वं विवक्षितमित्याह–
‘हविष्मतीरिमा आप इत्याह हविष्कृतानामेव गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
सूर्यशब्देनापां प्रकाशोपेतत्वं विवक्षितमित्याह–
‘हविष्माꣳ अस्तु सूर्य इत्याह सशुक्रणामेव गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
मन्त्रगतस्य च्छन्दस उपयोगमाह–
‘अनुष्टुभा गृह्णाति वाग्वा अनुष्टुग्वाचैवैनः सर्वया गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
अग्नेरिति। कल्पः – ‘अग्नेर्वोऽपन्नगृहस्य सदसि सादयामीत्यपरेण शालामुखीयमुपसादयति, सुम्नाय सुम्निनीः सुम्ने मा धत्तेति सर्वेषु वसतीवरीणां सादनेषु यजमानो जपति, निशायां वसतीवरीः परिहरत्यन्तर्वेद्यासीने यजमाने पत्न्यां च नादीक्षितमभिपरिहरेत्सव्येंऽसेऽत्याधायापरेण प्राजिहितं परिक्रम्य पूर्वया द्वारोपनिर्हृत्य दक्षिणेन वेदिं गत्वा दक्षिणेन मार्जालीयं धिष्णियं परीत्य दक्षि–

[[428]]

Page No. ४२८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता। (१ प्रथमकाण्डे–
(सोमाभिषवोपयुक्तवसतीवरीसंज्ञकानामपामुपादानम्)
णस्यामुत्तरवेदिश्रोण्यां सादयति – इन्द्राग्नियोर्भागधेयीः स्थेति, दक्षिणेंऽसेऽत्याधाय यथेतं गत्वा पूर्वया द्वारोपनिर्हृत्योत्तरेण वेदिं गत्वोत्तरेणाऽऽग्नीध्रीयं धिष्णियं परीत्योत्तरस्यामुत्तरवेदिश्रोण्यां सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयीः स्थेति, सव्येंऽसेऽत्याधाय यथेतं गत्वाऽपरेणाऽऽग्नीध्रीयं धिष्णियमुपसादयति विश्वेषां देवानां भागधेयीः स्थेति, यज्ञे जागृतेति सन्ना अनुमन्त्रयते’ इति।
हे वसतीवर्यो युष्मानविनश्वरगृहस्य शालामुखीयस्याग्नेः सदसि सादयामि समीपस्थाने स्थापयामि। हे आपः सुम्नाय सर्वप्राणिसुखाय प्रवृत्ताः सुम्निनीः स्वयमपि सुखवत्यो यूयं मां यजमानं सुम्ने सुखे धत्त स्थापयत। यूयं यक्ष्यमाणानामिन्द्रादिदेवानां भागरूपाः स्थ। तस्माद्यज्ञे जागृत रक्षोनिवारणाय सावधाना भवत। अग्नेर्वः सुम्नायेति द्वौ मन्त्रावुपेक्षितौ।
हविष्मतीरित्यारभ्य क्रचः पादेषु या चतुःसंख्या या च शालामुखीयोत्तरवेद्याग्नीध्रीयस्थानत्रयविशिष्टा सादनसंख्या तदुभयं प्रशंसति–
‘चतुष्पदयर्चा गृह्णाति त्रिः सादयति सप्त सं पद्यन्ते सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशूनेवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
शालामुखीयोत्तरवेद्योः सादनं विधत्ते–
‘अस्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयतेऽमुष्मा आहवनीयो यद्गार्हपत्य उपसादयेदस्मिँल्लोके पशुमान्त्स्याद्यदाहवनीयेऽमुष्मिँल्लोके पशुमान्त्स्यादुभयोरुप सादयत्युभयोरेवैनं लोकयोः पशुमन्तं करोति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
स्थानत्रये यत्सूत्रोक्तं परिभ्रामणं तद्विधत्ते–
‘सर्वतः परि हरति रक्षसामपहत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
मन्त्रचतुष्टये स्पष्टार्थतां दर्शयति–
‘इद्राग्नियोर्भागधेयीः स्थेत्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
विधत्ते–
‘आग्निध्र उप वासयत्येतद्वै यज्ञस्यापराजितं यदाग्नीध्रं यदेव यज्ञस्यापराजितं तदेवैना उप वासयति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।

[[429]]

Page No. ४२९
प्रपा. ३ अनु. १२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (सोमाभिषवोपयुक्तवसतीवरीसंज्ञकानामपामुपादानम्)
तदेव तस्मिन्नेव।
यद्विहितं वहन्तीनां गृह्णातीति तदेव प्रशंसति–
‘यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तदनु यज्ञꣳ रक्षाꣳस्यव चरन्ति यद्वहन्तीनां गृह्णाति क्रियमाणमेव तद्यज्ञस्य शये रक्षासामनन्ववचाराय’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
विततस्य विस्तीर्णस्य यज्ञस्य यतो यदङ्गं विमृश्य न क्रियते तदेव च्छिद्रमनुप्रविश्य रक्षांस्यवचरन्ति अपकुर्वन्ति वहन्तीग्रहणेन तदङ्गं क्रियमाणमेव शये शेते भवति।
आग्नीध्रे सादितानां तृतीयसवनगताभिषवपर्यन्तं धारणं विधत्ते – ‘न ह्येता ईलयन्त्या तृतीयसवनात्परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. २) इति।
एता आपो न ह्यपगमयन्ति, किंतु परिशेरेऽवतिष्ठन्ते, स्थापयेदित्यर्थः।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“हविर्गृह्णाति वसतीवरीरग्नेस्तु सादयेत्।
शालामुखीयतः पश्चात्सुम्ना स्वामी जपेत्पुनः॥१॥
इन्द्रमित्रद्वयाद्वेदिश्रोण्योरासादयेत्क्रमात्।
विश्वे ह्याग्नीध्रधिष्ण्यस्य पश्चादासादयेत्पुनः।
यज्ञेति मन्त्रयेत्सन्नाः सन्नाः सप्तमन्त्रा इहोदिताः॥२॥” इति
अत्र न मीमांसा।
अथ च्छन्दः।
हविष्मतीरित्यनुषिटुप्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

[[430]]

Page No. ४३०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(अभिषोतव्यस्य सोमस्य शकटादुपावरोहः)

१३

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
हृ॒दे त्वा॒ मन॑से दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य
त्वो॒र्ध्वमि॒म॑ध्व॒रं कृ॑धि दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑
यच्छ॒ सोम॑ राज॒न्नेह्यव॑ रोह॒ मा भेर्मा सं
वि॑क्था॒ मा त्वा॑ हिꣳसिषं प्र॒जास्त्वमु॒पाव॑रोह
प्र॒जास्त्वामु॒पाव॑रोहन्तु शृ॒णोत्व॒ग्निः स॒मिधा॒
हवं॑ मे शृ॒ण्वन्त्वापो॑ धि॒षणा॑श्च दे॒वीः। शृ॒णोत॑
ग्रावाणो वि॒दुषो॒ नु (१) य॒ज्ञꣳ शृ॒णोतु॑ दे॒वः
स॑वि॒ता हवं॑ मे देवी॑रापो अपां नपा॒द्य ऊ॒र्मि–
र्ह॑वि॒ष्य॑ इन्द्रि॒यावा॑न्म॒दिन्त॑मस्तं दे॒वेभ्यो॑ देव॒त्रा
ध॑त्त शु॒क्रꣳ शु॑क्र॒पेभ्यो॒ येषां॑ भा॒गः स्थ स्वाहा॒
कार्षि॑र॒स्यपा॒पां मृ॒ध्रꣳ स॑मु॒द्रस्य॒ वोऽक्षि॑त्या॒
उन्न॑ये। यम॑ग्ने पृ॒त्सु मर्त्य॒भावो॒ वाजे॑षु॒ यं
जु॒नाः। स यन्ता॒ शश्व॑ती॒रिषः॑ (२) ॥
(नु स॒प्तच॑त्वारिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥१३॥
–––––
(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
द्वादशेऽनुवाके सोमाभिषवार्थानां वसतीवरीणां ग्रहणमुक्तम्। अभिषोतव्यस्य सोमस्य शकटादुपावरोहस्त्रयोदशेऽनुवाकेऽभिधीयते। अथ महारात्रे प्रबुध्य सोमपात्राण्यासाद्य सोममवरोहयेत्।
कल्पः – ‘अथैतच्चर्मफलकयोः प्रचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति यज्ञ प्रतितिष्ठेति वा तूष्णीं वा तस्मिन्संमुखान्ग्राव्णः कृत्वा दक्षिणस्य हविर्धानस्यान्तरेणेषे

[[431]]

Page No. ४३१
प्रपा. ३ अनु. १३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अनिषोतव्यस्य सोमस्य शकटाटूप वरोहः)
सोमं राजानमुपावहरति हृदे त्वा मनसे त्वा सोम राजन्नेह्यवरोहेति द्वाभ्याम्’
इति।
मन्त्रौ त्वेवमाम्नातौ –
हृदे त्वेति। हे सोम त्वां हृद्दे हृदयवद्भ्यो मनुष्येभ्यो मनसे मनस्विभ्यः पितृभ्यो दिवे द्युलोकवासिभ्यो देवेभ्यो विशेषतः सूर्याय चोपावहरामि। त्वमिमं प्रवृत्तमध्वरं विनाशरहितमूर्ध्वमुन्नतं समाप्तं कृधि कुरु। दिविष्ठेषु देवेषु होत्रा अस्मदीयान्याह्वानानि स्तोत्ररूपाणि यच्छावस्थापय। हे सोम राजन्नेह्यभिषवस्थाने समागच्छ। शकटादवरोह। मा भैषीः। मा च संविक्थाः कम्पिष्ठाः। अहं तु त्वां मा हिंसिषम्। अतस्त्वं देवलोके गत्वा दैवीः प्रजा उपावरोह प्राप्नुहि। प्रजाश्च त्वामुपावरोहन्तु प्राप्नुवन्तु।
अत्रोपावहरेदिति विधिं सूचयन्हृदयादिशब्दानां यथोक्तार्थं दर्शयति –
‘ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा अध्वर्युः स्याद्यः सोममुपावहरन्त्सर्वाभ्यो देवताभ्य उपावहरेदिति हृदे त्वेत्याह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति मनसे त्वेत्याह पितृभ्य एवैतेन करोति दिवे त्वा सूर्याय त्वेत्याह देवेभ्य एवैतेन करोत्येतावतीर्वै देवतास्ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्य उपावहरति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
यो हृदे त्वेति मन्त्रेण सर्वदेवतार्थमुपावहर्तुं जानाति स एव मुख्योऽध्वर्युरिति ब्रह्मवादिनामुक्तिः। सोम राजन्निति मन्त्र उपेक्षितः।
विधत्ते –
‘पुरा वाचः प्रवदितोः प्रातरनुवाकमुपाकरोति यावत्येव वाक्तामव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
रात्रौ निद्रां कुर्वन्तो मनुष्या उषःकाले प्रबध्य परस्परं वाक्प्रसरं कुर्वन्ति। पक्षिणः शब्दं कुर्वन्ति। तद्धि वाचः प्रवदनम्। प्रातःकालात्पूर्वं होत्राऽनुवाक्तव्य क्रक्समूहः प्रातरनुवाकः। उपाकरणं नाम होतारं प्रति प्रैषोक्तिः। अत्र सूत्रम्– ‘पुरा वाचः पुरा वा वयोभ्यः प्रातर्यावभ्यो देवेभ्योऽनुब्रूहि’ इति। प्रवदितोः प्रवदनात्।
प्रातरनुवाकस्य प्रथमामृचं विधत्ते –
‘अपोऽग्रेऽभिव्याहरति यज्ञो वा आपो यज्ञमेवाभि वाचं वि सृजति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।

[[432]]

Page No. ४३२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(अभिषोतव्यस्य सोमस्य शकटादुपावरोह)
अपोऽभिलक्ष्य तत्प्रतिपादिकामृचमग्रे प्रथमं व्याहरेत्। आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्व इत्येतामृचमित्यर्थः।
तत ऊर्ध्वं वक्तव्या ऋचो विधत्ते –
‘सर्वाणि छन्दाꣳस्यन्वाह पशवो वै छन्दाꣳसि पशूनेवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
तत्तच्छन्दोयुक्ता ऋग्विशेषा ग्रन्थबाहुल्यभयाद्बह्वृचब्राह्मणे स्पष्टत्वाच्च नात्र प्रदर्श्यन्ते।
प्रातरनुवाकसमाप्तौ पठनीयामृचं कामनाभेदेन विकल्पितां विधत्ते –
‘गायत्रिया तेजस्कामस्य परि दध्यात्त्रिष्टुभेन्द्रियकामस्य जगत्या पशुकामस्यानुष्टुभा प्रतिष्ठाकामस्य पङ्क्त्या यज्ञकामस्य विराजाऽन्नकामस्य’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
परिदध्यात्समापयेत्।
कल्पः – ‘यत्राभिजानात्यभूदुषा रुशत्वशुरिति तत्प्रचरण्या जुहोति शृणोत्वग्निः सभिधा हवं म इति’ इति।
अभूदुषा इत्येषा प्रातरनुवाकस्य परिधानीया तां होत्रा पठ्यमानां यदाऽध्वर्युर्जानाति तदा जुहुयात्।
मन्त्रस्त्वेवमाम्नायते –
शृणोत्विति। सम्यगिध्यतेऽनयाऽऽज्याहुत्येति सभिदाहुतिस्तया समिद्धोऽग्निर्मे हवं मदीयमाह्वानं शृणोतु। हे आपो ग्रहीष्यमाणा यूयमपि शृणुत। कीदृश्यः। धिषणा विद्योपेताः। देव्यो देवतारूपाश्च। हे ग्रावाणोऽभिषवार्थमिहोपस्थिता यूयं विदुषो नु विद्वांस एव सन्तो यज्ञं शृणुत। सविता देवो मदीयमाह्वानं शृणोतु।
अग्न्यादिश्रवणप्रयोजनमाह –
‘शृणोत्वग्निः सभिधा हवं म इत्याह सवितृप्रसूत एव देवताभ्यो निवेद्यापोऽच्छैति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
एकधनसंज्ञकाः पन्नेजनीसंज्ञकाश्चाऽऽप आनेतव्याः। अतो मन्त्रेण देवताभ्यो विज्ञाप्य ता अपः प्राप्तुं गच्छति।
प्रैषमन्त्रमुत्पादयति –

[[433]]

Page No. ४३३
प्रपा. ३ अनु. ११ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अभिषोतव्यस्य सोमस्य शकटादुपावरोहः)
‘अप इष्य होतरित्याहेषितꣳ हि कर्म क्रियते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
हे होतरानेतव्या अप उद्दिश्य प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्वित्यादिका ऋच इष्य पठेत्यर्थः। लोकेऽपीषितमभीष्टं कर्म सम्यक्क्रियते’
प्रैषान्तरमुत्पादयति –
‘मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यवा द्रवेत्याह मित्रावरुणौ वा अपां नेतारौ ताभ्यामेवैना अच्छैति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
चमसिनामृत्विजां परिचारकाश्चमसाध्वर्यवः। तत्र मेत्रावरुणनाम्न ऋत्विजो यश्चमसाध्वर्युस्तं संबोध्याऽऽगच्छेति ब्रूयात्। तदनेन प्रैषेणोदकप्रवर्तकमित्रावरुणदेवद्वयेन सहैवैना अपः प्राप्तुं गच्छति।
देवीरिति। कल्पः – ‘अपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा बर्हिरादाय संप्रैषमाहाप इष्य होतर्मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यवाद्रवैकधनिन आद्रवत नेष्टः पत्नीमुदानयाग्नीद्धोतृचमसेन वसतीवरीभिश्च चात्वाले प्रत्युपलम्बस्वेति यथासंप्रैषं ते कुर्वन्ति यत्राऽऽपस्तद्यन्त्यथाप्सु बर्हिः प्रास्याभिजुहोति देवीरापो अपां नपाद्य ऊर्मिर्हविष्य इन्द्रियावान्मादिन्तमस्तं देवेभ्यो देवत्रा धत्त शुक्रꣳ शुक्रपेभ्यो येषां भागः स्थ स्वाहेति’ इति।
न पातयत्युदकमध्ये गूढतया स्थितोऽपि तदुदकं न विनाशयतीपि नपात्। अपां नपादिति वह्निविशेषस्य संज्ञा। हे आपो देव्यो हे वह्ने यूयं य ऊर्मिर्युष्मदीयस्तं देवत्रा देवेषु धत्त स्थापयत। किमर्थम्। देवेभ्यो देवार्थमस्माभिर्दवानुद्दिश्य होतुमित्यर्थः। कीदृश ऊर्मिः। हविष्यो हविषे सोमरूपाय हितः। इन्द्रियावान्प्री(पी)तः सन्निन्द्रियवृद्धिकारी। मदिन्तमः पीयमानोऽत्यन्तहर्षकारी। कीदृशं तम्। शुक्रं दीप्तिमन्तम्। कीदृशेभ्यो देवेभ्यः। येषां यूयं भागभूताः स्थ तेभ्यः शुक्रपेभ्यः सोमपेभ्यः। इदमाज्यं युष्मभ्यं हुतमस्तु।
ग्रहीष्यमाणानामपां मूल्यत्वेन हविष्ट्वसंपादनेन चेयमाहुतिरुपयुज्यत इत्याह –
‘देवीरापो अपां नपादित्याऽऽहाहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णात्यथो हविष्कृतानामेवाभिघृतानां गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
कल्पः – ‘कार्षिरसीति दर्भैराहुतिमपप्लाव्य’ इति।
कार्षिरिति। हे आज्य त्वमप्सु हुतं सत्कार्षिः कर्षणीयमपनेतव्यमसि। अपां मृध्रं युद्धोपलक्षितानिष्टरूपं त्वामपनयामि।

[[434]]

Page No. ४३४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(अभिषोतव्यस्य सोमस्य शकटादुपावरोहः)
एतमर्थं दर्शयति –
‘कार्षिरसीत्याह शमलमेवाऽऽसामप प्लावयति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
शमलं मलिनांशम्।
समुद्रस्येति। कल्पः – ‘समुद्रस्य वोऽक्षित्या उन्नय इत्यभिहुतानां मेत्रावरुणचमसेन गृह्णाति’ इति।
हे आपः समुद्रवद्युष्माकमक्षीणत्वाय पूर्वेद्युर्वसतीवरीर्गृहीत्वाऽपि पुनरिदानीमुन्नयामि।
अक्षितिं विशदयति –
‘समुद्रस्य वोऽक्षित्या उन्नय इत्याह तस्मादद्यमानाः पीयमाना आपो न क्षीयन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
यथा चमसेन जलं गृहीतं तथा त्रिभिः कुम्भैरेकधना गृह्णीयात्पन्नेजनीश्च गृह्णीयात्। तथा च सूत्रम – ‘अथैकधनान्गृह्णातीन्द्राय वो जुष्टान्गृ(गृ)ह्णामीति वाऽथ पन्नेजनीगृह्णातीति’ इति।
विधत्ते –
‘योनिर्वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञो वसतीवरीर्होतृचमसं च मैत्रावरुणचमसं च सꣳस्पर्श्य वसतीवरीर्व्यानयति यज्ञस्य सयोनित्वायाथो स्वादेवैना योनेः प्र जनयति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
उत्तरवेदिनिष्पादकतया चात्वालो यज्ञयोनिः। देवविभक्तयज्ञावशेषत्वाद्वसतीवरीणां यज्ञत्वम्। व्यानयति व्याप्ता अधिकाः करोति। तत्प्रकारः सूत्रे दर्शितः – ’होतृचमसे वसतीवरीभ्यो निषिच्योपरिचात्वालं होतृचमसं च मैत्रावरुणचमसं च सꣳस्पर्श्य वसतीवरीर्व्यानयति समन्या यन्तीत्यभिज्ञाय होतृचमसान्मैत्रावरुणचमस आनयति मेत्रावरुणचमसाद्धोतृचमसे’ इति।
प्रश्नोत्तरमन्त्रावुत्पादयति –
‘अध्वर्योऽवेरपा ३ इत्याहोतेमनन्नमुरुतेमाः पश्येति वावैतदाह’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
प्लुतिः प्रश्नार्था। हेऽध्यर्यो, अपः किमवेर्लब्धवानसि। सोऽयं होतुः प्रश्नः। उतेमनन्नमुरित्यध्वर्योरुत्तमन्त्रः। लब्धवानस्मीत्येतावदेव न भवति उतापि तु ई ता अनन्नमुरुसंप्राप्ताः। दूरवर्तित्वेऽपि सत्त्वमात्रेण लाभो भवति तदुपसंप्राप्ति–

[[435]]

Page No. ४३५
प्रपा. ३ अनु. १३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अभिषोतव्यस्य सोमस्य शकटादुपावरोहः)
र्लाभादतिरिच्यते। उतेमा इति वाक्यं मन्त्रस्य व्याख्यानम्। हे होतर्न केवलं मद्वचनमात्रेण विश्वसिहि किंत्विमाः पुरोवर्तिनीः पश्येत्येवमेव सर्वमन्त्रेणाध्वर्युर्ब्रूते।
कल्पः – ‘अध्वर्योऽवेरपा ३ इति होताऽध्वर्युं पृच्छत्युतेमनन्नमुरिति प्रत्युक्त्वा प्रचरणीशेषात्क्रतुकरणं जुहोति यमग्ने पृत्सु मर्त्यमिति’ इति।
यमग्न इति। हेऽग्ने यं मर्त्यं पृत्सु संग्रामेषु आवो रक्षसि, किंच वाजेष्वन्ननिमित्तं यं मर्त्यं जुना गच्छसि हवींषि ग्रहीतुं यस्य सकाशं गच्छसीत्यर्थः। स मर्त्यस्त्वदनुग्रहेण शश्वतीरिषो नित्यान्यन्नानि धनरूपाणि यन्ता नियंस्यति प्राप्स्यतीत्यर्थः। मन्त्रोऽयमुपोक्षितः।
अस्य च क्रतुकरणाख्यस्य होमस्य विषयविशेषव्यवस्थितिं विधत्ते –
‘यद्यग्निष्टोमो जुहोति यद्युक्थ्यः परिधौ नि मार्ष्टि यद्यतिरात्रो यजुर्वदन्प्र पद्यते यज्ञक्रतूनां व्यावृत्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ३) इति।
अनुष्ठीयमानस्य कर्मणोऽग्निष्टोमत्वे मन्त्रेण क्रतुकरणं जुहुयात्। उक्थ्यत्वे परिधावाज्यलेपं निमृज्यात्। अतिरात्रत्वे मन्त्रं पठन्हविर्धानं प्राप्नुयात्। एवं सत्यग्निष्टोमादीनामनुष्ठास्यमानानां परस्परं व्यावृत्तिरिदानीमेवावगता। सक्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरो भारूप इत्युपनिषदि तत्क्रत्विति वैयासिकसूत्रे चोपास्तिष्वपि क्रतुशब्दस्य प्रयोगात्तद्व्यवच्छेदार्थं यज्ञशब्दः। द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपर इत्यादौ तपःप्रभृतिष्वपि यज्ञशब्दप्रयोगात्तद्व्यवच्छेदाय क्रतुशब्दप्रयोगः।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
‘हृदे सोमद्वयात्सोमं शकटादवरोहयेत्।
शृणोऽग्नौ जुहुयाद्देवीरप्सु हुत्वाऽथ दर्भकैः॥१॥
अप्सूपप्लावयेत्कार्षिः समुद्रो गृह्यते जलम्।
यमग्ने क्रतुकृद्धोमो मन्त्राः सप्तेह वर्णिताः॥२॥’
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् –
“चमसाध्वर्यवो नान्य ऋत्विग्भ्योऽथवाऽग्रिमः।
यौगिक्या संज्ञया मैवं षष्ठ्या तेभ्यो विभेदनात्” इति॥

[[436]]

Page No. ४३६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
ज्योतिष्टोमे श्रूयते – ‘चमसाध्वर्यून्वृणीते’ इति। ये पूर्वं तत्र कार्यानुसारेणाध्वर्युप्रमुखा ऋत्विज उक्तास्तेभ्यो न व्यतिरिक्ताश्चमसाध्वर्यवः। कुतः। यौगिकसंज्ञया तदभेदप्रतीतेः। यथा देवदत्त एव पचिक्रियायोगात्पाचको भवति तद्वदध्वर्युप्रमुखा एव चमसयोगाच्चमसाध्वर्यव इति चेन्मैवम्। मध्यतः कारिणां चमसाध्वर्यवो
होत्रकाणां चमसाध्वर्यव इति षष्ठ्या भेदावभासात्। मध्यतः कारिणो होत्रादयः। होत्रकाः प्रतिप्रस्थातृमैत्रावरुणादयः तस्मादृत्विग्भ्योऽन्ये।
तत्रैरैवान्यच्चिन्तितम् –
“तान्वृणीतेति बहुता नास्ति वाऽस्ति ग्रहैक्यवत्।
नैवेति चेन्न वैषम्यादुत्पत्तौ बहुताश्रुतेः” इति॥
चमसाध्वर्यून्वृणीत इति यद्बहुत्वं श्रुतं तन्न विवक्षितं, ग्रहैकत्ववदुद्देश्यगतत्वादिति चेन्मैवम्। ग्रहवैषम्यात्। ग्रहं संमार्ष्टीत्येतन्न ग्रहाणामुत्पत्तिवाक्यं, चमसाध्वर्यूणां त्वेतदेवोत्पत्तिवाक्यं, ततस्तेषामुपादेयत्वात्तद्गतं बहुत्वं विवक्षितम्।
तत्रेवान्यच्चिन्तितम् –
“नेयत्ताऽस्त्यस्ति वा तेषां न नियामकवर्जनात्।
चमसानां दशत्वेन चमसाध्वर्यवो दश” इति॥
स्पष्टोऽर्थः।
अथ छन्दः ।
शृणोत्वग्निरिति त्रिष्टुप्। यमग्ने पृत्स्विति गायत्री॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतै–
त्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः ॥१३॥

१४

(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।
त्वम॑ग्ने रु॒द्रो असु॑रो म॒हो दि॒वस्त्वꣳ शर्धो॒
मारु॑तं पृ॒क्ष ई॑शिषे। त्वं वातै॑ररु॒णैर्या॑सि शंग॒–

[[437]]

Page No. ४३७
प्रपा. ३ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)

यस्त्वं पू॒षा वि॑ध॒तः पा॑सि॒ नु त्मना॑। आ
वो॒ राजा॑नमध्व॒रस्य॑ रु॒द्रꣳ होता॑रꣳ सत्य॒यज॒ꣳ
रोद॑स्योः। अ॒ग्निं पु॒रात॑नयि॒त्नोर॒चित्ता॒द्धिर॑–
ण्यरूप॒मव॑से कृणुध्वम्। अ॒ग्निर्होता॒ निष॑सादा॒
यजी॑यानु॒पस्थे॑ मा॒तुः सु॑र॒भावु॑ लो॒के। युवा॑
क॒विः पु॑रुनि॒ष्ठः (१) ऋ॒तावा॑ ध॒र्ता
कृ॑ष्टी॒नामु॒त मध्य॑ इ॒द्धः। सा॒ध्वीम॑कर्दे॒ववी॑तिं
नो अ॒द्य य॒ज्ञस्य॑ जि॒ह्वाम॑विदाम॒ गुह्या॑म्। स
आयु॒राऽगा॑त्सुर॒भिर्वसा॑नो भ॒द्राम॑कर्दे॒वहू॑तिं नो
अ॒द्य। अक्र॑न्दद॒ग्निः स्त॒नय॑न्निव॒ द्यौः क्षामा॒
रेरि॑हद्वी॒रुधः॑ सम॒ञ्जन्। स॒द्यो ज॑ज्ञा॒नो वि–
हीमि॒द्धो अख्य॒दा रोद॑सी भा॒नुना॑ भात्य॒न्तः।
त्वे वसू॑नि पुर्वाणीक (२) हो॒त॒र्दो॒षा वस्तो॒–
रेरि॑रे य॒ज्ञिया॑सः। क्षामे॑व॒ विश्वा॒ भुव॑नानि॒
यस्मि॒न्त्सꣳ सौभ॑गानि दधि॒रे पा॑व॒के। तुभ्यं॒
ता अ॑ङ्गिरस्तम॒ विश्वाः॑ सुक्षि॒तयः॒ पृथ॑क्।
अग्ने॒ कामा॑य येमिरे। अ॒श्याम॒ तं काम॑मग्ने॒
तवो॒त्य॑श्याम॑ र॒यिꣳ र॑यिवः सु॒वीर॑म्। अ॒श्याम॒
वाज॑म॒भि वा॒जय॑न्तो॒ऽश्याम॑ द्यु॒म्नम॑जरा॒जरं॑ ते।
श्रेष्ठं॑ यविष्ठ भार॒ताग्ने॑ द्यु॒मन्त॒मा भ॑र (३)
वसो॑ पुरु॒स्पृह॑ꣳ र॒यिम्। स श्वि॑ता॒नस्त॑न्य॒तू
रो॑चन॒स्था अ॒जरे॑भि॒र्नान॑दभ्दि॒र्यवि॑ष्ठः। यः
पा॑व॒कः पु॑रु॒तमः॑ पु॒रूणि॑ पृ॒थून्य॒ग्निर॑नु॒याति॒

[[438]]

Page No. ४३८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
भर्व॑न्। आयु॑ष्टे वि॒श्वतो॑ दधद॒यम॒ग्निर्वरे॑ण्यः।
पुन॑स्ते प्रा॒ण आऽय॑ति॒ परा॒ यक्ष्म॑ꣳ सुवामि
ते। आ॒यु॒र्दा अ॑ग्ने ह॒विषो॑ जुषा॒णो घृ॒तप्र॑तीको
घृ॒तयो॑निरोधि। धृ॒तं पी॒त्वा मधु॒ चारु॒ गव्यं॑
पि॒तेव॑ पु॒त्रम॒भि (४) र॒क्ष॒ता॒दि॒मम् । तस्मै॑
ते प्रति॒हर्य॑ते॒ जात॑वेदो॒ विच॑र्षणे । अग्ने॒
जना॑मि सुष्टु॒तिम् । दि॒वस्परि॑ प्रथ॒मं ज॑ज्ञे
अ॒ग्निर॒स्मद्द्वितीयं॒ परि॑ जा॒तवे॑दाः । तृ॒तीय॑–
म॒प्सु नृ॒मणा॒ अज॑स्र॒मिन्धा॑न एनं जरते
स्वा॒धीः । शुचिः॑ पावक॒ वन्द्योऽग्ने॑ बृ॒हद्वि
रो॑चसे । त्वं॒ घृ॒तेभि॒राहु॑तः । दृ॒शा॒नो रु॒क्म
उ॒र्व्या व्य॑द्यौद्दुर्मर्ष॒मायुः॑ श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्नि–
र॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भिः (५) यदे॑नं द्यौ॒रज॑न
यत्सु॒रेताः॑। आ यदि॒षे नृ॒पतिं॒ तेज॒ आन॒ट्–
शुचि॒ रेतो॒ निषि॑क्तं॒ द्यौर॒भीके॑ । अ॒ग्निः शर्ध॑म–
नव॒द्यं युवा॑नꣳसाव॒धियं॑ जनयत्सू॒दय॑च्च। स
तेजी॑यसा॒ मन॑सा॒ त्वोत॑ उ॒त शि॑क्ष स्वप॒त्यस्य॑
शि॒क्षोः। अग्ने॑ रा॒यो नृत॑मस्य॒ प्रभू॑तौ भू॒याम॑
ते सृष्ठु॒तय॑श्च॒ वस्वः॑। अग्ने॒ सह॑न्त॒मा भ॑र
द्यु॒म्नस्य॑ प्रा॒सहा॑ र॒यिम्। विश्वा॒ यः (६)
च॒र्ष॒णीर॒भ्या॑सा वाजे॑षु सा॒सह॑त्। तम॑ग्ने पृत–
ना॒सहꣳ॑ र॒यिꣳ स॑हस्व॒ आ भ॑र । त्वꣳ हि
स॒त्यो अद्भु॑तो दा॒ता वाज॑स्य॒ गोम॑तः । उ॒क्षा–
न्ना॑य व॒शान्ना॑य सोम॑पृष्ठाय वे॒धसे॑ । स्तोमै॑–

[[439]]

Page No. ४३९
प्रपा. ३ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
र्विधमा॒ग्नये॑ । व॒द्मा हि सू॑नो॒ अस्य॑द्म॒सद्वा॑ च॒क्रे
अ॒ग्निर्ज॒नुषाऽज्मान्न॑म्। स त्वं न॑ ऊर्जसन॒ उर्ज॑
धा॒ राजे॑व जेरवृ॒के क्षे॑ष्य॒न्तः। अग्न॒ आयूꣳ॑षि (७)
प॒व॒स॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः। आ॒रे बा॑धस्व
दु॒च्छुना॑म्। अग्ने॒ पव॑स्व॒ स्वपा॑ अ॒स्मे वर्चः॑
सु॒वीर्य॑म्। दध॒त्पोषꣳ॑ र॒यिं मयि॑। अग्ने॑ पावक
रो॒चिषा॑ म॒न्द्रया॑ देव जि॒ह्वया॑। आ दे॒वान्व॑क्षि॒
यक्षि॑ च। स नः॑ पावक दीदि॒वोऽग्ने॑ दे॒वाꣳ
इ॒हाऽऽ व॑ह। उप॑ य॒ज्ञꣳ ह॒विश्च॑ नः। अ॒ग्निः
शुचि॑व्रततमः॒ शुचि॒र्विप्रः॒ शुचिः॑ क॒विः। शुची॑
रोचत॒ आहु॑तः। उद॑ग्ने॒ शुच॑य॒स्तव॑ शु॒क्रा
भ्राज॑न्त ईरते। तव॒ ज्योतीꣳ॑ष्यर्चयः॑ (८)॥
(पु॒रु॒नि॒ष्ठः पु॑र्वणीक भरा॒भि वयो॑भि॒र्य आयूꣳ॑षि॒ विप्रः॒ शुचि॒श्चतु॑र्दशच)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥१४॥
(दे॒वस्य॑ रक्षो॒हणो॑ वि॒भूस्त्वꣳसो॒मात्य॒न्यानगां॑ पृथि॒व्या इ॒षे त्वाऽऽ द॑दे॒ वाक्ते॒ सं ते॑ समु॒द्रꣳ ह॒विष्म॑तीर्हृ॒दे त्वम॑ग्ने रु॒द्रश्चतु॑र्दश) ॥१४॥
(दे॒वस्य॑ ग॒मध्ये॑ ह॒विष्म॑तीः पवस॒ एक॑त्रिꣳशत्) ॥३१॥
हरिः॑ ॐ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
तृतीयः प्रपाठकः ॥३॥

[[440]]

Page No. ४४०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्दोऽनुवाकः)।
त्रयोदशेऽनुवाके हविर्धानशकटादधिषवणफलकयोरुपरि सोमोऽवरोहितः। अथाभिषवो वक्तव्यः। तथाऽप्यध्यापकसंप्रदायेन प्रपाठकसमाप्तिरूपत्वाच्चतुर्दशेऽनुवाके काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः क्रमप्राप्ता अभिधीयन्ते।
तत्र काम्येष्टिकाण्डे राक्षोघ्नेष्टेरूर्ध्वमिष्टयन्तरं विधत्ते–
‘अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदभिचरन्नेषा वा अस्य घोरा तनूर्यद्रुदस्तस्मा एवैनमा वृश्चति ताजगार्तिमार्च्छति’ (सं. का. २ प्र. ४ अ. २) इति।
रुद्रवते घोरतनूयुक्ताय। अभिचरञ्शत्रुं मारयन्। तस्मै रुद्रवतेऽग्नये। एनं शत्रुमावृश्चति समन्ताच्छित्त्वा प्रयच्छति। ताजक् तदानीमेव।
तत्र पुरोनुवाक्या –
त्वमग्न इति। हेऽग्ने त्वं रुद्रो घोरतनूयुक्तोऽसुरः शत्रूणां निरसिता। दिवो द्युलोकस्य मह उत्सवरूपो हविर्वहनेनोत्सवकारित्वात्। त्वं मारुतं शर्धो मरुतां संबन्धि बलं बलवत्त्वेन प्रसिद्धानां मरुद्गणानामपि त्वदनुग्रहेणैव बलं भवति। अतः पृक्ष ईशिषे मरुद्भिः संपृक्तस्तदीयं सैन्यं नियमय। किंच त्वं शंगयः सुखं प्राप्तो वायुवेगैररुणवर्णैरश्वैर्यासि। किंच पोषकस्त्वं नु त्मना स्वयमेव पासि। कान्, विधतो हविषा परिचर्यां विदधतो यजमानान्।
अथ याज्या–
आ व इति। हे ऋत्विग्यजमाना वो युष्माकमवसे रक्षणायाग्निमाकृणुध्वं वशी कुरुत। कदा, तनयित्नोरचित्तात्, न विद्यते चित्तं यस्मिन्मरणे तदचित्तं शत्रुणा विस्तारिताद्भवदीयमरणात्पूर्वमेव। कीदृशमग्निम्। अध्वरस्य राजानं यज्ञस्वामिनं, रुद्रꣳ शत्रून्प्रति क्रूरं, होतारं फलदानाय भक्तानामाह्वातारं, रोदस्योः सत्ययजं द्युलोके भूलोके च सत्यमवश्यं कर्मफलं यजति ददातीति सत्ययजस्तं, हिरण्यरूपं तत्सदृशम्।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते–
‘अग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्य गावो वा पुरुषा वा प्रमीयेरन्यो वा बिभीयादेषा वा अस्य भेषज्या तनूर्यत्सुरभिमती तयैवास्मै भेषजं करोति सुरभिमते भवति पूतीगन्धस्यापहत्यै’ (सं. का. २ प्र. २ अ. २) इति।

[[441]]

Page No. ४४१
प्रपा. ३ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
सुरभिमते भेषज्यतनूयुक्ताय। यस्य यजमानस्य गावो वा भृत्या वा दैविकरोगबाहुल्येन बहवो म्रियेरन्स्वयं वा कदाचिदपमृत्योर्भीतो भवेत्तादृशो निर्वपेत्पूतीगन्धास्य शवगन्धस्य निवृत्तये सुगन्धयुक्ताय कुर्यात्।
तत्र पुरोनुवाक्या –
अग्निर्होतेति। अयमग्निर्मातुरुपस्थे वेदेः समीपवर्तिनि सुरभावु लोके सुरभिगन्धयुक्त एवाऽऽहवनीयस्थाने निषसादोपविष्टः। कीदृशोऽग्निः। होता देवानामाह्वाता। यजीयान्मानुषाद्धोतुरतिशयेन यष्टा। युवा नित्यं तरुणः। कविर्मेधावी। पुरुनिष्ठः पुरुषु गार्हपत्यादिस्थाने स्थितः। ऋतावा सत्यवान्। कृष्टीनां धर्ता मनुष्याणां पोषकः। अपि च मध्ये मनुष्याणामुदर इद्धो जाठराग्निरूपेण दीप्तः।
अथ याज्या –
साध्वीमिति। अयमग्निरद्य नो देववीतिमस्माभिर्देवेभ्यो दत्तां भक्ष्यां पुरोडाशाहुतिं साध्वीमकः स्वादुमकरोत्। अतो यज्ञस्य जिह्वास्थानीयां गोप्यामग्निदेवतामविदाम वयं लब्धवन्तः। सुरभिः पुरोडाशाज्यादिसुगन्धोपेतः सोऽग्निरायुर्वसानोऽस्मदीयमायुराच्छादयन्गोपायन्नगादागच्छतु। अद्य नोऽस्मदीयां देवहूतिं भद्रामकः, देवार्थं होमं यथाशास्त्रं करोतु।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संग्रामे संयत्ते भागधेयेनैवैनꣳ शमयित्वा परानभि निर्दिशति यमवरेषां विध्यन्ति जीवति स यं परेषां प्र स मीयते जयति तꣳ संग्रामम्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।
क्षामवते क्षुधायुक्ताय। युद्धे प्रत्यासन्ने सति जयार्थी निर्वपेत्। स्वदत्तेनाग्निभागेन स्वविषयमग्निं शान्तं कृत्वा पराञ्शत्रून्वह्नेराभिमुख्येन निर्दिशति हन्तुं प्रदर्शयति। तथा सत्यवरेषां स्वसैन्यगतानां मध्ये यं पुरुषं शत्रवो विध्यति स जीवति। परेषां शत्रुसैन्यगतानां मध्ये यं पुरुषमितरे विध्यन्ति स प्रम्रियते। ततो यजमानो जयति।
यथा जयार्थिन एषेष्टिस्तथा बहुबन्धुमरणनिवारणार्थिनोऽप्येतामिष्टिं विधत्ते –
‘अभि वा एष एतानुच्यति येषां पूर्वापरा अन्वञ्चः प्रमीयन्ते पुरुषाहुतिर्ह्यस्य प्रियतमाऽग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्भागधेयेनैवैनꣳ शमयति नैषां पुराऽऽयुषोऽपरः प्र मीयते’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।

[[442]]

Page No. ४४२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाकक्याः)
पूर्वापरा ज्येष्ठा कनिष्ठाश्च। अन्वञ्चो विच्छेदवर्जिताः। येषां बन्धूनां मध्ये बहवो विच्छेदमन्तरेण म्रियन्त एतानभिलक्ष्यैष क्षामवानग्निरुच्यति समवैति। कुतः, पुरुषाहुतेरेतत्प्रियत्वात्पुरोडाशेनाग्निः शाम्यति। तत एषां बन्धुनां मध्ये ज्येष्ठे जीवति सत्यपरः कनिष्ठ आयुःसंपूर्तेः पूर्वमपमृत्युना न म्रियते।
गृहदाहादि निमित्तीकृत्यापि तामेवेष्टिं विधत्ते –
‘अभि वा एष एतस्य गृहानुच्यति यस्य गृहान्दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्भागधेयेनैवेनꣳ शमयति नास्यापरं गृहान्दहति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. २) इति।
अपरं यथा भवति तथा न दहति। न पुनर्दहतीत्यर्थः।
अस्यां त्रिविधायां क्षामवतेष्टौ पुरोनुवाक्यामाह –
अक्रन्ददिति। अयमग्निरक्रन्ददस्मदनिष्टनिवारणार्थं गर्जतु। किमिव। स्तनयन्निव द्यौर्यथा द्युलोकस्थो मेघो गर्जन्सस्यशोषभीतिं निवारयति तद्वत्। किं कुर्वन्। क्षाम दाहकमस्मद्विरुद्धं रेरिहल्लेलिहानो वीरुधः समञ्जन्पुष्पलतावदस्मदनुकूलानि सम्यगभिव्यञ्जयन्। हि यस्माज्जज्ञान उत्पद्यमानः सद्य ईमिदानीमेवेद्धो दीप्तो व्यख्यद्विविधं जगत्प्रख्यापयति। रोदसी द्यावापृथिव्योरन्तर्भानुना रश्मिना स्वयमाभाति समन्तात्प्रकाशते।
अथ याज्या –
त्वे वसूनीति। हे पुर्वणीकात्यन्तबहुल होतर्देवानामाह्वातर्दोषा रात्रौ वस्तोर्दिवा च यज्ञियासो यज्ञार्हाणि वसूनि हवींषि एरिर आगच्छन्ति। त्वदनुग्रहात्पूर्वं क्षामेव दग्धं पटादिकमिव विश्वा भुवनानि निःसाराणि भूत्वा पावके त्वय्यनुगृह्णाति सति पश्चात्सौभगानि संदधिरे सौभाग्यं प्राप्नुवन्। तादृशस्त्वमस्माननिगृहाणेत्यर्थः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये कामाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यं कामो वोपनमेदग्निमेव कामꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं कामेन समर्धयत्युपैनं कामो नमति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
कामाय कामप्रदाय, कामितार्थो यं यजमानं न प्राप्नुयात्स निर्वपेत्।

[[443]]

Page No. ४४३
प्रपा. ३ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
तत्र पुरोनुवाक्या –
तुभ्यमिति। हेऽङ्गिरस्तमातिशयेनाङ्गसारोपेताग्ने सुक्षितयो वेदिरूपशोभनभूमियुक्ता विश्वाः सर्वास्ताः प्रजाः पृथक्कामयमाना विविधकामितार्थसिद्धिप्रदाय तुभ्यं येमिरे नियमं स्वीकृतवन्तः।
अथ याज्या –
अश्यामेति। हेऽग्ने तवोती त्वदीयरक्षया तं काममभीष्टफलमश्याम व्याप्नुयाम। किंच, हे रयिवो हे धनवन्सुवीरं शोभनपुत्रपौत्राद्युपेतं रयिं धनमश्याम। किंच वाजयन्तोऽन्नमिच्छन्तो वयं वाजमन्नमभितोऽश्याम। किंच, हेऽजर तव प्रसादादजरमक्षयं द्युम्नं यशोऽश्याम।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये यविष्टाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वाऽग्निमेव यविष्ठꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति तेनैवेन्द्रियं वीर्यं भ्रातृव्यस्य युवते वि पाप्मना भ्रातृव्येण जयते’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
यविष्ठायातिशेन वियोगकारिणे, युवते वियोजयति। यजमानः पापिना वैरिणा वियुक्तो जयति।
एतामेवेष्टिं परप्रयुक्ताभिचारनिवारणाय विधत्ते –
‘अग्नये यविष्ठाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदभिचर्यमाणोऽग्निमेव यविष्ठꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्माद्रक्षाꣳसि यवयति नैनमभिचरन्त्स्तृणुते’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
यवयति वियोजयति। अभिचरन्वैर्येनमिष्टिकारिणं न स्तृणुते हन्तुं न शक्नोति।
एतस्यां द्विविधायामिष्टौ पुरोनुवाक्यामाह –
श्रेष्ठमिति। हेऽग्ने रयिमाभर धनमाहर। यविष्ठातिशयेन वियोगकारिन्। भारत ऋत्विग्भिर्भरणीय। वसो, आहुतिनिवासभूत। कीदृशं रयिं, श्रेष्ठं प्रशस्ततमं द्युमन्तं दीप्तिमन्तं पुरुस्पृहं पुरुभिर्बहुभिः स्पृहणीयं मणिमुक्तादिरूपम्।
अथ याज्या –
स श्वितान इति। योऽग्निः पावकः शोधयिता पुरुतम आहवनीयगार्हपत्या–दिनामभिर्यविष्ठादिविशेषणैश्चात्यन्तं बहुविधः पुरूणि बहूनि पृथूनि विस्तृतानि

[[444]]

Page No. ४४४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्यः)
पुरोडाशादिहवींषि भर्वन्भक्षयन्ननुयाति यजमानगृहमनुदिनं गच्छति सोऽग्निर्वक्ष्यमाणगुणोपेतः। श्वितानो दीप्यमानः। तन्यतुः फलानां विस्तारयिता। रोचनस्था दीप्तिमत्सु देवयजनेष्ववस्थितः। अजरेभिर्जरारहितैर्नानदद्भिः स्तुतिं कुर्वाणैर्देवैः संयुतः। यविष्ठोऽतिशयेन वैरिवियोगकर्ता।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नय आयुष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वेपेद्यः कामयेत सर्वमायुरियामित्यग्निमेवाऽऽयुष्मन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्नायुर्दधाति सर्वमायुरेति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
अयुष्मत आयुष्प्रदाय।
तत्र पुरोनुवाक्या –
आयुष्ट इति। हे यजमान ते तुभ्यं वरेण्यः श्रेष्ठोऽयमग्निर्विश्वत आयुर्दधत्संपूर्णमायुर्दधातु। अपमृत्युना गृहीतोऽपि ते प्राणः पुनरस्यानुग्रहेणाऽऽयाति त्वद्देहे ,समागच्छतु। ते तव यक्ष्मं व्याधिं परासुवामि विनाशयामि।
अथ याज्या –
आयुर्दा इति। हेऽग्ने त्वमायुर्दा एधि यजमानस्याऽऽयुष्प्रदो भव। कीदृशस्त्वम्। हविषो जुषाणः पुरोडाशं सेवामानः। घृतप्रतीको घृतोपक्रम आघारप्रयाजादीनां घृतेन हूयमानत्वात्। घृतयोनिरवसानेऽप्यनूयाजादौ घृतमेव योनिर्जन्मोत्पत्तिकारणं यस्यासौ घृतयोनिः। तादृशस्त्वं मधु स्वादुतमं चारु शोधितत्वेन निर्मलं गव्यं घृतं पीत्वा पिता पुत्रमिवेमं यजमानमभितो रक्षो।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये जातवेदसे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्भूतिकामोग्निमेव जातवेदसꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं भूतिं गमयति भवत्येव’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
जातवेदस उत्पन्नधनाय भवत्येव भूतिं प्राप्नोत्येव।
तत्र पुरोनुवाक्या –
तस्मा इति। विविधाश्चर्षणयो मनुष्या यजमाना यस्यासौ विचर्षणिः। हे विचर्षणे जातवेदोऽग्ने प्रतिहर्यते प्रतिदिनं यजमानगृहं गच्छते तस्मै ते शोभनां स्तुतिं जनामि जनयामि।

[[445]]

Page No. ४४५
प्रपा. ३ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
अथ याज्या –
दिवस्परीति। अग्निः प्रथमं दिवस्परि द्युलोकस्योपरि जज्ञे सूर्यरूपेणोत्पन्नः। अस्मत्परि अस्मदीयस्य मनुष्यलोकस्योपरि जातवेदा द्वितीयं जज्ञे प्रसिद्धमग्निरूपेण द्वितीयं जन्म प्राप्तवान्। अप्सु समुद्रे तृतीयं जज्ञे वडवानलरूपेणोत्पन्नः। अजस्रं त्रिष्वपि जन्मसु नृमणा नृषु यजमानेषु मनोऽनुग्रहबुद्धिर्यस्यासौ नृमणाः। एनमीदृशमग्निमिन्धानः पुरोडाशादिभिर्दीपयन्स्वाधीः स्वायत्तचित्तो जरते जीर्यते जरापर्यन्तं परिचरतीत्यर्थः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये रुक्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्रुक्कामोऽग्निमेव रुक्मन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्रुचं दधाति रोचत एव’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
रुक्मते कान्तिमते। रोचते कान्तिमान्भवति।
तत्र पुरोनुवाक्या –
शुचिरिति। हे पावक शोधयितरग्ने शुचिर्वन्द्यश्च त्वं घृतप्रभृतिभिर्हव्यैः समन्ताद्धुतः सन्बृहद्विरोचसे।
अथ याज्या –
दृशान इति। दृशानो दर्शनीयरूपो रुक्मः सुवर्णसदृशोऽग्निरुर्व्या महत्या दप्त्या व्यद्यौद्विद्योतते। किं कुर्वन्। दुर्मर्षमितरैरतिरस्कार्यमायुर्जीवनं श्रिये श्रयितुं रुचानो वाञ्छन्। तथाविधोऽग्निर्वयोभिरमृतोऽभवत्। यद्यस्मादेनमग्निं द्यौर्द्युलोकवासी देवगणः सुरेताः सन्नजनयत्तस्मादस्यामृतत्वं युक्तम्।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये तेजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्तेजस्कामोऽग्निमेव तेजस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्तेजो दधाति तेजस्व्येव भवति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
तेजस्वते प्रभावते नियमनसामर्थ्यवते वा।
तत्र पुरोनुवाक्या –
आ यदिति। यत्तेज इषेऽभीष्टसिद्धये नृपतिं यजमानपालकमग्निमा समन्तादानड्व्याप्नोत्, यदपि शुचि रेतः शुद्धं बीजं मातापितृभ्यां निषिक्तं तेन तेजसा

[[446]]

Page No. ४४६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
तेन च बीजेन द्यौर्द्युलोकस्थोऽग्निरभीके प्रत्यासन्नकाले शर्धादिविशेषणोपेतं पुरुषं जनयदुत्पादयति, सूदयच्च विरोधिपापं नाशयत्यपि। शर्धं बलवन्तम्। अनवद्यं दोषरहितम्। युवानं तरुणम्। स्वाधियं स्वयत्तचित्तम्। अतो यजमानाय तेजो दातुमग्निः शक्नोति।
अथ याज्या –
स तेजीयसेति। स यजमानस्त्वोतस्त्वया रक्षितः। केन साधनेन। तेजीयसाऽत्यन्ततेजोयुक्तेन मनसा। किंच हेऽग्ने स्वपत्यस्य शोभपुत्रपौत्रादियुक्तस्य शिक्षोः शक्तुमिच्छतो नृतमस्य मनुष्यतमस्य मनुष्येषु श्रेष्ठस्य यजमानस्य रायः शिक्ष धनानि देहि। ते प्रभूतौ त्वदनुग्रहेण प्रभुत्वे सति वयं वस्वो वसुमत्तमाः सुष्टुतयश्च शोभनस्तुतियुक्ता बहुयागानुष्ठानेन स्तोत्रशस्त्रैः प्रभूता भूयास्म।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नये साहन्त्याय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सीक्षमाणोऽग्निमेव साहन्त्यꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावतितेनैव सहते यꣳ सीक्षते’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
साहन्त्याय सहिष्णवे वैरिणामभिभवित्रे सीक्षमाणः सोदुमभिभवितुमिच्छुः। यं वैरिणं सीक्षते तं तेनानुगृहीतोऽभिभवति।
तत्र पुरोनुवाक्या –
अग्न इति। हेऽग्ने द्युम्नस्यास्मदीयस्य यशसः सहन्तमभिभवितारं वैरिणं प्रासहा प्रसभमाभरास्मद्वशे समानय। रयिं तदीयं धनं चाऽऽनय। यो भवांश्चर्षणीर्मनुष्यसेना विश्वा अस्मत्प्रतिपक्षभूताः सर्वा अभिसासहदभिभवेत्। किंनिमित्तं, वाजेषु अस्मदीयेष्वन्नेषु निमित्तभूतेषु। केन साधनेन। आसा त्वत्संनिधानेन। पराभिभावाय त्वत्संनिध्यतिरिक्तप्रयत्नो नापेक्षित इत्यर्थः।
अथ याज्या –
तमग्न इति। हेऽग्ने (सहस्वो बलवन्) तं पृतनासहं परकीयसेनाभिभवक्षमं रयिं धनमाभराऽऽहर। हि यस्मात्त्वं सत्यः परमार्थभूतो बाधरहितोऽद्भुत आश्चर्यचरित्रस्तस्माद्गोमतो बहुगोयुक्तस्य वाजस्यान्नस्य दाता त्वमेव।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
‘अग्नयेऽन्नवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नवान्त्स्यामित्यग्नि–

[[447]]

Page No. ४४७
प्रपा. ३ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
मेवन्नवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनमन्नवन्तं करोत्यन्नवानेव भवति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
अन्नवते बह्वन्नयुक्ताय।
तत्र पुरोनुवाक्या –
उक्षान्नायेति। अग्नये स्तोमैः स्तोत्रैर्विधेम परिचर्यां कुर्याम। कीदृशाय। उक्षान्नाय वशान्नाय। उक्षा वृषभः। वशा वन्ध्या। तत्पशुद्वयं क्वचिद्यागे हविष्ट्वेन श्रूयते – ‘यो भ्रातृव्यवान्त्स्यात्स स्पर्धमानो वैष्णावरुणीं वशामालभेतैन्द्रमुक्षाणम्’ इति। यद्यप्यत्र देवताऽन्या तथाऽपि हविरग्नावेव हूयत इत्यग्निरुक्षान्नो वशान्नश्च। एतदन्नान्तरस्याप्युलक्षार्थम्। सोमयुक्तानि पृष्ठस्तोत्राणि यस्यासौ सोमपृष्टः। अनेकस्तोत्रसत्कृतदेवतासंयुक्तः सोमोऽप्यस्यान्नमित्यर्थः। वेधसेऽन्नस्य विधात्रे।
अथ याज्या –
वद्मा हीति। हे सूनो पुत्रवदभिमतकारिन्नग्ने त्वं वद्माऽसि वदत्यनयेति वद्मा वाक्तदभिमानिदेवत्वेन तद्रूपोऽसि। अस्मिन्नर्थे श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिद्योतनाय हिशब्दः। ‘अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्’ इति श्रुत्यन्तरम्। सोऽग्निरस्मदर्थमन्नमज्म च चक्रे। (अज्म गृहम्)। तन्नामसु पाठात्। विवाहाग्निर्जायमान एव गृहाश्रमं कारयति। कीदृशोऽग्निः। अद्मसद्वा, अद्यत इत्यद्मान्नं तस्मिन्सीदतीत्यद्मसद्वा, भुक्तमन्नं जरयितुं जठराग्निरूपेणात्र सीदति। केन व्यापारेणान्नमज्म (च) चक्रे जनुषा जन्ममात्रेण न तु व्यापारान्तरेण। न हि संकल्पसिद्धस्य व्यापारापेक्षाऽस्ति। हे ऊर्जसने रसप्रद त्वं नोऽस्मभ्यमूर्जं रसं धा देहि। राजेव जेः, राजा यथा जयति तद्वज्जय। वृकवद्धिंस्रको वृकः। अवृके हिंसादिदोषरहिते यजमाने त्वनुग्रहीतुमन्तः क्षेषि निवससि।
इष्ट्यन्तरं (रे) विधत्ते –
‘अग्नयेऽन्नादाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नादः स्यामित्यग्निमेवान्नादꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनमन्नादं करोत्यन्नाद एव भवत्यग्नयेऽन्नपतये पुरोडाशमष्टकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नपतिः स्मामित्यग्निमेवान्न–

[[448]]

Page No. ४४८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
पतिꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनमन्नपतिं करोत्यन्नपतिरेव भवति’ (सं. का. २ प्र. ३ अ. ४) इति।
अन्नमत्तीत्यन्नादस्तीव्रदीपनयुक्तः। अन्नपतिर्बह्वन्नस्वामी। अनयोरपीष्टयोर-न्नमात्रलिङ्गकमन्नपतिसाधारण्यादेव याज्यापुरोनुवाक्यायुगलं द्रष्टव्यम्। यद्वा शाखान्तरेऽन्नादलिङ्गकमन्नपतिलिङ्गकं चान्वेषणीयम्।
इष्ट्यन्तरं हविस्त्रयोपेतं विधत्ते –
‘अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये पावकायाग्नये शुचये ज्योगामयावी यदग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये पावकाय वाचमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये शुचय आयुरेवास्मिन्तेन दधात्युत यदीतासुर्भवति जीवत्येव’ (सं. का. २ प्र. ३ अ. ४) इति।
पवमानाय पापानां शोधयित्रे। पावकाय पापानां शुद्धिहेतवे। शुचये, औज्ज्वल्यहेतवे। द्वितीयतृतीयवाक्ययोरपि पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदित्यनुवर्तते। ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः। उतापि च यद्यपीतासुर्गतप्राणो भवेत्तथाऽपि जीवत्येव, तत्र नीरोगो भवतीति किमु वक्तव्यम्।
पुनरपि तामेवेष्टिं फलान्तराय विधत्ते –
‘एतामेव निर्वपेच्चक्षुष्कामो यदग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये पावकाय वाचमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये शुचये चक्षुरेवास्मिन्तेन दधात्युत यद्यन्धो भवति प्रैव परयति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
यत्र फलभेदेन द्विविधायामस्यामिष्टौ प्रथमहविषः पुरोनुवाक्या –
अग्न इति। हेऽग्न आयूंष्यस्मदीयजीवनानि पवसे यथा वर्धन्ते तथा शोधयसे। ऊर्जं क्षीरादिरसमिषमन्नं च नोऽस्माकमासुवाऽऽभिमुख्येन प्रेरय। दुच्छुनामुपद्रवमारे दूरे नीत्वा बाधस्य विनाश्य।
अथ याज्या –
अग्ने पवस्वेति। हेऽग्ने शोभनमपः कर्म यस्यासौ स्वपाः। तादृशस्त्वमस्मे अस्मदीयं वर्चो ब्रह्मवर्चसं सुवीर्यं शोभनं सामर्थ्यं च पवस्व शोधयस्व वर्धयेत्यर्थः। पुष्टिं रयिं धनं च मयि दधत्स्थापय।
द्वितीयस्य हविषः पुरोनुवाक्या –

[[449]]

Page No. ४४९
प्रपा. ३ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
अग्ने पावकेति। हेऽग्ने पावक शोधक देव द्योतनात्मक रोचिषा दीप्तिमत्या मन्द्रया श्लक्ष्णया जिह्वया वाचा देवानावक्षि यक्षि आवह यज च।
अथ याज्या –
स न इति। हे पावक शोधक दीदिवो दीप्यमानाग्ने नोऽस्मदर्थं देवानिह कर्मण्यावह, अस्माकमिमं यज्ञं हविश्चोप देवसमीपे प्रपय।
तृतीयस्य हविषः पुरोनुवाक्या –
अग्निः शुचीति। अयमग्निः प्रथमं तावच्छुचिव्रततमः स्वत एव शुचिव्रततमोऽतिशयेन शुद्धं व्रतमाचरणं दाहपाकप्रकाशरूपं यस्यासौ तादृशः। तत उर्ध्वं विप्राभिमानित्वादपि शुचिः। तत उर्ध्वं विद्वदभिमानित्वेन शुचिः। ततोऽप्यूर्ध्वमाभिमुख्येन हुतः शुचिर्दीप्तिमान्रोचते शोभते।
अथ याज्या –
उदग्न इति। हेऽग्ने शुचयः शुद्धास्तव शुक्रा रश्मयो भ्राजन्तः प्रकाशमाना उदीरत उद्गछन्ति। तथाऽर्चयः पूजका ज्योतींषि भासकानि देवतारूपाणि प्राप्नुवन्ति।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“त्वं याज्या रुद्रवद्यागे ह्यग्निः सुरभिसंयुते।
अक्रन्क्षामयुजे तुभ्यं कामिनि श्रेष्ठमित्यसौ॥१॥
यविष्ठयुत आयुष्टे आयुष्मति तथोपरि।
जातवेदयुते तस्मै शुची रुक्मयुते तथा॥२॥
आ यत्तेजोयुते ह्यग्ने साहन्त्यगुणसंयुते।
उक्षान्नसंयुते ह्यग्ने पवमानयुते तथा।
अग्ने पावकवत्यग्निः शुचावष्टौ च विंशतिः॥३॥” इति।
अत्र मीमांसा नास्ति।
अथ च्छन्दः –
त्वमग्ने रुद्र इत्यादयः षट्। अश्याम तं स श्वितान आयुर्दा अग्ने दिवस्परि

[[450]]

Page No. ४५०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवः)
दृशानो रुक्म आ यदिषे स तेजीयसा वद्मा हि सूनो च त्रिष्टुभः। तुभ्य ताः श्रेष्ठं यविष्ठ तस्मै ते शुचिः पावकोक्षन्नायेत्येता अग्न आयूंषीत्यदयश्च षड् गायत्र्यः। आयुष्टेऽग्ने सहन्तं तमग्ने पृतनासहमित्येता अनुष्टुभः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥१४॥
––––
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते
वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
प्रथमाष्टके तृतीयः प्रपाठकः ॥३॥
–––––

४

०१

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थः प्रपाठकः)।
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।
हरि ॐ।
आ द॑दे॒ ग्रावा॑ऽस्यध्वर॒कृद्दे॒वेभ्यो॑ गम्भी॒रमि॒
मम॑ध्व॒रं कृ॑ध्युत्त॒मेन॑ प॒विनेन्द्रा॑य॒ सोम॒ꣳ सुषु॑तं॒
मधु॑मन्तं॒ पय॑स्वन्तं वृष्टि॒वनि॒मिन्द्रा॑य त्वा वृत्र॒घ्न
इन्द्रा॑य त्वा वृत्र॒तुर॒ इन्द्रा॑य त्वाऽभिमाति॒घ्न
इन्द्रा॑य त्वाऽऽदि॒त्यव॑त॒ इन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वदे॑व्या–
वते श्वा॒त्राः स्थ॑ वृत्र॒तुरो॒ राधो॑गूर्ता अ॒मृत॑स्य॒
पत्नी॒स्ता दे॑वीर्देव॒त्रेमं य॒ज्ञं ध॒त्तोप॑हूताः॒ सोम॑–
स्य पिब॒तोप॑हूतो यु॒ष्माक॑म् (१) सोमः॑ पिबतु॒

[[451]]

Page No. ४५१
प्रपा. ३ अनु. १ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवः)
यत्ते॑ सोम दि॒वि ज्योति॒र्यत्पृ॑थि॒व्यां यदु॒राव॒न्त–
रि॑क्षे॒ तेना॒स्मै यज॑मानायो॒रुरा॒या कृ॒ध्यधि॑ दा॒–
त्रे वो॑चो॒ धिष॑णे वी॒डू स॒ती वी॑डयेथा॒मूर्जं॑ द–
धाथा॒मूर्जं॑ मे ध॒त्तं मा वाꣳ॑ हिꣳसिषं॒ मा मा॑
हिꣳसिष्टं॒ प्रागपा॒गुद॑गध॒राक्तास्त्वा॒ दिश॒ आ
धाव॒न्त्वम्ब॒ नि ष्व॑र। यत्ते॑ सो॒मादा॑भ्यं॒ नाम॒
जागृ॑वि॒ तस्मै॑ ते सोम॒ सोमा॑य॒ स्वाहा॑ (२)॥
(युष्माकꣳ॑ स्वर॒ यत्ते॒ नव॑ च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थः प्रपाठकः)।
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥
तृतीयप्रपाठके प्रधान्येनाग्नीषोयीयपशुः प्रतिपादितः। तत ऊर्ध्वं वसतीवरीग्रहणं चोक्तम्। तावता सुत्यादिवसात्पूर्वदिवसेषु यत्कर्तव्यं तत्समाप्तम्। तत उपरितनेनानुवाकेन सुत्यादिवसकर्तव्यप्रारम्भाय सोमोपावहरणमुक्तम्। अथ चतुर्थप्रपाठके सुत्यादिने कर्तव्या ग्रहाः प्राधान्येन प्रतिपाद्यन्ते। तत्रानुवाकार्था विनियोगसंग्रहे दर्शिताः –
“ग्रहप्रश्रेऽनुवाकास्तु चत्वारिंशदिहोदिताः।
सोमाभिषव एकस्मिन्पञ्चत्रिंशत्सु(ति) तद्ग्रहाः॥

[[452]]

Page No. ४५२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवः)

दाक्षिणानि समिष्टाख्ययजूंष्यवभृथसातथा ।
काम्ययाज्या इति प्रोक्ता अर्था अत्रानुवाकगाः” इति॥
प्रथमानुवाके पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवोऽभिधीयते।
आ दद इति। कल्पः – “अथैषां ग्राव्णां यः सजन्तुरिव तमादत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामा दद इत्यादायाभिमन्त्रयते ग्रावाऽस्यध्वरकृद्देवेभ्यो गम्भीरमिममध्वरं कृध्युत्तमेन पविनेन्द्राय सोमꣳ सुषुतं मधुमन्तं पयस्वन्तं वृष्टिवनिमिति”
आदद इत्याम्नातो मन्त्रो देवस्य त्वेत्यनेन पूरितः। हे ग्रावन्नभिषवसाधन त्वं यज्ञनिष्पादको दृढः पाषाणोऽसि। तत इमं यज्ञं देवार्थं गहनं कुरु। उत्कृष्टेन वज्रसदृशेन त्वयाऽहं सोममीदृशं करोमि। कीदृशं, सुषुतं सम्यगभिषुतं मधुमन्तं स्वादुत्वोपेतं पयस्वन्तं क्षीरवद्रसोपेतं वृष्टिवनिमाहुतिसूर्यद्वारा वृष्टिप्रदम्।
तथा च स्मर्यते –
“अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः” इति॥
इन्द्रार्थमेव सोमं करोमि।
विधत्ते –
“देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ग्रावाणमा दत्ते प्रसूत्या अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याहाश्विनौ हि देवानामध्वर्यू आस्तां पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै” (सं. का. २ प्र. ४ अ. ४) इति।
ग्रावाऽसीति मन्त्र उपेक्षितः।
इन्द्रायेति। कल्पः – “अथैनं प्राञ्चं प्रश्रित्य विस्रस्य राजानं ग्रावाणमुपांशुसवनमभिमिमीत इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इन्द्राय त्वाभिमातिघ्न इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवत इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावत इति।”
हे सोम त्वामिन्द्रार्थं मिमे। कीदृशायेन्द्राय। वृत्रघ्ने मेघविदारयित्रे, वृत्रतुरे वृत्रासुरघातिने, अभिमातिघ्ने पापघातिने, आदित्यार्थं तृतीयसवने गृह्यमाणत्वादादित्यवते, प्रातःसवने विश्वान्देवानुद्दिश्य गृह्यमाणत्वाद्विश्वदेव्यावते।
विधत्ते –

[[453]]

Page No. ४५३
प्रपा. ४ अनु. १ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवः)
“पशवो वै सोमो व्यान उपाꣳशुसवनो यदुपाꣳशुसवनमभि मिमीते व्यानमेव पशुषु दधाति” (सं. का. २ प्र. ४ अ. ४) इति।
पशुप्राप्तिहेतुत्वात्सोमस्य पशुत्वम्। “प्राणापानौ वा एतौ यदुपाꣳश्वन्तर्यामौ व्यान उपाꣳशुसवनः” इति रूपकं वक्ष्यति। अतोऽस्य व्यानत्वम्। उपांशुनामकग्रहार्थं सोमः सूयते येन पाषाणेन स उपांशुसवनः। तमभिलक्ष्य सोमो मातव्यः।
सर्वमन्त्रेष्विन्द्रशब्दप्रयोगस्य तात्पर्यमाह –
“इन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति मीमित इन्द्राय हि साम आह्रियते” (सं. का. २ प्र. ४ अ. ४) इति।
सौमिकदेवेष्विन्द्रस्य प्राधान्यमिन्द्रपीतस्येत्यादिमन्त्रस्य च प्रसिद्धिं हिशब्दो द्योतयति।
विधत्ते –
“पञ्च कृत्वो यजुषा मिमीते पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव रुन्धे पञ्च कृत्वस्तूष्णीं दश सं पद्यन्ते दशाक्षरा विराडन्नं विराड्विराजैवान्नाद्यमव रुन्धे” (सं. का. २ प्र. ४ अ. ४) इति।
सोमो यथा क्रीतस्तद्वदयमपि मातव्यः।
श्वात्रा इति। कल्पः – “अथ मितं राजानं होतृचमसीयाभिरुपसृजति श्वात्राः स्थ वृत्रतुरो राधोगूर्ता अमृतस्य पत्नीस्ता देवीर्देवत्रेमं यज्ञं धत्तोपहूताः सोमस्य पिबतोपहूतो युष्माकं सोमः पिबत्विति” इति।
हे आपो यूयमेवंविधाः स्थ। कीदृश्यः। श्वाः शीघ्रकारिण्यः। वृत्रतुरो वृत्रघातिन्यः। राधोऽन्नं गूर्ताः संपादयितुमुद्यताः। अमृतस्य सोमस्य पत्नीः पालयित्र्यः। तास्तथाविधा यूयं देवीर्देवतारूपा देवत्रा देवेषु इममस्मदीयं यज्ञं स्थापयत। किंच, उपहूता अनुज्ञाताः सत्यः सोमस्यांशं पिबत। सोमश्चानुज्ञातो युष्माकमंशं पिबतु।
उपहूताः सोमस्य पिबतेत्यस्याभिप्रायमाह –
“श्वात्राः स्थ वृत्रतुर इत्याहैष वा अपाꣳ सोमपथिः” (सं. का. २ प्र. ४ अ. ४) इति।
अस्मिन्मन्त्रे पिबतेति यदुच्यत एतदेवाब्देवतानां सोमपानम्।

[[454]]

Page No. ४५४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवः)
वेदनं प्रशंसति –
“य एवं वेद नाप्स्वार्तिमार्च्छति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
जले मरणं न प्राप्नोति।
यत्त इति। बौधायनः – “अथैनं संप्रयौति यत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्यां यदुरावन्तरिक्षे तेनास्मै यजमानायोरु राया कृध्यधि दात्रे वोच इति” इति।
आपस्तम्बः – “यत्ते सोम दिवि ज्योतिरिति राजानमभिमन्त्रयते” इति।
हे सोम त्रिषु लोकेषु त्वदीयं यज्ज्योतिरस्ति तेन ज्योतिषाऽस्मै यजमानाय राया धनेनोरु समृद्धं विस्तीर्णं स्थानं कृधि कुरु। किंच–अधिकोऽयं यजमानो भक्त्येति दात्रे फलप्रदायेन्द्राय ब्रूहि।
दिवीत्यादेस्तात्पर्यमाह –
“यत्ते सोम ज्योतिरित्याहैभ्य एवैनं लोकेभ्यः सं भरति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
लोकत्रयेणैनं सोमं सम्यक्पोषयति।
धिषण इति। कल्पः – “तिरश्चर्मन्फलके अभिमृशति धिषणे वीडू सती वीडयेथामूर्जं दधाथामूर्जं मे धत्तं मा वाꣳ हिꣳसिषं मा मा हिꣳसिष्टमिति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
हे धिषणे सोमस्य चर्मणो वा धारयित्र्यौ वीडू सती विष्टब्धे सत्यौ वीडयेथां पुनरप्यभिषवादिघातेन विक्ष्लेषो मा भूदिति दृढं स्तम्भयतम्। उर्जं सोमरसं दधाथां युवां धारयतम्। ऊर्जं मे मह्यं धत्तं प्रयच्छतम्। अहं युवां मा हिंसिषम्। युवामपि मा मा हिंसिष्टम्। मन्त्रोऽयमुपेक्षितः।
कल्पः – “एकग्रहायाऽऽप्तꣳ राजानमुपरे न्युप्य होतृचमसेऽꣳशूनवधाय तस्मिन्ग्रावाणमुपाꣳ शुसवनमुपनिधाय त्रि प्रदक्षिणमुपरि परिप्लावयन्निग्राभमुपैति प्रागपागुदगधरागिति, यां भार्यां कामयेत तां मनसा ध्यायेदम्ब नि ष्वरेति” इति।
प्रागपामिति। प्रागादयो या दिशस्ताः सर्वा हे सोम त्वां प्रत्याभिमुख्येन धावन्तु। हेऽम्ब मातृस्थानीय सोम निष्वरांशुभ्यो रसात्मना निर्गच्छ। प्रागादिमन्त्रः सोमनिग्रहणहेतुत्वान्निग्राभ इत्युच्यते। उपरोऽभिषवाधारः पाषाणस्तस्मिन्सोममवस्थाप्य निग्राभमन्त्रं पठेत्।

[[455]]

Page No. ४५५
प्रपा. ४ अनु. १ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पात्रेषु रसग्रहणाय पूर्वमुपावहृतस्य सोमस्याभिषवः)
दिशामाधावनोक्तेस्तापर्यमाह –
“सोमो वै राजा दिशोऽभ्यध्यायत्स निशोऽनु प्राविशत्प्रागपागुदगधरागित्याह दिग्भ्य एवैनꣳ सं भरत्यथो दिश एवास्मा अव रुन्धे” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
अम्ब मातरित्यादयः शब्दाः स्त्रीणामुपलालनाय प्रयुज्यन्तेऽतोऽम्बशब्दप्रयोगेणात्र ध्यानविधिः सूच्यत इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे –
“अम्ब नि ष्वरेत्याह” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
यस्मादम्बेत्युपलालनमाह तस्माद्ध्यायेदित्यभिप्रायः।
वेदनं प्रशंसति –
“कामुका एनꣳ स्त्रियो भवति य एवं वेद” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
यत्त इति। कल्पः – “प्रतिप्रस्थाता राजन्येवांशू द्वौ द्वावपि सृजति यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहेति” इति।
यः सोम उपांशुग्रहाय पर्याप्त उपरे न्युप्तः श्वात्राः स्थेति मन्त्रेण वसतीवरीभिरुपसृष्टस्तस्मात्सोमादपादाय षडंशवः स्थापिताः। तथा चोक्तम् – “उपसृष्टस्य राज्ञः षडंशूनार्द्रानसंश्लिष्टानादाय चर्मणि निधाय” इति। त्रिष्वपि सवनेषु महाभिषवे तेषां षण्णामंशूनां मध्ये द्वौ द्वावंशू संसृजेत्। हे सोम तस्मै सोमाय ते तादृक्सोमनामधारिणे तुभ्यमिदं सोमांशुद्वयं स्वाहा हुतमस्तु।
सोमायेत्युक्तेरभिप्रायमाह –
“यत्ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीत्याहैष वै सोमस्य सोमपीथः” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
यथाऽग्नौ होममन्तरेणैवापां सोमपानमुक्तं तथा सोमस्याप्येष एव मन्त्रेणांशुद्वयप्रक्षेपः।
सोमपानवेदनं प्रशंसति –
“य एवं वेद न सौम्यामार्तिमार्च्छति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
सोमयागविनाशं न प्राप्नोति।

[[456]]

Page No. ४५६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(उपांशुग्रहाभिधानम्)
षण्णामंशूनां संघातात्पृथक्करणं विधत्ते –
“घ्नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषुण्वन्त्यꣳशूनप गृह्णाति त्रायत एवैनम्” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
अंशूनामपनयनेनाभिषवरूपाद्वधादेनं सोमं पालयति।
महाभिषवे तत्संसर्गं विधत्ते –
“प्राणा वा अꣳशवः पशवः सोमोऽꣳशून्पुनरपि सृजति प्राणानेव पशुषु दधाति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति।
त्रिषु सवनेषु पृथगंशुसंसर्गं विधत्ते –
“द्वौद्वावपि सृजति तस्माद्द्वौद्वौ प्राणाः” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ४) इति। चक्षुःश्रोत्रघ्राणेन्द्रियरूपाः प्राणाः प्रत्येकं द्वौ द्वौ भूत्वा तत्तच्छिद्रेषु वर्तन्ते।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“आददेऽश्मानमादाय ग्रावाऽसीत्यभिमन्त्रयेत्।
इन्द्रा सोममिति पञ्च श्वात्रा निग्राम्यसेचनम्॥१॥
यत्ते सोमं मन्त्रयित्वा धिषेति फलके स्पृशेत्।
प्राक्त्रिः प्रदक्षिणाप्लावो ह्यम्ब पत्नीं विचिन्तयेत्॥
यत्ते महत्यभिषवे ह्यंशुयोगो नवेरिताः॥२॥” इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥
–––

०२

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
वा॒चस्पत॑ये पवस्व वाजि॒न्वृषा॒ वृष्णो॑ अ॒ꣳ
शुभ्यां॒ गभ॑स्तिपूतो दे॒वो दे॒वानां॑ प॒वित्र॑मसि॒
येषां॑ भा॒गोऽसि॒ तेभ्य॑स्त्वा॒ स्वांकृ॑तोऽसि॒ मधु॑–
मतीर्न॒ इष॑स्कृधि॒ विश्वे॑भ्यस्त्वेन्द्रि॒येभ्यो॑ दि॒व्ये–
भ्यः॒ पार्थि॑वेभ्यो मन॑स्त्वाऽष्टू॒र्व॑न्तरिक्ष॒मन्वि॑हि॒

[[457]]

Page No. ४५७
प्रपा. ३ अनु. १३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(उपांशुग्रहाभिधानम्)

स्वाहा॑ त्वा सुभवः॒ सूर्या॑य दे॒वेभ्य॑स्त्वा मरी–
चि॒पेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनिः॑ प्रा॒णाय॑ त्वा (१)॥
(वा॒चः स॒प्तच॑त्वारिꣳशत्)॥
इति कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥
––––
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)
प्रथमेऽनुवाक उपांशुग्रहणाय सोमाभिषवसंनाहोऽभिहितः। अथ द्वितीये तूपांशुग्रहोऽभिधीयते।
वाचस्पतय इति। बौधायनः – “अन्तर्दधाति प्रतिप्रस्थाता प्रथमाभ्यामंशुभ्यामानयत्यध्वर्युर्वाचस्पतये पवस्व वाजिन्नित्यन्तर्दधाति प्रतिप्रस्थाता मध्यमाभ्यामंशुभ्यामानयत्यध्यर्युर्वृषा वृष्णो अꣳशुभ्यां गभस्तिपूत इत्यन्तर्दधाति प्रतिप्रस्थातोत्तमाभ्यामानयत्यध्वर्युर्देवो देवानां पवित्रमसि येषां भागोऽसा तेभ्यस्त्वेति” इति।
आपस्तम्बस्त्वेकमन्त्रतामाह –– “अष्टौ(ष्ट) कृत्वोऽभिषुणोत्यथ प्रतिप्रस्थातोपांशुपात्रं धारयन्नुपात्तानामुपरि द्वावंशू अन्तर्दधाति तस्मिन्नभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति वाचस्पतये पवस्व वाजिन्नित्येवं विहितो द्वितीयस्तृतीयश्चापि वैकादशकृत्वो द्वितीयमभिषुणोति द्वादशकृत्वस्तृतीयम्” इति।
हे वाजिन्नन्नप्रद सोम पतये पालकदेवार्थं वाचः संबन्धिना मन्त्रेण पवस्व शुद्धो भव। वृषा रसरूपत्वेन वर्षणसमर्थस्त्वं गभस्तिपूतः पूर्वमरण्ये सूर्यरश्मिभिः पूत इदानीं तु वृष्णो वर्षणसमर्थस्य सोमस्यांशुभ्यामन्तर्धापिताभ्यां पवस्व। किंच त्वमपि देव एव सन्देवानां सोमपां पवित्रं शुद्धिहेतुरसि। येषां देवानां भागोऽसि तेभ्यस्त्वा गृह्णामि।
विधत्ते –
“प्राणो वा एष यदुपाꣳशुर्यदुपाꣳ श्वग्रा ग्रहा गृह्यन्ते प्राणमेवानु प्रयन्ति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
यज्ञस्य प्राणस्थानीय उपांशुः। अपानवागादिस्थानीयास्त्वन्तर्यामैन्द्रवायवादयः। अतः प्राणत्वेन मुख्यत्वात्प्रथमतस्तद्ग्रहणं युक्तम्।

[[458]]

Page No. ४५९
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(उपांशुग्रहाभिधानम्)
त्रिषु पर्यायेषु विलक्षणसंख्याविशिष्टमभिषवं विधत्ते –
“अरुणो ह स्माऽऽहौपवेशिः प्रातःसवन एवाहं यज्ञꣳ सꣳ स्थापयामि। तेन ततः सꣳस्थितेन चरामीत्यष्टौ कृत्वोऽग्रेऽभि षुणोत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं प्रातःसवनमेव तेनाऽऽप्नोत्येकादशाक्षरा त्रिष्टुप् त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं सवनं माध्यन्दिनमेव सवनं तेनाऽऽप्नोति द्वादश कृत्वस्तृतीयं द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेनाऽऽप्नोत्येताꣳ ह वाव स यज्ञस्य सꣳस्थितिमुवाचास्कन्दायास्कन्नꣳ हि तद्यद्यज्ञस्य सꣳस्थितस्य स्कन्दति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
उपवेशस्य पुत्रः कश्चिदरुणनामा यथोक्तत्रिविधाभिपरूपामेव यज्ञस्य समाप्तिमुवाच। तदेतविनाशाय संपद्यते। समाप्तस्य यज्ञस्य संबन्धि यद्वस्तु नश्यति तदविनष्टमेव।
त्रिष्वपि पर्यायेष्वष्टसंख्यैवेति पक्षान्तरं विधत्ते –
“अथो खल्वाहुर्गायत्री वाव प्रातःसवने नातिवाद इत्यनतिवादुक एनं भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद तस्मादष्टावष्टौ कृत्वोऽभिषुत्यम्” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
अतिवादे गायत्र्येव न वर्तते। त्रिष्टुब्जगत्यौ तु वर्तेते। अधिकाक्षरयुक्ततया पठ्यमानत्वमतिवादः। न चासावल्पाक्षरायां गायत्र्यां संभवति। यद्यपि प्रातःसवने छन्दोन्तराण्यपि संभवन्ति तथाऽपि गायत्र्येवाभिमानिदेवता। गायत्र्या अतिवादाभावं यो वेद तं प्रति शत्रुरप्यनतिवादुको भवति अनिन्दको भवतीत्यर्थः। यस्माद्गायत्र्येव सवनमभिमन्यते तस्मात्तदीययैव संख्यया प्रातःसवने त्रिष्वपि पर्यायेष्वभिषोतव्यम्।
मन्त्रस्य प्रथमभागे वाक्शब्दतात्पर्यमाह –
“ब्रह्मवादिनो वदन्ति पवित्रवन्तोऽन्ये ग्रहा गृह्यन्ते किंपवित्र उपाꣳशुरिति वाक्पवित्र इति ब्रूयाद्वाचस्पते पवस्व वाजिन्नित्याह वाचैवैनं पवयति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
उपांशुव्यतिरिक्ता ग्रहा दशापवित्रनामकेन वस्त्रेण शोधिता गृह्यन्ते न तूपांशुः। तस्य किं शोधकमिति प्रश्नः। मन्त्र एव शोधकमित्युत्तरम्।

[[459]]

Page No. ४५९
प्रपा. ४ अनु. २ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(उपांशुग्रहाभिधानम्)
भागान्तराणामर्थः प्रसिद्ध इत्याह –
“वृष्णो अꣳशुभ्यामित्याह वृष्णो ह्येतावꣳशू यौ सोमस्य गभस्तिपूत इत्याह गभस्तिना ह्येनं पवयति देवो देवानां पवित्रमसीत्याह देवो ह्येष सन्देवानां पवित्रं येषां भागोऽसि तेभ्यस्त्वेत्याह येषाꣳ ह्येष भागस्तेभ्य एनं गृह्णाति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
स्वांकृत इति। बौधायनः – “अथ प्रतिप्रस्थातुर्ग्रहमादत्ते स्वांकृतोऽसीत्यथैनमवेक्षते मधुमतीर्न इषस्कृधीत्यथैनमूर्ध्वमुन्मार्ष्टि विश्वेभ्यस्त्वेन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इति” इति।
आपस्तम्बस्त्वेकमन्त्रतामाह – “स्वांकृतोऽसीत्यध्वर्युर्ग्रहमादाय” इति।
हे उपांशुग्रह त्वं स्वांकृतोऽसि मया स्वीकृतोऽसो। मधुमतीरिषो मधुराण्यन्नानि नोऽस्मदर्थं कृधि कुरु। देवजन्मनि मनुष्यजन्मनि च स्थितेभ्यः सर्वेभ्य इन्द्रियेभ्यो हिताय त्वां स्वी करोमि। स्वांकृतशब्देन प्राणरूपस्य ग्रहस्य स्वाधीनत्वं विवक्षितम्। मधुमतीशब्देन स्वादुत्वम्।
दिव्यपार्थिवशब्देन जन्मद्वयमिति दर्शयति –
“स्वांकृतोऽसीत्याह प्रणभेव स्वमकृत मधुमतीर्न इषस्कृधीत्याह सर्वमेवास्मा इदꣳ स्वदयति विश्वेभ्यस्त्वेन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इत्याहोभयेष्वेव देवमनुष्येषु प्राणान्दधाति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
मनस्त्वेति। बौधायनः – “उपोत्तिष्ठति मनस्त्वाऽष्ट्वित्युर्वन्तरिक्षमन्विहीत्येत्याऽऽहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेति” इति।
आपस्तम्बः – “उर्वन्तरिक्षमन्विहीति दक्षिणेन होतारमतिक्रमति। येन वा होता प्रतिपादयेन्मनस्त्वाऽष्ट्विति दक्षिणतोऽवस्थाप्य दक्षिणपरिधिसंधिमन्ववहृत्य स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेति दक्षिणतः प्राञ्चमृजुं संततं दीर्घं हुत्वा देवेभ्यस्त्वामरीचिपेभ्य इति मध्यमे परिधौ लेपं निमार्ष्टि” इति।
हे प्राणरूपोपांशुनामक ग्रह त्वां मनोऽष्टु व्याप्नोतु। विस्तीर्णमन्तरिक्षमनुसृत्य त्वमाहवनीयदेशे गच्छ। हे सुभवः शोभनं भवः सद्भावो मध्यावस्थितिलक्षणो यस्य प्राणस्य सोऽयं सुभवाः। हे प्राण त्वा त्वद्रूपं ग्रह सूर्याय बहिष्प्राणरूपाय स्वाहा जुहोमि। सूर्यस्य प्राणरूपत्वमाथर्वणैराम्नातम् – “आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णाति नः” इति। हे लेप त्वां मरीचिपालकदेवार्थं परिधौ मार्ज्मि।

[[460]]

Page No. ४६०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(उपांशुग्रहाभिधानम्)
क्रमेण मन्त्रान्व्याचष्टे –
“मनस्त्वाऽष्ट्विवित्याह मन एवाश्नुत उर्वन्तरिक्षमन्विहीत्याहान्तरिक्षदेवत्यो हि प्राणः स्वाहा सुभवः सूर्यायेत्याह प्राणा वै स्वभवसो देवास्तेष्वेव परोक्षं जुहोति देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इत्याहाऽऽदित्यस्य वै रश्मयो देवा मरीचिपास्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
स्वभवसः स्वशरीरेऽवस्थिता देवाः प्राणवायवः। तत्र प्राणेभ्यः स्वाहेत्युक्ते तेषां प्रत्यक्षहोमो भवतीति तत्परित्यज्य सूर्यायेत्युक्तत्वादयं परोक्षहोमः। यद्वा स्वभवस इति वक्तव्ये सति सुभवस इत्युक्त्या परोक्षत्वम्। रश्मिनामकाश्चेतना देवा अचेतनानां मरीचीनां पालकाः।
लेपमार्जने हस्तस्याधोमुखत्वमूर्ध्वमुखत्वं च फलभेदेन विधत्ते –
“यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्यादिति नीचा हस्तेन नि मृज्याद्वृष्टिमेव नि यच्छति यदि कामयेतावर्षुकः स्यादित्युत्तानेन नि मृज्याद्वृष्टिमेवोद्यच्छति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
वैरिणं प्रत्यभिचरता पुरुषेण होमात्पूर्वं पाठ्यं मन्त्रविशेषमुत्पादयति –
“यद्यभिचरेदमुं जह्यथ त्वा होष्यामीति ब्रूयादाहुतिमेवैनं प्रेप्सन्हन्ति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
हे प्राणरूप सूर्यामुं देवदत्तनामकं वैरिणं प्रथमतो मारय पश्चात्त्वां प्रति होष्यामीति ब्रूयात्। एतन्मन्त्रं श्रुत्वा देव आहुतिमपेक्षमाण एनं वैरिणं मारयत्येव।
वैरिणो दूरदेशवर्तित्त्वे सत्यभिचरतोऽनुष्ठानविशेषं विधत्ते –
“यदि दूरे स्यादा तमितोस्तिष्ठेत्प्राणमेवास्यानुगत्य हन्ति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
आ तमितोरा ग्लानेर्यावन्तं कालं निरुच्छ्वासः स्थातुं शक्नोति तावत्तिष्ठेत्। ततोऽयं निरोधोऽस्य वैरिणः प्राणमनुगत्य मारयत्येव।
एष त इति। बौधायनः – “अथ प्रदक्षिणमावर्त्याऽऽग्रयणस्थाल्यां ग्रहस्य संस्रावमवनयति एष ते योनिरित्यथैतस्मिन्नुपांशुपात्रेंऽशुं प्रास्याथैनं दक्षिणत उपांशुसवनेन संस्पृष्टं सादयति प्राणाय त्वेति” इति।

[[461]]

Page No. ४६१
प्रपा. ४ अनु. २ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(उपांशुग्रहाभिधानम्)
आपस्तम्बः – “सर्वमाग्रयणस्थाल्यां संपातमवनीय, एष ते योनिः प्राणाय त्वेति रिक्तं पात्रमायतने सादयित्वा तस्मिन्नंशुमवास्य तं तृतीयसवनेऽपिसृज्याभिषुणुयात्” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
हे संस्राव संपात, एष आग्रयणाख्यस्ते तव योनिः स्थानम्। अथवा हे उपांशुपात्रैष खरस्य दक्षिणांसप्रदेशस्ते स्थानम्। अतः प्राणदेवतासंतोषार्थं त्वामत्र सादयामि। खरौ नाम दक्षिणस्य हविर्धानस्य पुरस्तान्मृदं प्रक्षिप्य निष्पादितो देशः पात्रप्रयोगार्थः। तथा च सूत्रम् – “खरे पात्राणि प्रयुनक्त्यग्निर्देवतेति दक्षिणेंऽस उपांशुपात्रं सोमो देवतेत्युत्तरेंऽसेऽन्तर्यामस्य बृहन्नसीति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्यां तमपरेण प्रत्यञ्चि द्विदेवत्यपात्रणि” इत्यादि। एष ते योनिः प्राणाय त्वेत्येष मन्त्र उपेक्षितः।
अभिचरतः पात्रासादनाय मन्त्रान्तरमुत्पादयति –
“यद्यभिचरेदमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेदसन्नो वै प्राणः प्राणमेवास्य सादयति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
हे उपांशुपात्र प्राणरूपं त्वाममुष्य वैरिणः प्राणे स्थापयामीत्युक्ते सत्यसन्नो विनाशरहितो यजमानप्राणो वैरिणः प्राणं सादयति विनाशयति।
अभिषुतः सोमरसः प्रतिप्रस्थातृहस्तगत उपांशुपात्रे यदा गृह्यते तदा ग्रहान्तरवद्वस्त्रेण शोधनं न भवति किंत्वंशुभिरिति विधत्ते –
“षडिभिरꣳशुभिः पवयति षड्वा ऋतव ऋतुभिरेवैनं पवयति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
नात्र षण्णामंशूनां युगपत्प्रयोगः किंतु त्रिषु पर्यायेष्विति विधत्ते –
“त्रिः पवयति त्रय इमे लोका एभिरेवैनं लोकैः पवयति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
नात्र वक्ष्यमाणग्रहेष्विव दशापवित्रनाभिस्रुतया धारया ग्रहणं किंतु त्रिष्वपि पर्यायेष्वध्वर्योरञ्जलिनेति विधत्ते –
“ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्यात्त्रयः पशूनाꣳ हस्तादाना इति यत्त्रिरुपाꣳशुꣳ हस्तेन विगृह्णाति तस्मात्त्रयः पशूनाꣳ हस्तादानाः पुरुषो हस्ती मर्कटः” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।

[[462]]

Page No. ४६२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(अन्तर्यामग्रहाभिधानम्)
गोमहिषादयः सर्वे पशवो मुखादानाः। एते तु त्रयो हस्तादानाः। पुरुषोऽपि “ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभते” इत्यादावालभ्यत्वात्पशुः।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“वाचो ह्युपांशुग्रहणं स्वामादत्तेऽन्यहस्ततः।
उरु गत्वा मनस्त्वेति वेदेर्दक्षिणतः स्थितिः॥१॥
स्वाहा जुहोति देवेभ्यो मध्यमे परिधौ तथा।
लेपं निमार्ष्ट्येष पात्रं सादयेत्सप्त वर्णिताः” ॥२॥ इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥
––––

०३

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒न्तर्य॑च्छ मघवन्पा॒हि सोम॑
मुरु॒ष्य रायः॒ समिषो॑ यजस्वा॒न्तस्ते॑ दधामि॒
द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरु॒र्व॑न्तरि॑क्षꣳ स॒जोषा॑ दे॒वै-
रव॑रैः॒ परै॑श्चान्तर्या॒मे म॑घवन्मादयस्व॒ स्वांकृ॑-
तोऽसि॒ मधु॑मतीर्न॒ इष॑स्कृधि॒ विश्वे॑भ्यस्त्वेन्द्रि॒-
येभ्यो॑ दि॒व्येभ्यः॒ पार्थि॑वेभ्यो॒ मन॑स्त्वाऽष्टू॒र्व॑न्त-
रि॑क्ष॒मन्वि॑हि॒ स्वाहा॑ त्वा सुभवः॒ सूर्या॑य दे॒वे-
भ्य॑स्त्वा मरीचि॒पेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॑रपा॒नाय॑
त्वा (१)॥
(दे॒वेभ्यः॑ स॒प्त च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

[[463]]

Page No. ४६३
प्रपा. ४ अनु. २ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अन्तर्यामग्रहाभिधानम्)
(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
द्वितीयेऽनुवाक उपांशुग्रहोऽभिहितः। अथ तृतीयमारभ्य षट्त्रिंशान्तेष्वनुवा-केष्वन्तर्यामादिकाः षोडश्यन्ता ग्रहा अभिधीयन्ते। तत्र पौर्वापर्ये पाठ एव नियामकः।
उपयामगृहीत इति। कल्पः – “उदित आदित्येऽन्तर्यामं गृह्णात्यतिपवमानस्य राज्ञ उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छ मघवन्पाहि सोममुरुष्य रायः समिषो यजस्वान्तस्ते दधामि द्यावापृथिवी अन्तरुर्वन्तरिक्षꣳ सजोषा देवैरवरैः परैश्चान्तर्यामे मघवन्मादयस्वेति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ५) इति।
अतिपवमानस्य दशापवित्रेणात्यन्तशुद्धस्य। हे सोमरस त्वमुपयामगृहीतोऽसि। उपयामः पृथिवी। “इयं वा उपयामः” इति श्रुतेः। पृथिव्यामुत्पन्नं दारुमयमन्तर्यामसंज्ञकं पात्रमन्तर्यामशब्देनोच्यते। हे मघवन्नन्तर्यच्छ, इदं पात्रमस्माकं भ्रातृव्येभ्योऽन्तर्धानं यथा भवति तथा नियमय। ततः सोमं पालय। रायो धनानि उरुष्य रक्ष। समिषः समीचीनान्यन्नानि यजस्व देहि। द्यावापृथिव्यौ तवानुग्रहादन्तर्दधामि व्यवधायिके करोमि। विस्तीर्णमन्तरिक्षमप्यन्तर्दधामि। हे मघवन्नवरैः परैश्च सर्वैर्देवैः सजोषाः सह (प्रीयमाणः सेवमानो वा) अस्मिन्नन्तर्यामग्रहे मादयस्व। त्वं हृष्टः सन्नन्यानपि हर्षय।
अन्तर्यामपात्रे सोमरसग्रहणं विधत्ते –
“देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा उपाꣳशौ यज्ञꣳ सꣳस्था-प्यमपश्यन्तमुपाꣳशौ समस्थापयन्तेऽसुरा वज्रमुद्यत्य देवानभ्यायन्त ते देवा बिभ्यत इन्द्रमुपाधावन्तानिन्द्रोऽन्तर्यामेणान्तरधत्त तदन्तर्यामस्यान्तर्यामत्वं यदन्तर्यामो गृह्यते भ्रातृव्यानेव तद्यजमानोऽन्तर्धत्ते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।
देववद्यज्ञमनुतिष्ठतामसुराणां व्यामोहार्थमुपांशुग्रहे यज्ञं समापनीयं मत्वा रहसि देवास्तं तथा चक्रुः। तं प्रकारमज्ञात्वा क्रुद्धानसुरानिन्द्रोऽन्तर्यामग्रहेणान्तर्हितानकरोत्। ततो भ्रातृव्यान्तर्धानायान्तर्यामो ग्रहीतव्यः।
मन्त्रभागे द्यावापृथिव्युक्तेः प्रयोजनमाह –
“अन्तस्ते दधामि द्यावापृथिवी अन्तरुर्वन्तरिक्षमित्याहैभिरेव लोकैर्यजमानो भ्रातृव्यानन्तर्धत्ते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।

[[464]]

Page No. ४६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(अन्तर्यामग्रहाभिधानम्)
सजोषा इत्यादेः प्रयोजनमाह –
“ते देवा अमन्यन्तेन्द्रो वा इदमभूद्यद्वयꣳ स्म इति तेऽब्रुवन्मघवन्ननु न आ भजेति सजोषा देवैरवरैः परैश्चेत्यब्रवीद्ये चैव देवाः परे ये चावरे तानुभयानन्वाभजत्सजोषा देवैरवरैः परैश्चेत्याह ये चैव देवाः परे ये चावरे तानुभयानन्वाभजति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।
यदैश्वर्यं प्राप्तुं वयमिच्छावन्तः स्म इदं सर्वमिन्द्र एवाभूत्प्राप्तवानिति मत्वा ते देवा अब्रुवन्। हे मघवंस्त्वामन्वस्मानपि भागिनः कुर्विति। तत इन्द्रः सजोषा इत्यादि वाक्येनानुजज्ञौ। तयाऽनुज्ञया ये चोत्कृष्टा देवा ये च निकृष्टास्तान्सर्वान्भागिनोऽकरोत्। अतोऽत्रापि सजोषा इत्याद्युक्त्या सर्वान्भागिनः करोति।
मादयस्वेत्यत्र यथा भागलाभेन देवानां हर्षस्तथा यज्ञविघ्नाभावेन यजमानस्यापि हर्षं द्योतयति –
“अन्तर्यामे मघवन्मादयस्वेत्याह यज्ञादेव यजमानं नान्तरेति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।
मन्त्रोपक्रमगतस्य गृहीतशब्दस्य प्रयोजनमाह –
“उपयामगृहीतोऽसीत्याहापानस्य धृत्यै” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।
अपानदेवताया अन्तर्यामाभिमानितया तस्मिन्गृहीते प्राणिनामपानो धृतो भवति।
नात्रोपांशोरिवाञ्जलिना ग्रहणं किंतु दशापवित्रनाभिस्रुतया धारयेत्यभिप्रेत्याऽऽह –
“यदुभावपवित्रौ गृह्येयातां प्राणमपानोऽनु न्यृच्छेत्प्रमायुकः स्यात्पवित्रवानन्तर्यामो गृह्यते प्राणापानयोर्विधृत्यै” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।
प्राणवृत्तिः स्वभावतो बहिर्गच्छत्यतः प्राणरूपस्योपांशोः पवित्रेण नियमनं नापेक्षितम्। यद्यन्तर्यामोऽपि तद्वदपवित्रः स्यात्तर्ह्यनियमितत्वात्तद्रूपोऽपानोऽपि निर्गच्छन्तं प्राणमनु निर्गच्छेत्। ततः प्राणापानयोरभावान्म्रियेत। पवित्रेण नियमिते त्वपानेऽग्रे तदविनाभूतः प्राणो निर्गच्छन्नपि नात्यन्तं देहं परित्यजेत्। तस्मादुभयोर्धारणाय दशापवित्रेणान्तर्यामं गृह्णीयात्। तत्प्रकारः सूत्रेऽभिहितः – “अदाभ्यांशुमु(भ्यो)पांशुपा(स)वनौ चापिसृज्य सर्वेऽध्वर्यवो दिग्भ्यो महाभिषवमभिषुण्वन्ति अभिषुतमध्वर्युरञ्जलिना संसिञ्चति तमुन्नेताऽन्तरेषेणो–

[[465]]

Page No. ४६५
प्रपा. ४ अनु. ३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ऐन्द्रवायवग्रहाभिधानम्)
(चो)द्धृत्योत्तरत आधवनीयेऽवनयति उद्गातारो द्रोणकलशं प्रतिष्ठाप्य तस्मिन्नुदीचीनं दशापवित्रं वितन्वन्ति पवित्रस्य यजमानो नाभिं कृत्वा तस्मिन्होतृचमसेन धारां स्रावयत्युदञ्चनेनोन्नेताऽऽधवनीयाद्धोतृचमस आनयति संतता धारा स्रावयितव्या धाराया अन्तर्यामं गृह्णाति सर्वांश्चातो ग्रहानाध्रुवात्” इति। ग्रहणादूर्ध्वमन्तर्यामस्योपांशुवत्स्वांकृतादिमन्त्प्रयोगः कर्तव्यः।
स्वांकृत इति। एते मन्त्रा उपेक्षिताः।
उपांश्वन्तर्यामपात्रयोरासादने मध्यगतेनोपांशुसवनेन सह स्पर्शं विधत्ते –
“प्राणापानौ वा एतौ यदुपाꣳश्वन्तर्यामौ व्यान उपाꣳशुसवनो यं कामयेत प्रमायुकः स्यादित्यासꣳस्पृष्टौ तस्य सादयेद्व्यानेनैवास्य प्राणापानौ वि च्छिनत्ति ताजक्प्र मीयते यं कामयेत सर्वमायुरियादिति सꣳस्पृष्टौ तस्य सादयेद्व्यानेनैवास्य प्राणापानौ सं तनोति सर्वमायुरेति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ६) इति।
अत्र सूत्रम् – “सर्वमाग्रयणस्थाल्यां संपातमानीयैष ते योनिरपानाय त्वेति रिक्तं पात्रमायतने सादयति व्यानाय त्वेति ते अन्तरेण ग्रावाणमुपांशुसवनं दक्षिणामुखं संस्पृष्टं पात्राभ्याम्” इति।
अत्र विनियोगसंग्राहः ––
“उपान्तर्यामकस्तत्र स्वांकृतादि तु पूर्ववत्” ॥१॥ इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतै-त्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥
––––––––––

०४

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
आ वा॑यो भूष शुचिपा॒ उप॑ नः स॒हस्रं॑ ते
नि॒युतो॑ निश्ववार। उपो॑ ते॒ अन्धो॒ मद्य॑मयामि॒
यस्य॑ देव दधि॒षे पू॑र्व॒पेय॑म्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि
वा॒यवे॒ त्वेन्द्र॑वायू इ॒मे सु॒ताः। उप॒ प्रयो॑भि॒रा
ग॑त॒मिन्द॑वो वामु॒शन्ति॒ हि। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽ–
सीन्द्रवा॒युभ्यां॑ त्वै॒ष ते॒ योनिः॑ स॒जोषा॑भ्यां त्वा

[[466]]

Page No. ४६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(ऐन्द्रवायवग्रहाभिधानम्)
सीन्द्रवा॒युभ्यां॑ त्वै॒ष ते॒ योनिः॑ स॒जोषा॑भ्यां त्वा(१) ॥
(आ वा॑यो॒ त्रिच॑त्वारिꣳशत्)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥
––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
कल्पः – “एन्द्रवायवं गृह्णात्या वायो भूष शुचिपा इत्यानुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसि वायवे त्वेति गृहीत्वोपयम्येन्द्रवायू इमे सुता इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्रवायुभ्यां त्वेति गृहीत्वा पवित्रदशाभिः परिमृज्यैष ते योनिः सजोषाभ्यां त्वेति सादयति” इति।
मन्त्रास्त्वेवं पठ्यन्ते –
आ वायो इति। हे वायो त्वमागत्य ग्रहान्भूषालंकुरु। हे शुचिपाः शुद्धसोमपास्त्वं नोऽस्मानुपागच्छ। हे विश्ववार विश्वव्यपक ते सहस्रं नियुतः सन्ति। नियुच्छब्दे वायुवाहनभूता अश्वा उच्यन्ते। तवान्धः सोमरसरूपमन्नं मद्यं हर्षकरं तस्मादुपो समीपे त्वामयामि प्राप्नोमि। हे देव यस्य सोमस्य संबन्धि रसद्रव्यं पूर्वपेयं प्रथममेव पातव्यमिति मनो दधिषे धृतवानसि तादृशेन सोमेन त्वामुप(पा)यामीत्यन्वयः। हे सोमरस त्वमुपयामेन पृथिवीरूपदारुपात्रेण गृहीतोऽसि। त्वां वायवे गृह्णामि। हे इन्द्रवायू इमे सोमाः सुता अभिषुता अतो युवां प्रयोभिरेतैः सोमरसरूपैरन्नैर्निमित्तभूतैरुप समीप आगतमागच्छतम्। हि यस्मादिन्दवः सोमरसा वामुशन्ति युवां कामयन्ते। हे सोम दारुपात्रेण गृहीतोऽसि। इन्द्रवायुभ्यां त्वा गृह्णामि। हे पात्रैष खरस्यैकदेशस्ते योनिस्तव स्थानम्। अतोऽत्र सजोषाभ्यां समानप्रीतिभ्यामिन्द्रवायुभ्यामिन्द्रवाय्वर्थं त्वां सादयामि। एते मन्त्रा उपेक्षिताः।
द्विदेवत्यग्रहेष्वस्य प्राथम्यं विधत्ते –
“वाग्वा एषा यदैन्द्रवायवो यदैन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते वाचमेवानु प्रयन्ति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ७) इति।

[[467]]

Page No. ४६७
प्रपा. ४ अनु. ४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ऐन्द्रवायवग्रहाभिधानम्)
ऐन्द्रवायवमैत्रावरुणाश्विनग्रहाणामभिमानिदेवता वाक्चक्षुःश्रोत्राभिधाः। तस्मादैन्द्रवायवो वागित्युच्यते। तस्य प्राथम्ये सति वाचं पुरतः प्रयतीं चक्षुरादयोऽनुप्रयन्ति।
तत्प्राथम्यं प्रकारान्तरेण प्रशंसति–
“वायुं देवा अब्रुवन्त्सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्ता इति तस्मादैन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते तमघ्नन्” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ७) इति।
अभिषवः सोमदेवताया हननम्।
तदेव प्राथम्यं द्रढयितुं पुनरपि वायुं प्रशंसति, अथवा वायुस्तुत्या वायवे गृह्णीयादिति विधिरुन्नेयः।
“सोऽपूयत्तं देवा नोपाधृष्णुवन्ते वायुमब्रुवन्निमं नः स्वदयेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यान्ता इति तस्मान्नानादेवत्यानि सन्ति वायव्यान्युच्यन्ते तमेभ्यो वायुरेवास्वदयत्तस्माद्यत्पूयति तत्प्रवाते वि षजन्ति वायुर्हि तस्य पवयिता स्वदयिता” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ७) इति।
अयं सोमो हतः सन्नपूयद्दुर्गन्धोऽभवत्। नोपाधृष्णुवन्स्वादुं कर्तुं नाशक्नुवन् मैत्रावरुणाश्विनादीन्यपि ग्रहपात्राणि वायव्यानीत्युच्यन्ते। अथ एवाऽऽम्नातम् – ‘आग्राव्ण आवायव्यानि’ इति। लोके यद्वस्तु द्रवाधिक्यात्पूतिगन्धोपेतं भवति तच्छोषयितुं प्रकृष्टे वायौ विषजन्ति प्रसार्य स्थापयन्ति। अतस्तादृशस्य वस्तुनो वायुः शोधयिता स्वादुकर्ता च।
सर्वग्रहसाधारणमुपयामगृहीतोऽसीत्यमुं मन्त्रं व्याचष्टे –
“तस्य विग्रहणं नाविन्दन्त्साऽदितिरब्रवीद्वरं वृणा अथ मया वि गृह्णीध्वं मद्देवत्या एव वः सोमाः सन्ना असन्नित्युपयामगृहीतोऽसीत्याहादितिदेवत्यास्तेन यानि हि दारुमयाणि पात्राण्यस्यैतानि योनेः संभूतानि यानि मृन्मयानि साक्षात्तान्यस्यै तस्मादेवमाह” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ७) इति।
विविधदेवतार्थत्वेन गृह्यते येन मन्त्रेण तादृशं मन्त्रं नालभन्त। अदितिः पृथिवी। मया भूमिप्रतिपादकमन्त्रेण। ये युष्माकं सोमास्ते सर्वेऽपि होमकाले युष्मद्देवत्यत्वेऽप्यासादनकाले मद्देवत्याः सन्त्विति भूमेर्वचः। उपयामगृहीतोऽसी–

[[468]]

Page No. ४६८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(ऐन्द्रवायवग्रहाभिधानम्)
त्येतादृशं मन्त्रं भूमिराह। उपयामेन भूमिसंबन्धिपात्रेण गृहीत इति मन्त्रार्थः। तेनैतन्मन्त्रप्रयोगेण पूर्वोक्तवरेण च सोमा अदितिदेवत्याः द्विविधानि सोमपात्राणि दारुमयाणि ग्रहरूपाणि मृन्मयानि चाऽऽग्रयणस्थाल्यादीनि। तत्रास्या भूमेः संबन्धिनी या वृक्षरूपा योनिस्तस्याः संभूतानि ग्रहादीनि, स्थाल्यादीनि तु साक्षादेव भूमेः कार्याणि। तस्मादुपयामगृहीत इत्येवं मन्त्रो ब्रूते।
ऐ(इ)न्द्रवाय्वोरेकस्मिन्पात्रे सह ग्रहणं विधत्ते –
“वाग्वै पराच्यव्याकृताऽवदत्ते देवा इन्द्रमब्रुवन्निमां नो वाचं व्याकुर्विति सोऽब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति तस्मादैन्द्रवायवः सह गृह्यते तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत्तस्मादियं व्याकृता वागुद्यते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ७) इति।
येयं वैदिकमन्त्ररूपा वाक्सा पूर्वं पराची समुद्रघोषवदैक्यरूपेण दण्डायमाना तस्यां वाच्येतावदेकं वाक्यं तस्मिन्वाक्येऽप्येतावदेकं पदं तस्मिन्पदेऽपीयं प्रकृतिरयं प्रत्यय इत्वेवं विभज्य सर्वतः करणं व्याकरणं तद्रहितत्वादव्याकृतैवावदत्प्रवृत्ता। तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य वाक्यपदादिरूपेण तत्र तत्र विच्छिद्य विभिन्नां कृतवान्।
ऐन्द्रवायवग्रहणमुपसंहरति –
“तस्मात्सकृदिन्द्राय मध्यतो गृह्यते द्विर्वायवे द्वौ हि स वराववृणीत” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ७) इति।
यस्मादिन्द्र एकमेव सहग्रहणरूपं वरमवृणोत्तस्मात्सकृदेवेन्द्रस्य सोमग्रहणम्। यस्माच्च वाचं मध्यतो विभक्तवांस्तस्मादुभयोर्वाय्वर्थग्रहणयोर्मध्य इन्द्रर्थं ग्रहणम्। आ वायो भूषेति केवलस्य वायोरादौ ग्रहणम्, इन्द्रवायू इमे सुता इत्यत्र वायुः पश्चात्पठ्यते। तस्मादिन्द्रस्य मध्ये स्थानम्। तस्माद्वायोर्ग्रहाग्रत्वमेको वरः। सर्वपात्राणां वायव्यत्वं द्वितीयो वरः। तस्मात्तस्य द्विः सोमग्रहणम्।
इत आरभ्य विनियोगसंग्रहः षट्त्रिंशानुवाकस्यान्त उदाहरिष्यते।
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम् –
“पुरोपांशोरुत स्वस्य स्थाने स्यादैन्द्रवायवः।
आद्योऽग्रत्वविधेर्मैवं धारायुक्ताग्रतोक्तितः”।

[[469]]

Page No. ४६९
प्रपा. ४ अनु. ४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ऐन्द्रवायवग्रहाभिधानम्)
ज्योतिष्टोमे श्रूयते–– “ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते” इति। मन्त्रकाण्डविधिकाण्डयोर्ग्रहाणामयं पाठक्रमः – उपांशुग्रहः प्रथमः। अन्तर्यामग्रहो द्वितीयः। ऐन्द्रवायवग्रहस्तृतीयः। मैत्रावरुणग्रहश्चतुर्थ इत्यादि। तत्रैन्द्रवायवस्याग्रत्वविधानादुपांशुग्रहात्पूर्वमेव ग्रहणमिति पूर्वःपक्षः। नैतद्युक्तम्। अग्रत्वस्य धाराग्रहापेक्षत्वात्। ऐन्द्रवायवादयो धाराग्रहाः, तद्वाक्ये धारया गृह्णातीति श्रुतत्वात्। एवं सति पाठक्रमो न बाध्यते। तस्मादैन्द्रवायवः स्वस्यैव स्थाने ग्रहीतव्यः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् –
“सर्वादौ स्वस्य वा स्थाने काम्यः स्यादैन्द्रवायवः।
पुनर्विधेरादिमोऽन्त्यः कामायैतद्विधानतः” इति॥
ज्योतिष्टोम एव श्रूयते–– ‘ऐन्द्रवायवाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयाद्यः कामयेत यथापूर्वं प्रजाः कल्पेरन्’ इति। सोऽयं काम्य ऐन्द्रवायवः सर्वेषामुपांशुप्रभृतीनां ग्रहाणामादौ स्यात्। कुतः। धाराग्रहादित्वस्य पूर्वमेव सिद्धौ सत्यां पुनरप्यग्रताविधानादिति प्राप्ते ब्रूमः – नात्र सर्वाग्रत्वं विधातुं शक्यम्। धाराग्रहाणां प्रकृतत्वात्। अतो यथाप्राप्ताग्रत्वोपेतानां धाराग्रहाणां कामसंयोगोऽत्र विधीयत इति स्वस्थान एवायमैन्द्रवायवग्रहः।
द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् –
“रथंतरं साम सोमे भवेत्तद्वद्बृहज्जगत्।
ऐन्द्रवायवशुक्राग्रयणाग्राश्च ग्रहाः श्रुताः॥
रथंतरादिसंयुक्तमन्यत्कर्माथवा गुणः।
गायत्रादियुतात्पूर्वादन्यद्व्यावृत्तितो गुणौः॥
सोमशब्दप्रकरणे ज्योतिष्टोमसमर्पके।
ग्रहाग्रत्वं गुणस्तत्र व्यावृत्तिस्तु परस्परम्” इति॥
ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते –– ‘यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान् (ग्रहान्) गृह्णीयाद्यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान्यदि जगत्सामाऽऽग्रयणाग्रान्’ इति। तत्र सोमशब्देन सोमलतासाधनको यागोऽभिधीयते। तस्मिंश्च यागे माध्यंदिनसवने पृष्ठस्तोत्रे रथंतरबृहज्जगन्नामकानि सामानि विकल्पेन विहितानि। अभि त्वा शूरेत्यस्यां योनावुत्पन्नं रथंतरम्। त्वामिद्धि हवामह इत्य–

[[470]]

Page No. ४७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(ऐन्द्रवायवग्रहाभिधानम्)
स्यामुपत्पन्नं बृहत्। जगतीछन्दस्कायामुत्पन्नं जगत्। ऐन्द्रवायवः, मैत्रावरुणः, आश्विनः, शुक्रः, मन्थी, आग्रयणः, उक्थ्यः, ध्रुव इत्यादयो ग्रहाः प्रातःसवने गृह्यन्ते। दारुपात्रेषु सोमरसस्य ग्रहणाद्ग्रहा भवन्ति। सोमयागस्य रथंतरसामोपेतत्वपक्षे तेषु ग्रहेष्वैन्द्रवायवः प्रथमं ग्रहीतव्यः। बृहत्सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः प्रथमिकः। जगत्सामोपेतत्वपक्ष आग्रयणः प्राथमिक इति विषयवाक्यार्थः। तत्र प्रकृतो ज्योतिष्टोमो गायत्रादिसामोपेतः। तद्व्यावृत्त्यर्थमिह रथंतरादयो गुणाः कीर्त्यन्ते। तस्मादैन्द्रवायवाग्रत्वागुणोपेतानि कर्मान्तराणि विधीयन्त इति प्राप्ते ब्रूमः –– यदि रथंतरसामा सोमः स्यादित्युक्तौ य सोमशब्दस्तेन प्रकरणेन चात्र ज्योतिष्टोमः समर्प्यते। तस्मिन्समर्पिते ग्रहाग्रत्वं गुणो विधीयते। न च रथंतरादिगुणानुवादेन ज्योतिष्टोमस्य व्यावृत्तिः संभवति। तस्य प्रातःसवनादौ गायत्रादिसामोपेतत्वेऽपि पृष्ठस्तोत्रे रथंतरादियोगस्यापि संभवात्। किं तर्हि व्यावर्त्यत इति चेत् रथंतरबृहज्जगतां परमार्थतो व्यावृत्तिरिति वक्ष्यामः। रथंतरादयः पृष्ठस्तोत्रे विकल्पिताः। तत्र रथंतरानुवादेनेतरौ पक्षौ व्यावर्त्येते। एवमितरत्रपि। तस्मादयं गुणविधिः। ननु यः प्रकृतो ज्योतिष्टोमः सोऽन्येषां सोमयागानां प्रकृतिः। न हि प्रकृतौ जगत्यामुत्पन्नं साम विहितमस्ति। अत एव दशमाध्याये पञ्चमपादस्य पञ्चदशाधिकरणे प्रथमवर्णके ‘यदि जगत्सामा’ इति वाक्योक्तमाग्रयणाग्रत्वं विकृतौ विषुवनामके मुख्येऽहनि व्यवस्थापितम्। बाढं, तथाऽपि नात्र कश्चिद्विरोधः। आग्रयणाग्रत्ववाक्यं न कर्मान्तरविधायकं, किंत्वन्येन विहिते सोमयागे यत्र जगत्साम संभवति तत्र गुणविधायकमित्येतावत एवात्र प्रतिपाद्यत्वात्।
तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम्–
“ऐन्द्रवायवशेषस्य सकृद्भक्ष उतासकृत्।
पूर्वन्यायात्सकृद्भक्षो द्विर्भक्षो वचनाद्भवेत्” इति॥
ज्योतिष्टोमे योऽयमैन्द्रवायवग्रहस्तत्र संस्कार्यस्य सोमस्यैकत्वात्सकृदेव शेषकार्यमिति चेन्मैवम्। द्विरैन्द्रवायवस्य भक्षयति द्विर्ह्येतस्य वषट् करोतीति वचनाद्द्विर्भक्षणम्।
अथ च्छन्दः ––
आ वायो भूषेति त्रिष्टुप्। इन्द्रवायू इति गायत्री॥

[[471]]

Page No. ४७१
प्रपा. ४ अनु. ५ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(मैत्रावरुणग्रहाभिधानम्)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥
––––––

०५

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
अ॒यं वां॑ मित्रावरुणा सु॒तः सोम॑ ऋतावृधा।
ममेदि॒ह श्रु॑त॒ꣳ हव॑म्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि
मि॒त्रावरु॑णाभ्यां त्वै॒ष ते॒ योनि॑ता॒युभ्यां॑ त्वा [१]॥
(अ॒यं वां॑ विꣳश॒तिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥
–––––––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
कल्पः – “अयं वां मित्रावरुणेति मैत्रावरुणं गृहीत्वा शृतशीतेन पयसा श्रीत्वा, एष ये योनितायुभ्यां त्वेति सादयति” इति।
मन्त्रपाठस्तु –
अयं वामिति। हे ऋतावृधा सत्यस्य वर्धकौ मित्रावरुणौ युवयोः सोमः सुतोऽभिषुतः। इदिति हेतौ। यस्मादभिषुतस्तस्मादिह कर्मणि मम हवं मदीयमाह्वानं श्रुतं युवां शृणुतम्। ऋतायुभ्यां सत्यमिच्छद्भ्यां मित्रावरुणाभ्याम्। स्पष्टमन्यत्।
मन्त्रानुपेक्ष्य गृहीतस्य सोमरसस्य क्षीरमेलनं विधित्सुः प्रस्तौति –
‘मित्रं देवा अब्रुवन्त्सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सोऽब्रुवीन्नाहꣳ सर्वस्य वा अहं मित्रमस्मीति तमब्रुवन्हनामैवेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै पयसैव मे सोमꣳ श्रीणन्निति तस्मान्मैत्रावरुणं पयसा श्रीणन्ति तस्मात्पशवोऽपाक्रामन्मित्रः सन्क्रूरमकरिति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
हनाम त्वया सहिता वयमित्यर्थः। नाहं सोमं हन्मीति शेषः। सर्वमित्रत्व–

[[472]]

Page No. ४७२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(मैत्रावरुणग्रहाभिधानम्)
महनने हेतुः। अत एवास्माकमपि मित्रत्वाद्धनामैवास्मदीयं कार्यं हननरूपं त्वया सहैव कुर्मः। श्रीणन्मिश्रयेयुः। क्रूरं सोमवधं कृतवतस्तस्मान्मित्राद्भीता पशवोऽपक्रान्ताः।
विधत्ते –
‘क्रूरमिव खलु वा एष करोति यः सोमेन यजते तस्मात्पशवोऽप क्रामन्ति यन्मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति पशुभिरेव तन्मित्रꣳ समर्धयति पशुभिर्यजमानम्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
तत्तेन श्रयणेन मित्रदेवयजमानयोः पशुसमृद्धिर्भवति।
अस्तु यजमानस्य पशुसमृद्धिर्मित्रस्य तु कुतस्त्येत्याशङ्क्य तदर्थमेव च तस्य वृतत्वादित्याह –
‘पुरा खलु वावैवं मित्रोऽवेदप मत्क्रूरं चक्रुषः पशवः क्रमिष्यन्तीति तस्मादेवमवृणीत’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
क्रूरं सोमवधं कृतवतो मत्तोऽपक्रमिष्यन्तीत्यमुमर्थं मित्रः सोमवधात्पुरैव खल्ववेद्विदितवान्। तस्मादेव कारणात्पशुसमृद्धिहेतुं क्षीरमिश्रणमवृणीत।
अथ मित्रावरुणयोरेकेनैव पात्रेण ग्रहणं विधत्ते –
‘वरुणं देवा अब्रुवन्त्वयाऽꣳशभुवा सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैवैष मित्राय च सह गृह्याता इति तस्मान्मैत्रावरुणः सह गृह्यते तस्माद्राज्ञा राजानमꣳशभुवा घ्नन्ति वैश्येन वैश्यꣳ शूद्रेण शूद्रम्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
अंशं द्रव्यभागं भवते प्राप्नोतीत्यंशभूर्दायादः। सोमो वरुणश्च परस्परं दा यादौ। इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्र इत्यादिना बृहदारण्यके क्षत्त्रियत्वेनैककुलवर्तित्वस्य समाम्नातत्वात्। यस्मादंशभुवा वरुणेन सह सोमं हनामेति देवैरुक्तं तस्माल्लोकेऽपि तथा कुर्वन्ति। तद्यथा रामो विभीषणेनांशभुवा सहितो रावणं जघान। वैश्यशूद्रयोरप्युदाहार्यम्।
मैत्रावरुणस्यैन्द्रवायवानन्तर्यं विधत्ते –
‘न वा इदं दिवा न नक्तमासीदव्यावृत्तं ते देवा मित्रावरुणावब्रुवन्निदं नो वि वासयतमिति तावब्रूतां वरं वृणावहा एक एवाऽऽवत्पूर्वो ग्रहो गृह्याता इति तस्मादैन्द्रवायवः पूर्वो मैत्रावरुणाद्गृह्यते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
इदं कालस्वरूपमव्यावृत्तमविभक्तं पूर्वमासीत्। एतावदहरिति दिवा नाऽऽ–

[[473]]

Page No. ४७३
प्रपा. ४ अनु. ५ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(मैत्रावरुणग्रहाभिधानम्)
सीत्। एतावती रात्रिरिति नक्तं नाऽऽसीत्। इदमविभक्तं कालस्वरूपं नोऽस्मदर्थं विवासयतं विभज्य स्थापयतम्। आवदावाभ्यामस्मदीयग्रहादित्यर्थः।
ननूपांश्वन्तर्यामावपि मैत्रावरुणात्पूर्वमेव गृहीतावित्याशङ्क्याऽऽह –
‘प्राणापानौ ह्येतौ यदुपाꣳश्वन्तर्यामौ’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
प्राणापानयोः सतोः पश्चादितरेन्द्रियस्थितिरिति तयोः पूर्वभावित्वमविवादम्। इतरेषु तु ग्रहेष्वैन्द्रवायव एक एव मैत्रावरुणात्पूर्वः। वरं लब्ध्वाऽहोरात्रयोर्विभागमजनतामित्याह –
‘मित्रोऽहरजनयद्वरुणो रात्रिं ततो वा इदं व्यौच्छद्यन्मैत्रावरुणो गृह्यते व्युष्ट्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ८) इति।
सूर्योदयमारभ्य तदस्तमयपर्यन्तं कालोऽहरित्येवं मित्रः कल्पयामास। तदूर्ध्वं पुनः सूर्योदयपर्यन्ता रात्रिरित्येतद्वरुणस्य कल्पनम्। तत आरभ्योभयकालस्वरूपं व्यौच्छद्विभक्तमासीत्। व्युष्ट्या अहोरात्रविभागाय।
अथ च्छन्दः –
अयं वामित्येषा गायत्री॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः ॥५॥
––––––––––––

०६

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।
या वां॒ कशा॒ मधु॑म॒त्यश्वि॑ना सू॒नृता॑वती।
तया॑ य॒ज्ञं मि॑मिक्षतम्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒श्वि–
भ्यां॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॒र्माध्वी॑भ्यां त्वा (१)
(या वा॑म॒ष्टाद॑श)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितातायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥
–––––––––––

[[474]]

Page No. ४७४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(आश्विनग्रहाभिधानम्)

०७

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
प्रा॒त॒र्युजौ॒ वि मु॑च्येथा॒मश्वि॑ना॒वेह ग॑च्छ–
तम्। अ॒स्य सोम॑स्य पी॒तये॑। उ॒प॒या॒मगृ॑ही–
तोऽस्य॒श्विभ्यां॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र॒श्विभ्यां॑त्व (१)॥
(प्रा॒त॒र्युजा॒वेका॒न्नविꣳ॑ शतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥७॥
–––––––––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके षष्टसप्तमानुवाकौ)।
कल्पः – ‘आश्विनं गृह्णाति या वां कशेति ग्रहणसादनौ द्रोणकलशादधाराग्रहाः परिप्लवया गृह्यन्ते वचनादन्यतः’ इति।
पाठस्तु –
या वां कशेति। हेऽश्विनाऽश्विनौ देवौ वां युवयोर्या कशा या वाक्तया यज्ञं मिमिक्षतं सेक्तुमिच्छतं निष्पादयतमित्यर्थः। कशासमानया जिह्वयोत्पन्नत्वाद्वागेवात्र कशा। कीदृशी। मधुमती परुषशब्दरहिता। सूनृतावती प्रियवचनोपेता। मधुना पूर्णा(र्णो) दृतिर्माध्वी। तादृशीभ्यामश्विमूर्तिभ्यां त्वां सादयामि।
आश्विनग्रहायान्यो विकल्पितो मन्त्र एवमाम्नायते –
प्रातर्युजाविति। हेऽश्विनौ युवां प्रातर्युजौ प्रातःकाल एवानेन यजमानेन युक्तौ सन्तावितरैर्यजमानैर्विमुच्येथाम्। इह कर्मण्यागच्छतम्। किमर्थम्। अस्य सोमस्य पीयते पानाय। स्पष्टमन्यत्।
एतान्मन्त्रानपेक्ष्याऽऽश्विनग्रहणं विधत्ते –
‘यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत ते देवा अश्विनावब्रुवन्भिषजौ वै स्थ इदं यज्ञस्य शिरः प्रति धत्तमिति तावब्रूतां वरं वृणावहै ग्रह एव नावत्रापि गृह्यतामिति ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन्ततो वै तौ यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां यदाश्विनो गृह्यते यज्ञस्य निष्कृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
यज्ञपुरुषः पुरा कदाचिद्देवानां वस्तु गृहीत्वा देवैः सह योद्धुं सज्यं धनुर्वाम–

[[475]]

Page No. ४७५
प्रपा. ४ अनु. ७ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आश्विनग्रहाभिधानम्)
हस्ते धृत्वा धनुष एकां कोटिं भूमौ द्वितीयां कोटिं गले प्रतिष्कभ्यातिष्ठत्। तदानीमुपदीकानामभिर्जन्तुभिर्भूमिष्ठे ज्याभागे भक्षिते सति त्रुटितज्याकस्य धनुष ऊर्ध्वकोटिः स्वयमुद्गच्छन्ती यज्ञस्य शिरोऽपि च्छित्त्वा स्वात्मना सहोर्ध्वमुदगमयत्। सोऽयं वृत्तान्तः प्रवर्ग्यब्राह्मणे समाम्नातः – ‘तस्य धनुर्विप्रवमाणꣳ शिर उदवर्तयत्’ इति। तदिदमत्र संगृह्यते – यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यतेति। अत्राप्यग्निष्टोमेऽप्यावयोर्ग्रह एव ग्रहीतव्यः। यद्यप्याश्विनं द्विकपालमाश्विनं धूम्रललाममालभेतेतीष्टिपश्वोरस्त्यावयोर्हविस्तथाऽप्यग्निष्टोमे पूर्वं नास्ति। तत्रापि लेपमार्जनादिना नाऽऽवयोः परितोषः किंतु ग्रहेणैवेत्यभिप्रायः। तस्मादाश्विनग्रहणं यज्ञस्य निष्कृत्यै भवति।
आश्विनग्रहणस्य स्तोत्रादूर्ध्वकालं विधत्ते–
‘तौ देवा अब्रुवन्नपूतौ वा इमौ मनुष्यचरौ भिषजाविति तस्माद्ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यमपूतो ह्येषोऽमेध्यो यो भिषक्तौ बहिष्पवमानेन पवयित्वा ताभ्यामेतमाश्विनमगृह्णन्तस्माद्बहिष्पवमाने स्तुत आश्विनो गृह्यते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
छन्दोगानामुत्तरग्रन्थोपक्रमे सूक्तत्रयमुपास्मै गायता नर इत्यादिकमाम्नातं तच्च गायत्रसाम्ना गातव्यम्। तदिदं बहिष्पवमानस्तोत्रम्। यावश्विनौ चिकित्सारूपेण मनुष्यचारित्वेन युक्तत्वादपूतौ तयोः स्तोत्रेण शुद्धत्वात्तत्स्तोत्रादूर्ध्वं तदीयग्रहस्य कालः।
विधत्ते–
“तस्मादेवं विदुषा बहिष्पवमान उपसद्यः पवित्रं वै बहिष्पवमानं आत्मानमेव पवयते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
एवं विदुषा स्तोत्रस्य शुद्धिहेतुत्वं जानतोपसद्योऽनुष्ठेयः।
तत्प्रकारः सूत्रे दर्शितः – “उदाञ्चः प्रह्वा बहिष्पवमानाय पञ्चर्त्विजः समन्वारब्धा सर्पन्त्यध्वर्युं प्रस्तोताऽन्वारभते प्रस्तोतारं प्रतिहर्ता प्रतिहर्तारमुद्गातोद्गातारं ब्रह्मा ब्रह्माणं यजमानः” इत्यादिः।
अत्र प्रसङ्गाल्लौकिकविकित्सायामदृष्टोपकारजनकं किंचिदङ्गं विधत्ते –
‘तयोस्त्रेधा भैषज्यं वि न्यदधुरग्नौ तृतीयमप्सु तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयं तस्मा–

[[476]]

Page No. ४७६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– (१ प्रथमकाण्डे–
(आश्विनग्रहाभिधानम्)
दुदपात्रमुपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य भेषजं कुर्याद्यावदेव भेषजं तेन करोति समर्धुकमस्य कृतं भवति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
अग्न्युदकब्राह्मणेष्वदृष्टद्वारेणोपकारकं यद्भैषज्यं त्रेधा स्थितं तद्देवास्तयोरश्विनोः स्थापितवन्तः। तस्मादश्विनोरनुग्रहाय लौकिको भिषगुदकुम्भं समीपे निधाय ब्राह्यणमुपवेश्याग्निं चोपसमिध्य भैषज्यं कुर्यात्। तथा सति यावदङ्गजातमावश्यकं तेन सर्वेण सह कृतत्वात्समृद्धं भैषज्यं भवति।
अत्र द्विदेवत्यानामैन्द्रवायवमैत्रावरुणाश्विनग्रहाणां तत्तत्प्रतिनिग्राह्यपात्रैः सह होमविधिमर्थवादेनोन्नेतुकामः प्रश्नमुत्थापयति –
‘ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्यादेकपात्रा द्विदेवत्या गृह्यन्ते द्विपात्रा हूयन्त इति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
ग्रहणकाले सोमानामेकैकपात्रत्वमुक्तरीत्या द्रष्टव्यम्। होमकाले द्विपात्रत्वं सूत्रे दर्शितम् – ‘हविर्धानं गच्छन्संप्रेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यामनुब्रूहीति, उपयामगृहीतोऽसि वाक्षसदसीत्यादित्यपात्रेण प्रतिप्रस्थाता द्रोणकलशादैन्द्रवायवस्य प्रतिनिग्राह्यं गृहीत्वा सादयत्यैन्द्रवायवमादायाध्वर्युर्द्रोणकलशाच्च परिप्लवया राजानमुभौ निष्क्रम्य दक्षिणतोऽवस्थाय दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्याध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा इति परिप्लवयाऽऽघारमाघारयत्याश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यति वायव इन्द्रवायुभ्यां प्रेष्येति वषट्कृते जुहुत एवमुत्तराभ्यां ग्रहाभ्यां प्रचरतः’ इति।
प्रश्नस्योत्तरं दर्शयति–
‘यदेकपात्रा गृह्यन्ते तस्मादेकोऽन्तरतः प्राणो द्विपात्रा हूयन्ते तस्माद्द्वौद्वौ बहिष्ठात्प्राणाः’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
चक्षुरादिप्राणानामन्तरेकात्मकत्वाद्बहिर्द्वारभेदेन द्वित्वात्तत्साम्यायैकपात्रत्वं द्विपात्रत्वं च कुर्यादित्यर्थः।
अत्र सवनीयपुरोडाशानां स्विष्टकृति हुते सति द्विदेवत्यग्रहप्रचारो विहितः। पुरोडाशसंबन्धिन इडोपाह्वानस्यापि स्विष्टकृदनन्तरभावी चोदकप्राप्तः कालस्तं बाधित्वा द्विदेवत्यशेषभक्षणादूर्ध्वमुपाह्वानस्योत्कर्षं विधत्ते–
‘प्राणा वा एते यद्द्विदेवत्याः पशव इडा यदिडां पूर्वां द्विदेवत्येभ्य उप–

[[477]]

Page No. ४७७
प्रपा. ४ अनु. ७ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आश्विनग्रहाभिधानम्)
ह्वयेत पशुभिः प्राणानन्तर्दधीत प्रमायुकः स्याद्द्विदेवत्यान्भक्षयित्वेडामुप ह्वयते प्राणानेवाऽऽत्मन्धित्वा पशूनुप ह्वयते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
द्विदेवत्यशेषभक्षणेभ्यः प्रागिडायाः पशुरूपाया उपाह्वाने प्राणानां व्यवहितत्वाद्यजमानो म्रियेत, पश्चादाह्वाने तु नायं दोषोऽस्ति।
भक्षणे विशेषं विधत्ते–
‘वाग्वा ऐन्द्रवायवश्चक्षुर्मैत्रवरुणः श्रोत्रमाश्विनः पुरस्तादैन्द्रवायवं भक्षयति तस्मात्पुरस्ताद्वाचा वदति पुरस्तान्मैत्रावरुणं तस्मात्पुरस्ताच्चक्षुषा पश्यति सर्वतः परिहारमाश्विनं तस्मात्सर्वतः श्रोत्रेण शृत्रेण शृणोति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
पुरस्तादग्रतो यथागृहीतमेवेत्यर्थः। सर्वतः परिहारं शिरः प्रदक्षिणीकृत्येत्यर्थः।
पात्राणां सादने पुरोडाशशकलादिसहितत्वं विधत्ते–
‘प्राणा वा एते यद्द्विदेवत्या अरिक्तानि पात्राणि सादयति तस्मादरिक्ता अन्तरतः प्राणा यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तदनु यज्ञꣳ रक्षाꣳस्यव चरन्ति यदरिक्तानि पात्राणि सादयति क्रियमाणमेव तद्यज्ञस्य शये रक्षसामनन्वयचाराय’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
शकलादियोगः सूत्रे दर्शितः – ‘पुरोडाशशकलमैन्द्रवायवस्य पात्रेऽवदधाति पयस्यां मैत्रावरुणस्य धाना आश्विनस्य’ इति। अन्तरतः प्राणानामरिक्तत्वं नामाऽऽर्द्रस्थानोपेतत्वम्। पात्राणामरिक्तत्वेन यज्ञे विस्मृतमप्यङ्गं क्रियमाणमेव संतिष्ठत इति रक्षसां संचारद्वारं नास्ति।
सादनस्थानं विधत्ते–
‘दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां वर्तन्याꣳ सादयति वाच्येव वाचं दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
उत्तरस्य चक्रस्य मार्गे सादयेत्। वर्त्मरूपायां वाच्येव ग्रहरूपां वाचं स्थापयति।
सादितानां ग्रहाणामवस्थानावधिं विधत्ते–
‘आ तृतीयसवनात्परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ९) इति।
शेरे वसन्तीत्यर्थः।
अथ मीमांसा ।

[[478]]

Page No. ४७८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —
“आश्विनो दशमः पाको यवाग्वा ऐच्छिकः क्रमः।
नियतो वाऽग्रिमः पाठश्रुत्यर्थानां समत्वतः।
पाठात्क्रमः कल्पनीयः प्रत्यक्षस्तु श्रुतेः क्रमः।
कॢप्तिर्न शक्तिमुल्लङ्घ्य श्रुत्यर्थौ प्रबलौ ततः”
ज्योतिष्टोम ऐन्द्रवायवादिग्रहेष्वाश्विनग्रहस्तृतीयस्थाने पठितः। तस्य च दशमस्थानत्वं वाचकेनैव शब्देनाऽऽम्नायते — ‘आश्विनो दशमो गृह्यते’ इति।
तत्र क्रमबोधकौ श्रुतिपाठौ समबलौ। तथाऽग्निहोत्रहोमादूर्ध्वं यवागूपाकः पठितः। स चार्थवशात्पूर्वं प्राप्तः। तत्रार्थपाठौ समबलौ। तस्मादुभयत्रैच्छिकः क्रम इति प्राप्ते ब्रूमः – पाठो हि न क्रमस्याभिधायकः, किंत्वन्यथाऽनुपपत्त्या क्रमं कल्पयति। दशम इत्येषा श्रुतिस्तु साक्षादेव क्रममभिधत्ते। ततः माठादपि श्रुतिः प्रबला। अतः पाठः क्रमं कल्पयन्वस्तुसामर्थ्यमनुसृत्यैव कल्पयति। असामर्थ्यं च यवाग्वाः पूर्वमग्निहोत्रं निष्पत्तुं, द्रव्यमन्तरेण होमासंभवात्। तस्मात्पाठेन वस्तुसामर्थ्यलक्षणोऽर्थ उपजीव्य इत्यर्थस्य पाठात्प्रबल्यम्। श्रुत्यर्थौ पाठं बाधित्वा क्रमं नियच्छतः।
( अथ च्छन्दः–)
या वां कशा प्रातर्युजावित्येते गायत्र्यौ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु–र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
षष्ठसप्तमानुवाकौ॥६॥७॥
–––––

०८

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।
अ॒यं वे॒नश्चो॑दय॒त्पृश्नि॑गर्भा॒ ज्योति॑र्जरायू॒
रज॑सो वि॒माने॑। इ॒मम॒पाꣳ सं॑ग॒मे सूर्य॑स्य॒
शिशुं॒ न विप्रा॑ म॒तिभी॑ रिहन्ति। उ॒प॒या॒मगृ॑–
हीतोऽसि॒ शण्डा॑य त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्वी॒रतां॑
पाहि (१)॥

[[479]]

Page No. ४७९
प्रपा. ४ अनु. ९ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
(अ॒यं वे॒नः पञ्च॑विꣳशतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥
––––

०९

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।
तं प्र॒त्नथा॑ पू॒र्वथा॑ वि॒श्वथे॒मथा॑ ज्ये॒ष्ठता॑तिं
बर्हि॒षद॑ꣳ सुव॒र्विदं॑ प्रतीची॒नं वृ॒जनं॑ दोहसे
गि॒राऽऽशुं जय॑न्त॒मनु॒ यासु॒ वर्ध॑से। उ॒प॒या॒–
मगृ॑हीतोऽसि॒ मर्का॑य त्वै॒ष ते॒ योनिः॑ प्र॒जाः
पाहि (१)॥
( तꣳ षड्विꣳ॑शतिः )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥
––––
(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमनवमानुवाकौ)।
कल्पः – ‘अयं वेनश्चोदयति शुक्रं गृहीत्वा हिरण्येन श्रीत्वैष ते योनिर्वीरतां पाहीति सादयति’ इति।
पाठस्तु —
अयं वेन इति। अयमितीन्द्रो निर्दिश्यते। वेनः कान्तोऽभीष्टः। विन कान्तावित्यस्माद्धातोरुत्पन्नत्वात्। पृश्निरादित्यस्तस्य गर्भभूता आपः। तथा चान्यत्र प्रश्नोत्तराभ्यामयमर्थः श्रूयते – ‘क्वेमा आपो निविशन्ते। यदितो यान्ति संप्रति’ इति प्रश्नः। ‘आपः सूर्ये समाहिताः। अभ्राण्यपः प्रपद्यन्ते। इत्युत्तरम्। अयं वेनः पृश्निगर्भाश्चोदयत्। अपो वर्षतीत्यर्थः। कीदृशोऽयम्’ ज्योतिर्जरायुः। विद्युल्लक्षणं तेजो जरायुवद्वेष्टनं यस्यासौ ज्योतिर्जरायुः। कुत्रायं वर्षति। रजसो विमाने। धूलेर्विशेषेण निर्माणं यस्मिञ्शुष्के भूप्रदेशे तत्र वर्षति। अपां सूर्यगर्भीभावः कथं संपन्न इति चेत्। अत्रोच्यते–विप्रा ऋत्विजः सूर्यस्यापां च

[[480]]

Page No. ४८०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
संगमे निमित्तभूते सतीममिन्द्रं शिशुं स्तनंधयं शिशुमिव लालयन्ते(न्तो)
मतिभिर्मन्त्रसहिताभिराहुतिभी रिहन्ति यजन्तीत्यर्थः। आहुतिदेवताभिरिमा आपो नीयन्ते। एतदेवाभिप्रेत्य श्रूयतेः – ‘भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः’ इति। हे शुक्रग्रह दारुपात्रेण गृहीतोऽसि। शुक्रपुत्राय शण्डाय त्वां गृह्णामि। एष खरैकदेशस्ते योनिः स्थानम्। तादृशस्त्वं यजमानस्य वीरतां कर्मशूरत्वं पालय।
कल्पः – ‘तं प्रत्नथेति मन्थिनं गृहीत्वा सक्तुभिः श्रीणाति एष ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयति’ इति।
पाठस्तु —
तं प्रत्नथेति। इनद्रयाजुहवुरिति ब्राह्मणादयं मन्त्र ऐन्द्रः। तमिन्द्रं स्तुम इति शेषः। प्रत्नथेत्यादौ थाप्रत्यय उपमार्थः। प्रत्नाः पुरातना भृग्वादयो यथा त्वामस्तुवंस्तथा वयमपि त्वां स्तुमः। पूर्वथा पित्रादय इव। विश्वथाऽतीताः सर्वे यजमाना इव। इमथा वतर्माना इमे यजमाना इव कीदृशमिन्द्रम्। ज्येष्ठतातिम्। स्वार्थे तातिप्रत्ययः। बर्हिषदं यागे संनिहित्वेन तिष्ठन्तम्। सुवर्विदं यजमानाय दातव्यत्वेन स्वर्गं वेत्तीति सुवर्वित्तम्। हे इन्द्र यस्त्वं प्रतीचीनं प्रतिगमनमस्मत्प्रतिकूलं वृजनं वर्जनीयमालस्याश्रद्धादि दोहसे रिक्ती करोषि विनाशयति तादृशं त्वां स्तुमः। क्व पुनः स्तुमः। यासु क्रियासु त्वमाशुं क्षिप्रकारिणं जयन्तं सम्यगनुष्ठानेन यजमानान्तरादतिशयेनोपेतं यजमानमनु सोमपानेन स्तुत्या च वर्धसे तासु क्रियासु तमिन्द्रं स्तुमः। हे मन्थिग्रह त्वमुपयामगृहीतोऽसि शुक्रपुत्राय मर्कनामकाय त्वां गृह्णामि। एष खरप्रदेशस्तव स्थानम्। त्वं यजमानस्य प्रजाः पालय।
मन्त्रानुपेक्ष्य ग्रहौ विधत्ते –
‘बृहस्पतिर्देवानां पुरोहित आसीच्छण्डामर्कावसुराणां ब्रह्मण्वन्तो देवा आसन्ब्रह्मण्वन्तोऽसुरास्तेऽन्योन्यं नाशक्नुवन्नभिभवितुं ते देवाः शण्डामर्कावुपामन्त्रयन्त तावब्रूतां वरं वृणावहै ग्रहावेव नावत्रपि गृह्येतामिति ताभ्यमेतौ शुक्रामन्थिनावगृह्णन्तो देवा अभवन्पराऽसुरा यस्यैवं विदुषः शुक्रामन्थिनौ गृह्येते भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।

[[481]]

Page No. ४८१
प्रपा. ४ अनु. ९ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
ब्रह्मण्वन्तः पुरोहितानुष्ठितमन्त्रसामर्थ्योपेताः। उपामन्त्रयन्त रहस्युपच्छन्दितवन्तः। यद्यप्यन्यत्र शण्डामर्कयोरवयोर्यज्ञभागो नास्ति तथाऽप्यत्राप्यग्निष्टोमे सोऽस्तु। तत्रापि ग्रहावेव व तु लेपादिः अत्र गृह्येतामित्येतावदेव शण्डामर्काभ्यां वृतं न तु हूयेतामिति। ततो देवा ग्रहणमात्रेण स्वकार्यं साधितवन्तः।
यथार्थवादेन ग्रहयोरधस्ताल्लग्नानां पांसूनामपध्वंसनं विधातुं
विधिमुन्नयति —
‘तौ देवा अपनुद्याऽऽत्मान इन्द्रायाजुहवुरपनुत्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति ब्रूयाद्यं द्विष्याद्यमेव द्वेष्टि तेनैनौ सहाप नुदते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
देवा: स्वकार्यसिद्धेरूर्ध्वं तौ शण्डामर्कावपसार्य स्वकीयायेन्द्राय तौ शुक्रामन्थिग्रहावजुहवुः। तस्मद्ग्रहयोरधोलग्नां धूलिमपध्वंसयन्नन्यत्र समाम्नातमपनुत्ताविति मन्त्रं ब्रूयात्। अमुनेत्यत्र द्वेष्यस्य द्वेष्टुश्च नाम ध्यायेत्। अत्र सूत्रम् — ‘तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्यामधस्तात्पांसूनपध्वंसयतोऽऽपनुत्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेत्यपनुत्तः शण्ड इति वाऽध्वर्युर्द्वेष्यं मनसा ध्यायन्नपनुत्तो मर्क इति तं प्रतिप्रस्थाता’ इति।
अन्यत्राऽऽम्नातेन मन्त्रेण ग्रहहोमस्य विधिमर्थवादेनोन्नयति —
‘स प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मेत्येवैनावात्मन इन्द्रायाजुहवुरिन्द्रो ह्येतानि रूपाणि करिक्रदचरत्’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
मन्त्रपाठस्तुः – ‘स प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मा। स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः। स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वान्। तस्मा इन्द्राय सुतमा जुहोमि’ इति।

स इन्द्र प्रथमो देवानां मुख्यः सर्वाधिपतित्वात्। समीचीना कृतिर्निर्माणं यस्यासौ संकृतिः। तादृशो विश्वकर्मनामको देवोऽपि स इन्द्र एव। मित्रो वरुणोऽग्निः स एव। चिकित्वानभिज्ञो बृहस्पतिरपि स एव। तादृशायेन्द्रायाभिषुतं सोमं सर्वतो जुहोमि। यस्मादिन्द्र एतानि विश्वकर्मत्वादीनि रूपाणि करिक्रदत्यर्थं कुर्वञ्जगदचरत्तस्मात्तत्प्रतिपादकेनानेनैव मन्त्रेण होमो युज्यते।
होमात्पुरा ग्रहावादायाऽऽच्छाद्याध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ प्राङ्मुखौ निर्गच्छेतामिति विधत्ते —

[[482]]

Page No. ४८२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
‘असौ वा आदित्यः शुक्रश्चन्द्रमा मन्थ्यपिगृह्य प्राञ्चौ निष्क्रामतस्तस्मात्प्राञ्चौ यन्तौ न पश्यन्ति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
पश्चिमदिश्यस्तं गत्वा पुनरुदयाय प्रङ्मुखतया गच्छन्तौ सूर्याचन्द्रमसौ द्रष्टुं केऽपि न शक्नुवन्ति। तस्माद्ग्रहयोराच्छादनं युक्तम्।
होमाय प्रत्यङ्मुखत्वं विधत्ते–
‘प्रत्यञ्चावावृत्य जुहुतस्तस्मात्प्रत्यञ्चौ यन्तौ पश्यन्ति’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
उदयादूर्ध्वं प्रत्यङ्मुखतया गच्छन्तौ सूर्याचन्द्रमसौ सर्वे पश्यन्ति। अतो ग्रह-योराच्छादनमपनीय प्रत्यङ्मुखत्वेनाऽऽवृत्तिर्होमार्था युक्ता।
उत्तरवेदेरभितः परिक्रमणं विधत्ते —
‘चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यच्छुक्रामन्थिनौ नासिकोत्तरवेदिरभितः परिक्रम्य जुहुतस्तस्मादभितो नासिकां चक्षुषी तस्मान्नासिकया चक्षुषी विधृते सर्वतः परि क्रामतो रक्षसामपहत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
अत्र सूत्रम् – ‘उत्तरवेदिं परिक्रामतः सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि। शुक्रः शुक्रशोचिषेति दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यते सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि। मन्थी मन्थिशोचिषेत्युत्तरेण प्रतिप्रस्थाता’ इति। तदेतत्सर्वतः परिक्रमणं रक्षोवधाय संपद्यते।
अत्र चसहोमे प्राङ्मुखत्वं ग्रहहोमे प्रत्यङमुखत्वं च विधत्ते —
‘देवा वै याः प्राचीराहुतीरजुहवुर्ये पुरस्तादसुरा आसन्तꣳस्ताभिः प्राणुदन्त याः प्रतीचीर्ये पश्चादसुरा आसन्ताꣳस्ताभिरपानुदन्त प्राचीरन्या आहुतयो हूयन्ते प्रत्यञ्चौ शुक्रामन्थिनौ पश्चाच्चैव पुरस्ताच्च यजमानो भ्रतृव्यान्प्र णुदते तस्मात्पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीर्जायन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
अत्र सूत्रम् — ‘पुरस्तात्प्रत्यञ्चावध्वर्यू जुहुतः पश्चात्प्राञ्चश्चमसैश्चसमसाध्वर्यवो जुह्वति’ इति वाक्यं तु धिष्ण्यप्रस्तावेऽपि गतम्।
सूत्रकारेणोदाहृतौ परिक्रमणमन्त्रौ प्रदेशान्तर आम्नाताविह व्याचष्टे —
‘शुक्रामन्थिनौ वा अनु प्रजाः प्र जायन्तेऽत्रीश्चाऽऽद्याश्च सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषा सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि मन्थी मन्थि–

[[483]]

Page No. ४८३
प्रपा. ४ अनु. ९ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
शौचिषेत्याहैता वै सुवीरा या अत्रीरेताः सुप्रजा या आद्याः’ (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
अत्रीर्भोक्त्र्य उत्तमजातयो ब्राह्मणादय आद्या भोग्या नीचजातयो भृत्यकर्मकरादयः। मन्त्रार्थस्तु — शोभना वीरा उत्तमा यासां ताः सुवीराः। शोभनाः सेवाकुशलाः प्रजाः पुत्रादयो यासां ताः सुप्रजाः। हे शुक्रग्रह त्वं यजमानस्य शोभनभोक्तृयुक्ताः प्रजा उत्पादयन्नुत्तरवेदेर्दक्षिणतः परीहि। शुक्रग्रहस्त्वं शुक्रदेवतासंबन्धिना तेजसा रक्षसामपघातं कुर्विति शेषः। हे मन्थिग्रह त्वं यजमानस्य शोभनसेवकरूपाः प्रजा उत्पादयन्नुत्तरवेदेरुत्तरतः परीहि। मन्थिग्रहस्त्वं मन्थिदेवतासंबन्धिना तेजसा रक्षांस्यपजहि। एता वै सुवीरा इत्यादिकं मन्त्रव्याख्यानम्।
वेदनं प्रशंसति —
“य एवं वेदात्र्यस्य प्रजा जायते नाऽऽद्या” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
मन्थिपात्रस्य विकङ्कतवृक्षत्वं सक्तुमेलनं च विधत्ते —
“प्रजापतेरक्ष्यश्वयत्तत्पराऽपतत्तद्विकङ्कतं प्राविशत्तद्विङ्कते नारमत तद्यवं प्राविशत्तद्यवेऽरमत तद्यवस्य यवत्वं यद्वैकङ्कतं मन्थिपात्रं भवति सक्तुभिः श्रीणाति प्रजापतेरेव तच्चक्षुः सं भरति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
सक्तवो यवपिष्टानि।
आहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षयन्तीति वचनादितरपात्रवन्मन्थिपात्रस्यापि सदःप्रवेशः प्राप्नोति तन्निषेधं प्रश्नोत्तराभ्यामुन्नयति —
“ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्यान्मन्थिपात्रꣳ सदो नाश्नुत इत्यार्तपात्रꣳ हीति ब्रूयाद्यदश्नुवीतान्धोऽध्वर्युः स्यादार्तिमार्च्छेत्तस्मान्नश्नुते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. १०) इति।
आर्तपात्रं रोगयुक्तचक्षुःस्वरूपमिदं पात्रम्।
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य पञ्चमे पादे चिन्तितम् —
“स्वस्थाने प्रतिकर्षो वा शुक्रादेः पूर्ववद्भवेत्।
स्थाने मैवं तदग्रत्वाप्राप्तेः स प्रतिकृष्यताम्” इति।
ज्यौतिष्टमे श्रुयते – “शुक्राग्रान्गृह्णीयादभिचरतो मन्थ्यग्रान्गृह्णीयादभिचर्य–

[[484]]

Page No. ४८४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(शुक्रमन्थिग्रहयोरभिधानम्)
माणस्य” इत्यादि। ऐन्द्रवायवन्यायेन शुक्रादीनां स्वस्थाने ग्रहणमिति प्राप्ते ब्रूमः – ऐन्द्रवायवस्य धाराग्रहाग्रत्वं स्वस्थाने पाठादेव प्राप्तम्। शुक्रादीनां तु नेति वैषम्यम्। तथा सति विधीयमानमग्रत्वं पाठक्रमबाधमन्तरेणानुपपन्नत्वात्प्रतिकृष्यते।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“स सर्वादावैन्द्रवायवादौ वाऽत्राविशेषतः।
सर्वादावाश्रयादैन्द्रवायवादौ धृतेरपि” इति।
स पूर्वोक्तः प्रतिकर्षः सर्वेषामुपांश्वादीनां ग्रहाणामादौ युक्तः। कुतः। विशेषाश्रवणात्। सामान्यतः श्रुतमग्रत्वमनपेक्षितत्वात्सर्वादौ मुख्यम्। नैतदेवम्। प्राकृतानधाराग्रहानाश्रित्य फलाय शुक्राग्रत्वविधानात्। किंच “धारयेयुस्तं यं कामाय गृह्णीयुरैन्द्रवायवं गृहीत्वा सादयेत्” इति श्रूयते। तत्र काम्यस्य शुक्रादेर्धारणाद्वाऽनन्तरमैन्द्रवायवग्रहणं विवक्षितार्थे लिङ्गम्। तस्मान्दैन्द्रवायवादौ प्रतिकर्षः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“नापकर्षोऽपकर्षो वा सादनस्याश्रुतत्वतः।
न मैवं ग्रहशेषत्वात्तच्चाशक्तेर्ग्रहान्तरे” इति।
सर्वत्र ग्रहो गृहीत्वा साद्यते। तथा सति यत्र कामस्य ग्रहस्यापकर्षस्तत्र सादनस्यापकर्षो न शङ्कनीयः। अश्रुतत्वात्। शुक्रग्रानित्वत्र (ग्र) शब्देन यथा ग्रहस्यापकर्षः श्रूयते न तथा सादनापकर्षप्रतिपादकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति। तस्मान्नापकर्षः। नैतद्युक्तम्। सादनस्य ग्रहशेषत्वात्। तच्च शेषत्वमशक्तेरवगम्यते। न हि पूर्वं ग्रहमसादयित्वा ग्रहान्तरं ग्रहीतुं शक्यम्। अतोऽत्र ग्रहाणामपकर्षे तच्छेषभूतं सादनमप्यपकृष्यते।
अथ च्छन्दः –
अयं वेन इति त्रिष्टुप्। तं प्रत्नथेति जगती॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽ–
ष्टमनवमानुवाकौ॥८॥९॥
–––––––

[[485]]

Page No. ४८५
प्रपा. ४ अनु. १० कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आग्रयणग्रहाभिघानम्)

१०

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
ये दे॑वा दि॒व्येका॑दश॒ स्थ पृ॑थि॒व्यामध्येका॑-
दश॒ स्थाप्सु॒षदो॑ महि॒नैका॑दश॒स्थ ते दे॑वा य॒ज्ञ॑-
मि॒मं जु॑षध्वमुपया॒मगृ॑हीतोऽस्याग्रय॒णो॑ऽसि॒
स्वा॑ग्रयणो॒ जिन्व॑ य॒ज्ञं जिन्व॑ य॒ज्ञप॑तिम॒भि
सव॑ना पाहि॒ विष्णु॒स्त्वां पा॑तु॒ विशं॒ त्वं पा॑ही-
न्द्रि॒येणै॒ष ते॒ योनि॒र्विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यः॑ (१)॥
(ये दे॑वा॒स्त्रिच॑त्वारिꣳशत्)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१०॥
–––––––

११

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)।
त्रि॒ꣳशत्त्रय॑श्च ग॒णिनो॑ रु॒जन्तो॒ दिवꣳ॑ रु॒द्राः
पृ॑थि॒वीं च॑ सचन्ते। ए॒का॒द॒शासो॑ अप्सु॒षदः॑
सु॒तꣳ सोमं॑ जुषन्ता॒ꣳ सव॑नाय॒ विश्वे॑। उ॒प॒या॒-
मगृ॑हीतोऽस्याग्रय॒णो॑ऽसि॒ स्वा॑ग्रयणो॒ जिन्व॑
य॒ज्ञं जिन्व॑ य॒ज्ञप॑तिम॒भि सव॑ना पाहि॒ विष्णु॒-
स्त्वां पा॑तु॒ विशं॒ त्वं पा॑हीन्द्रि॒येणै॒ष ते॒ योनि॒-
र्विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यः॑ (१)
(त्रि॒ꣳशद्द्विच॑त्वारिꣳशत्)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥११॥
–––––

[[486]]

Page No. ४८६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(आग्रयणग्रहाभिधानम्)

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके दशमैकादशानुवाकौ)।
कल्पः – “ये देवा दिवीत्युपरिष्टादुपयामया पुरस्तादुपयामेन वा यजुषा द्वाभ्यां धाराभ्यां स्थाल्यामाग्रयणं गृह्णाति एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयित्वा” इति।
पाठस्तु —
ये देवा इति। अप्सुषदोऽबुपलक्षितेऽन्तरिक्षे सीदन्तीत्यप्सुषदः। महिना स्वमहिम्ना तत्र सीदन्ति। हे देवा ये यूयं त्रिषु लोकेषु प्रत्येकमेकादशावस्थितास्ते सर्वे यज्ञमिमं सेवध्वम्। हे सोम त्वामुपयामेन स्थालीरूपेण पार्थिवपात्रेण गृहीतोऽसि। आग्रयणनामाऽसि। सुष्ठु अग्रं श्रैष्ठ्यं तस्य प्रापकः स्वाग्रयणः। तादृशस्त्वं यज्ञं प्रीणय यजमानं च प्रीणय। सवनान्याभिमुख्येन पालय। विष्णुना रक्षितस्त्वं यजमानस्य प्रजामिन्द्रियेण सामर्थ्यप्रदानेन पालय। एष खरस्ते तव स्थानं, विश्वेभ्यो देवेभ्यस्त्वां सादयामि। ये देवा आग्रयणोऽसीत्येतौ मन्त्रावापस्तम्बमते विकल्पितौ। बौधायनमते ये देवा इति ग्रहणम्। आग्रयणोऽसीत्यधिवदेत्।
ये देवा इत्येतस्य स्थाने भ्रातृव्यवतो मन्त्रान्तरमाम्नायते —
त्रिꣳशत्यश्चेति। एकादशात्मकास्त्रयो गणा एषां सन्तीति गणिनः। ते च त्रयस्त्रिंशत्संख्याका रुजन्तः शत्रून्विनाशयन्तो रुद्राः शत्रुनारीणां रोदयितारः। तन्मध्ये केचन दिवं सचन्ते सेवन्ते। केचन पृथिवीं सेवन्ते अवशिष्टास्त्वेकादशसंख्याका अबुपलक्षितेऽन्तेरिक्षे सीदन्ति। ते विश्वे सर्वे सुतमभिषुतमिमं सोमं सवनाय तृतीयसवने सेवन्ताम्।
मन्त्रान्व्याचिख्यासुराग्रयणस्य ग्रहणं विधत्ते —
“देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा आग्रयणाग्रान्ग्रहानपश्यन्तानगृह्णत ततो वै तेऽग्रं पर्यायन्यस्यैवं विदुष आग्रयणाग्रा ग्रहा गृह्यन्तेऽग्रमेव समानानां पर्येति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
आग्रयणमग्रं (णोऽग्रः) प्रथमं (मो) येषां त आग्रयणाग्राः। अत्र सूत्रम् —
“यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान्गृह्णीयाद्यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान्यदि जगत्सामाऽऽग्रयणाग्रान्यद्युभयसामा याथाकामी” इति। माध्यं–

[[487]]

Page No. ४८७
प्रपा. ४ अनु. ११ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आग्रयणग्रहाभिधानम्)
दिने सवने पृष्ठस्तोत्राणामाद्ये स्तोत्रे रथंतराख्यं साम यस्मिन्सोमयागे स यागो रथंतरसामा। एवमन्यत्रापि योज्यम्। एकस्मिन्भागे रथंतरं भागान्तरे बृहदित्येवमुभयसामत्वम्। अग्रं पर्यायन्, श्रैष्ठ्यं पर्याप्ताः।
त्रिंशत्त्रयश्चेति मन्त्रस्य विषयं दर्शयति —
“रुग्णावत्यर्चा भ्रातृव्यवतो गृह्णीयाद्भ्रातृव्यस्यैव रुक्त्वाऽग्रꣳ समानानां पर्येति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
रुग्णे रुजिधातुः, सोऽस्यामस्तीति रुग्णवती। गणिनो रुजन्त इति रुजिधातुर्मन्त्रे दृश्यते। रुक्त्वा रोगमुत्पाद्य।
तयोर्मन्त्रयोर्देवसंख्योक्तिस्तान्सर्वानुद्दिश्य ग्रहीतुमित्याह —
“ये देवा दिव्येकादश स्थेत्याहैतावतीर्वै देवतास्ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्यो गृह्णाति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
सादनमन्त्रे विश्वेभ्य इत्यभिधानं युक्तमित्याह —
“एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्याह वैश्वदेवो ह्येष देवतया” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
वाग्विसर्गं विधत्ते —
“वाग्वै देवेभ्योऽपाक्रामद्यज्ञायातिष्ठमाना ते देवा वाच्यपक्रान्तायां तूष्णीं ग्रहानगृह्णत साऽमन्यत वागन्तर्यन्ति वै मेति साऽऽग्रयणं प्रत्याऽगच्छत्तदाग्रय णस्याऽऽग्रयणत्वम्। तस्मादाग्रयणे वाग्विसृज्यते यतूष्णीं पूर्वे ग्रहा गृह्यन्ते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
केनापि निमित्तेन वाग्देवता यज्ञार्थं स्वकीयं रूपमप्रकाशयमाना देवेभ्योऽ-पक्रम्य देवैर्विगृहीतैस्तूष्णीमेव गृहीतेषु सा वागित्थममन्यत — एते देवा वरदानादिना मां न समादधते किंतु मयि निरपेक्षा एव स्वकार्यं कुर्वन्तो मामन्तर्यन्ति परित्यजन्त्येवेति। ततो देवैरनाहूता सा वागाग्रयणं प्रति स्वयमागच्छत्। तस्मादग्रमभिमुखमेति गच्छति वागित्यग्रायणं (ग्यस्य सोऽग्रायणः)। तत्र दीर्घव्यत्ययादाग्रयणं (ण) नाम संपन्नम्। यद्यस्मात्पूर्वे तूष्णीं गृहीता वाक्चेदानीमागता तस्माद्वाचोऽस्मिन्काले समागमादाग्रयणे गृहीते वाचं विसृजेन्न तु पूर्वग्रहवदुत्तरग्रहांस्तूष्णीं गृह्णीयात्। ननु पूर्वग्रहेष्वपि प्रतिग्रहं मन्त्राणामाम्नातत्वात्कथं तूष्णीं ग्रहणम्। एवं तर्हि तूष्णींशब्दवाग्विसर्गशब्दाभ्यमुपांशूच्चौ ध्वनी

[[488]]

Page No. ४८८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(आग्रयणग्रहाभिधानम्)
विवक्ष्येयाताम्। अत एवोपानुवाक्यकाण्डे समाम्नायते — “यान्प्राचीनमाग्रयणाद्ग्रहान्गृह्णीयात्तानुपाꣳशु गृह्णीयाद्यानूर्ध्वाꣳस्तानुपब्दिमतः” इति।
ध्वनिद्वयं लौकिकदृष्टान्तेन विशदयति —
“यथा त्सारीयति म आख इयति नाम रात्स्यामीत्युपावसृजत्येवमेव तदध्वर्युराग्रयणं गृहीत्वा यज्ञमारभ्य वाचं वि सृजते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
त्सारी छद्मगतिर्व्याधः।त्सर च्छद्मगताविति धातुः। स व्याधो मनस्यादौ विचार्य पश्चाद्बाणानुपावसृजति नुञ्चति। वराहान्गजान्पातयितुं मार्गे यो गर्त आयामेन खन्यते स आखः। ममैतावति दूरमाखस्तिष्ठति अहं त्वीषत्पुरोगत इयति दूरे स्थितो नापरात्स्यामि। वराहादिभिः स्वस्य मारणमेकोऽपराधः। स्वात्मानं दृष्ट्वा वराहादेः पलायनमन्योऽपराधः। स्वेन मुक्तस्य बाणस्य स्खलनमपराधान्तरम्। एतत्सर्वमियति दूरे मम न भबिष्यतीति निश्चित्याऽऽगतिस्तत्र स्थित्वा पश्चादवसरे सति पश्चादुद्भूतो यथा बाणान्मुञ्चति तथैव तत्राध्वर्युर्गूढध्वनिः कांश्चिद्ग्रहान्गृहीत्वा यज्ञं दृढमवष्टभ्य पश्चाद्ध्वनिं प्रकटी करोतीत्येतदुपपद्यते।
विधत्ते —
“त्रिर्हि करोत्युद्गातॄनेव तद्वृणीते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
हिंकारस्य सामसु प्रसिद्धत्वात्सामगानां तेन वरणं युक्तम्।
हिंकारस्य कालं विधत्ते —
“प्रजापतिर्वा एष यदाग्रयणो यदाग्रयणं गृहीत्वा हिं करोति प्रजापतिरेव तत्प्रजा अभि जिघ्रति तस्माद्वत्सं जातं गौरभि जिघ्रति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
आग्रयणहिंकारयोः पौर्वापर्यं यदस्ति तत्तेन प्रजापतिरेव यजमानस्य प्रजानां मूर्धन्याघ्राणं करोति। अत एव पशुष्वप्येतद्वीक्ष्यते।
सवनत्रयेऽप्याग्रयणं विधत्ते —
“आत्मा वा एष यज्ञस्य यदाग्रयणः सवनेसवनेऽभि गृह्णात्यात्मन्नेव यज्ञꣳ सं तनोति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।

[[489]]

Page No. ४८९
प्रपा. ४ अनु. १२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आग्रयणग्रहाभिधानम्)
दशापवित्रस्योपरि सोमरसस्याव (स्याऽऽ) नयनं विधत्ते —
“उपरिष्टादानयति रेत एव तद्दधाति” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
दशपवित्रस्याधस्तात्स्रवन्त्या धारया (यो) [प] ग्रहणं विधत्ते —
“अधस्तादुप गृह्णाति प्र जनयत्येव तत्” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
सवनत्रयगमाग्रयणं प्रशंसति —
“ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात्सत्याद्गायत्री कनिष्ठा छन्दसाꣳ सती सर्वाणि सवनानि बृहतीत्येष वै गायत्रियै वत्सो यदाग्रयणस्तमेव तदभिनिवर्तꣳ सर्वाणि सवनानि वहति तस्माद्वत्समपाकृतं गौरभि नि वर्तते” (सं. का. ६ प्र. ४ अ. ११) इति।
अल्पाक्षरत्वात्कनिष्ठा। प्रातःसवने बहिष्पवमानसूक्तानामुपास्मै गायतेत्यादीनां छन्दो गायत्री। माध्यंदिनसवने माध्यंदिनपवमानसूक्तस्योच्चा ते जातमन्धस इत्यस्य गायत्री। तृतीयसवनस्याऽऽर्भवपवमानसूक्तस्य स्वादिष्ठयेत्यस्य गायत्री। एवमुदाहर्तव्यम्। यथा गौरपाकृतं स्वीयं वत्समभिलक्ष्य तृणादिकमपि परित्यज्य निवर्तते तथा गायत्री स्ववत्समाग्रयणमभिलक्ष्य पुनः पुनर्निवर्त्य (वृत्य) सवनानि निर्वहति। ये देवास्रिꣳशच्चेत्येते त्रिष्टुभौ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके दशमैकादशावनुवाकौ॥१०॥११॥

१२

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)।
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा बृ॒हद्व॑ते॒ वय॑-
स्वत उक्था॒युवे॒ यत्त॑ इन्द्र बृ॒हद्वय॒स्तस्मै॑ त्वा॒
विष्ण॑वे त्वै॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वोक्था॒युवे॑ (१)॥
(उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ द्वाविꣳ॑शतिः)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

[[490]]

Page No. ४९०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(उक्थ्यग्रहाभिधानम्)
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)।
कल्पः – “स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत इति ग्रहणासादनौ” इति।
पाठस्तु —
उपयामगृहीत इति। हे सोमोपयामेन स्थाल्या गृहीतोऽसि, इन्द्राय त्वां गृह्णामि। कीदृशाय। बृहद्वते बृहत्सामप्रियाय। तत्सामयोन्यामृचि त्वां वृत्रेष्विन्द्र सत्पतिमिति हि श्रुतम्। वयस्वते वयोऽन्नं सोमरूपं तद्वते तत्प्रियाय। उक्थं शस्रं तदात्मान इच्छतीत्युक्थायुस्तस्मै ते। इन्द्र यत्ते तव बृहद्वयो महदन्नं सोमरूपं तस्मै पानार्थं त्वां, प्रार्थय इति शेष। हे सोम विष्णवे त्वां गृह्णामि। एष खरप्रदेशस्तव स्थानम्। उक्थशस्त्रप्रियायेन्द्राय त्वां खरे सादयामि।
मन्त्रव्याख्यानायाऽऽदावुक्थ्यग्रहणं विधत्ते —
“इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत्स वृत्रौ वज्रादुद्यतादबिभेत्सोऽब्रवीन्मा मे प्र हारस्ति वा इदं मयि वीर्यं तत्ते प्र दास्यामीति तस्मा उक्थ्यमेव प्रायच्छत्तस्मै द्वितीयमुदयच्छत्सोऽब्रवीन्मा मे प्र हारस्ति वा इतं मयि वीर्यं तत्ते प्र दास्यामीति तस्मा उक्थ्यमेव प्रायच्छत्तस्मै तृतीयमुदयच्छत्तं विष्णुरन्वतिष्ठत जहीति सोऽब्रवीन्मा मे प्र हारस्ति वा इदं मयि वीर्यं तत्ते प्र दास्यामीति तस्मा उक्थ्यमेव प्रायच्छत्तं निर्मायं भूतमहन्यज्ञो हि तस्य मायाऽऽसीद्यदुक्थ्यो गृह्यत इन्द्रियमेव तद्वीर्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १) इति।
मा मे प्रहा मां मा प्रहार्षीः। वीर्यमुक्थ्यरूपं श्रेष्ठं वस्तु, उक्थ्यस्थाल्यां मन्त्रेण गृहीतः सोम इत्यर्थेः। तस्य सवनत्रयापेक्षया त्रिः प्रदानम्। अग्निष्टोमे तृतीयसवन उक्थ्याभावेऽपि संस्थान्तरेषु विद्यते। अथवा प्रातःसवन एवोक्थ्यस्थाल्यामुक्थ्यपात्रे त्रिर्ग्रहीतव्यं, तदपेक्षया त्रिः प्रदानम्। तृतीयपर्याये विष्णुर्जहीत्येवं वदन्निन्द्रमन्वतिष्ठत सहकारी सन्नवस्थितः। उक्थ्यरूपो यज्ञो वृत्रस्य माया। यस्मादुक्थ्यलोभेन मोहित इन्द्रो वृत्रं न जघान, त्रिष्वप्युक्थ्येषु दत्तेषु निर्मायं मोहयितुमसमर्थं वृत्रं हतवांस्तस्मादिन्द्रवद्वैरिगतमिन्द्रियसामर्थ्यं विनाशयितुमुक्थ्यं गृह्णीयात्।
वृत्रेणेन्द्राय दत्तत्वान्मन्त्रेऽपीन्द्रायेत्युक्तिर्युक्तेत्याह —
“इन्द्राय त्वा बृहद्वते वयस्वत इत्याहेन्द्राय हि स तं प्रायच्छत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १) इति।

[[491]]

Page No. ४९१
प्रपा. ४ अनु. १२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(उक्थ्यग्रहाभिधानम्)
विष्णोरपि सहकारित्वेन भागित्वात्तन्मन्त्रोऽपि युक्त इत्याह —
“तस्मै त्वा विष्णवे त्वेत्याह यदेव विष्णुरन्वतिष्ठत जहीति तस्माद्विष्णुमन्वाभजति” इति।
स्थाल्यां गृहीत्वा सादितस्य सोमस्य होमकाले पुनर्दारुपात्रे त्रिवारग्रहणं विधत्ते —
“त्रिर्निर्गृह्णाति त्रिर्हि स तं तस्मै प्रायच्छत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ११) इति।
स वृत्रस्तमुक्थ्यं तस्मा इन्द्राय त्रिः प्रायच्छत्। तस्मात्स्थालीगतं सोमं त्रेधा निष्कृष्य पर्यायत्रेण गृह्णीयात्।
दारुपात्रे गृहीतस्याऽऽसादनमन्त्रं स्थाल्यभिमर्शनमन्त्रं चोत्पाद्य व्याचष्टे —
“एष ये योनिः पुनर्हविरसीत्याह पुनः पुनर्ह्यस्मान्निर्गृह्णाति” (सं. का. ६ प्र.५ अ. १) इति।
हे दारुपात्रे गृहीत सोम तवैष खरप्रदेशः स्थानम्। अनेन मन्त्रेण सादयेत्। हे स्थालीगत सोम त्वं गृहीतशेषोऽपि पुनर्गृह्यमाणत्वाद्धविरेवासि। अस्मात्स्थालीगतात्सोमाद्ग्रहीष्यमाणं पर्यायद्वयमपेक्ष्य पुनः पुनरित्युक्तिः। अत्र सूत्रम् —
“उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा जुष्टं गृह्णामि देवेभ्यो देवायुवमुक्थ्येभ्य उक्थ्यायुवमित्युक्थ्यात्तृतीयं गृहीत्वैष ते योनिर्मित्रावरुणाभ्यां त्वेति सादयित्वा पुनर्हविरसीति स्थालीमभिमृशति, एवं विहितावुत्तरौ पर्यायौ ताभ्यां प्रतिप्रस्थाता चरति” इति।
उक्थ्यहोमचमसहोमान्विधत्ते —
“चक्षुर्वा एतद्यज्ञस्य यदुक्थ्यस्तस्मादुथ्यꣳ हुतꣳ सोमा अन्वायन्ति तस्मादात्मा चक्षुरन्वेति तस्मादेकं यन्तं बहवोऽनुयन्ति तस्मादेको बहूनां भद्रो भवति तस्मादेको बह्वीर्जाया विन्दते यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्यन्तराऽऽहवनीयं च हविर्धानं च तिष्ठन्नव नयेदात्मानमेव यज्ञयशसेनार्पयति यदि कामयेत यजमानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्यन्तरा सदोहविर्धाने तिष्ठन्नव नयेद्यजमानमेव यज्ञ यशसेनार्पयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १) इति।
चक्षुःस्थानीय उक्थ्ये हुते सत्यनन्तरमेवेतरस्थानीयाश्चमसा होतव्याः। आत्मा सर्वावयवसंधानरूपः पुरुषः। अवयवेषु मुख्यस्य चक्षुषो दृष्टिः पुरतो मार्गे

[[492]]

Page No. ४९२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(ध्रुवग्रहाभिधानम्)
प्रसरति। ततः संघातरूप आत्माऽनुगच्छति। एकं मुख्यं परिगच्छन्तं बहवो भृत्या अनुगच्छन्ति। एको मुख्यश्चक्षुरिव ज्ञापक आचार्यो बहूनां शिष्याणां मध्ये भद्रः पूज्यो भवति। एको मुख्यः स्वतन्त्रः पुरुषः परतन्त्राः बह्वीर्जाया लभते। एभिर्दृष्टान्तैश्चमसानामुक्थ्यानन्तरं होमो युक्तः।
अत्र सूत्रम् — “ग्रहमध्वर्युरादत्ते चमसांश्चमसाध्वर्यव आश्राव्य प्रत्याश्राविते संप्रेष्यति उक्थशा यज सोमानामिति वषट्कृतानुषट्कृते जुह्वति भक्षान्हरन्ति” इति।
मुख्यचमसे संपातस्यावनयनं विधत्ते —
“यदि कामयेत सदस्यान्यज्ञयशसेनार्पयेयमिति सद आलभ्यावनयेत्सदस्यानेव यज्ञयशसेनार्पयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १) इति।
यज्ञयशसं यज्ञफलम्। आलभ्य प्रविश्य। अत्र सूत्रम् — “देवेभ्यस्त्वा
देवायुवं पृणज्मि यज्ञस्याऽऽयुष इति मुख्ये संपातमवनयति यदि कामयेताध्वर्युरात्मानं यज्ञयशसेनार्पयेयमित्युक्तम्” इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तीरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥
–––––

१३

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
मू॒र्धानं॑ दि॒वो अ॑र॒तिं पृ॑थि॒व्या वै॑श्वान॒रमृ॒-
ताय॑ जा॒तम॒ग्निम्। क॒विꣳ स॒म्रा॒जमति॑थिं॒ ज-
ना॑नामा॒सन्ना पात्रं॑ जनयन्त दे॒वाः। उ॒प॒या॒मगृ॑-
हीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा वैश्वान॒राय॑ ध्रु॒वो॑ऽसि ध्रु॒व-
क्षि॑तिध्रु॒वाणां॑ ध्रु॒वत॒मोऽच्यु॑तानामच्युत॒क्षित्त॑-
म ए॒ष ते॒ योनि॑र॒ग्नये॑ त्वा वैश्वान॒राय॑ (१)।
(मू॒र्धानं॒ पञ्च॑त्रिꣳशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तीरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके त्रयदशोऽनुवाकः॥१३॥

[[493]]

Page No. ४९३
प्रपा. ४ अनु. १३ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ध्रुवग्रहाभिधानम्)
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
कल्पः – “मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इति स्थाल्या ध्रुवं पूर्णं गृह्णाति एष ते योनिरग्नये त्वा वैश्वानरायेति हिरण्ये सादयेत्” इति।
पाठस्तु —
मूर्धानमिति। अत्र गृहीत्वा ध्रुवोऽसीत्यादिकं पठेत्। तदुक्तं बौधायनेन — “अथैनमधिवदते ध्रुवोऽसीति” इति। मूर्धानमिति मन्त्रे स्तुम इति पदमध्याहृत्याग्निं वयं स्तुम इति योजनीयम्। कीदृशमग्निम्। दिवो मूर्धानं शिरोवदुन्नतदेशे सूर्यरूपेणावस्थाय द्युलोकस्य भासकम्। अरतिं पृथिव्या रतिरुपरतिस्तिद्रहितम्। नहि पृथिव्या उपरि कदाचिदग्निरुपरमते किंतु दाहपाकप्रकाशैः सर्वाननुगृह्णन्सर्वदा वर्तते। स चाग्निर्वैश्वानरनामकः। यथा दिवि नाको नामाग्नी रक्षोहेत्याम्नातं तथा पृथिव्यां वैश्वानरः। तथा पृथिव्यामृताय जातं यज्ञार्थमाहवनीयादिरूपेणोत्पन्नम्। कविं स्वभक्ताननुग्रहीतुमभिज्ञम्। सम्राजं सम्यग्दीप्यमानम्। जनानां यजमानानामतिथिं हविर्भिः सत्कारयोग्यम्। आसन्, ईदृशस्याग्नेरास्ये होतुं देवाः पात्रं सोमग्रहचमसरूपमाजनयन्त सर्वत ऐन्द्रवायवादिस्थानेषूत्पादितवन्तः। हे सोम स्थालीरूपेणोपयामेन गृहीतोऽसि। वैश्वानरायाग्नये त्वां गृह्णामि। हे ग्रह त्वं ध्रुवोऽसि ध्रुवनामकोऽसि। ध्रुवक्षितिः स्थिरनिवासः। आवैश्वदेवशंसनमवस्थानात्। ध्रुवाणामादित्यस्थाल्यादीनां मध्येऽतिशयेन ध्रुवः। तस्यैव व्याख्यानमच्युतानामच्युतक्षित्तम इति। एषोऽनुपोप्तदेशस्तव स्थानं तत्र वैश्वानरायाग्नये त्वां सादयामि।
ध्रुवग्रहं विधत्ते —
“आयुर्वा एतद्यज्ञस्य यद्ध्रुव उत्तमो ग्रहाणां गृह्यते तस्मादायुः प्राणानामुत्तमम्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
ऐन्द्रवायवादयो यथा यज्ञस्य वागादिप्राणरूपास्तथा ध्रुवोऽप्यायुःस्वरूपः। स च ध्रुवोऽन्तर्यामैन्द्रवायवादीनां धाराग्रहाणामुत्तमश्चरमो यथा भवति तथा ग्रहीतव्यः। अत एव ध्रुवग्रहप्रस्तावे सूत्रकारेणोक्तम् — “अत्र धारा विरमति” इति। यस्मादायुःस्थानीयो ध्रुवो ग्रहाणामुत्तमस्तस्माद्वागादीनां प्राणानां मध्ये जीवनरूपमायुरुत्तमम्। सति हि जीवने प्राणाः शोभन्ते।

[[494]]

Page No. ४९४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(ध्रुवग्रहाभिधानम्)
मन्त्रे मूर्धानमित्यादिशब्दप्रयोगेण ज्ञातीनां मध्ये यजमानं श्रेष्ठं करोतीत्याह —
“मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इत्याह मूर्धानमेवैनꣳ समानानां करोति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
आयुषो वैश्वानराभिमानिदेवत्वादायुःस्थानीयध्रुवस्य ग्रहणे वैश्वानरशब्दो युक्त इत्याह —
“वैश्वानरमृताय जातमग्निमित्याह वैश्वानरꣳ हि देवतायाऽऽयुः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
अस्यामृच्युपरितने यजुषि च वैश्वानरशब्दप्रयोगो नाभेरूर्ध्वाधोवर्तिप्राणसा-म्यायेत्याह —
“उभयतोवैश्वानरो गृह्यते तस्मादुभयतः प्राणा अधस्ताच्चोपरिष्टाच्च” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
यथा वाक्चक्षुरादय उपरिवर्तिनो मूकत्वान्धत्वबधिरत्वादिकृतानल्पान्व्यवहारनिरोधान्वारयन्तो देहस्यार्धं कृत्यं निर्वहन्ति अधोभागवर्ती तु प्राणो मलमूत्रनिरोधं महान्तं निवारयन्नर्धकृत्यं निर्वहति तथैवान्ये ग्रहा यज्ञस्यार्धं निर्वहन्ति ध्रुवस्त्वर्धमिति प्रशंसति —
“अर्धिनोऽन्ये ग्रहा गृह्यन्तेऽर्धी ध्रुवस्तस्मादर्ध्यवाङ्प्राणोऽन्येषां प्राणानाम्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
अर्धित्वमिति शेषः।
ध्रुवस्येतरविलक्षणं सादनस्थानं विधत्ते–
“उपोप्तेऽन्ये ग्रहाः साद्यन्तेऽनुपोप्ते ध्रुवस्तस्मादस्थ्नाऽन्याः प्रजाः प्रतितिष्ठन्ति माꣳसेनान्याः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
मृदमुपोप्य खरीकृते प्रदेशे ग्रहान्तरसादनं, केवलभूम्यां ध्रुवस्य सादनम्। यस्मादेवं वैलक्षण्यं तस्माल्लोकेऽपि अन्या गवादिरूपाः प्रजा अस्थिवत्कठिनखुरेण भूमौ तिष्ठन्ति, अन्यास्तु मनुष्यरूपाः प्रजाः पादतलगतेन मांसेनावतिष्ठन्ते।
भूमौ साद्यमानस्य ध्रुवस्योत्तरहविर्धानसमीपदेशं विधत्ते —
“असुरा वा उत्तरतः पृथिवीं पर्याचिकीर्षन्तां देवा ध्रुवेणादृꣳहन्तद्ध्रुवस्य

[[495]]

Page No. ४९५
प्रपा. ४ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ऋतुग्रहाभिधानम्)
ध्रुवत्वं यद्ध्रुव उत्तरतः साद्यते धृत्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
पर्याचिकीर्षन्पर्याकर्तुमुत्तरत आक्रष्टुमैच्छन्। ध्रुवस्योत्तरदेशे सादनेन पृथिवी धृता भवति। अत्र सूत्रम् – “उत्तरस्य हविर्धानस्याग्रेणोपस्तम्भनमनुपोप्ते ध्रुवस्थालीम्” इति।
ध्रुवोऽवस्थितस्य सोमस्य होतृचमसेऽवनयनं विधत्ते —
“आयुर्वा एतद्यज्ञस्य यद्ध्रुव आत्मा होता यद्धोतृचमसे ध्रुमवनयत्यात्मन्नेव यज्ञस्याऽऽयुर्दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
अवनयनस्य कालं विधित्सुर्मतान्तराण्युपन्यस्यति —
“पुरस्तादुक्थस्यावनीय इत्याहुः पुरस्ताद्ध्यायुषो भुङ्क्ते मध्यतोऽवनीय इत्याहुर्मध्यमेन ह्यायुषो भुङ्क्त उत्तरार्धेऽवनीय इत्याहुरुत्तमेन ह्यायुषो भुङ्क्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
उक्थं शस्त्रम्। तच्च त्रेधा विभज्य पूर्वभागे शस्यमानेऽवनयेत्। एवमितरयोरपि। आयुषः पूर्वभागे बाल्ये बहुकृत्वो भुज्यते। मध्यमे भागे बह्वन्नं भुज्यते। उत्तमे भागे शक्त्यभावेऽपि बहु भोक्तुमिच्छति।
इदानीं विधत्ते —
“वैश्वदेव्यामृचि शस्यमानायामव नयति वैश्वदेव्यो वै प्रजाः प्रजास्वेवाऽऽयुर्दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. २) इति।
उत नोऽहिर्बुध्नियः शृणोत्वित्येषा वैश्वदेवा।
मूर्धानं दिव इत्येषा त्रिष्टुप्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥
–––––––––

१४

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।
मधु॑श्च॒ माध॑वश्च शु॒क्रश्च॒ शुचि॑श्च॒ नभ॑श्च
नभ॒स्य॑श्चे॒षश्चो॒र्जश्च॒ सह॑श्च सह॒स्य॑श्च॒ तप॑श्च
तप॒स्य॑श्चोपया॒मगृ॑हीतोऽसि स॒ꣳसर्पो॑ऽस्यꣳह-
स्प॒त्याय॑ त्वा (१)।

[[496]]

PageNo:४९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(ऋतुग्रहाभिधानम्)
(मधु॑स्रि॒ꣳशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥
––––––––––––
(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।
कल्पः – “ऋतुग्रहैः प्रचरतो द्रोणकलशाद्गृह्यन्ते न साद्यन्ते पूर्वेषां शेषे-षूत्तरानभिगृह्णीतः पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थातोपयामगृहीतोऽसि मधुश्चेत्येतैः प्रतिमन्त्रं सꣳसर्पोऽस्यꣳहस्पत्याय त्वेति त्रयोदशचतुर्दशौ गृह्येते” इति।
मन्त्रपाठस्तु —
मधुश्चेति। अत्र मध्वादिशब्दाः क्रमेण चैत्रादिमासानां वाचकाः। संसर्पांहस्पतिशब्दयोरर्थोऽन्यत्र दर्शितः –
“असंक्रान्तावेकवर्षे द्वौ चेत्संसर्प आदिमः।
क्षयमासो द्विसंक्रान्तः स चांहस्पतिसंज्ञकः” इति।
मन्त्रादावुपयामेति प्रयुञ्जीत। हे सोम त्वमुपयामगृहीतो मधुश्चासि। एवमन्यत्रापि योज्यम्।
“यज्ञेन वै देवाः सुवर्गं लोकमायन्तेऽमन्यन्त मनुष्या नोऽन्वाभविष्यन्तीति ते संवत्सरेण योपयित्वा सुवर्गं लोकमायन्तमृषय ऋतुग्रहैरेवानु प्राजानन्यदृतुग्रहा गृह्यन्ते सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३ इति।
संवत्सरेण योपयित्वा कालविलम्बेन मोहयित्वा। यत ऋषयो मनुष्येष्वभिज्ञाः। संख्यां विधत्ते —
“द्वादश गृह्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरस्य प्रज्ञात्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३ इति।
त्रयोदशचतुर्दशयोरप्येतदुपलक्षणम्। अत एव सूत्रकार आह– “द्वादश त्रयोदश चतुर्दश वा गृह्यन्ते” इति।
आदावन्ते च द्वयोर्ग्रहणं विधत्ते —

[[497]]

Page No. ४९७
प्रपा. ४ अनु. १४ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ऋतुग्रहाभिधानम्)
“सह प्रथमौ गृह्येते सहोत्तमौ तस्माद्द्वौद्वावृतू” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
मधुश्च माधवश्चेत्येतौ प्रथमौ। तपश्च तपस्यश्चेत्येतावुत्तरौ। यस्माद्द्वयोः साहित्यमत्र विहितं तस्माद्द्वौद्वौ मासावृत्ववयवौ।
पात्रस्थसोमं वह्नौ स्रावयितुं बिलस्य पार्श्वयोर्द्वे मुखे विधत्ते —
“उभयतोमुखमृतुपात्रं भवति को हि तद्वेद यत ऋतूनां मुखम्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
ऋतूनां मुखमृतुधर्मप्रवृत्त्यारम्भो यतो यस्मात्कालादारभ्य भवति तत्को नाम वेद। तस्मादृतुपात्रस्य मुखद्वयं कुर्यात्।
अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोः प्रैषमन्त्रावुत्पादयति —
“ऋतुना प्रेष्येति षट्कृत्व आह षड्वा ऋतव ऋतूनेव प्रीणात्यृतुभिरिति चतुश्चतुष्पद एव पशून्प्रीणाति द्विः पुनतुनाऽऽह द्विपद एव प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
हे मैत्रावरुण ऋतुना निमित्तेन होतारं प्रेष्य तमिमं मन्त्रं प्रथमतृतीयपञ्चमेष्वध्वर्ब्रूयात्। द्वितीयचतुर्थषष्ठेषु प्रतिप्रस्थाता ब्रूयात्। एवं षट्कृत्वस्तद्वचनम्। तेन भवत्यृतूनां प्रीतिः। ऋतुभिः प्रेष्येति सप्तमनवमयोरध्वर्युर्ब्रूयात्। अष्ठमदशमयोः प्रतिप्रस्थाता। तेन चतुरावर्तनेन पशूनां प्रीतिः। ऋतुना प्रेष्येत्यध्वर्युरेकादशे ब्रूयात्। प्रतिप्रस्थाता द्वादशे। तेन द्विरावर्तनेन मनुष्याणां पक्षिणां च प्रीतिः।
पूर्वोक्तामेव षट्चतुर्द्विसंख्यामुपजीव्योपजीवकभावेन प्रशंसति —
“ऋतुना प्रष्येति षट्कृत्व आहर्तुभिरिति चतुस्तस्माच्चतुष्पादः पशव ऋतूनुपविन्ति द्विः पुनतुनाऽऽह तस्माद्द्विपादश्चतुष्पदः पशूनुप जीवन्ति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
गवादयश्चतुष्पादः शीतोष्णादीनृतुधर्मानुपजीवन्ति। मनुष्याश्च द्विपादः पशुगतक्षीरादीनुपजीवन्ति।
“ऋतुना प्रेष्येति षट्कृत्व आहर्तुभिरिति चतुर्द्विः पुनतुनाऽऽहाऽऽऋमणमेव

[[498]]

Page No. ४९८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(ऋतुग्रहाभिधानम्)
तत्सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
आक्रम्यते प्राप्यते स्वर्गोऽनेनेत्याक्रमणः सेतुः यथा सेतोरधोभागो विशाल ऊर्ध्वभागः संकुचितस्तथैवात्र षट्चतुर्द्विसंख्या द्रष्टव्या। सोपानेष्वप्येतत्समानम्।
अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोर्युगपद्गमनं निषेधति —
“नान्योऽन्यमनु प्र पद्येत यदन्योऽन्यमनुप्रपद्येतर्तुतुमनु प्र पद्येतर्तवो मोहुकाः स्युः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
अध्वर्युप्रतिप्रस्थातृभ्यां प्रथमद्वितीयौ ग्रहौ सह गृहीतौ। ततो हविर्धाना-न्निष्क्रम्य गत्वाऽऽहवनीये हुत्वा पुनः प्रत्यागत्य हविर्धाने ग्रहान्तरं ग्रहीतव्यम्। तत्रैकः पुरतोऽन्यः पृष्ठत इत्येवं युगपन्न गन्तव्यं किंतु पर्यायेण। यद्यृतुग्रहे तयोः सहगमनं स्यात्तदानीमेकमृतुमन्योऽनुप्रविशेत्। तदा सांकर्यादृतवो मोहहेतवो भवेयुः।
कालभेदवदुभयोर्मार्गभेदं विधत्ते —
“प्रसिद्धमेवाध्वर्युर्दक्षिणेन प्र पद्यते प्रसिद्धं प्रतिप्रस्थातोत्तरेण तस्मादादित्यः षण्मासो दक्षिणेनैति षडुत्तरेण” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
प्रथमतः सिद्धं प्रसिद्धमादित आरभ्येत्यर्थः। यस्मादृत्विजोर्दक्षिणोत्तरौ द्वौ मार्गौ तस्मादादित्यस्यापि दक्षिणायनोत्तरायणे भवतः। अत्र सूत्रम्– “ग्रहावादायोपनिष्क्रामतो दक्षिणमेवाध्वर्युर्द्वार्बाहुं निश्रयमाण उपनिष्क्रामत्युत्तरं प्रतिप्रस्थाता द्वार्बाहुं निश्रयमाण उपरमत्यथाध्वर्युराश्रावयति आश्रावयास्तु श्रौषड्ऋतुना प्रेष्येति वषट्कृते जुहोति निष्क्रामत्येवं प्रतिप्रस्थाता प्रपद्यते तथाऽध्वर्युः” इति। यदा हविर्धानात्प्रतिप्रस्थाता निष्क्रामति तदाऽध्वर्युर्हविर्धानं प्रविशतीत्येवं व्यत्ययेनोभयोर्गमनम्।
मधुश्चेत्यादिमन्त्रैरेव द्वादशमासानां प्रीतत्वात्संसर्पमन्त्रस्य निर्विषयत्वमाशङ्क्य व्याचष्टे —
“उपयामगृहीतोऽसि सꣳसर्पोऽस्यꣳहस्पत्याय त्वेत्याहास्ति त्रयोदशो मास इत्याहुस्तमेव तत्प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ३) इति।
अधिकमासस्त्रयोदशः॥

[[499]]

Page No. ४९९
प्रपा. ४ अनु. १६ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(ऐन्द्राग्नवैश्वदेवग्रहयोरभिधानम्)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
चतुर्दशोनुवाकः॥१४॥
–––––––––

१५

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः)।
इन्द्रा॑ग्नी॒ आ ग॑तꣳ सु॒तं गी॒र्भिर्नभो॒ वरे॑–
ण्यम्। अ॒स्य पा॑तं धि॒येषि॒ता। उ॒प॒या॒मगृ॑ही–
तोऽसीन्द्रा॒ग्निभ्यां॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑रिन्द्रा॒ग्निभ्यां॑ त्वा (१ )॥
(इन्द्रा॑ग्नी विꣳश॒तिः )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः॥१५॥

१६

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके षोडशोनुवाकः)
ओमा॑सश्चर्षणीधृतो॒ विश्वे॑ देवास॒ आ ग॑त।
दा॒श्वाꣳसो॑ दा॒शुषः॑ सु॒तम्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒
विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॒र्विश्वे॑भ्यस्त्वा
दे॒वेभ्यः॑ (१)॥
(ओमा॑सो विꣳश॒तिः )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः॥१६॥
(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चदशषोडशानुवाकौ)।
कल्पः – “अभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युरैन्द्राग्नं गृह्णातीन्द्राग्नी आ गतꣳ सुतमिति ग्रहणसादनौ” इति।
पाठस्तु —
इन्द्राग्नी इति। हे इन्द्राग्नी॑ सुतमभिषुतं सोमं प्रत्यागतमागच्छतम्। कीदृशं सोमम्। गीर्भिः स्तुतिभिर्युक्तमिति शेषः। नभो नभोवस्थितैः स्वर्गनिवा–

[[500]]

Page No. ५००
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(मरुत्वतीयमहिन्द्रग्रहाभिधानम्)
सिभिर्देवैर्वरेण्यं प्रार्थनीयम्। अस्य सोमस्य संबन्धिनं स्वकीयमंशं पातं युवां पिबतम्। कादृशौ युवाम्। धिया बुद्ध्येषिता प्रार्थितौ स्पष्टमन्यत्।
कल्पः – ‘वैश्वदेवं शुक्रपात्रेण गृह्णात्योमासश्चर्षणीधृत इति ग्रहणसादनौ’ इति।
पाठस्तु —
ओमास इति। हे विश्वे देवा आगताऽऽगच्छत। कीदृशाः। ओमासो रक्षितारः। चर्षणीधृतो मनुष्यपोषकाः। अनिष्टनिवारणं रक्षणम्। इष्टप्रापणं पोषणम्। सुतमभिषुतं दाशुषो दत्तवतो यजमानस्य दाश्वांसः फलं पूर्वं दत्तवन्तः। स्पष्टमन्यत्।
मन्त्रानुपेक्ष्यैन्द्राग्नग्रहं विधत्ते —
“सुवर्गाय वा एते लोकाय गृह्यन्ते यदृतुग्रहा ज्योतिरिन्द्राग्नी यदैन्द्राग्नमृतुपात्रेण गृह्णाति ज्योतिरेवास्मा उपरिष्टाद्दधाति सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ४) इति।
यदेतदृतुपात्रमध्वर्युहस्ते भक्षणीयेन सोमेनोपेतं तेनैन्द्राग्नं गृह्णीयात्। तथा सत्यृतुग्रहैः प्राप्तः स्वर्ग इन्द्राग्निज्योतिषा प्रकाशितो भवति।
बलप्रदत्वेनैन्द्राग्नं प्रशंसति —
‘ओजोभृतौ वा एतौ देवनां यदिन्द्राग्नी यदैन्द्राग्नो गृह्यत ओज एवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ४) इति।
ग्रहान्तरं विधत्ते —
‘वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति वैश्वदेव्यो वै प्रजा असावादित्यः शुक्रो यद्वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति तस्मादसावादित्यः सर्वाः प्रजाः प्रत्यङ्ङुदेति तस्मात्सर्व एव मन्यते मां प्रत्युदगादिति’ (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ४) इति। शुक्रग्रहस्य यत्पात्रं तेन वैश्वदेवं गृह्णीयात्। वैश्वदेवीः सर्वाः प्रजाः प्रति शुक्रग्रहाभिमान्यादित्यः प्रत्यङ् प्रत्येकमभिमुख उदेति। तदेतत्सर्वस्याप्यनुभवसिद्धम्।
तेजःप्रदत्वेन वैश्वदेवं प्रशंसति —
वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाणि वैश्वदेव्यो वै प्रजास्तेजः शुक्रो यद्वैश्वदेवꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति प्रजास्वेव तेजो दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ४) इति।
इन्द्राग्नी ओमास इत्येते गायत्र्यौ॥

[[501]]

Page No. ५०१
प्रपा. ४ अनु. १८ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(मरुत्वतीयमहिन्द्रग्रहाभिधानम्)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
पञ्चदशषोडशाऽनुवाकौ॥१५॥१६॥
––––––––

१७

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)।
म॒रुत्व॑न्तं वृष॒भं वा॑वृधा॒नमक॑वारिं दि॒व्यꣳ
शा॒समिन्द्र॑म्। वि॒श्व॒साह॒मव॑से॒ नूत॑नायो॒ग्रꣳ
स॑हो॒दामि॒ह तꣳ हु॑वेम। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसी-
न्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑त ए॒ष ते योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा
म॒रुत्व॑ते (१)॥
(म॒रुत्व॑न्त॒ꣳ षड्विꣳ॑शतिः )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः॥१७॥
––––––

१८

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः)
इन्द्र॑ मरुत्व इ॒ह पा॑हि॒ सोमं॒ यथा॑ शार्या॒ते
अपि॑बः सु॒तस्य॑। तव॒ प्रणी॑ती॒ शूर॒ शर्म॒न्ना
वि॑वासन्ति क॒वयः॑ सुय॒ज्ञाः। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽ–
सीन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑त ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य
त्वा म॒रुत्व॑ते (१)।
(इन्द्र॑ मरुत्व॒ एका॒न्नत्रिꣳशत् )॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः॥१८॥
–––––

[[502]]

Page No. ५०२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(मरुत्वतीयमहिन्द्रग्रहाभिधानम्)

१९

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके एकोनविंशोऽनुवाकः)।
म॒रुत्वाꣳ॑ इन्द्र वृष॒भो रणा॑य॒ पिबा॒ सोम॑–
मनुष्व॒धं मदा॑य। आ सि॑ञ्चस्व ज॒ठरे॒ मध्व॑
ऊ॒र्मिं त्वꣳ राजा॑ऽसि प्र॒दिवः॑ सु॒ताना॑म्। उ॒प॒–
या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑त ए॒ष ते॒ योनि॒–
रिन्द्रा॑य त्वा म॒रुत्व॑ते (१)॥
(म॒रुत्वा॒नेका॒न्नत्रि॒ꣳशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः॥१९॥
––––––

२०

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः)
म॒हाꣳ इन्द्रो॒ य ओज॑सा प॒र्जन्यो॑ वृष्टि॒माꣳ
इ॑व। स्तोमै॑र्व॒त्सस्य॑ वावृधे। उ॒प॒या॒मगृ॑ही–
तोऽसि महे॒न्द्राय॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्महे॒न्द्रा॒य॑ त्वा ( १ )॥
(म॒हानेका॒न्नविꣳ॑शतिः )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके विंशोऽनुवाकः॥२०॥

२१

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः)
म॒हाꣳ इन्द्रो॒ नृ॒वदा च॑र्षणि॒प्रा उ॒त द्वि॒बर्हा॑
अमि॒नः सहो॑भिः। अ॒स्मा॒द्रिय॑ग्वावृधे वी॒र्या॑–
यो॒रुः पृ॒थुः सुकृ॑तः क॒र्तृभि॑र्भूत्। उ॒प॒यामगृ॑–
हीतोऽसि महे॒न्द्राय॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र्महे॒न्द्राय॑ त्वा(१)।

[[503]]

Page No. ५०३
प्रपा. ४ अनु. २१ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहाभिधानम्)
(म॒हान्नृ॒वत्षड्विꣳशतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः॥२१॥
––––––
(अथ प्रथमाकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तदशाष्टादशैकोनविंशैकविंशानुवाकाः)।
कल्पः – “मरुत्वन्तमिति स्वेर्तुपात्रेणाध्वर्युः पूर्वं मरुत्वतीयं गृह्णातीन्द्र मरुत्व इति स्वेन प्रतिप्रस्थातोत्तरम्” इति।
पाठस्तु —
मरुत्वन्तमिति। इहास्मिन्कर्मणि तमिन्द्रमाह्वयाम। कीदृशम्। मरुद्गणैरुपेतं
जलस्य वर्षितारं कामानां वर्धयितारमकुत्सितारिं वृत्रादीनां शत्रूणामतिप्रबलत्वात्, दिवि भवं दुष्टानां शासितारं विश्वं पालयितुं सहिष्णुमनलसमित्यर्थः। अवसे रक्षणाय। नूतनायोग्रम्, इदानींतनेभ्यो वैरिभ्यो यजमानं रक्षितुं तद्वैरिषूग्रमित्यर्थः। सहोदां बलपदम्। हे मरुद्गणयुक्तेन्द्र त्वमिहास्मिन्कर्मणि सोमं पाहि पिब। यथा शा(श)र्यातिनामकस्य यजमानस्य संबन्धिनि कर्मण्यभिषुतस्य सोमस्यांशमपिबस्तद्वच्छूर तव प्रणीती प्रणयनेनानुज्ञया सुयज्ञाः पूर्वे कवयस्तव शर्मणि सुखे निमित्तभूते सत्याभिमुख्येन विवासन्ति परिचय(र)न्ति तद्वदयमपि यजमान इत्यर्थः। स्पष्टमन्यत्।
कल्पः – “अभक्षितेन पात्रेणाध्वर्युस्तृतीयं मरुत्वतीयं गृह्णाति मरुत्वाꣳ इन्द्रेति ग्रहणसादनौ” इति।
पाठस्तु —
मरुत्वाꣳ इन्द्रेति। हे इन्द्र मरुद्भिर्युक्तो वर्षिता च त्वं रणाय क्रीडार्थं सोमं पिब। कीदृशम्। अनुष्वधम्। स्वधाशब्दोऽन्नवाची सवनीयपुरोडाशानाचष्टे। तामनुसृत्य वर्तमानम्। किंच मदाय हर्षाय मध्वो मधुरस्य पीतस्य सोमस्योर्मिं सारं त्वदीये जठर आसिञ्चस्व स्थापय। त्वं प्रदिवः प्राप्यस्य स्वर्गस्य सुतानां सोमानां च राजाऽसि। अत एव प्रार्थ्यसे। स्पष्टमन्यत्।

[[504]]

Page No. ५०४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहाभिधानम्)
कल्पः – “माहेन्द्रं शुक्रपात्रेण गृह्णाति महाꣳ इन्द्रो य ओजसेति ग्रहणसादनौ” इति।
पाठस्तु —
महाꣳ इन्द्र इति। वृष्टिमान्पर्जन्य एव य इन्द्र ओजसा बलेन महान्स इन्द्रो वत्सस्थानीयस्य यजमानस्य स्तोमैः स्तोत्रैर्वावृधे वर्धताम्। स्पष्टमन्यत्।
अस्मिन्नेव माहेन्द्रग्रहे विकल्पितं मन्त्रान्तरमेवमाम्नायते —
महाꣳ इन्द्र इति। अयं महानिन्द्रो नृवन्मनुष्यवदाचर्षणिप्राश्चर्षणीन्मनु-ष्यान्प्रति अभीष्टभोगैः पूरयतीति चर्षणीप्राः यथा राजामात्यादिर्मनुष्यः सेवकानभीष्टभोगैरापूरयति तद्वत्। अपि चायं द्वयोः प्रकृतिविकृतिरूपयोः सोमयागयोर्बर्हो वृद्धिर्यस्येति द्विबर्हाः। सहोभिर्बलैरमिनोऽमित उपमानरहितः। अस्मद्रियगस्मत्सदृशो ववृधे वृद्धिं प्राप्तः। यथा वयमस्यानुग्रहाद्वृद्धिं प्राप्तास्तथैवायमप्यस्मदीयैर्हविर्भिर्विवृद्धः। एतदेव प्रपञ्च्यते – वीर्याय सामर्थ्यसिद्धये कर्तृभिर्यजमानैरयं सुकृतो भूत्सुष्ठु वर्धितोऽभूत्। कीदृशी तस्य वृद्धिः उरुर्यशसा विपुलः पृथुर्बलेन विस्तृतः। स्पष्टमन्यत्। मन्त्रा उपेक्षिताः।
त्रीन्मरुत्वतीयग्रहान्विधत्ते —
“इन्द्रो मरुद्भिः सांविद्येन माध्यंदिने सवने वृत्रमहन्यन्माध्यंदिने सवने मरुत्वतीया गृह्यन्ते वार्त्रघ्ना एव ते यजमानस्य गृह्यन्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
सांविद्यं संप्रतिपत्तिरैकमत्यम्।
तेषां ग्रहाणां पात्रं विधत्ते —
“तस्य वृत्रं जघ्नुष ऋतवोऽमुह्यन्त्स ऋतुपात्रेण मरुत्वतीयानगृह्णात्ततो वै स ऋतून्प्राजानाद्यदृतुपात्रेण मरुत्वतीया गृह्यन्त ऋतूनां प्रज्ञात्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
ग्रहत्रयं वज्ररूपेण प्रशंसति —
“वज्रं वा एतं यजमानो भ्रातृव्याय प्र हरति यन्मरुत्वतीया उदेव प्रथमेन गच्छति प्र हरति द्वितीयेन स्तृणुते तृतीयेन” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।

[[505]]

Page No. ५०५
प्रपा. ४ अनु. २१ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहाभिधानम्)
स्तृणुते हिनस्ति।
धनुःसंपादनरूपेण पुनः प्रशंसति —
“आयुधं वा एतद्यजमानः सꣳ स्कुरुते यन्मरुत्वतीया धनुरेव प्रथमो ज्या द्वितीय इषुस्तृतीयः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
संपादितस्य धनुषः प्रयोगरूपेण पुनः प्रशंसति —
“प्रत्येव प्रथमेन धत्ते वि सृजति द्वितीयेन विध्यति तृतीयेन” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
प्रतिधत्त एव बाणं संदधात्येव।
प्राणादिप्रीणयितृत्वरूपेश पुनः प्रशंसां कर्तुमाख्यायिकामाह —
“इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा परां परावतमगच्छदपाराधमिति मन्यमानः स हरितोऽभवत्स एतान्मरुत्वतीयानात्मस्परणानपश्यत्तानगृह्णीत प्राणनेव प्रथमेनास्पृणुतापानं द्वितीयेनाऽऽत्मानं तृतीयेन” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
प्रबलेनारिकुलेन सह विरोधरूपमपराधं कृतवानस्मीति भीत्या परां परावतमत्यन्तदूरं पलाय्य स हरितो विवर्णोऽभवत्। आत्मस्परणान्स्वस्य भीतिनिवारणेन प्रीणयितॄन्प्रतिजग्राह प्राणापानक्षेत्रज्ञानां प्रीतिरभूत्।
इदानीं प्रशंसति —
“आत्मस्परणा वा एते यजमानस्य गृह्यन्ते यन्मरुत्वतीयाः प्राणमेव प्रथमेन स्पृणुतेऽपानं द्वितीयेनाऽऽत्मानं तृतीयेन” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
अथ माहेन्द्रग्रहं विधत्ते —
“इन्द्रो वृत्रमहन्तं देवा अब्रुवन्महान्वा अयमभूद्यो वृत्रमवधीदिति तन्महेन्द्रस्य महेन्द्रत्वꣳ स एतं माहेन्द्रमुद्धारमुदहरत वृत्रꣳ हत्वाऽन्यासु देवतास्वधि यन्माहेन्द्रो गृह्यत उद्धारमेव तं यजमान उद्धरतेऽन्यासु प्रजास्वधि” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
उद्ध्रियते गृह्यत इत्युद्धारो ग्रहस्तमुदहरतागृह्णात्। वृत्रहननेनोद्धारेणैवाय-मन्यासु देवतासु मध्येऽध्यधिकोऽभवत्।

[[506]]

Page No. ५०६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(मरुत्वतीयमाहेन्द्रग्रहाभिधानम्)
माहेन्द्रस्य पात्रं विधत्ते —
“शुक्रपात्रेण गृह्णाति यजमानदेवत्यो वै माहेन्द्रस्तेजः शुक्रो यन्माहेन्द्रꣳ शुक्रपात्रेण गृह्णाति यजमान एव तेजो दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ५) इति।
मरुत्वन्तमिन्द्र मरुत्वो मरुत्वान्महाꣳ इन्द्रो नृवदित्येतास्रिष्टुभः। महाꣳ इन्द्रो य ओजसेति गायत्री॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तदशाष्टादशैकोनविंश-विंशैतविंशानुवाकाः॥१७॥१८॥१९॥
२०॥२१॥
––––

२२

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः)।
क॒दा च॒न स्त॒रीर॑सि॒ नेन्द्र॑ सश्चासि दा॒शुषे॑।
उपो॒पेन्नु म॑घव॒न्भूय॒ इन्नु ते॒ दानं॑ दे॒वस्य॑ पृच्यते।
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्यादि॒त्येभ्य॑स्त्वा। क॒दा च॒न
प्र यु॑च्छस्यु॒भे नि पा॑सि॒ जन्म॑नी। तुरी॑याऽऽ–
दित्य॒ सव॑नं त इन्द्रि॒यमा त॑स्थाव॒मृतं॑ दि॒वि।
य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादि॑त्यासो॒ भव॑ता
मृड॒यन्तः॑। आ वो॒ऽर्वाची॑ सुम॒तिर्व॑वृत्याद॒ꣳहो–
श्चि॒द्या व॑रिवो॒वित्त॒रास॑त्। विव॑स्व आदित्यै॒ष
ते॑ सोमपी॒थस्तेन॑ मन्दस्व॒ तेन॑ तृप्य तृ॒प्यास्म॑ ते
व॒यं त॑र्पयि॒तारो॒ या दि॒व्या वृष्टि॒स्तया॑ त्व
श्रीणामि (१)॥
(वः स॒प्तविꣳ॑शतिश्च )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः॥ २२॥

[[507]]

Page No. ५०७
प्रपा. ४ अनु. २२ कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आदित्यग्रहाभिधानम्)
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः)।
कल्पः – “आदित्यपात्रेण य आदित्यस्थाल्यां द्विदेवत्यग्रहसंपातास्तेभ्यः सोमं गृह्णाति कदा चन स्तरीरसीति कदा चन प्र युच्छसीति शृतातङ्क्यं दधि यज्ञो देवानामिति पुनः सोमं गृहीत्वा विवस्व आदित्येति तस्मिन्ग्रावाणमुपांशुसवमवधाय तेनैनं मेलयित्वा या दिव्या वृष्टिस्तया त्वा श्रीणामीति शृतातङ्क्येन दघ्ना पयसा वा वृष्टिकामस्य श्रीत्वा तद्ग्रावाणमुद्गृह्णाति यद्युद्गृहीतस्य ताजग्बिन्दुः प्रस्कन्देद्वर्षुकः पर्जन्यः स्याद्यदि चिरमवर्षुको न सादयति” इति।
प्रथममन्त्रपाठस्तु —
कदा चनेति। हे इन्द्र त्वं कदाचिदपि स्तरीर्हिंसको न भवसि। किंतु दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय फलप्रदानार्थं सश्चसि गच्छसि। कुत्र। उपोपेन्नु यजमानस्यात्यन्तसमीप एव। हे मघवन्भूय इन्नु पुनरेव देवस्य तव दानं देयं हविः पृच्यते संबध्यते यजमानेन हविर्दीयत इत्यर्थः। स्पष्टमन्यत्।
उत्तरमन्त्रस्तु —
कदा चन प्रेति। प्रशब्दो निषेधार्थः। युच्छिधातुः प्रमादार्थः। हे इन्द्र कदाचिदपि न प्रमाद्यसि किंतु वर्तमानमागामि चेत्युभे यजमानस्य जन्मनी निपासि नितरां पालयसि। तृतीयमित्यस्मिन्नर्थे वर्णव्यत्ययेन तुरीयशब्दः प्रयुक्तः। हे आदित्य तृतीयसवनं ते त्वदीयं, तस्मिन्सवन इन्द्रियाभिवृद्धिकारणममृतसमानं दधि दिवि द्युलोकसमाने हविर्धान आभिमुख्येन आभिमुख्येन स्थितम्।
उत्तस्मन्त्रस्तु —
यज्ञ इति। अथं यज्ञपुरुषो देवानां सुम्नं सुखं प्रत्येति जानात्युत्पादयतीत्यर्थः। हे आदित्या अस्मान्मृडयन्तः सुखयन्ते भवथ(त)। युष्माकं सुमतिरनुग्रहबुद्धिरर्वाचीनेष्वस्मासु प्रवृत्ता सत्याववृत्यादावर्तताम्। या सुमतिरेवांहोश्चिदस्मदीयपापाद्व्यावर्तत(ते)। पापं विनाशयतीत्यर्थः। सा सुमतिर्वरिवोवित्तराऽसदतिशयेन परिचर्याभिज्ञा भवतु।
उत्तरमन्त्रस्तु —
विवस्व इति। हे विवस्वो विशिष्टनिवासाऽऽदित्य विवस्वन्नामक एष तृतीयस्तव सोमस्तेन सोमदर्शनेन मन्दस्व इष्टो भव। तेन सोमपानेन तृप्तो भव। तव तर्पयितारो वयमपि तृप्ता भूयास्म।

[[508]]

Page No. ५०८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(आदित्यग्रहाभिधानम्)
उत्तरमन्त्रस्तु —
या दिव्येति। हे सोम दिव्यवृष्टिहेतुना दध्ना त्वां मिश्रयामि।
अत्राऽऽदित्याग्रहं विधातुमाख्यायिकामाह —
“अदितिः पुत्रकामा साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौदनमपचत्तस्या उच्छेषणमददु-स्तत्प्राश्नात्सा रेतोऽधत्त तस्यै चत्वार आदित्या अजायन्त” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
साध्येभ्यः साध्यनामकेभ्यः। आधानप्रकरणोक्तविधानेन संपादितो ब्रह्मौदनः। उच्छेषणं हुतशिष्टम्।
पुत्रचतुष्टयेनाप्यनिवृत्ते कामे पुनः प्रयुक्तवतीत्याह —
“सा द्वितीयमपचत्साऽमन्यतोच्छेषणान्म इमेऽज्ञत यदग्रे प्राशिष्यामीतो मे वसीयाꣳसो जनिष्यन्त इति साऽग्रे प्राश्नात्सा रेतोऽधत्त तस्यै व्यृद्धमाण्डमजायत” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
इमेऽज्ञत चत्वारोऽजायन्त। अत्यन्तधनिकपुत्रोत्पत्त्यपेक्षया होमात्प्रागेव प्राशनेनैवापराधेन तस्या आण्डं गर्भस्थानं व्यृद्धं गर्भशून्यमभवत्।
व्यृद्धिनिवारणाय पुनः प्रयुक्तवतीत्याह —
“साऽऽदित्येभ्य एव तृतीयमपचद्भोगाय म इदꣳ श्रान्तमस्त्वति तेऽब्रुवन्वरं वृणामहै योऽतो जायाता अस्माकꣳ स एकोऽसद्योऽस्य प्रजायामृद्धयाता अस्माकं भोगाय भवादिति ततो विवस्वानादित्योऽजायत तस्य वा इयं प्रजा यन्मनुष्यास्तास्वेक एवर्द्धो यो यजते स देवानां भोगाय भवति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
इदमाण्डं श्रान्तं गर्भाभावेन पुरा संतप्तमासीत्। इदानीं मम गर्भधारणेनादि-तेर्भोगायास्त्वित्युक्त्वा ब्रह्मौदनमादित्येभ्योऽजुहोत्। त(अ)त आण्डाद्यो जायते सोऽस्माकं मध्य एक आदित्योऽस्तु। अस्याऽऽदित्यस्य संबधिन्यां प्रजायां यः समृद्धः सोऽस्माकं भोगाय भवत्विति वरः। तत आण्डाद्विवस्वान्नमक आदित्य उत्पन्नः। ये मनुष्यास्ते तस्याऽऽदित्यस्य प्रजा वृष्टिद्वारेणोत्पादकत्वात्। तासु प्रजासु यो यजते स एव समृद्धत्वाद्देवानां भोगाय भवति।
इत्थमाख्यायिकया ग्रहदेवतां निरूप्य ग्रहणापादानं निरूपयितुमाख्यायिकान्तरमाह–

[[509]]

Page No. ५०९
प्रपा. ४ अनु. २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आदित्यग्रहाभिधानम्)
“देवा वै यज्ञाद्रुद्रमन्तरायन्त्स आदित्यानन्वाक्रमत ते द्विदेवत्यान्प्रापद्यन्त तान्न प्रति प्रायच्छन्तस्मादपि वध्यं प्रपन्नं न प्रति प्र यच्छन्ति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
देवा यज्ञं कुर्वन्तस्तस्मिन्यज्ञे रुद्रं विस्मृतवन्तः। स च रुद्र आदित्याननुप्रप्याबाधत। तेन बाधिता आदित्या ऐन्द्रवायवादिग्रहाञ्शरणं प्रपन्नाः। ते च ग्रहदेवास्तानादित्यान्रुद्राय नैव प्रत्यर्पितवन्तः। तस्माल्लोके परैर्वध्योऽपि चोरादिर्यदि शरणं प्राप्नुयात्तदा तं परेभ्यो नैव प्रत्यर्पयन्ति।
आदित्यग्रहं विधत्ते —
“तस्मादिद्वदेवत्येभ्य आदित्यो निर्गृह्यते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
यस्मादादित्या द्विदेवत्यग्रहान्प्रपन्नास्तस्माद्द्विदेवत्यग्रहेभ्यो निषिच्याऽऽदित्यग्राहं गृह्णीयात्।
आदित्यानां हुतशेषेण ब्रह्मौदनेनोत्पन्नत्वात्तेषां द्विदेवत्यशेषाद्ग्रहो युक्त इत्याह —
“यदुच्छेषणादजायन्त तस्मादुच्छेषणाद्गृह्यते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
ग्रहणे कदा चनेत्यादिमन्त्रान्विनियुङ्क्ते —
“तिसृभिग्भिर्गृह्णाति माता पिता पुत्रस्तदेव तन्मिथुनमुल्बं गर्भो जरायु तदेव तन्मिथुनम्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
मातापितृरूपं मिथुनं पुत्रेण सह तदेकं(व) त्रयात्मकम्। गर्भवेष्टनोदकमुल्बं, तद्वेष्टनं पट्टसदृशं जरायुनामकम्। तदुभयरूपं मिथुनं गर्भेण सह त्रयात्मकम्। तेन सदृशमिदमृक्त्रयात्मकम्।
अस्मिन्ग्रहे दधिमेलनं विधत्ते —
“पशवो वा एते यादादित्य ऊर्ग्दधि दध्ना मध्यतः श्रीणात्यूर्जमेव पशूनां मध्यतो दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
आदित्यस्य वृष्टिद्वारा पशूपकारित्वम्। दध्नो भोज्यत्वात्तद्रूपत्वम्। तेन दध्ना सोमं मध्ये मेलयेत्। प्रथममन्त्रेण सकृत्सोमं गृहीत्वा तृतीयमन्त्रेण पुनर्ग्रहीष्यमाणो मध्यममन्त्रेण दधि प्रक्षिपेदित्यर्थः।

[[510]]

Page No. ५१०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(आदित्यग्रहाभिधानम्)
दध्नः किं (कं) चिद्गुणं विधत्ते–
“शृतातङ्क्येन मेध्यत्वाय तस्मादामा पक्वं दुहे” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
शीते बुध्नमातनक्तीति वचनात्सांनाय्यभाण्डे क्षीरे सम्यक्शीते सति पश्चा-दातञ्चनीयम्। इह तूष्ण एव क्षीरे यदातञ्चनेन निष्पन्नं दधि तेन मेलनीयम्। यस्मादत्र तप्तं क्षीरं तस्माल्लोकेऽपि आमा पाकरहिता गौडं पक्वं धारोष्णरूपं क्षीरं दुहे दुग्धे प्रयच्छति।
ग्रहस्याऽऽच्छादनं विधत्ते —
“पशवो वा एते यदादित्यः परिश्रित्य गृह्णाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशून्गृह्णाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
अन्यतः पशून्निरुध्य यजमानार्थमेव तान्गृहीतवान्भवति। अत्र सूत्रम् —
“दर्भैर्हस्तेन वाऽपिधायोत्तिष्ठति” इति।
तदेतदेवाऽऽदित्यग्रहपरिश्रयणमनूद्य प्रशंसति —
“पशवो वा एते यदादित्य एष रुद्रो यदग्निः परिश्रित्य गृह्णाति रुद्रादेव पशूनन्तर्दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
अनेन ग्रहरूपाणां पशूनां घातकाद्रुद्राद्व्यवधानं भवति।
मन्त्रमादित्यपरं ग्रावपरं ग्रावपरतया व्याचष्टे —
“एष वै विवस्वानादित्यो यदुपाꣳशुसवनः स एतमेव सोमपीथं परि शय आ तृतीयसवनाद्विवस्व आदित्यैष ते सोमपीथ इत्याह विवस्वन्तमेवाऽऽदित्यꣳ सोमपीथेन समर्थयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
विवस्वन्नामकस्याऽऽदित्यस्य ग्रहाभिमानित्वाद्ग्राव्णस्तद्रूपत्वम्। स च ग्रावैतमेवाऽऽदित्यग्रहगतं सोमं तृतीयसवनसमाप्तिपर्यन्तं परितः शेते। अतो ग्रावविषयत्यवं मन्त्रस्य युक्तम्।
काम्यदधिश्रयणं समन्त्रकं विधत्ते —
“या दिव्या वृष्टिस्तया त्वा श्रीणामीति वृष्टि कामस्य श्रीणीयाद्वृष्टिमेवाव रुन्धे यदि ताजक्प्रस्कन्देद्वर्षुकः पर्जन्यः स्याद्यदि चिरमवर्षुकः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।

[[511]]

Page No. ५११
प्रपा. ४ अनु. २४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आदित्यग्रहाभिधानम्)
अस्यार्थः पूर्वमेव सूत्रे स्पष्टमुदाहृतः।
ग्रहान्तरवत्सादनादिप्रसक्तौ प्रतिषेधति —
“न सादयत्यसन्नाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वषट्करोति यदनुवषट्कुर्याद्रुद्रं प्रजा अन्ववसृजेन्न हुत्वाऽन्वीक्षेत यदन्वीक्षेत चक्षुरस्य प्रमायुकꣳ स्यात्तस्मान्नान्वीक्ष्यः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ६) इति।
एष ते योनिरिति मन्त्रस्यानाम्नातत्वान्नात्र गृहीतस्य सादनं सिद्धम्। किंतु तथैव प्रचारः। असन्नाद्गर्भाशयव्यतिरिक्तस्थानेऽपतितात्। यथा ग्रहान्तरं वषट्कारानुवषट्कारयोर्भिन्नं हूयते नात्र तथा किंतु सकृदेव। अनुवषट्कारे तु प्रजा अनुलक्ष्य रुद्रं क्रूरं प्रेरयेत्। अन्वीक्षणेऽध्वर्युरन्धो भवेत्। इत आरभ्य च्छन्दो लक्षणग्रन्थादुन्नेतव्यम्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
द्वाविंशोऽनुवाकः॥२२॥

२३

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः)।
वा॒मम॒द्य स॑वितर्वा॒ममु॒ श्वो दि॒वेदि॑वे वा॒म–
म॒स्मभ्य॑ꣳ सावीः। वा॒मस्य॒ हि क्षय॑स्य देव॒
भूरे॑र॒या धि॒या वा॑म॒भाजः॑ स्याम। उ॒प॒या॒म–
गृ॑हीतोऽसि दे॒वाय॑ त्वा सवि॒त्रे (१)॥
( वा॒मं चतु॑र्विꣳशतिः )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशोऽनुवाकः॥२३॥

२४

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः)
अद॑ब्धेभिः सवितः पा॒युभि॒ष्टꣳ शि॒वेभि॑र॒द्य
परि॑ पाहि नो॒ गय॑म्। हिर॑ण्यजिह्वः सुवि॒–

[[512]]

Page No. ५१२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(सावित्रवैश्वदेवग्रहाभिधानम्)
ताय॒ नव्य॑से रक्षा॒ माकि॑र्नो अ॒घशꣳ॑स ईशत।
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि दे॒वाय॑ त्वा सवि॒त्रे (१)॥
(अद॑ब्धेभि॒स्त्रयो॑विꣳशतिः )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके चतुर्विंशोऽनुवाकः॥२४॥

२५

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः)।
हिर॑ण्यपाणिमू॒तये॑ सवि॒तार॒मुप॑ ह्वये। स चेत्ता॑
दे॒वता॑ प॒दम्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि दे॒वाय॑ त्वा
सवि॒त्रे (१)॥
(हिर॑ण्यपाणिं॒ चतु॑र्दश)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके पञ्चविंशोऽनुवाकः॥२५॥

२६

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पड्विंशोऽनुवाकः)।
सु॒शर्मा॑ऽसि सुप्रतिष्ठा॒नो बृ॒हदु॒क्षे नम॑ ए॒ष ते॒
योनि॒र्विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यः॑ (१)॥
(सु॒शर्मा॒ द्वाद॑श)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके षड्विंशोऽनुवाकः॥२६॥
–––
अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशचतुर्विंशपञ्चविंशषड्विंविंशानुवाकाः।
कल्पः – “वाममद्य सवितरित्यन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्गृहीत्वा न सादयति”इति।
पाठस्तु —
वाममद्येति। हे सवितरद्यास्मभ्यं वामं वननीयं कर्मफलं सावीः प्रेरय देहीत्यार्थः। श्वोऽपि वामं सावीः। तत ऊर्ध्वं दिने दिने वामं सावीः। हे देव वामस्य

[[513]]

Page No. ५१३
प्रपा. ४ अनु. २६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सावित्रवैश्वदेवग्रहाभिधानम्)
वननीयस्य भूरेर्विस्तीर्णस्य क्षयस्य स्वर्गनिवासस्येच्छयाऽयाऽनया श्रद्धायुक्तया बुद्ध्या वामभाजो वननीयकर्मानुष्ठानवन्तः स्याम। स्पष्टमन्यत्।
अत्रैव विकल्पितो द्वितीयो मन्त्र एवमाम्नायते —
अदब्धेभिरिति। हे सवितस्त्वमब्धेभिरहिंसितैः पायुभिः पालकैः शिवेभिर्मंङ्गलैरनुग्रहविशेषैर्नोऽस्माकं गयं गृहं परिपाहि सर्वतो रक्ष। हिरण्यजिह्वो हिता रमणीया जिह्वा यस्य सोऽस्माकं हितं प्रियं च वदतीत्यर्थः। तादृशस्त्वं सुविताय सुष्ठुगमनाय स्वर्गप्राप्तये नव्यसे नूतनाय तदिदं कर्म रक्ष। नोऽस्माकमघशंसः पापापवादनिन्दको भवान्माकिरीशत शक्तो मा भूत्।
तृतीयो मन्त्रो विकल्पित एवमाम्नायते —
हिरण्यपाणिमिति। अस्मभ्यं दातुं हिरण्यं पाणौ यस्य स हिरण्यपाणिः। तादृशं सवितारमुपगम्य ह्वय आह्वयामि। किमर्थम्। ऊतये रक्षणाय। स सविता दवतारूपः पदमस्मद्योग्यं स्थानं चेत्ता ज्ञाता।
कल्पः – “एतेनैव सशेषेण वैश्वदेव पूतभूतो गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि सुशर्माऽसीति ग्रहणसादनौ” इति।
पाठस्तु —
सुशर्मेति। हे वैश्वदेवग्रह शोभनं यस्य एव स त्वं सुशर्माऽसि। सुष्ठु प्रतिष्ठानं पात्रे स्थितिर्यस्यासौ सुप्रतिष्ठानोऽसि। उक्षे शस्रे शस्यमानाय तुभ्यं बृहन्नमोऽस्तु। स्पष्टमन्यत्।
सावित्रग्रहं विधत्ते —
“अन्तर्यामपात्रे सावित्रमाग्रयणाद्गृह्णाति प्रजापतिर्वा एष यदाग्रयणः प्रजानां प्रजननाय” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
आग्रयणग्रहस्य कर्मनिष्पत्तिद्वारेण प्रजापालकत्वात्प्रजापतित्वादाग्रयणाद्ग्रहणं प्रजोत्पत्तये भवति।
सादनादिकं पूर्ववन्निषेधति –
“न सादयत्यसन्नाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते नानु वषट्करोति यदनुवषट् कुर्याद्रुद्रं प्रजा अन्ववसृजेत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।

[[514]]

Page No. ५१४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(सावित्रवैश्वदेवग्रहाभिधानम्)
विहितं सावित्रग्रहं प्रशंसति–
“एष वै गायत्रो देवानां यत्सवितैष गायत्रियै लोके गृह्यते यदाग्रयणो यद-न्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणाद्गृह्णाति स्वादेवैनं योनेर्निर्गृह्णाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
तत्सवितुर्वरेण्यमित्याम्नातत्वाद्देवानां मध्ये सविता गायत्रीसंबद्धः। आग्रयणश्च गायत्र्याः स्थाने प्रातःसवने गृह्यते। अनेन संबन्धेनाऽऽग्रयणः सावित्रस्य स्वकीयो योनिः।
सावित्रस्य तृतीयसवनसंबन्धं विधत्ते —
“विश्वे देवास्तृतीयꣳ सवनं नोदयच्छन्ते सवितारं प्रातःसवनभागꣳ सन्तं तृतीयसवनमभि पर्यणयन्ततो वै ते तृतीयꣳ सवनमुदयच्छन्यत्तृतीयसवने सावित्रो गृह्यते तृतीयस्य सवनस्योद्यत्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
विश्वे देवाः स्वकीयं तृतीयसवनमुद्वोढं नाशक्नुवन्। प्रातःसवने भागः सवितुर्युक्तस्तस्य गायत्रत्वात्। तादृशमपि सहकारित्वेन समानीय तृतीयसवनमुदवहन्। अतोऽत्र सावित्रो युक्तः।
वैश्वदेवग्रहं विधत्ते —
“सवितृपात्रेण वैश्वदेवं कलशादगृह्णाति वैश्वदेवयो वै प्रजा वैश्वदेवः कलशः सविता प्रसवानामीशे यत्सवितृपात्रेण वैश्वदेवं कलशाद्गृह्णाति सवितृप्रसूत एवास्मै प्रजाः प्र जनयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
यद्यपि पूर्वमन्तर्यामपात्रं तथाऽपीदानीं सवितृपात्रं संपन्नम्। कलशाद्द्रोण-कलशात्। प्रजानां विश्वैर्देवैः पाल्यत्वेन वैश्वदेवत्वम्। सर्वदेवसाधारणसोमाधारत्वात्कलशस्य वैश्वदेवत्वम्।
सावित्रशेषे सोममभि गृह्णाति रेत एव तद्दधाति”(सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
अत एव मन्त्रे सुप्रतिष्ठान इत्येतदुपपन्नमित्याह —
“सुशर्माऽसि सुप्रतिष्ठान इत्याह सोमे हि सोममभिगृह्णाति प्रतिष्ठित्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
मन्त्रपदानां किंचिद्विशेषविषयत्वं दर्शयति —

[[515]]

Page No. ५१५
प्रपा. ४ अनु. २७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पात्नीवतग्रहाभिधानम्)
“एतस्मिन्वा अपि ग्रहे मनुष्येभ्यः देवेभ्यः पितृभ्यः क्रियते सुशर्माऽसि सुप्रतिष्ठान इत्याह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति बृहदित्याह देवेभ्य एवैतेन करोति मम इत्याह पितृभ्य एवैतेन करोत्येतावतीर्वै देवतास्ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्यो गृह्णाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
अपि वैतस्मिन्नेव वैश्वदेवग्रहे मन्त्रपदैर्मनुष्यादीनां सूचितत्वात्सर्वार्थमिदं ग्रहणम्। तत्र सुशर्मशब्देन समीचीनसुखार्थिनो मनुष्याः सूचिताः। बृहच्छब्देनाधिकमहिमोपेता देवाः। नमःशब्देन नमस्कारप्रियाः पितरः।
सादनमन्त्रे विश्वेभ्य इत्येतत्सर्वार्थत्वाद्युक्तमित्याह —
“एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्याह वैश्वदेवो ह्येषः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ७) इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके त्रयोविंशचतु-र्विंशपञ्चविंशषड्विंशानुवाकाः॥२३॥
२४॥२५॥२६॥

२७

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः)।
बृह॒स्पति॑सुतस्य त इन्दो इन्द्रि॒याव॑तः॒
पत्नी॑वन्तं॒ ग्रहं॑ गृह्णा॒म्यग्ना३ इ पत्नी॒ वा ३:
स॒जूर्दे॒वेन॒ त्वष्ट्रा॒ सोमं॑ पिब॒ स्वाहा॑ (१)॥
( बृह॒स्पति॑सुतस्य॒ पञ्च॑दश )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः॥२७॥
–––––––
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तविंशोऽनुवाकः)।
कल्पः – “उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य त इत्युपांशुपात्रेण पात्नीवत-माग्रयणाद्गृहीत्वा न सादयत्यग्ना३ इ पत्नीवा३ इति वषट्कृते जुहोति नानु-वषट्करोत्यपि वोपांशु वषट्कुर्यात्” इति।
पाठस्तु –

[[516]]

Page No. ५१६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(पात्नीवतग्रहाभिधानम्)
बृहस्पतीति। हे इन्दो सोम तव संबन्धिनं ग्रहं गृह्णामि। कीदृशम्। पत्नीवद्देवताकम्। कीदृशस्य तव। इन्द्रियावतो वीर्यवतः। बृहस्पतिर्यजमानः। बृहतो यज्ञस्य परिपालनात्। तेन सुतस्याभिषुतस्य। हे पत्नीवन्नग्ने त्वष्ट्रा देवेन सजूः सह सोमं पिब स्वाहा हुतमिदमस्तु।
पात्नीवतस्य ग्रहस्य पात्रं विधत्ते —
“प्राणो वा एष यदुपाꣳशुर्यदुपाꣳशुपात्रेण प्रथमश्चोत्तमश्च ग्रहौ गृह्येते प्राणमेवानु प्रयन्ति प्राणमनूद्यन्ति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
उपांशोः प्राणत्वं पूर्वमुक्तम्। वाचस्पतये पवस्वेत्यनेन गृहीतः प्रथमो ग्रहः। बृहस्पतिसुतस्येति गृह्यमाणश्चोत्तमो ग्रहः। यद्यपि दधिग्रहः पूर्वभावो तथाऽपि नासौ सोमग्रहः। अदाभ्यांशू सोमग्रहावपि न तौ नित्यौ। तस्मान्नित्येषु सामग्रहेषूपांशुरेव प्रथमः। हारियोजनस्य पश्चाद्भावित्वेऽप्यग्निष्टोमसाम्नि समाप्ते सति यज्ञशेषत्वेनानुष्ठानम्। तस्मादग्निष्टोमापेक्षया पात्नीवतस्योत्तमत्वम्।तयोः प्रथमोत्तमयोरुपांशुपात्रेण ग्रहणं कुर्यात्। तथा सति प्राणमेवानुसृत्य प्रयन्ति प्रारभन्ते। उद्यन्ति समापयन्ति।
पात्नीवतग्रहं विधत्ते —
“प्रजापतिर्वा एष यदाग्रयणः प्राण उपाꣳशुः पत्नीः प्रजाः प्र जनयन्ति यदुपाꣳशुपात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णाति प्रजानां प्रजननाय तस्मात्प्राणं प्रजा अनु प्र जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
पत्नीरिति प्रथमा। प्राणमनु प्राणयुक्ताः प्रजा उत्पद्यन्ते।
विहितं ग्रहं प्रशंसति —
“देवा वा इतइतः पत्नीः सुवर्गं लोकमाजिगाꣳसन्ते सुवर्गं लोकं प्राजानन्त एतं पात्नीवतमपश्यन्तमगृह्णत ततो वै ते सुवर्गं लोकं प्राजानन्यत्पात्नीवतो गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
(देवाः) पत्नीरित इतः पात्नीवतग्रहमुपेक्ष्यान्यस्माद्ग्रहात् (स्वर्गं ज्ञातिमिच्छन्तोऽपि न प्रज्ञातवन्तः। पात्नीवतग्रहणेन तु प्रज्ञातवन्तः।) इत्येतद्ग्रहो गृह्यते।
एतद्गृहे घृतमेलनं विधत्ते —
“स सोमो नातिष्ठत स्त्रीभ्यो गृह्यमाणस्तं घृतं वज्रं कृत्वाऽघ्नन्तं निरिन्द्रियं भूतमगृह्णन्तस्मात्स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादीरपि पापात्पुꣳस उपस्तितरं वदन्ति

[[517]]

Page No. ५१७
प्रपा. ४ अनु. २७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पात्नीवतग्रहाभिधानम्)
यद्घृतेन पात्नीवतꣳ श्रीणाति वज्रेणैवैनं वशे कृत्वा गृह्णाति”(सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
नातिष्ठत स्त्रीदेवताकत्वमसहमानः स्वात्मानं न प्रकाशितवान्। अघ्नन्नताड-यन्। निरिन्द्रियं भूतं निर्वीर्यं जातम्। यस्मात्स्त्रीदेवताभ्यो गृह्यमाणः सोमो निःसामर्थ्यस्तस्माल्लोके स्त्रियः सामर्थ्यरहिता अपत्येषु दायभाजो न भवन्ति। पापात्पतितादपि पुंसोऽप्युपस्तितरं क्षीणतरं स्त्रीस्वरूपं वदन्ति।
आम्नातस्य बृहस्पतिसुतस्येति मन्त्रस्य शेषं पूरयित्वा व्याचष्टे —
“उपयामगृहीतोऽसीत्याहेयं वा उपयामस्तस्मादिमां प्रजा अनु प्र जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
उपेताः प्रजा यच्छति उत्पादधारणादिना व्यवस्थापयतीत्युपयामो भूभागविशेषः।
बृहस्पतिशब्दस्यैव प्रयोगेऽभिप्रायमाह —
“बृहस्पतिसुतस्य त इत्याह ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिब्रर्ह्मणैवास्मै प्रजाः प्र जनयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
इन्दुशब्दो द्रवत्वसाम्येन रेत उपलक्षयतीत्याह —
“इन्दो इत्याह रेतो वा इन्दू रेत एव तद्दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
इन्द्रियशब्देन तत्कार्यभूताः प्रजा उपलक्षन्त इत्याह —
“इन्द्रियाव इत्याह प्रजा वा इन्द्रियं प्रजा एवास्मै प्र जनयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
अग्निशब्दपत्नीवच्छब्दयोरभिप्रायं दर्शयति –
“अग्ना३ इत्याहाग्निर्वै रेतोधाः पत्नीव इत्याह मिथुनत्वाय” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
त्वष्टृशब्दप्रयोजनमाह —
“सजूर्देवेन त्वष्ट्रा सोमं पिबेत्याह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानाꣳ रूपकृद्रूपमेव पशुषु दधाति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
पात्नीवतग्रहस्य होममन्त्रे त्वष्टुः परामर्शो न युक्त इति शङ्कां वारयति —
“देवा वै त्वष्टारमजिघाꣳसन्त्स पत्नीः प्रापद्यत तं न प्रति प्रायच्छन्त–

[[518]]

Page No. ५१८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(पात्नीवतग्रहाभिधानम्)
स्मादपि वध्यं प्रपन्नं न प्रति प्र यच्छन्ति तस्मात्पात्नीवते त्वष्ट्रेऽपि गृह्यते”(सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
यस्मात्पत्नीः शरणं गतस्तस्मात्त्वष्टा पत्नीरनुभागी भवति।
सादनस्य प्रसक्तौ तद्वारयति —
“न सादयत्यसन्नाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
अनुवषट्कारे तूपांशुत्वगुणं विधत्ते —
“नानु वषट्करोति यदनुवषट्कुर्याद्रुद्रं प्रजा अन्ववसृजेद्यन्नानुवषट्कुर्यादशा-न्तमग्नीत्सोमं भक्षयेदुपाꣳश्वनु वषट्करोति न रुद्रं प्रजा अन्ववसृजति शान्तम-ग्नीत्सोमं भक्षयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
अन्ववसृजेदनुप्राप्य सृष्टिं वारयेत्। अशान्तमनिष्टकरम्।
अग्नीन्नेष्ट्रोरध्वर्योः प्रैषमन्त्रमुत्पादयति —
“अग्नीन्नेष्टुरुपस्थमा सीद नेष्टः पत्नीमुदानयेत्याहाग्नीदेव नेष्टरि रेतो दधाति नेष्टा पत्नियाम्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
हे आग्नीध्र नेष्टुः समीपमागत्योपविश। हे नेष्टः पत्नीमुत्थाप्येहाऽऽनय। अनेन प्रैषद्वयेन रेतः प्रजोत्पादनसामर्थ्योपेतं स्थापितं भवति।
नेष्टुकारयितृकमुद्गातृकर्तृकं पत्नीविषयं दर्शनं विधत्ते —
“उद्गात्रा सं ख्यापयति प्रजापतिर्वा एष यदुद्गाता प्रजानां प्रजननाय” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
पत्नीकर्तृकं पन्नेजनीसंज्ञकजलस्य प्रवर्तनं विधत्ते —
“उप उप प्र वर्तयति रेत एव तत्सिञ्चति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
प्रवर्तनाय तज्जलप्रक्षेपस्य स्थानं विधत्ते –
“ऊर्णोप प्र वर्तयत्यूरुणा हि रेतः सिच्यते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ८) इति।
ऊरुप्रदेशे वस्त्रापनयनं विधत्ते —
“नग्नंकृत्योरुमुप प्र वर्तयति यदा हि नग्न ऊरुर्भवत्यथ मिथुनी भवतोऽथ रेतः सिच्यतेऽथ प्रजाः प्र जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. ४अ. ८) इति।

[[519]]

Page No. ५१९
प्रपा. ४ अनु. २८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“द्विदेवशेष आदित्यस्थाल्या आग्रयणाभिधाम्।
स्थालीं प्राप्तस्ततः पात्नीवतस्य ग्रहणे सति॥
तद्भक्षणे द्विद्वाः किं सार्धं पात्नीवतेन ते।
उपलक्ष्या न वा पूर्वन्यायेनास्तूपलक्षणम्॥
अन्य आग्रयणात्पात्नीवतो नैतस्य विद्यते।
आकाङ्क्षा पूर्वदेवेषु पत्नीवानेव लक्ष्यते” इति।
ऐन्द्रवायवादयो द्विदेवत्याः। तेषां शेष आदित्यस्थालीमागच्छति। पुनरपि तस्याः स्थाल्या आग्रयणस्थालीमागच्छति। तस्या आग्रयणस्थाल्याः पात्नीवतो गृह्यते। तस्य पात्नीवतस्य भक्षण इन्द्रवायवादय उपलक्षणीयाः। पूर्वाधिकरणे यथा मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्र उपलक्षितस्तद्वदिति प्राप्ते ब्रूमः – “यदुपांशु-पात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णाति” इत्याग्रयणपात्रस्यापादानत्वश्रवणात्ततो निःसृतस्य सोमरसस्य तत्संबन्धेऽपेते सति पश्चात्पत्नीवद्देवतायै ग्रहणं भवति। तथा सत्यत्यन्तभिन्नस्य पात्नीवतस्य पूर्वदेवेष्वाकाङ्क्षा नास्ति। पूर्वाधिकरणो-क्तस्तु पुनरभ्युन्नतिः सोम ऐन्द्रशेषेण संसृष्टः। तस्य संसृष्टस्य भक्षणे मित्राव-रुणादीनामिवेन्द्रस्यापि संबन्धो नापैतीति वैषम्यम्। तस्मात्पात्नीवतभक्षण इन्द्रवाय्वादयो नोपलक्षणीयाः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“सह पत्नीवता त्वष्टा तद्ग्रहे लक्ष्यते न वा।
सह त्वष्ठ्रा पिबेत्युक्तेर्देवत्वात्सोऽपि लक्ष्येत॥
सहत्वमात्रं त्वष्टुः स्यान्न पातृत्वमशब्दनात्।
चोदनाया अभावाच्च न देवोऽतो न लक्ष्यते”इति।
तस्मिन्नेव पात्नीवतग्रहे शेषभक्षणमन्त्रे पत्नीवता सह त्वष्टाऽप्युपलक्षणीयः कुतः। त्वष्टुरपि तद्देवत्वात्। तच्च होममन्त्रादवगतम्। “अग्ना३ इ पत्नीवा३: सजूर्देवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब स्वाहा” इत्यास्मिन्मन्त्रे पत्नीवन्तमग्निं प्लुतान्तेन पदेन संवोद्य त्वष्ट्रा देवेन सह पिबेत्यभिधानात्पातृत्वेन पत्नीवत इव त्वष्टुस्तद्देवत्वम्।

[[520]]

Page No. ५२०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
ततः पत्नीवत्त्वष्टृपीतस्येत्युपलक्षणमिति प्राप्ते ब्रूमः पानकाले सहावस्थानमात्रं त्वष्टुः सजूरित्यनेन पदेन प्रतीयते न तु पातृत्वम् असंबोधितस्य त्वष्टुः पिबेत्यनेन शब्देन सामानाधिकरण्याभावात्। न च पातृसहभावमात्रेण पातृत्वं, “सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी” इत्यत्र पुत्राणां वोढृत्वादर्शनात्। आस्तां मन्त्रः, विधिबलात्त्वष्टुर्देवत्वमिति चेन्न। “पात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णाति” इत्यत्र त्वष्टुरप्रतीतेः। तस्माददेवत्वात्तवष्टा नोपलक्षणीयः।
(तत्रैवान्यच्चिन्तितम्
“पत्नीवन्तस्त्रयस्त्रिंशद्देवास्तान्मादयेत्यमी।
लक्ष्या न वा याज्ययोक्तेर्देवत्वादुपलक्षणम्॥
एकोऽग्निर्यजमानेन मादितोऽन्ये तु वह्निना।
अतोरग्नेरेव देवत्वान्नान्येषामुपलक्षणम्॥
तस्यैव पात्नीवतग्रहस्य याज्यायामग्निं संबोद्य पत्नीवन्नामधारिणस्त्रयस्त्रिंशद्दे-वान्मादयेत्यभिधीयते – “पत्नीवतस्त्रिंशतं त्रींश्च देवानुष्वधमावह मादयस्व” इति। अनुष्वधमनुप्रदानम्। अत्र हूयमानेन सोमरसेन मादनीयत्वात्त्रयस्त्रिंशतां तद्देवत्वम्। अतस्तेऽपि भक्षणे लक्षणीया इति चेत्, न। यजमानेन मादनीयस्याग्नेरेव तद्देवत्वात्। त्रयस्त्रिंशद्देवास्तु वह्निना माद्यन्त इति न तेषामत्र देवत्वम्। तस्मान्नोपलक्षणम्)॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
सप्तविंशोऽनुवाकः॥२७॥
–––––

२८

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टाविंशोऽनुवाकः)।
हरि॑रसि हारियोज॒नो हर्योः॑ स्था॒ता वज्र॑स्य
भ॒र्ता पृश्नेः॑ प्रे॒ता तस्य॑ ते देव सोमे॒ष्टय॑जुषः
स्तु॒तस्तो॑मस्य श॒स्तोक्थ॑स्य॒ हरि॑वन्तं॒ ग्रहं॑
गृह्णामि ह॒रीः स्थ॒ हर्यो॑र्धा॒नाः स॒हसो॑मा॒ इन्द्रा॑य॒
स्वाहा॑ (१)।

[[521]]

Page No. ५२१
प्रपा. ४ अनु. २८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
( हरिः॒ षड्विꣳ॑शतिः )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमष्टके
चतुर्थप्रपाठकेऽष्टाविंशोऽनुवाकः॥२८॥
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽष्टाविंशोऽनुवाकः)।
कल्पः – “परिधिषु प्रहृतेषून्नेता हारियोजनं गृह्णाति उपयामगृहीतोऽसि हरि-रसीति द्रोणकलशेन सर्वमाग्रयणं गृहीत्वा न सादयति बह्वीभिर्धानाभिः श्रीत्वा हरीः स्थ हर्योर्धाना इति वषट्कृतानुवषट्कृते हुत्वा हरति भक्षम्”इति।
पाठस्तु —
हरिरसीति। हे सोम त्वं हरिरसि हरितवर्णोऽसि। हरितमश्वं युनक्तीति हरियोजन इन्द्रस्तस्य संबन्धी हारियोजनः। इन्द्रदेवताक इत्यर्थः। हर्योरश्वयोः स्थाता हरिभ्यामश्वाभ्यां युक्ते रथे तिष्टतीत्यर्थः। यद्यपीन्द्र एव रथे तिष्ठति तथाऽपि तदीयत्वात्सोमोऽपि तिष्ठतीत्युपचर्यते। इन्द्रेण पेयत्वादिन्द्राभेदेन वज्रस्य पोषकः। पृश्निरन्नं तस्य प्रेता यागसाधनद्वारेण प्रेरयिता। हे सोम देव तस्य ते तादृशस्य तव संबन्धिनं ग्रहं गृह्णामि। कीदृशम्। हरिवन्तमिन्द्रदेवताकम्। कीदृशस्य। इष्टयजुषः। इषं यज्ञसाधनत्वेन प्रयुक्तं ग्रहणसादनादिमन्त्ररूपं यजुर्यस्य सोऽयमिष्टयजुः। स्तुतास्त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशैकविंशनामकाः स्तोमा यस्यासौ स्तुतस्तोमः। शस्तानि उक्थानि प्रउगाज्यनिष्केवल्यमरुत्वतीयवैश्वदेवाग्निमारुतनामकानि शस्त्राणि यस्यासौ शस्तोक्थः। भृष्टास्तण्डुला धानाः। हे धाना यूयं हर्योरिन्द्ररथवाहकाश्वयोः सम्बन्धित्वेन हरीर्हरिशब्दार्थेन रूढाः स्थ। सोमेन मिश्रितत्वात्सहसोमाः स्थ। तादृशमिदं हविरिन्द्राय स्वाहा हुतमस्तु।
हारियोजनग्रहविधिमर्थवादेनोन्नयति —
“इन्द्रो वृत्रमहन्तस्य शीर्षकपालमुदौब्जत्स द्रोणकलशोऽभवत्तस्मात्सोमः सम-स्रवत्स हारियोजनोऽभवत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
उदौब्जदुत्तानमभवत्। तस्माद्वृत्रशिरसो निष्पन्नाद्द्रोणकलशात्सृतः सोमरसो हारियोजनोऽभवत्। तस्माद्द्रोणकलशेन हारियोजनं गृह्णीयात्।
धानामेलनं विधत्ते —
“तं व्यचिकित्सज्जुहवानी३ मा हौषा३मिति सोऽमन्यत यद्धोष्याम्यामꣳ

[[522]]

Page No. ५२२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
होष्यामि यन्न होष्यामि यज्ञवेशसं करिष्यामीति तमध्रियत होतुꣳ सोऽग्निरब्र-वीन्न मय्यामꣳ होष्यसीति तं धानाभिरश्रीणात्तꣳ शृतं भूतमजुहोद्यद्धानाभिर्हारि योजनꣳ श्रीणाति शृतत्वाय शृतमेवैनं भूतं जुहोति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
तं हारियोजनं ग्रहं प्रति। आममपक्वम्। यज्ञवेशसं यज्ञविघातम्। स इन्द्रस्तं ग्रहं होतुमध्रियत निश्चयमकरोत्। न होष्यसि मा हौषीः। शृतं भूतं पक्वं जातम्।
धानानां बाहुल्यं विधत्ते —
“बह्वीभिः श्रीणात्येतावतीभिरेवास्यमुष्मिँल्लोके कामदुघा भवन्त्यथो खल्वा-हुरेता वा इन्द्रस्य पृश्नयः कामदुघा यद्धारियोजनीरिति तस्माद्बह्वीभिः श्रीणी-यात्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
संख्यया यावत्यो धानास्तावत्यो यजमानस्य स्वर्गे कामधेनवो भवन्ति। किंच हारियोजनीर्धाना इन्द्रस्य कामधेनवः। पृश्नयोऽल्पतनवः।
सवनीयस्य पशोः परिधिषु प्रहृतेषु हारियोजनकाल इत्येतद्विधत्ते —
“ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ तयोः परिधय आधनं यदप्रहृत्य परि-धीञ्जुहुयादन्तराधानाभ्यां घासं प्र यच्छेत्प्रहृत्य परिधीञ्जुहोति निराधानाभ्यामेव घासं प्र यच्छति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
ऋक्सामवेदात्मकाविन्द्रस्याश्वौ। तावप्यत्र सोमं पिबतः। अत एव हर्योर्धाना इत्युक्तम्। सवनीयपश्वङ्गभूता ये परिधयोऽग्निं परित आवृत्य तिष्ठन्ति ते तयो-रश्वयोराधानम्। आधीयते मुखे प्रक्षिप्यतेऽश्वं नियन्तुमित्याधानं खलीनम्। मुखस्यान्तः स्थितमाधानं ययोरश्वयोस्ताभ्यामन्तराधानाभ्याम्। परिधिप्रहरणादूर्ध्वं होमे निराधानत्वात्सुखेनैव घासमत्तुं शक्यते।
नात्रार्ध्वोहोमः किंतून्नेतुरित्यमुमर्थं विधत्ते —
“उन्नेता जुहोति यातयामेव ह्येतर्ह्यध्वर्यु स्वगाकृतो यदध्वर्युर्जुहुयाद्यथा विमुक्तं पुनर्युनक्ति तादृगेव तत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
एतस्मिन्कालेऽध्वर्युर्यस्मात्स्वगाकृतः स्वाधीनगतिः कृतः प्रधानग्रहाणां समाप्तत्वेन पारतन्त्र्याभावात्तस्मादयं गतसाररूप इव। तथा सत्यध्वर्योर्होमे विमुक्तस्य बलीवर्दस्य श्रान्तस्य पुनः शकटे योग इव भवति।

[[523]]

Page No. ५२३
प्रपा. ४ अनु. २८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
गृहीतस्य हारियोजनस्य होमात्पूर्वं शिरसि धारणं विधत्ते
“शीर्षन्नधिनिधाय जुहोति शीर्षतो हि स समभवत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
अत्र सूत्रम्–“बह्वीभिर्धानाभिः श्रीत्वा शीर्षन्नधिनिधायोपनिष्क्रम्य”
होमकालेष्वाश्रावणदेशादीषत्पुरतो वलनं कृत्वा होतव्यमिति विधत्ते —
“विक्रम्य जुहोति विक्रम्य हीन्द्रो वृत्रमहन्त्समृद्ध्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
भक्षणकाले हारियोजनधानानां मानसं चर्वणं विधत्ते —
“पशवो वै हारियोजनीर्यत्संभिन्द्यादल्पा एनं, पशवो भुञ्जन्त उप तिष्ठेरन्यन्न संभिन्द्याद्बहव एनं पशवोऽभुञ्जन्त उप तिष्ठेरन्मनसा सं बाधत उभयं करोति बहव एवैनं पशवो भुञ्जन्त उप तिष्ठन्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
पशुप्राप्तिहेतुत्वाद्धानाः पशवः। संभिन्द्याद्दन्तैः खण्डयेत्। तथा सति कतिचिदेव पशव एनं यजमानं क्षीरदानादिभिः पालयन्ति। मानसचर्वणे तु संभेदनमसंभेदनं चेत्युभयस्य कृतत्वात्पशूनां नाल्पत्वं नापि क्षीरादिराहित्यम्।
उन्नेतृहस्तगतं हुतशेषं सर्वे भक्षयितुमुन्नेतुरनुज्ञामपेक्षेरन्निति विधत्ते –
“उन्नेतर्युपहवमिच्छन्ते य एव तत्र सोमपीथस्तमेवाव रुन्धते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
सर्वभक्षितावशेषाणां द्रोणकलशगतसोमानां निनयनं विधत्ते —
“उत्तरवेद्यां नि वपति पशवो वा उत्तरवेदिः पशवो हारियोजनीः पशुष्वेव पशून्प्रति ष्ठापयन्ति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ९) इति।
ग्रहहोमे परिसमाप्ते सति ग्रहान्प्रशंसति —
“ग्रहान्वा अनु प्रजाः पशवः प्र जायन्ते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
एतदेव विस्पष्टयति —

[[524]]

Page No. ५२४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
“उपाꣳश्वन्तर्यामावजावयः शुक्रामन्थिनौ पुरुषा ऋतुग्रहानेकशफा आदित्यग्रहं गावः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
आदित्यग्रहस्य गवां च सादृश्यप्रकटनेन ग्रहमनु गवां जन्मोपपादयति —
“आदित्यग्रहो भूयिष्ठाभिग्भिर्गृह्यते तस्माद्गावः पशूनां भूयिष्ठाः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
कदा चन स्तरीरसीत्यादिका ऋचो भूयिष्ठाः।
उपांशुग्रहमनु जातानामजानां ग्रहेण सह त्रित्वसाम्यं दर्शयति —
“यत्त्रिरुपाꣳशुꣳ हस्तेन विगृह्णाति तस्माद्द्वौ त्रीनजा जनयति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
द्वौ वा त्रीन्वा न तु त्रिभ्योऽधिकमपत्यं सा सह जनयति।
यस्मादन्तर्यामग्रहे संकोचसंख्याविशेषो न श्रुतस्तस्मात्तमनु जायमानानामवीनां भूयिष्ठत्वं युगपद्युक्तनित्याह —
“अथावयो भूयसीः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
अथ कथंचिदाग्रयणसोमः क्षीयेत तदा द्रोणकलशात्तद्ग्रहणं विधत्ते —
“पिता वा एष यदाग्रयणः पुत्रः कलशो यदाग्रयण उपदस्येत्कलशाद्गृ-ह्णीयाद्यथा पिता पुत्रं क्षित उपधावति तादृगेव तत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
प्रथमोत्पन्नत्वादाग्रयणः पिता। पश्चाद्भावितया कलशः पुत्रः। क्षितः क्षीणवृत्तिः। उपधावति जीवनार्थमुपसर्पति।
कलशसोमक्षये वैपरीत्यं विधत्ते —
“यत्कलश उपदस्येदाग्रयणाद्गृह्णीयाद्यथा पुत्रः पितरं क्षित उपधावति तादृगेव तत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
कलशन्यायं ग्रहेऽपि दर्शयति —
“आत्मा वा एष यज्ञस्य यदाग्रयणो यद्ग्रहो वा कलशो वोपदस्येदाग्रय-णाद्गृह्णीयादात्मन एवाधि यज्ञं निष्करोति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
यज्ञमध्यवर्तित्वादाग्रयणो यज्ञस्याऽऽत्मा दृष्टान्तत्वेन कलशस्य पुनरुपादानम्। नष्टं यज्ञमनेन ग्रहणेनाऽऽत्मन उपरि पुनः संदधाति।

[[525]]

Page No. ५२४
प्रपा. ४ अनु. २८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
अथ स्थाल्या होमसाधनत्वाभावेन तां निन्दन्निव होमसाधनं दारुपात्रं प्रशंसति —
“अविज्ञातो वा एष गृह्यते यदाग्रयणः स्थाल्या गृह्णाति वायव्येन जुहोति तस्माद्गर्भेणाविज्ञातेन ब्रह्महा” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
आ वायो भूषेत्यादिग्रहणमन्त्रेषु यथा देवता स्वानामविशेषेण विज्ञायते न तथा ये देवा दिव्येकादश स्थेत्यत्र, नामविशेषाश्रुतेः। तस्मादविज्ञात आग्रयणः स्थाल्या मृन्मय्या गृह्णात्येव न तु जुहोति। वायव्येन तु दारुपात्रेण जुहोति। यस्माद्ये देवा इतिमन्त्रोक्ताविज्ञातनामकांस्त्रयस्त्रिंशतो देवानुद्दिश्य स्थाल्या गृहीतः सोमो ग्रहणमात्रेण तद्देवतातृप्तावपि होमाभावत्परित्यक्त इव तस्माल्लोकेऽप्यविज्ञातेन गर्भेण ब्रह्महा भवति। प्रोषिते भर्तरि जारजन्यो गर्भो भर्तारं प्रत्यविज्ञातस्तेन गर्भेणोत्पन्नं ब्रह्म जहाति परित्यजतीति ब्रह्महा। अविज्ञातयोर्गर्भाग्रयणयोः परित्यागस्तुल्यः। तं च स्थालीगतं सोमं पुनर्दारुमयेऽन्तर्यामपात्रे सवित्रर्थं गृहीत्वा जुहोति। ततो दारुपात्रं प्रशस्तम्।
प्रकारान्तरेण दारुपात्राणि प्रशंसति —
“अवभृथमव यन्ति परा स्थालीरस्यन्त्युद्वायव्यानि हरन्ति तस्मात्स्त्रियं जातां पराऽस्यन्त्युत्पुमाꣳसꣳ हरति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
यदाऽवभृथं गच्छन्ति तदानीमाग्रयणोक्थ्यध्रुवादित्यस्थालीश्चतस्रो वेद्यामेव परास्यन्ति परित्यजन्ति। वायव्यानि दारुपात्राण्युद्धरन्त्यवभृथदेशे नयन्ति। तस्मात्स्थालीवल्लोकेऽपि स्त्रियं दुहितरं विवाहेन वरकुले परित्यजन्ति। पुमांसं वायव्यवदुद्धरन्ति सम्यक्पोषयन्ति।
पुरोरुचं ग्रहणं सादनं च क्रमेण प्रशंसति —
“यत्पुरोरुचमाह यथा वस्यस आहरति तादृगेव तद्यद्ग्रहं गृह्णाति यथा वस्यस आहृत्य प्राऽऽह तादृगेव तद्यत्सादयति यथा वस्यस उपनिधायापक्रामति तादृगेव तत्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
उपयामगृहीतोऽसीत्येतस्मात्पूर्वं पठ्यमानत्वादा वायो भूषेत्यादिका पुरोरुक्। वस्यसे वसुमत्तमाय राजामात्यादिकाय। यथा लोके धनिकायोपायनमाहृत्यैतदेव ममेत्युक्त्वा पुरतो निधाय गच्छन्ति तथा पुरोरुगादित्रयं द्रष्टव्यम्।
यजुःसामनी निन्दन्निव पुरोरुचं प्रशंसति —

[[526]]

Page No. ५२६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
“यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्यदृचा तद्दृढं पुरस्तादुपयामा यजुषा गृह्यन्त उपरिष्टादुपयामा ऋचा यज्ञस्य धृत्यै” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
यज्ञसंबन्धि यदङ्गं यजुःसामभ्यां क्रियते तद्धि शिथिलमिव। वेदेषु सर्वत्र विश्वासाय तदेतदृचाऽभ्युक्तमित्यृच एवोदाहरणात्। उपयामगृहीतोऽस्यन्तर्यच्छ मघवन्नित्यादिमन्त्रैर्गृह्यमाणाः पुरस्तादुपयामाः। आ वायो भूषेत्यादिभिस्तूपरिष्टादुपयामाः। तत्र यजुषो दार्ढ्यार्थमुपयामपूर्वत्वम्। ऋचस्तु स्वयमेव दृढत्वान्न तत्पूर्वत्वम्। तदुभयं यज्ञस्य धृत्यै भवति।
सोमपात्राणि प्रशंसितुं द्वेधा विभजति —
“प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
कानिचित्पात्राणि प्रकर्षेण युज्यन्तेऽनुष्ठीयन्ते पुनरावर्त्यन्त इत्यर्थः। यथा - उपांश्वन्तर्यामपात्रयोः प्रातःसवने प्रयुक्तयोः पुनस्तृतीयसवनेऽपि प्रयोगः। “यदुपाꣳशुपात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णाति” “अन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्र-यणाद्गृह्णाति” इत्याम्नातत्वात्। अन्यानि तु नाऽऽवर्त्यन्ते किंतु सकृदेवा-नुष्ठीयन्ते। तद्यथा — द्विदेवत्यग्रहादीनि तेषु सकृदनुष्ठितेषु स्वर्गजयः।
आवृत्तेस्त्वेतल्लोकजय इति प्रशंसति —
“यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्तेऽमुमेव तैर्लोकमभि जयति पराङिव ह्यसौ लोको यानि पुनः प्रयुज्यन्त इममेव तैर्लोकमभि जयति पुनः पुनरिव ह्ययं लोकः” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
पराचीनान्यनिवृत्तानि। स्वर्गः पराङिवानावृत्त इव। स्वर्गे स्थितस्यापि पुनर्जन्मान्तरेऽपि स्वर्गं प्राप्तुमुद्योगासंभवात्। मनुष्यलोके स्थितस्य पुनरेतदर्थ-मुद्यमोऽस्तीति तस्य पौनःपुन्यम्।
प्रकारान्तरेण प्रशंसति —
“प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्ते तान्यन्वोषधयः परा भवन्ति यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्यन्वोषधयः पुनरा भवति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. १०) इति।
फलपाके विनाशः पराभवः। संवत्सरान्ते तदुत्पक्तिः पुनराभवनम्।

[[527]]

Page No. ५२७
प्रपा. ४ अनु. २८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
प्रकारान्तरेण प्रशंसति —
“प्रान्यानि पात्राणि युज्यन्ते नान्यानि यानि पराचीनानि प्रयुज्यन्ते तान्यन्वारण्याः पशवोऽरण्यमप यन्ति यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्यनु ग्राम्याः पशवो ग्राममुपावयन्ति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ११) इति।
आरण्या व्याघ्रादयोऽरण्यमेवो(वा)पयन्ति न कदाचिदपि ग्रामम्। ग्राम्यास्तु गवादयस्तृणमत्तुमरण्यं गत्वा पुनर्ग्रामं प्रत्यागच्छन्ति।
शस्त्रं प्रशंसति —
“यो वै ग्रहाणां निदानं वेद निदानवान्भवत्याज्यमित्युक्थं तद्वै ग्रहाणां निदानं यदुपाꣳशु शꣳसति तदुपाꣳश्वन्तयार्मयोर्यदुच्चैस्तदितरेषां ग्रहाणामेतद्वै ग्रहाणां निदानं य एवं वेद निदानवान्भवति” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ११) इति।
आज्यमित्युक्थमाज्यप्रउगादिनामकं शस्त्रं, प्रशंसाद्वारा ग्रहानुष्ठानप्रयोजक-त्वाद्ग्रहाणां निदानं मूलकारणम्। तदेतद्यो वेद स निदानवांश्चिरजीविभिर्मा-तापितृस्वामिभिः संयुक्तो भवति। शस्त्रेष्वषि यदुपांशु शस्यते तद्द्वयोर्ग्रहयो-र्निदानं, यदुच्चैस्तदितरेषां सर्वेषामित्येवं विशेषं जानतोऽपि तदेव फलम्।
स्थालीवायव्यरूपं द्वंद्वं प्रशंसति —
“यो वै ग्रहाणां मिथुनं वेद प्र प्रजया पशुभिर्मिथुनैर्जायते स्थालीभिरन्ये ग्रहा गृह्यन्ते वायव्यैरन्य एतद्वै ग्रहाणां मिथुनं य एवं वेद प्र प्रजया पशुभिर्मिथुनैर्जायते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ११) इति।
आग्रयणोक्थ्यादिग्रहाः स्त्रीरूपाभिर्मृन्मयस्थालीभिर्गृह्यन्ते। उपांश्वन्तर्यामा-दिग्रहास्तु पुरुषरूपैर्वायव्यैः। वेदने तु मनुष्यमिथुनैः पशुमिथुनैश्च प्रजायते युक्तो भवति। य एवं वेदेति पुनरभिधानमुपसंहारार्थम्।
“इन्द्रस्त्वष्टुः सोममभीषहाऽपिबत्स विष्वङ्व्यार्च्छत्स आत्मन्नारमणं नाविन्दत्स एताननुसवनं पुरोडाशानपश्यत्तान्निरवपत्तैर्वै स आत्मन्नारमणमकुरुत तस्माद-नुसवनं पुरोडाशा निरुप्यन्ते तस्मादनुसवनं पुरोडाशानां प्राश्नीयादात्मन्नेवाऽऽरमणं कुरुते नैनꣳ सोमोऽति पवते” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ११) इति।

[[528]]

Page No. ५२८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(हारियोजनग्रहाभिधानम्)
इन्द्रेण विश्वरूपाभिधे त्वष्टुः पुत्रे हते सति कुपितस्त्वष्टा विनेन्द्रं सोमयागं कर्तुं प्रवृत्तस्तदानीमिन्द्रोऽभीषहा बलादेवापिबत्। स इन्द्रः सहसा पीतस्य सोमस्योदरमध्य इतस्ततो विधावनाद्व्यर्च्छद्विविर्धार्तिमाप्नोत्। तेनाऽऽर्तः स इन्द्रः स्वात्मनि सुखं नालभत। ततस्त्रिष्वपि सवनेषु सवनीयपुरोडाशैः सुखं प्राप्तवान्। तस्मात्पुरोडाशान्निरुप्य तच्छेषभक्षणेन सुखं भवति। सोमश्चैनं नातिपवते नेतस्ततः संचारेण बाधते।
तेषु सवनीयपुरोडाशेषु पञ्चद्रव्यविधिमर्थवादेनोन्नयति —
“ब्रह्मवादिनो वदन्ति नर्चा न यजुषा पङ्क्तिराप्यतेऽथ किं यज्ञस्य पाङ्क्तत्वमिति धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्या तेन पङ्क्तिराप्यते तद्यज्ञस्य पाङ्क्तत्वम्” (सं. का. ६ प्र. ५ अ. ११) इति।
पञ्चाक्षरा पङ्क्तिरित्याम्नानात्पञ्चसंख्यायोगेन पाङ्क्तत्वं वक्तव्यम्। ऋचो यजुषो वा नास्ति काचिन्नियता पञ्चसंख्या। न च मा भूत्पाङ्क्तत्वमिति वाच्यम्। पाङ्क्तो यज्ञ इति सर्वत्रोद्घोषणात्। अतः किं पाङ्क्तत्वमिति प्रश्नः। धानादिद्रव्येषु नियतया पञ्चसंख्यया पाङ्क्तत्वामित्युक्तरम्। (भृ) ष्टा यवा धानाः। आज्यसंयुक्ताः सक्तवः करम्भः। व्रीहिजन्या लाजाः परिवापः। पिष्टविकारःपुरोडाशः। क्षीरविकारः पयस्या।
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम् —
“किं स्याच्चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम्।
सर्वेषां वाऽग्रिमस्तेषां पूर्ववाक्येन(ण) संनिधेः॥
लिप्सन्ते सर्व एवेति हारियोजनवाक्यतः।
ग्रावस्तुतोऽप्यस्ति भक्षश्चमसित्वमकारणम्” इति।
हरिरसि हारियोजन इत्यनेन मन्त्रेण गृह्यमाणो ग्रहो हारियोजनः। होतृ-ब्रह्मादयश्चमसिनः। यस्तु चतुर्णां होतॄणां मध्ये चतुर्थो ग्रावस्तुन्नामकोऽस्ति नासौ चमसी। तत्र चमसिनामेव हारियोजनभक्षणम्। कुतः। यथाचमसमन्यां श्चमसांश्चमसिनो भक्षयन्ति, अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्त इत्यत्र पूर्ववाक्ये चमसिनां संनिहितत्वेनोत्तरवाक्ये सर्वशब्देन तेषामेवाभिधातव्यत्वात्।

[[529]]

Page No. ५२९
प्रपा. ४ अनु. ३० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)
अतो नास्ति ग्रावस्तुतस्तत्र भक्ष इति प्राप्ते ब्रूमः - अथशब्देनैवकारेण च चमसिमात्रशङ्कामपोह्य वाक्येन विहितस्य सर्वभक्षणस्य संनिधिमात्रेण संकोचायोगादस्ति ग्रावस्तुतोऽपि भक्षः। तस्माच्चमसित्वं च भक्षणे कारणम्।.
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽ–
ष्टाविंशोऽनुवाकः॥२८॥
–––––

२९

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकोनत्रिंशोऽनुवाकः)।
अग्न॒ आयूꣳ॑षि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च
नः। आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्। उ॒पा॒या॒मगृ॑ही
तोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा॒ तेज॑स्वत ए॒ष ते॒ योनि॑र॒ग्नये॑
त्वा॒ तेज॑स्वते (१)॥
(अग्ने॒ त्रयो॑विꣳशतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठक एकोनत्रिंशोऽनुवाकः॥२९॥
––––

३०

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः)।
उ॒त्तिष्ठ॒न्नोज॑सा स॒ह पी॒त्वा शिप्रे॑ अवेपयः।
सोम॑मिन्द्र च॒मू सुतम्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसी-
न्द्रा॑य त्वौज॑स्वत ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य॒ त्वौज॑-
स्वते (१)॥
(उ॒त्तिष्ठ॒न्नेक॑विꣳशतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके त्रिंशोऽनुवाकः॥३०॥

[[530]]

Page No. ५३०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)

३१

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके एकत्रिंशोऽनुवाकः)।
त॒रणि॑र्वि॒श्वद॑र्शतो ज्योति॒ष्कृद॑सि सूर्य।
विश्व॒मा भा॑सि रोच॒नम्। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒
सूर्या॑य त्वा॒ भ्राज॑स्वत ए॒ष ते॒ योनिः॒ सूर्या॑य
त्वा॒ भ्राज॑स्वते (१)॥
त॒रणि॑र्विꣳश॒तिः।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठक एकत्रिंशोऽनुवाकः॥३१॥
–––

३२

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः)।
आ प्या॑यस्व मदिन्तम॒ सोम॒ विश्वा॑भिरू॒-
तिभिः॑। भवा॑ नः स॒प्रथ॑स्तमः (१)॥
आ नव॑।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके द्वात्रिंशोऽनुवाकः॥३२॥
–––

३३

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः)।
ई॒युष्टे ये पूर्व॑तरा॒मप॑श्यन्व्यु॒च्छन्ती॑मु॒षसं॒
मर्त्या॑सः। अ॒स्माभि॑रू॒ नु प्र॑ति॒चक्ष्या॑ऽभू॒दो ते
य॑न्ति॒ ये अ॑प॒रीषु॒ पश्या॑न् (१)।
ईयुरेकान्नविꣳ॑श॒तिः।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः॥३३॥

[[531]]

Page No. ५३१
प्रपा. ४ अनु. ३५ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)

३४

(अथ प्रथमष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः)।
ज्योति॑ष्मतीं त्वा सादयामि ज्योति॒ष्कृतं॑
त्वा सादयामि ज्योति॒र्विदं॑ त्वा सादयामि॒
भास्व॑तीं त्वा सादयामि॒ ज्वल॑न्तीं त्वा साद-
यामि मल्मला॒भ॑वन्तिं त्वा सादयामि॒ दीप्य॑-
मानां त्वा सादयामि॒ रोच॑मानां त्वा सादया॒-
म्यज॑स्रां त्वा सादयामि बृ॒हज्ज्यो॑तिषं त्वा
सादयामि बो॒धय॑न्तीं त्वा सादयामि॒ जाग्र॑तीं
त्वा सादयामि (१)॥
ज्योति॑ष्मती॒ꣳ॑ षट्त्रिꣳ॑शत्।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमष्टके
चतुर्थप्रपाठके चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः॥३४॥
अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः।
प्र॒या॒साय॒ स्वाहा॑ऽऽया॒साय॒ स्वाहा॑ विया॒-
साय॒ स्वाहा॑ संया॒साय॒ स्वाहो॑द्या॒साय॒ स्वाहा॑ऽ-
वया॒साय॒ स्वाहा॑ शु॒चे स्वाहा॒ शोका॑य॒ स्वाहा॑
तप्य॒त्वै स्वाहा॒ तप॑ते॒ स्वाहा॑ ब्रह्मह॒त्यायै॒ स्वाहा॒
सर्व॑स्मै॒ स्वाहा॑ (१)॥
प्र॒या॒साय॒ चतु॑र्विꣳशतिः।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः॥३५॥

३५

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके षट्त्रिंशोऽनुवाकः)।
चि॒तꣳ सं॑ता॒नेन॑ भ॒वं य॒क्ना रु॒द्रं तनि॑म्ना

[[532]]

Page No. ५३२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)
पशु॒पतिꣳ॑ स्थूलहृद॒येना॒ग्निꣳ हृद॑येन रु॒द्रं लोहि॑-
तेन श॒र्वं मत॑स्नाभ्यां महादे॒वम॒न्तःपा॑र्श्वेनौ
षिष्ठ॒हनꣳ॑ शिङ्गीको॒श्या॑भ्याम् (१)॥
चि॒त्तम॒ष्टाद॑श।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके षट्त्रिंशोऽनुवाकः॥३६॥

३६

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः)।
आ ति॑ष्ठ वृत्रह॒न्रथं॑ यु॒क्ता ते॒ ब्रह्म॑णा॒ हरी॑।
अ॒र्वा॒चीन॒ꣳ सु ते॒ मनो॒ ग्रावा॑ कृणोतु व॒ग्नुना॑।
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒
योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑ (१)॥
आ ति॑ष्ठ॒ षड्विꣳ॑शतिः।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः॥३७॥(३१)

३७

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः)।
इन्द्र॒मिद्धरी॑ वह॒तोऽप्र॑तिधृष्टशवस॒मृषी॑णां
स्तु॒तीरुप॑ य॒ज्ञं च॒ मानु॑षाणाम्। उ॒प॒या॒मगृ॑ही-
तो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य
त्वा षोड॒शिने॑ (१)।
इन्द्रं॒ त्रयो॑विꣳशतिः।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठकेऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः॥३८॥ (३२)

[[533]]

Page No. ५३३
प्रपा. ४ अनु. ४१ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)

३८

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठक एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः)।
असा॑वि॒ सोम॑ इन्द्र ते॒ शवि॑ष्ठ धृष्ण॒वा
ग॑हि। आ त्वा॑ पृणक्त्विन्द्रि॒यꣳ रजः॒ सूर्यं॒ न
र॒श्मिभिः॑। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा
षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑
(१)॥
(असा॑वि स॒प्त॑विꣳ॑शतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके चतुर्थ-
प्रपाठक एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः॥३९॥ (३३)।

३९

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चत्वारिंशोऽनुवाकः)
सर्व॑स्य प्रति॒शीव॑री॒ भूमि॑स्त्वो॒पस्थ॒ आऽ-
धि॑त। स्यो॒नाऽस्मै॑ सु॒षदा॑ भव॒ यच्छा॑स्मै॒
शर्म॑ स॒प्रथाः॑। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसीन्द्रा॑य त्वा
षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑ (१)॥
(सर्व॑स्य॒ षड्विꣳ॑शतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके चतुर्थ-
प्रपाठक चत्वारिंशोऽनुवाकः॥४०॥ (३४)।

४०

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके एकचत्वारिंशोऽनुवाकः)
म॒हाꣳ इन्द्रो॒ वज्र॑बाहुः षोड॒शी शर्म
यच्छतु। स्व॒स्ति नो॑ म॒घवा॑ करोतु॒ हन्तु॑
पा॒प्मानं॒ यो॑ऽस्मान्द्वेष्ठि॑। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसी-
न्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा
षोड॒शिने॑ (१)॥

[[534]]

Page No. ५३४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)
(म॒हान्षड्विꣳ॑शतिः)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके चतुर्थ-
प्रपाठक एकचत्वारिंशोऽनुवाकः॥४१॥ (३५)।

४१

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः)
स॒जोषा॑ इन्द्र॒ सग॑णो म॒रुद्भिः॒ सोमं॑ पिब
वृत्रहञ्छूर वि॒द्वान्। ज॒हि शत्रू॒ꣳरप॒ मृधो॑
नुद॒स्वाथाभ॑यं कृणुहि वि॒श्वतो॑ नः। उ॒प॒या॒-
मगृ॑हीतोऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒-
रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑ (१)॥
(स॒जोषा॑स्त्रि॒ꣳशत्)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमष्टके चतुर्थ-
प्रपाठक द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः॥४२॥ (३६)।

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशत्रिंशैकत्रिंशद्वात्रिंशत्रयस्त्रिंशचतु–
स्त्रिंशपञ्चत्रिंशषट्त्रिंशानुवाकाः)
कल्पः -त्रीनग्निष्टोमेऽतिग्राह्यान्गृह्णात्याग्नेयमैन्द्रं सौर्यमित्यग्न आयूꣳष्युत्ति-ष्ठंस्तरणिरिति ग्रहणसादनाः- इति।
प्रथममन्त्रपाठस्तु —
अग्न इति। हेऽग्ने त्वं भक्तानामायूंषि पवसे शोधयसि वर्धयसीत्यर्थः। अस्माकमिषमन्नमूर्जं बलमासुव प्रयच्छ। दुच्छुनां वैरिसेनामारे दूरं यथा स्या-त्तथा बाधस्व। स्पष्टमन्यत्।
द्वितीयमन्त्रपाठस्तु —
उत्तिष्ठन्निति। हे इन्द्र सुतं सोमं पीत्वौजसा बलेन सहोत्तिष्ठंश्चमू भक्षणक-रणभूते शिप्रे हनू अवेपयश्चालय। तच्चालनलिङ्गेन तुष्टमात्मानमस्माकं दर्शये-त्यर्थः। स्पष्टमन्यत्।

[[535]]

Page No. ५३५
प्रपा. ४ अनु. ४२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)
तृतीयमन्त्रपाठस्तु तरणिरित्यादिरारण्यके समाम्नातत्वान्नात्र व्याख्येयः।
कल्पः-आग्रयणग्रहं गृहीत्वाऽथ षोडशिनं गृह्णामीति परिमृज्याऽऽसाद-यति एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिन इतिः- इति।
पाठस्तु -
आ तिष्ठेति। हे वृत्रहन्निन्द्र तव हरी अश्वौ ब्रह्मणा मन्त्रेण युक्ता रथयोजितौ। अतो रथमातिष्ठाऽऽरोह। अयं ग्रावा वग्नुना वचनेनाभिषवध्वनिना त्वन्मनोऽऽभिषुते सोमेऽर्वाचीनमभिमुखं करोतु। षोडशसंख्यापूरकं स्तोत्रं च यस्येन्द्रस्यास्त्यसौ षोडशी। स्पष्टमन्यत्।
अस्मिन्नेव ग्रहे पञ्च मन्त्रा विकल्पन्ते। तत्र प्रथमः-
इन्द्रमिदिति। ऋषीणां मन्त्राणां स्तुतीश्च मानुषाणां यज्ञं चोपेत्याप्रतिधृष्ट-शवसं केनाप्यतिरस्कृतबलमिन्द्रमेव हरी रथेन वहतः।
अथ द्वितीयः -
असावीति। हे शविष्ठातिशयेन बलवन्निन्द्र ते त्वदर्थं सोमोऽसावि सुतः। हे धृष्णो धाष्टर्ययुक्ताऽऽगह्यागच्छ। इन्द्रियशक्तिस्त्वामापृणक्तु आपुरयतु। किमिव। रश्मिभिः स्वीकृतं रज उदकं सूर्यमिव। एतच्चान्यत्राऽऽम्नातम्-आपः सूर्ये समाहिताः। अभ्राण्यपः प्रपद्यन्ते- इति।
अथ तृतीयः -
सर्वस्येति। सर्वस्य भूतजातस्य प्रतिशीवर्याभिमुख्यशायिनी भूमिस्त्वामि-न्द्रोपस्थ उपरितनस्थान आधिताऽऽदधातु। हे भूमेऽस्मा इन्द्राय स्योना सुखप्रदा सुषदा शोभननिवासस्थाना च भव। अस्मै यजमानाय सप्रथा अतिविस्तृता सती शर्म सुखं प्रयच्छ।
अथ चतुर्थः -
महाꣳ इन्द्र इति। स्पष्टोऽर्थः।
अथ पञ्चमः
सजोषा इति। हे वृत्रहञ्शूरेन्द्र सजोषाः प्रीतिसहितो मरुद्भिर्युक्ततया सगणस्त्वं यजमानभक्तिं विद्वान्सोमं पिब। अस्माकं मारणोद्यताञ्शत्रून्मारय। इतरान्मृधो वैरिणोऽपनुदस्व। अनन्तरमस्माकं सर्वतो भयराहित्यं कुरु।

[[536]]

Page No. ५३६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे-
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)
अत्र विनियोगसंग्रहः -
“ऐन्द्रवायव आ वायो इन्द्र तस्म पुनग्रहः।
मैत्रावरुणकेयं वामाश्विन द्वौ विकल्पितौ॥१॥
शुक्रे मन्थिनि चैकैकः प्रागिवाऽऽग्रयणे द्वयम्।
एकैक उक्थ्यध्रुवयोश्चतुर्दश तु मन्त्रकाः॥२॥
ऋतुग्रहेषूपयामः सर्वेष्वादौ प्रयुज्यते।
ऐन्द्राग्नो वैश्वदेवश्च त्रयो मारुत्वतग्रहाः॥३॥
वैकल्पिकौ द्वौ माहेन्द्रे कदाऽऽदित्यग्रहस्तथा।
कदा दधिग्रहस्तत्र यज्ञः सोमं पुनः क्षिपेत्॥४॥
विव ग्राव्णाऽऽलोडयेद्या काम्यो दध्नः प्रतिश्रयः।
त्रयो विकल्प्याः सावित्रे वैश्वदेवे परो ह्यसौ॥५॥
पात्नीवतग्रहस्यास्य होमोऽग्ना इति मन्त्रतः।
हारियोजननाम्नस्तु हरीः स्थेति हुतिर्भवेत्॥६॥
अग्नेऽतिग्राह्य आग्नेय उत्तिष्ठन्ग्राह्य ऐन्द्रकः।
षड्विकल्प्या षोडशिनि ग्रहकाण्ड समाप्यतेः॥७॥ इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंशमारभ्य षट्त्रिंशपर्यन्ता अष्टानुवाकाः॥२९॥
३०॥ ३१॥ ३२॥ ३३॥ ३४॥ ३५॥ ३६॥
––––

४२

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः)
उदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं दे॒वं व॑हन्ति के॒तवः॑।
दृ॒शे विश्वा॑य॒ सूर्यम्। चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒द–
नी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः। आऽप्रा॒
द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष॒ꣳ सूर्य॑ आ॒त्मा जग॑त–
स्त॒स्थुष॑श्व। अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्वि–
श्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान्। यु॒यो॒ध्य॑स्मज्जु॑–

[[537]]

Page No. ५३७
प्रपा. ४ अनु. ४३ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यषोडशिग्रहाभिधानम्)
हुरा॒णमेनो॒ भूयि॑ष्ठां ते॒ नमउ॑क्तिं विधेम। दिवं॑
गच्छ॒ सुवः॑ पत रू॒पेण॑ (१) वो॒ रू॒पम॒म्यैमि॒
वय॑सा॒ वयः॑। तु॒थो वो॑ वि॒श्ववे॑दा॒ वि भ॑जतु॒
वर्षि॑ष्ठे॒ अधि॒ नाके॑। ए॒तत्ते॑ अग्ने॒ राध॒ ऐति॒ सोम॑–
च्युतं॒ तन्मि॒त्रस्य॑ प॒था न॑य॒र्तस्य॑ प॒था प्रेत॑ च॒-
न्द्रद॑क्षिणा य॒ज्ञस्य॑ प॒था सु॑वि॒ता नय॑न्तीर्ब्राह्म॒ण–
म॒द्य रा॑ध्यास॒मृषि॑मार्षे॒यं पि॑तृ॒मन्तं॑ पैतृम॒त्यꣳ
सु॒धातु॑दक्षिणं॒ वि सुवः॒ पश्य॒ व्य॑न्तरि॑क्षं॒ यत॑स्व
सद॒स्यै॑र॒स्मद्दात्रा देव॒त्रा ग॑च्छत मधु॑मतीः
प्रदा॒तार॒मा वि॑श॒तारन॑वहाया॒स्मान्दे॑व॒याने॑न
प॒थेत॑ सु॒कृतां॑ लो॒के सी॑दत॒ तन्नः॑ सꣳस्कृ॒तम्
(२)॥
(रू॒पेण॑ सद॒स्यै॑र॒ष्टाद॑श च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः॥४३॥
–––––

४३

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके सप्तत्रिंशोऽनुवाकः)।
षट्त्रिंशेऽनुवाके ग्रहाः समापिताः। सप्तत्रिंशे दक्षिणा वर्ण्यते —
कल्पः -प्रचरण्या दाक्षिणानि जुहोति हिरण्यं प्रबध्य धृतेऽवधायोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जिहोति- इति।
तत्र प्रथमा —
उदु त्यमिति। केतवो रश्मयस्त्यं जातवेदसं तमग्निसदृशं सूर्यं देवमुद्बहन्ति ऊर्ध्वदेश एव प्रापयन्ति। किमर्थम्। विश्वाय कृत्स्नस्य जगतः सूर्यं दृशे द्रष्टुम्।
अथ द्वितीया —
चित्रमिति। चित्रं रक्तश्वेतादिविविधवर्णं देवानां रश्मीनामनींक सैन्यसदृशं

[[538]]

Page No. ५३८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(दक्षिणावर्णनम्)
मण्डलमुदगादुदयं गच्छति। कीदृशम्। मित्रादिदेवोपलक्षितस्य कृत्स्नस्य प्राणिजातस्येन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच्चक्षुःस्थानीयं तन्मण्डलस्थः सूर्यो जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य चाऽऽत्मा सँल्लोकत्रयमाप्राः पूरितवान्।
कल्पः - अग्ने नयेत्याग्निध्रमेत्य जुहोति- इति।
पाठस्तु —
अग्ने नयेति। हेऽग्ने राये पारलौकिकधनप्राप्त्यर्थमस्माञ्शोभनेन मार्गेण नय। हे देव त्वं विश्वानि वयुनानि सर्वान्मार्गान्विद्वाञ्जानासि। जुहुराणं कुटिलमेनः पापमस्माद्युयोधि वियोजय। तुभ्यं भूयिष्ठां नमस्कारोक्तिं विधेम कुर्याम।
दाक्षिणहोमं विधत्ते —
-सुवर्गाय वा एतानि लोकाय हूयन्ते यद्दाक्षिणानि- (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
दक्षिणां दित्सुना होतव्यानि दाक्षिणानि।
होमाधिकरणं विधत्ते —
-द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्या आग्नीध्रे जुहोत्यन्तरिक्ष एवाऽक्रमते- (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
द्वाभ्यां वक्ष्यमाणाभ्याम्।
आग्नीध्रहोमादूर्ध्वं सदःप्रवेशं विधत्ते -
-सदोऽभ्यैति सुवर्गमेवैनां लोकं गमयति- (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
मन्त्रान्विनियुङ्क्ते —
“सौरीभ्यामृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यमुमेवैनं लोकꣳ समारोहयति नयवत्यर्चाऽऽग्नीध्रे जुहोति सुवर्गस्य लोकस्याभिनीत्यै- (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
उदु त्यं चित्रमित्येते सौर्यौ। अग्ने नय सुपथेति नयवती।
दिवमिति। कल्पः –दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्यं हुत्वोद्गृह्णाति- (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
हे हिरण्य त्वमाकाशं प्रति गच्छ, ततः स्वर्गं प्राप्नुहि।
अनेन यजमानस्य स्वर्गप्राप्तिरित्याह —

[[539]]

Page No. ५३९
प्रपा. ४ अनु. ४३ . ३७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(दक्षिणावर्णनम्)
“दिवं गच्छ सुवः पतेति हिरण्यꣳ हुत्वोद्गृह्णाति सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
यद्धिरण्यं प्रबध्य घृतेऽवहितं तद्धिरण्यं घृतहोमादूर्ध्वं हस्तेनोद्धरेत्।
कल्पः – “रूपेण वो रूपमभ्यैमीति दक्षिणा अभ्यैति” इति।
पाठस्तु —
रूपेणेति। हे दक्षिणा अनेनोद्धृतहिरण्यरूपेण वेदेर्दक्षिणभागेऽवस्थितानां युष्माकं रूपमाभिमुख्येन प्राप्नोमि। कीदृशेन हिरण्यरूपेण। वयसा कमनीयेन। कीदृशं युष्मद्रूपम्। वयः कमनीयम्।
रूपेणेत्ययं शब्दो हिरण्यपर इत्येतद्दर्शयति —
“रूपेण वो रूपमभ्यैमीत्याह रूपेण ह्यासाꣳ रूपमभ्यैति यद्धिरण्येन” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
हिरण्येन यद्रूपमभ्यैति तद्रूपेण वा रूपमिति मन्त्रेणोच्यत इत्यर्थः।
कल्पः – “तुथो वो विश्ववेदा वि भजत्विति ता यजमानश्चतुर्धा कृष्णाजिने व्युद्धृत्य चतुर्थमध्वर्युभ्यो विभजति यावदध्वर्यवे ददाति तस्यार्धं प्रतिप्रस्थात्रे तृतीयं नेष्ट्रे चतुर्थमुन्नेत्रे। एतेनेतरेषां दानमुक्तम्” इति।
पाठस्तु —
तुथ इति। हे दक्षिणा वृद्धतमे स्वर्गेऽधिरूढस्तुथनामको देवः सर्वज्ञो युष्मान्यथोचितं विभजतु।
एतमेवार्थं स्पष्टयति —
“तुथो वो विश्ववेदा वि भजत्वित्याह तुथो ह स्म वै विश्ववेदा देवानां दक्षिणा वि भजति तेनैवेना विभजति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
कल्पः – “एतत्ते अग्ने राध दक्षिणानिनयने” इति। मन्त्र इति शेषः।
पाठस्तु —
एतदिति। हेऽग्ने दक्षिणाद्रव्याणि ते राधस्तव समृद्धिकारणं सोमच्युतं सोमयागे प्राप्तमेतद्दक्षिणाद्रव्यमैत्यागच्छति। तद्द्रव्यं मित्रस्य पथा शान्तस्य तव मार्गेण नय। हे चन्द्रदक्षिणाः सुवर्णादिद्रव्यरूपा ऋतस्य सत्यस्य पथा मार्गेण प्रेत प्रकर्षेण गच्छत सत्यफलकेन देवेन यथायथं विभक्ता गच्छतेत्यर्थः। कीदृश्यश्चन्द्रदक्षिणाः। सुविता शोभनगमनयुक्तेन यज्ञस्य पथा यज्ञपुरुषस्य मार्गेण

[[540]]

Page No. ५४०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (१ प्रथमकाण्डे —
(दक्षिणावर्णनम्)
सदोगार्हपत्ययोर्मध्यवर्तिना नयन्तीर्दक्षिणदेशादुत्तरदेशे नीयमानाः। अत्र सूत्रम् “हिरण्यपाणिरग्रेण गार्हपत्यं नयति जघनेन सदोऽन्तराऽऽग्नीध्रं च सदश्च ता उदीचीः” इति।
दक्षिणाद्रव्यस्य सोमच्युतत्वं प्रशस्तमित्याह —
“एतत्ते अग्ने राध ऐति सोमच्युतमित्याह सोमच्युतꣳ ह्यस्य राध ऐति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
मित्रशब्दप्रयोजनमाह —
“तन्मित्रस्य पथा नयेत्याह शान्त्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
तुथो रुद्रोऽग्निरिति श्रुतत्वाद्रुद्रस्य पथा चेदशान्तिः स्यादतो मित्रस्येत्युच्यते। ऋतशब्दो नात्र यज्ञवाची किंतु सत्यवाचीत्याह —
“ऋतस्य पथा प्रेत चन्द्रदक्षिणा इत्याह सत्यं वा ऋतꣳ सत्येनैवैना ऋतेन वि भजति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
मुख्यस्यार्धिनस्तृतीयिनः पादिनश्चर्त्विजां यथोचितं विभजतीत्यर्थः।
दक्षिणानां सदोगार्हपत्ययोर्मध्यवर्तिना यज्ञमार्गेण गमनं प्रसिद्धमित्याह —
“यज्ञस्य पथा सुविता नयन्तीरित्याह यज्ञस्य ह्येताः पथा यन्ति यद्दक्षिणाः” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
कल्पः- “ब्राह्मणमद्य राध्यासमित्यात्रेयाय प्रथमाय हिरण्यं ददाति द्वितीयाय तृतीयाय वा तदभावे य आर्षेयः संनिहितस्तस्मै दद्यात्” इति।
त्रिविधा आत्रेयाः प्रवरे पठिता अतः प्रथमायेत्यादिविशेषणम्।
पाठस्तु —
ब्राह्माणमिति। अद्यास्मिन्यज्ञदिने ब्राह्मणमत्रिगोत्रोत्पन्नं राध्यासं हिरण्येन साधयानि तोषयाणीत्यर्थः। कीदृशम्। ऋषिं वेदार्थज्ञम्। आर्षेयं वेदार्थविदः पुत्रम्। पितृमन्तं पित्रा सम्यगनुशिष्टम्। पैतृमत्यं पितृमत्याः सम्यगनुशिष्टायाः पतिव्रतायाः पुत्रम्। शोभनो धातुः सर्वधातुभ्य उत्तमं हिरण्यं दक्षिणा यस्यासौ सुधातुदक्षिणस्तादृशम्।
ब्राह्मणादिशब्दैर्वेदशास्त्रपारंगतो विवक्षित इति दर्शयति —
“ब्राह्मणमद्य राध्यासमृषिमार्षेयमित्याहैष वै ब्राह्मण ऋषिरार्षेयो यः शुश्ररवान्तस्मादेवमाह” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।

[[541]]

Page No. ५४१
प्रपा. ४ अनु. ४३.३७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(दक्षिणावर्णनम्)
कल्पः – “सद एत्य वि सुवः पश्येत्यनुवीक्षते” इति।
एतदेवाभिप्रेत्य सदोऽभ्यैतीति पूर्वं विहितम्।
पाठस्तु —
वि सुवरिति। हे यजमान स्वर्गं विपश्यान्तरिक्षं च विपश्य। सदस्यवस्थितैर्विप्रैः सह यतस्वानुतिष्ठ।
सुव पश्येत्यस्याभिप्रायं दर्शयति —
“वि सुवः पश्य व्यन्तरिक्षमित्याह सुवर्गमेवैनं लोकं गमयति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
सदस्यैरित्यनया सहार्थे तृतीयया मित्रताऽभिहितेत्याह —
‘यतस्व सदस्यैरित्याह मित्रत्वाय’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
कल्पः-“अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छतेति नीता अनुमन्त्र्य” इति।
पाठस्तु —
अस्मद्दात्रा इति। हे दक्षिणा अस्माभिर्दत्ताः सत्यो देवेषु ऋत्विक्षु गच्छत। हे गावो मधुरक्षीरोपेताः सत्यः परलोके प्रदातारं यजमानं रूपान्तरेणऽऽविशत। अस्माननवहायापरित्यज्य देवयानेन पथेत सुकृतां मार्गेण गच्छत। गत्वा च पुण्यकृतां स्थाने सीदत। तत्स्थानं नोऽस्मदर्थं संकृतं सम्यगुपभोगयोग्यतया निष्पादितम्।
प्रदातारमाविशतेत्यस्यार्थमाह —
“अस्मद्दात्रा देवत्रा गच्छत मधुमतीः प्रदातारमा विशतेत्याह वयमिह प्रदातारः सोऽस्मानुत्र मधुमतीरा विशतेति वावैतदाह” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
प्रथमतो दातव्यं विधत्ते —
“हिरण्यं ददाति ज्योतिर्वै हिरण्यं ज्योतिरेव पुरस्ताद्धत्ते सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
तस्य प्रतिग्रहीतृसंबन्धं विधत्ते —
“अग्नीधे ददात्यग्निमुखानेवर्तून्प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।

[[542]]

Page No. ५४२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (१ प्रथमकाण्डे —
(दक्षिणावर्णनम्)
अग्नीमुखानग्निसहितानाधानकालवसन्ताद्यृतून्। अत्र सूत्रम्- “हिरण्यं पूर्ण-पात्रमुपबर्हणं सार्वसूत्रमित्यग्नीधे ददाति” इति।
ऋत्विगन्तरे दानं विधत्ते —
“ब्रह्मणे ददाति प्रसूत्यै होत्रे ददात्यात्मा वा एष यज्ञस्य यद्धोताऽऽत्मानमेव यज्ञस्य दक्षिणाभिः समर्धयति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १) इति।
प्रसूत्या अनुज्ञानाय। होतुर्बहुमन्त्रपाठेन यज्ञात्मत्वम्। एवमृत्विगन्तरे दानमुन्नेयम्।
अत्र विनियोगसंग्रहः-
“उदुत्रिभिर्दक्षिणानां होमो दिवमतो घृतात्।
हिरण्यमुद्गृह्य रूपे दक्षिणा अभिगच्छति॥१॥
तुथो वो विश्ववेदेति भिन्द्याच्चर्मणि दक्षिणाः॥
एतत्ता निनयेद्ब्राह्म हेनाऽऽत्रेयाय यच्छति॥२॥
वि सुवः सद आलोक्य ह्यस्मद्दात्राऽनुमन्त्रणम्।
सप्तत्रिंशेऽनुवाकेऽस्मिन्दश मन्त्रा उदीरिताः॥३॥ इति।
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“ऋत्विग्दानमदृष्टार्थमानत्यै वाऽग्रिमः श्रुतेः।
वैरूप्यान्नियमान्मैवं दृष्टत्वादानतेः श्रुतिः॥
भृतौ च नियमादेतददृष्टं स्याद्विरूपता।
वचनात्तेन सत्रेषु स्वामित्वान्न भृतिः क्वचित्॥ इति।
ऋग्विग्भ्यो दक्षिणां ददातीति प्रकृतौ श्रूयते। तत्किमदृष्टार्थमानत्यर्थं वेति संशयः। भृत्या परिक्रीय वशीकार आनतिः। अदृष्टार्थं तत्स्यात्। अन्न-हिरण्यादीनामदृष्टार्थे त्यागे दानशब्दस्य प्रसिद्धत्वात्। यद्येतद्दानं भृतिः स्यात्तदानीमल्पाधिककर्मानुरूप्येण द्रव्यं देयम्। वैरूप्यं त्वत्र दृश्यते - स्वल्पकर्मणि त्रैधातवीये सहस्रं देयम्। अधिके कर्मण्यृतपेये स्वल्पं सोमचमसमात्रं दीयते। तथा द्वादशशतादिपरिमाणनियमो मन्त्रनियमश्च भृतौ नोपपद्यते। कर्मकरानुमत्या न्यूनाधिकभावसंभवात्तक्षरजकादिभृतौ मन्त्रादर्शनाच्च। तस्माददृष्टार्थमित्यग्रिमः पक्षः प्राप्नोति। मैवम्। आनतेर्द्दष्टप्रयोजनत्वात्। दानश्रुतिस्तु दृष्टार्थभृतावप्य–

[[543]]

Page No. ५४३
प्रपा. ४ अनु. ४३.३७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(दक्षिणावर्णनम्)
स्ति। भृतिर्देयेति प्रयोगात्। परिमाणमन्त्रनियमाददृष्टमस्तु। दृष्टस्याभावात्। वैरूप्यं तु वचनबलादभ्युपगम्यते। दक्षिणाया भृतिरूपत्वं प्रत्यक्षवेदवाक्यादप्यवगम्यते “दीक्षितमदीक्षिता दक्षिणापरिक्रीता ऋत्विजो याजयेयुः” इति। तस्मादृत्विग्दानमानत्यर्थम्। एवं च सति सत्र ऋत्विजां यजमानत्वाभृतिरूपा दक्षिणा न क्वापि देयेत्येतद्विचारफलं द्रष्टव्यम्।
तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम् —
“दक्षिणा द्वादशशतं तस्येत्येतद्गवादिषु।
सर्वेषु केषुचिद्वाऽऽद्ये प्रत्येकं मिलितेषु वा।
संख्यागुणस्य प्रत्येकं गवाद्यन्वयतोऽग्रिमः।
वाक्यभेदान्न तत्किंतु मिलितेषु समुच्चयात्॥
प्रस्थाद्यौचित्यतो धान्ये सर्वेषां न समुच्चयः।
असर्वेष्विति पक्षेऽपि पशवो वैकमेव वा॥
संख्यौचित्येन पशवो नैतत्तस्येत्यनन्वयात्।
एकत्वेऽप्यत्र यत्किंचिन्माषा वा गाव एव वा॥
यत्किंचिन्नियमाभ्वान्माषाः संनिहितत्वतः।
माषा निराकृता गावः प्राथम्याच्चोपकारतः।
तस्येति वाक्याद्गोद्रव्यं न युक्तः प्रकृतः क्रतुः।
संख्यान्तरं चेद्विकृतौ स्याद्गवां बाध्यतामियम्’ इति।
ज्योतिष्टोमे देयद्रव्याण्यानुक्रम्य संख्याविशिष्टा दक्षिणा विधीयते —
‘गौश्चाश्वश्चाश्वतरश्च गर्दभश्चाजाश्चावयश्च व्रीहयश्च यवाश्च तिलाश्च माषाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणा’ इति। द्वादशाधिकं शतं द्वादशशतम्। तत्र संशयः - येयं संख्या सा किं गवादिसर्वद्रव्यविषया किंवा कतिपयविषया। सर्वपक्षेऽपि प्रतिद्रव्यमियं संख्या, उत मिलितानाम्। तत्र गवादिद्रव्याणि प्रधानानि, संख्या तु तद्गतो गुणः। प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिर्न्याय्या। तस्माद्गवादिद्रव्येषु सर्वेषु प्रत्येकमियं संख्येति प्रथमपक्षगते प्रथमे संख्याविकल्पे प्राप्ते ब्रूमः ‘नैतद्युक्तं वाक्य-

[[544]]

Page No. ५४४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे —
(दक्षिणावर्णनम्)
भेदप्रसङ्गात्। अते मिलितानामियं संख्येति द्वितीयः संख्याविकल्पोऽभ्युपग-न्तव्यः। तथा सति समुच्चयवाचिनश्च शब्दा अनुगृह्यन्ते। एतदप्ययुक्तमनौचित्यात्। न व्रीहियवादिधान्येषु द्वादशाधिकशतान्तर्गता द्वित्रादिसंख्योचिता। परिक्रीतस्यर्त्विजो द्वित्रैर्व्रीहिबीजैः प्रयोजनाभावात्प्रस्थाधिकखार्यादिसंख्या तत्रोचिता। न चेयमत्र श्रुता। तस्मान्मिलितानां सर्वेषां समुच्चय इत्ययं पक्षो न युक्तः। कतिपयद्रव्यविषया संख्येत्यस्मिन्नपि पक्षे किं गवाद्याः षड्विधाः पशवः किंवा दशसु गवादिद्रव्येष्वेकं द्रव्यम्। तत्रा पशुषु श्रूयमाणायाः संख्याया उचितत्वात्पशव इति प्राप्ते ब्रूमः ‘ नैतद्युक्तम्। तस्य द्वादशशतं दक्षिणेत्यत्र तस्येत्यनेनै-कवचनान्तेन षण्णां गवादिपशूनामन्वेतुमयोग्यत्वात्। एकत्वपक्षेऽपि यत्किं-चिदेकं किंवा माषद्रव्यमुत गोद्रव्यम्। तत्र नियामकाभावाद्यत्किंचिदिति प्राप्तम्। तन्न। संनिधेर्नियामकत्वात्। माषाश्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणेति माषा संनिहिताः। तर्ह्यस्तु माषद्रव्यमिति चेत् न। प्रस्थादिपरिमाणसंख्यौचित्येन निराकृतत्वात्। तस्माद्गोद्रव्यमिति पक्षः परिशिष्यते। प्रथमश्रुतत्वोपकारौ तत्र नियामकौ। अस्ति हि महानुपकारः ऋत्विजः प्रतिग्रहीतुर्गव्यैराज्य-क्षीरादिभिरग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिद्धेः। ननु तस्य प्रकृतस्य क्रतोर्द्वादशशतं दक्षिणेत्यन्वयाद्गोद्रव्यं न प्रतीयत इति चेत्। न। यद्गोद्रव्यं तस्य द्बादशशतमिति वाक्येन तत्प्रतीतेः। वाक्यं हि प्रकरणाद्बलीयः। तस्माद्गवां द्वादशशतमिति सिद्धान्तः। विकृतिषु यत्र गोदक्षिणायाः संख्यान्तरं श्रुतं तत्रास्याः संख्याया बाधो विचारफलम्।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“गोदाने विहिते स्वेच्छा नियतिर्वाऽन्तिमेऽपि किम्।
अविभागो विभागो वा नियमानुक्तितोऽग्रिमः।
अविभागो बहुत्वोक्तेर्बहुत्वं न विवक्षितम्।
विभागः स्यात्परस्वत्वसिद्धेर्लिंङ्ग च दृश्यते’ इति।
पूर्वोक्त एव गवां दाने संशयः। ऋत्विग्भ्यो देयानामुक्तसंख्यानां गवां विभागाविभागयोर्यजमानेच्छैव प्रयोजिका, उतास्त्यन्यतरनियतिः। यदाऽपि नियतिस्तदाऽप्यविभागो वा। तत्र नियामकस्यानुक्तत्वादिच्छेति ताव-

[[545]]

Page No. ५४५
प्रपा. ४ अनु. ४४.३८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(समिष्टग्रजुर्होमः)
त्प्राप्तम्। ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददातीति बहुवचनश्रवणेन समूहस्य प्रतिग्रहीतृ-त्वादविभाग इति पक्षान्तरम्। ग्रहैकत्ववदुद्देश्यगतत्वाद्बहुवचनं न विवक्षितमित्येकैकः प्रतिग्रहीता। तथा सति विभागोऽवश्यं भवति। समूहाय दत्ते सत्येकैकस्य स्वामित्वाभावात्परस्वत्वापादनलक्षणो दानशब्दार्थो न सिध्यति। किंच “तुथो वो विश्ववेदा वि भजतु’ इति मन्त्रे विभागलिङ्गं दृश्यते। तस्माद्विभागनियमो राद्धान्तः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“स विभागः समो नो वा विशेषाश्रवणात्समः।
वैषम्यं स्याद्यथायासमेवं तत्स्यात्समाख्यया’ इति।
पूर्वोक्तः स विभागः समः स्यात्। वैषम्यहेतोर्विशेषस्याश्रवणात्। साम्यहेतु-स्तु लौकिको न्यायः। लोके हि पुत्राणां पितृधने समविभागो दृष्टः। तस्मात्सम इत्येकः पक्षः। कर्मकरेषु प्रयासानुरूपे(प्ये)ण भृतितारतम्यं दृष्टं तद्वदत्रापीति द्वितीयः पक्षः। द्वादशाहे दीक्षायामेवं समाख्यायते – ‘अर्धिनो दीक्षयन्ति पादीनो दीक्षयन्ति’ इति। अर्धं येषामृत्विजां तेऽर्धिनः एवं पादिनो योजनीयाः। तद्विशेषो याज्ञिकमुखादवगन्तव्यः। ततः श्रौतसमाख्यानुरूपे(प्ये)ण केषांचिदर्धं केषांचित्पाद इत्यादिर्विषमो विभाग इति राद्धान्तः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
सप्तत्रिंशोऽनुवाकः॥३७॥
–––––

४४

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके चतुश्चत्वारिंशोशोऽनुवाकः)।
धा॒ता रा॒तिः स॑वि॒तेदं जु॑षन्तां प्र॒जाप॑तिर्नि–
धि॒पति॑र्नो अ॒ग्निः। त्वष्टा॒ विष्णुः॑ प्र॒जया॑ सꣳ–
ररा॒णो यज॑मानाय॒ द्रवि॑णं दधातु। समि॑न्द्र
णो॒ मन॑सा नेषि॒ गोभिः॒ सꣳ सू॒रिभि॑र्मघव॒न्त्सꣳ
स्व॒स्त्या। सं ब्रह्म॑णा दे॒वकृ॑तं॒ यदस्ति॒ सं दे॒वा-

[[546]]

Page No. ५४६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे —
(दक्षिणावर्णनम्)
नाꣳ॑ सुम॒त्या य॒ज्ञिया॑नाम्। सं वर्चसा॒ पय॑सा॒
सं त॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा॒ सꣳ शि॒वेन॑। त्वष्टा॑
नो॒ अत्र॒ वरि॑वः कृणोतु (१) अनु॑ मार्ष्टु
त॒नुवो॒ यद्विलि॑ष्टम्। यद॒द्य त्वा॑ प्रय॒ति य॒ज्ञे
अ॒स्मिन्नग्ने॒ होता॑र॒मवृ॑णीमही॒ह। ऋध॑गया॒डृध॑–
गु॒ताश॑मिष्ठाः प्रजा॒नन्य॒ज्ञमुप॑ याहि वि॒द्वान्।
स्वा॒गा वो॑ देवाः॒ सद॑नमकर्म॒ य आ॑ज॒ग्म सव॑–
ने॒दं जु॑षा॒णाः। ज॒क्षि॒वाꣳसः॑ पपि॒वाꣳस॑श्च॒
विश्वे॒ऽस्मे ध॑त्त वसवो॒ वसू॑नि। यानाऽव॑ह
उश॒तो दे॑व दे॒वान्तनू (२) प्रेर॑य॒ स्वे अ॑ग्ने
स॒धस्थे॑। वह॑माना॒ भर॑माणा ह॒वीꣳषि॒ वसुं॑
घ॒र्मं दिव॒मा ति॑ष्ठ॒तानु॑। यज्ञ॑ यज्ञं॒ ग॑च्छ य॒ज्ञ–
प॑तिं गच्छ॒ स्वां योनिं॑ गच्छ॒ स्वाहै॒ष ते॑ य॒ज्ञो
य॑ज्ञपते स॒हसू॑क्तवाकः सु॒वीरः॒ स्वाहा॒ देवा॑
गातुविदो गा॒तुं वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त॒ मन॑सस्पत
इ॒मं नो॑ देव दे॒वेषु॑ य॒ज्ञꣳ स्वाहा॑ वा॒चि स्वाहा॒
वाते॑ धाः (३)॥
(कृ॒णो॒तु॒ तान॒ष्टाच॑त्वारिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः॥४४॥
(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठकेऽष्टात्रिंशोऽनुवाकः)।
सप्तत्रिंशेऽनुवाके दक्षिणा निरूपिता। अष्टात्रिंशे समिष्टयजुर्होमो निरूप्यते।
कल्पः – ‘जुह्वां नवगृहीतं गृहीत्वा धाता रातिरित्यन्तर्वेद्यूर्ध्वस्तिष्ठन्संततं समशो नव समिष्टयजूंषि जुहोति’ इति।

[[547]]

Page No. ५४७
प्रपा. ४ अनु. ४४.३८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(समिष्टग्रजुर्होमः)
तत्र षड् ऋचस्त्रीणि यजूंषि जुहोति।
षट्सु प्रथमा तावदेवं पठिता —
धातेति। धाता सविता प्रजापतिरित्यग्निस्त्वष्टा विष्णुश्चैते षड्देवा नोऽस्माकमिदं हविर्जुषन्ताम्। कीदृशो धाता। रातिर्दानशीलः। कीदृशः प्रजापतिः। निधिपतिः, महाशङ्खखर्वादिनामकानां नवानां निधीनां पालयिता। सोऽयं देवगणो यजमानसंबन्धिन्या प्रजया संरराणः सम्यग्रममाणस्तथा यजमानार्थं द्रविणं दधातु पोषयतु।
अथ द्वितीया —
समिन्द्रेति। हे इन्द्र त्वमनुग्रहयुक्तेन मनसा नोऽस्मान्गोभिः संनेषि संयोजय। सूरिभिर्विद्वद्भिर्होतृप्रमुखैः संयोजय। हे मघवन्स्वस्त्या क्षेमेण संयोजय। ब्रह्मणा वेदेनार्थज्ञानसहितेन देवकृतं देवार्थं कर्म यदस्ति तेन संयोजय। यज्ञसंबन्धिनां देवानां सुमत्याऽनुग्रहबुद्ध्या संयोजय।
अथ तृतीया —
सं वर्चसेति। वयं देवतानुग्रहबलाद्वर्चसा बलेन तद्धेतुना च पयसा क्षीरादिना समगन्महि संगताः स्मः। तनूभिः शरीरैः सोभनैः संगताः। शिवेन श्रद्धालुना मनसा संगताः। त्वाष्टा देवो नोऽस्माकमत्रास्मिन्कर्मणि वरिवो वरणीयं धनं कृणोतु करोतु। किंच तनुवः शरीराणि अनुमार्ष्टु शोधयतु। यद्विलिष्टं पापं तदप्यनुमार्ष्टु।
अथ चतुर्थी —
यदद्येति। हेऽग्ने यद्यस्मात्कारणादद्यास्मिन्दिन इह देवयजनदेशेऽस्मिन्यज्ञे प्रयति प्रवर्तमाने सति त्वां होतारं होमनिष्पादकमवृणीमहि तस्मात्कारणादृधक्समृद्धं यथा भवति तथाऽयाडयाक्षीः। उतापि च त्वमृधक्समृद्धं प्रजानन्नशमिष्ठा अस्मद्विघ्नशान्तिमकार्षीः। अतस्त्वं विद्वानस्मद्भक्तिं जानन्निमं यज्ञमुपयाहि प्राप्नुहि।
अथ पञ्चमी —
स्वगा व इति। हे देवा ये यूयं जुषाणाः प्रीयमाणा इदं सवना इमानि त्रीणि सवनानि आजग्माऽऽगतास्तेषां वः सदनं स्थानं स्वगा स्वाधीनमकर्म वयमकार्ष्म। विश्वे ते सर्वे यूयं जक्षिवांसः सवनीयपुरोडाशान्भक्षितवन्तः पपिवांसः

[[548]]

Page No. ५४८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे —
(समिष्टग्रजुर्होमः)
सोमं पीतवन्तश्च। हे वसवो निवासहेतवो यूयमस्मे अस्मासु वसूनि धनानि धत्त स्थापयत।
अथ षष्ठी —
यानावह इति। हेऽग्ने देवोशतो हवींषि कामयमानान्यान्देवानावहो वर्णव्यत्ययादाहव आहूतवानसि, तान्देवान्स्वे स्वकीये सधस्थे सहनिवासस्थाने प्रेरय। हे देवा हवींषि वहमाना रथादिभिर्नयन्तो भरमाणाः पोषयन्तो वसुं जगन्निवासहेतुं धर्ममादित्यमातिष्ठताऽऽगच्छत। अन्वनन्तरं दिवं स्वर्गमागच्छत।
अथ त्रयाणां यजुषां मध्ये प्रथमं यजुः -
यज्ञेति। हे यज्ञ त्वं स्वप्रतिष्ठार्थं यज्ञनामकं विष्णुं गच्छ। फलप्रदानार्थं यज्ञपतिं यजमानं गच्छ। स्वनिष्पत्त्यर्थं स्वां योनिं स्वकारणभूतां वायोः क्रिया शक्तिं गच्छ। स्वाहा हुतमस्तु।
अथ द्वितीयम् —
एष त इति। हे यज्ञपते यज्ञस्वामिन्नेषोऽनुष्ठीयमानस्ते यज्ञः सूक्तवाकैः स्तोत्रैः सहितः, शोभना वीराः कर्मकुशला ऋत्विजो यस्यासौ सुवीरः। तत इदमाज्यं त्वया स्वाहा हुतमस्तु।
अथ तृतीयम् –
देवा इति। हे गातुविदो मार्गज्ञा देवा गातुं वित्त्वा भवदागमनमार्गं ज्ञात्वा यज्ञे समाप्ते सति गातुमित पुनस्तमेव मार्गं गच्छत। हे मनसस्पते देव परमेश्वर नोऽस्माकमिमं यज्ञं देवेषु हविर्भुक्षु स्वाहा प्रथमं स्थापय। ततो वाचि मन्त्ररूपायां वाग्देवतायां स्थापय। ततो वाते क्रियाप्रवर्तके देवे धाः स्थापय।
यथोक्तमन्त्रसाध्यं होमं विधत्ते —
‘समिष्टयजूꣳषि जुहोति यज्ञस्य समिष्ट्यै यद्वै यज्ञस्य क्रूरं यद्विलिष्टं यदत्येति यन्नात्येति यदतिकरोति यन्नापि करोति तदेव तैः प्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. २) इति।
सम्यग्यजनं समिष्टं युज्यन्ते प्रयुज्यन्त इति धारा रातिरित्यादयो मन्त्रा यजूंषि। समिष्टार्थानि यजूंष्युच्चार्याऽऽज्यं जुहुयात्। तच्च यज्ञस्य सम्यगनुष्ठित्यै संपद्यते। क्रूरादिदोषाणां होमेन समाहितत्वात्। क्रूरं पशुहिंसादि। विलिष्ठं

[[549]]

Page No. ५४९
प्रपा. ४ अनु. ४४.३८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(समिष्टग्रजुर्होमः)
विहितस्य दक्षिणादिद्रव्यस्याल्पीभावः। अत्ययानत्ययौ कालकृतौ। तथा हि ‘पाशुकानां प्रयाजानां चोदकवशेन हविरासादनादूर्ध्वमनुष्ठनं प्राप्तं तत्तु तिष्ठन्तं पशुं प्रयजन्तीति वचनेन पशुविशसनात्प्रागपकृष्टं, तदनादृत्य चोदकवशेनैवानुष्ठानमशास्त्रीयः कालात्ययः। तथा तृतीयसवनोपक्रमे सवनीयपशोरङ्गप्रचारानन्तरमेवानूयाजाश्चोदकवशेन प्राप्तास्ते त्वाग्निमारुतादूर्ध्वमनूयाजैश्चरन्तीति वचनेन तृतीयसवनस्य समाप्तिकाल उत्कृष्टाः, तदनादृत्योपक्रम एव तदनुष्ठानमशास्त्रीयः काला(न)त्ययः। अपबर्हिषः प्रयाजान्यजतीति वचनेनावभृथे बर्हिर्नामकश्चतुर्थप्रयाजो निषिद्धः। तन्निषेधमतिक्रम्य तस्यानुष्ठानमतिकरम्। विहितस्य कस्यचिदङ्गस्य विस्मृतिरकरणम्। अपिशब्दः क्रूरादीनां समुच्चयार्थः। तच्च क्रूरादिकं तैरेव होमैः प्रीणाति समादधाति।
आहुतिसंख्यां विधत्ते —
‘नव जुहोति नव वै पुरुषे प्राणाः पुरुषेण यज्ञः संमितो यावानेव यज्ञस्तं प्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. २) इति।
प्राणास्तदाधारच्छिद्राणि।
नवसु मन्त्रेषु ऋग्यजुषोरवान्तसंख्यां विधत्ते —
‘षड्ऋग्मियाणि जुहोति षड्वा ऋतव ऋतूनेव प्रीणाति त्रीणि यजूꣳषि त्रय इमे लोका इमानेव लोकान्प्रीणाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. २) इति।
यज्ञस्य यजमानप्राप्तिः स्वकारणप्राप्तिश्च मन्त्रपाठादेव संपद्यत इत्याह —
‘यज्ञ यज्ञं गच्छ यज्ञपतिं गच्छेत्याह यज्ञपतिमेवैनं गमयति स्वां योनिं गच्छेत्याह स्वामेवैनं योनिं गमयति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. २) इति।
सुवीरशब्देन वीर्यप्राप्तिः सूच्यत इत्याह —
‘एष ते यज्ञो यज्ञपते सहसूक्तवाकः सुवीर इत्याह यजमान एव वीर्यं दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. २) इति।
देवा गातुविद इत्येतन्मन्त्रप्रशंसार्थमाख्यायिकामाह —
‘वासिष्ठो ह सात्यहव्यो देवभागं पप्रच्छ यत्सृञ्जयान्बहुयाजिनोऽयीयजो यज्ञे यज्ञं प्रत्यतिष्ठिपा३ यज्ञपता३विति स होवाच यज्ञपताविति सत्याद्वै सृञ्जयाः परा बभूवुरिति होवाच यज्ञे वाव यज्ञः प्रतिष्ठाप्य आसीद्यजमानत्यापराभा–

[[550]]

Page No. ५५०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (१ प्रथमकाण्डे —
(अवभृथाभिधानम्)
वायेति देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमितेत्याह यज्ञ एव यज्ञं प्रति प्रापयति यजमानस्यापराभावाय’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. २) इति।
वसिष्ठगोत्रोत्पन्नः सत्यहवस्य पुत्रो देवभागनामानं मुनिं प्रपच्छ, यदा सृञ्ज-याख्यदेशस्थान्बहुविधसोमयागानुष्ठायिनो याजितवानसि तदा किं यज्ञं स्वाहेत्येवं यज्ञलिङ्गके देवा गातुविद इत्येतस्मिन्मन्त्रे यज्ञं समिष्टयजुर्होमं समापितवानसि, उत यज्ञपतिं गच्छेत्येवं यज्ञपतिलिङ्गके यज्ञ यज्ञं गच्छेत्येतस्मिन्मन्त्र इति। तत्र द्वितीयपक्षे सति यस्मात्सत्याद्यज्ञात्पराभवंस्तस्मात्प्रथमपक्ष एवोपादेय इत्युत्तरम्।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“धातानुवाके सर्वस्मिन्समिष्टाख्ययजूंषि हि।
ऋचः षडाद्याः शेषाणि यजूंष्येतैर्जुहोति हि’ इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
ष्टात्रिंशोऽनुवाकः॥३८॥
–––––

४५

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः)।
उ॒रुꣳ हि राजा॒ वरु॑णश्च॒कार॒ सूर्या॑य॒ पन्था॒–
मन्वे॑त॒वा उ॑। अ॒पदे॒ पादा॒ प्रति॑धातवेऽकरु॒ता–
प॑व॒क्ता हृ॑दया॒विध॑श्चित्। श॒तं ते॑ राजन्भि॒षजः॑
स॒हस्र॑मुर्वी ग॑म्भी॒रा सु॑म॒तिष्टे॑ अस्तु। बाध॑स्व॒
द्वेषो॒ निर्ऋ॑तिं परा॒चैः कृ॒तं चि॒देनः॒ प्र मु॑मु–
ग्ध्य॒स्मत्। अ॒भिष्ठि॑तो॒ वरु॑णस्य॒ पाशो॒ऽग्नेर–
नी॑कम॒प आ वि॑वेश। अपां॑ नपात्प्रति॒रक्ष॑न्न–
सु॒र्यं॑ दमे॑दमे (१) स॒मिधं॑ यक्ष्यग्ने। प्रति॑ ते
जि॒ह्वा घृ॒तमुच्च॑रण्येत्समु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्व॑न्तः।

[[551]]

Page No. ५५१
प्रपा. ४ अनु. ४५. ३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अवभृथाभिधानम्)
सं त्वा॑ विश॒न्त्वोष॑धीरु॒ताऽऽपो॑ य॒ज्ञस्य॑ त्वा
यज्ञपते ह॒विर्भिः॑। सू॒क्त॒वा॒के न॑मोवा॒के वि॑धे–
माव॑भृथ निचङ्कुण निचे॒रुर॑सि निचङ्कु॒णाव॑
दे॒वैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽया॒डव॒ मर्त्यै॒र्मर्त्य॑कृतमु॒रोरा नो॑
देव रि॒षस्पा॑हि सुमि॒त्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः (२)
स॒न्तु॒ दु॒र्मि॒त्रास्तस्मै॑ भूयासु॒र्यो॑ऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं
च॑ व॒यं द्वि॒ष्मो देवी॑राप ए॒ष वो॒ गर्भ॒स्तं वः॒
सुप्री॑त॒ꣳ सुभृ॑तमकर्म दे॒वेषु॑ नः सु॒कृतो॑ ब्रूता॒त्प्र–
ति॑युतो॒ वरु॑णस्य॒ पाशः॒ प्रत्य॑स्तो॒ वरु॑णस्य॒
पाश॒ एधो॑ऽस्येधिषी॒महि॑ स॒मिद॑सि॒ तेजो॑ऽसि॒
तेजो॒ मयि॑ धेह्य॒पो अन्व॑चारिष॒ꣳ रसे॑न॒ सम॑-
सृक्ष्महि। पय॑स्वाꣳ अग्न॒ आग॑मं तं मा॒ सꣳ
सृ॑ज॒ वर्च॑सा (३)॥
(दमे॑दम॒ ओष॑धय॒ आ षट्च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः॥४५॥ (३९)
––––––
(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः)। अष्टात्रिंशेऽनुवाक समिष्टयजुर्होमोऽभिहितः। एकोनचत्वारिंशेऽनुवाकेऽवभृथो वर्ण्यते।
कल्पः – ‘उरुꣳहि राजा वरुणश्चकारेति वेद्या अभिप्रयान्तो वदन्ति चात्वालाद्वा’ इति।
पाठस्तु —
उरुꣳ हीति। उशब्दोऽवधारणे। वरुण एव राजा सूर्याय सूर्यस्यान्वेतवै अनुक्रमेण गन्तुमपदे निरालम्बेऽन्तरिक्ष उरुं पन्थां विस्तीर्णं मार्गं यस्माच्चकार

[[552]]

Page No. ५५२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (१ प्रथमकाण्डे —
(अवभृथाभिधानम्)
तस्मादस्माकमपि पादा प्रतिधातवे पादं प्रक्षेप्तुं मार्गमकः करोतु। उतापि च यः शत्रुरपवक्ता निन्दको यश्च हृदयाविधो हृदयोपलक्षितं शरीरं ताडयति, चिच्छब्दः समुच्चये, सोऽपि प्रतिबन्धमकृत्वा मार्गं करोत्वित्यर्थः।
कल्पः –‘शतं ते राजन्भिषजः सहस्त्रमित्यपो दृष्ट्वा जपति’ इति।
पाठस्तु —
शतं त इति। हे राजन्वरुण तव शतसहस्रसंख्याका भिषजोऽस्मदुपद्रव-निवारकाः सन्ति। तस्मादस्मासु तव सुमतिरनुग्रहबुद्धिरस्तु। कीदृशी। उर्वी विपुला सार्वकालिकीत्यर्थः गम्भीराऽऽदरयुक्तेत्यर्थः। द्वेषो द्वेषिणो बाधस्व।
नितिं यज्ञविघातिनीं पराचैः कुरु तिरस्कुर्वित्यर्थः। अस्माभिः कृतमपि पापमस्मत्तः प्रमोचय।
अभिष्ठित इति। कल्पः – ‘अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभिति-ष्ठन्ते(ति)’ इति।
जलमध्यवर्ती सूक्ष्मतन्त्वाकारो बन्धनहेतुर्जीवविशेषो वरुणस्य पाशः। सोऽयमभिष्ठितः पादाक्रमणेन तिरस्कृतः।
कल्पः- ‘अग्नेरनीकमप आ विवेशेति स्रुच्यमाघारयति’ इति।
पाठस्तु —
अग्नेरिति। अग्नेरनीकं मुखमप्सु प्रविष्टम्। हेऽपां नपादेतन्नामकाग्ने दमेदमे तत्तद्गृहेऽसूर्यमसुरैः कृतं यज्ञविघ्नं प्रतिरक्षन्प्रतिनिवर्त्य यज्ञं पालयन्समिधं समिन्धनसाधनं घृतं यक्षि संमतं कुरु। ते तव जिह्वा घृतं प्रत्युच्चरण्येदुद्युक्ता भवतु।
उरुꣳ हि राजेत्यादिमन्त्रान्व्याचिख्यासुः प्राचीनमनुष्ठानं विधत्ते —
“अवभृथयजूꣳषि जुहोति यदेवार्वाचीनमेकहायनादेनः करोति तदेव तैरव यजते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
अवभृथाख्यं कर्म कर्तुमुदकसमीपं जिगमिषुरायुर्दा इत्यादीनि यजूंषि जुहुयात्। तथा च सूत्रम् ‘आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाण इत्यवभृथमवैष्यञ्जुहुयादवभृथ निचङ्कुणेति च, नमो रुद्राय वास्तोष्पतये, आयने विद्रवणे, उद्याने यत्परायणे,

[[553]]

Page No. ५५३
प्रपा. ४ अनु. ४५.३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अवभृथाभिधानम्)
आवर्तने विवर्तने, यो गोपायति तꣳहुवे’ इति, इतः पूर्वमेकस्मिन्संवत्सरे यत्कृतं पापं तदेव तैरवयजते विनाशयति।
अवभृथमुद्दिश्योदकसमीपे गमनं विधत्ते —
‘अपोऽवभृथमवैत्यप्सु वै वरुणः साक्षादेव वरुणमव यजते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
अपां प्राप्त्या तदभिमानिनं वरुणं साक्षादव्यवधानेनैवावयजते पूजयति।
प्रस्तोतुः साम्नाऽनुयानं विधत्ते —
‘वर्त्मना वा अन्वित्य यज्ञꣳ रक्षाꣳसि जिघाꣳसन्ति साम्ना प्रस्तोताऽन्ववैति साम वै रक्षोहा रक्षसामपहत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
त्रित्वसंख्यां विधत्ते —
‘त्रिर्निधनमुपैति त्रय इमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षाꣳस्यपहन्ति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
सर्वेषां निधनोच्चरणं विधत्ते —
‘पुरुषःपुरुषो निधनमुपैति पुरुषःपुरुषो हि रक्षस्वी रक्षसामपहत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
रक्षस्वी सर्वेषां प्रत्येकं बाधकं रक्षोऽस्तीत्यर्थः। अत्र सूत्रम् “सर्वे सपत्नी-कास्त्रिः साम्नो निधनमुपयन्त्यर्धाध्वे द्वितीयं प्राप्य तृतीयम्’ इति।
मन्त्रोक्तो मार्गविस्ता(स्त)रः पादप्रतिष्ठार्थ इत्याह —
‘उरुꣳ हि राजा वरुणश्चकारेत्याह प्रतिष्ठित्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
भिषक्शब्देन यजमानस्य पापोपद्रवपरिहारः सूच्यत इत्याह —
‘शतं ते राजन्भिषजः सहस्रमित्याह भेषजमेवास्मै करोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
मन्त्रेणैव वरुणपाशः परिह्रियत इत्याह —
‘अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्याह वरुणापाशमेवाभि तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।

[[554]]

Page No. ५५४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- (१ प्रथमकाण्डे —
(अवभृथाभिधानम्)
अप्सु बर्हिः प्रक्षिप्य तस्योपरि जुहुयादिति विधत्ते —
‘बर्हिरभि जुहोत्याहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथो अग्निवत्येव जुहोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
‘अग्निवान्वै दर्भस्तम्बः’ इति श्रुतेरग्नियुक्तत्वम्। अत्र सूत्रम् “तृणं प्रहृत्य स्रौवमाघारयति। यदि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ्जुहुयात्’ इति।
चोदकप्राप्तेषु पञ्चसु प्रयाजेषु बर्हिर्नामकं चतुर्थं प्रयाजं निषेधति —
‘अपबर्हिषः प्रयाजान्यजति प्रजा वै बर्हिः प्रजा एव वरुणपाशान्मुञ्चति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
यद्यप्यत्राऽऽज्यभागौ चोदकादेव प्राप्तौ तथाऽपि मन्त्रविशेषमभिप्रेत्य पुनर्विधत्ते —
“आज्यभागौ यजति यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तरेति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
आज्यभागयोर्यज्ञचक्षुष्ट्वमन्यत्र श्रुतम् “चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ’ इति। प्रकृतावग्निर्वृत्राणीत्यादिके पुरोनुवाक्ये। इह तु अप्स्वग्ने सधिष्ठवेत्यादिके। तथा च सूत्रम् “अप्सुमन्तावाज्यभागौ यजति अप्स्वग्न इत्येषाऽप्सु मे सोमो अब्रवीत्’ इति।
प्रधानदेवतां विधत्ते —
‘अग्नीवरुणौ यजति साक्षादेवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
साक्षाच्छीघ्रमेवेत्यर्थः।
चोदकप्राप्तेषु त्रिष्वनूयाजेषु बर्हिर्नामकं प्रथमानूयाजं निषेधति —
‘अपबर्हिषावनूयाजौ यजति प्रजा वै बर्हि प्रजा एव वरुणपाशान्मुञ्चति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
प्रयाजानूयाजान्प्रशंसति —
“चतुरः प्रयाजान्यजति द्वावनूयाजौ षट् संपद्यन्ते षड्वा ऋतव ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।

[[555]]

Page No. ५५५
प्रपा. ४ अनु. ४५.३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अवभृथाभिधानम्)
समुद्र इति। बौधायनः “अथाप्सु स्रुचं प्रतिष्ठापयति समुद्रे ते हृदय-मप्स्वन्तरित्यथैनामद्भिः पूरयति सं त्वा विशन्त्वोषधीरुताऽऽप इत्यप्स्वेवापो जुहोति यज्ञस्य त्वा यज्ञपते हविर्भिः सूक्तवाके नमोवाके विधेमेति’ इति।
आपस्तम्बस्त्वेकमन्त्रतामाह “ऋजीषस्य स्रुचं पूरयित्वाऽप्सूपमारयति समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरिति ततो यो बिन्दुरुपप्लवते तमुपस्पृशेत्’ इति।
हे जुहु ते हृदयं बिलं समुद्रसमास्वप्स्वन्तर्मध्ये प्रतितिष्ठतु। ऋजीषरूपा ओषधयस्त्वां सम्यक्प्रविशन्तु। अपि चाऽऽपो विशन्तु। अथवा वरुणं संबोध्य व्याख्येयम्। ‘इदं द्यावापृथिवी’ इत्यादिको मन्त्रः सूक्तवाकः। ‘नमो वाचे या चोदिता’ इत्यादिको मन्त्रः नमोवाकः। हे यज्ञपते यजमान त्वदीयैर्हविर्भिर्देवताः संतर्प्य त्वां सूक्तवाकनमोवाकद्वयोक्तफले विधेम स्थापयामः।
अवभृथेति। बोधायनः “अथैतमवभृथं संकिरन्ति यत्किंच सोमलिप्तं भवत्यवभृथ निचङ्कुण निचेरुरसि निचङ्कुणाव देवैर्देवकृतमेनोऽयाडव मर्त्यैर्मर्त्यकृतमुरोरा नो देव रिषस्पाहीति’ इति।
आपस्तम्बस्तु “आयुर्दा अग्ने नमो रुद्राय वास्तोष्पतय इत्येताभ्यां मन्त्राभ्यां सहैतं मन्त्रं होमे विनियुक्तवान्। तच्च पूर्वमुदाहृतम्। हेऽवभृथाभिमानिन्वरुण निचङ्कुण राक्षसभर्त्सनार्थं नितरां ध्वनिं कारितवानसि। निचेरुरसि अस्मद्रक्षार्थं निगूढत्वेन चरणशीलोऽसि। हे निचङ्कुणास्माभिर्देवेषु कृतमेनोऽपराधं तैर्देवैः सह त्वमवायाड्विनाशय। मर्त्येषु ऋत्विक्षु कृतं तत्तैर्मर्त्यैः सहानायाड्विनाशय। हे देवोरोरधिकाद्रिषो देवमर्त्यकृतहिंसनान्नोऽस्माना समन्तात्पाहि।
पाठक्रममनादृत्यैतन्मन्त्रमादौ व्याचष्टे —
‘अवभृथ निचङ्कुणेत्याह यथोदितमेव वरुणमव यजते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
निचेरुनिचङ्कुणादिशब्दोदितं वरुणमवयजत उपचरति। धातूनामनेकार्थत्वाद्यथोचितं व्याख्येयम्।
वरुणसंबोधनपक्षमाश्रित्य व्याचष्टे —
‘समुद्रे ते हृदयमप्स्वन्तरित्याह समुद्रे ह्यन्तर्वरुणः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।

[[556]]

Page No. ५५६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे —
(अवभृथाभिधानम्)
संशब्देन यजमानस्याद्भिरोषधीभिश्च समृद्धिः सूच्यत इत्याह —
“सं त्वा विशन्त्वोषधीरुताऽऽप हत्याहाद्भिरेवैनमोषधीभिः सम्यञ्चं दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
सुमित्रा इति। बौधायनः “अथाञ्जलिनाऽप उपसंगृह्य सुमित्रा न आप ओषधयः सन्त्विति तां दिशं निरुक्षति यस्यां दिश्यस्य द्वेष्यो भवति दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
आपस्तम्बस्यैक एव मन्त्रः “सुमित्रा न आप ओषधय इत्यापः प्रगाह्य’ इति।
स्पष्टो मन्त्रार्थः।
कल्पः “देवीराप इत्यवभृथं यजमानोऽभिमन्त्र्य’ इति।
पाठस्तु —
देवीराप इति। हे आपो देव्य एष वरुणो युष्माकं गर्भवदन्तरवस्थितोऽतो वो युष्माकं परितोषाय तं वरुणं हविषा सुप्रीतं सुभृतं सुष्ठु पुष्टं चाकर्म वयं कृतवन्तः। स वरुणो नोऽस्मान्सुकृतः सम्यगनुष्ठातॄन्ब्रवीतु।
स्पष्टार्थत्वात्सुमित्रा न इति मन्त्रमुपेक्ष्य देवीराप इत्यस्य स्पष्टार्थतामाह —
‘देवीराप एष वो गर्भ इत्याह यथायजुरेवैतत्’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
ऋजीषस्याप्सु प्रहारेणोद्गतानां बिन्दूनां भक्षणाभक्षणयोर्दोषसद्भावात्तत्परिहारायोपस्पर्शं विधत्ते —
‘पशवो वै सोमो यद्भिन्दूनां भक्षयेत्पशुमान्त्स्याद्वरुणस्त्वेनं गृह्णीयाद्यन्न भक्षयेदपशुः स्यान्नैनं वरुणो गृह्णीयादुपस्पृश्यमेव पशुमान्भवति नैनं वरुणो गृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
सोमस्य पशुप्राप्तिसाधनत्वात्पशुत्वम्। भिद्यन्त इति भिन्दवो जलकणाः। वरुणग्रहणं नाम महोदराख्यरोगोत्पत्तिः।
प्रतियुत इति। कल्पः “अथापामन्तं प्रतियौति प्रतियुतो वरुणस्य पाशः प्रत्यस्तो वरुणस्य पाश इति’ इति।
बन्धनस्य हेतुर्वरुणस्य पाशः प्रतियुतः पृथक्कृतः। प्रत्यस्तो विनाशितः।
मन्त्रस्यार्थस्तथैव फलतीत्याह —

[[557]]

Page No. ५५७
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अवभृथाभिधानम्)
“प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्याह वरुणपाशादेव निर्मुच्यते” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
जलान्निर्गत्य पुनस्तज्जलमदृष्ट्वैव देवयजनदेशे गन्तव्यमिति विधत्ते —
“अप्रतीक्षमा यन्ति वरुणस्यान्तर्हित्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
अन्तर्हितिरदर्शनम्।
कल्पः - “एधोऽस्येधिषीमहीत्याहवनीये समिध आधायापो अन्वतारिषमित्यु-पतिष्ठन्ते” इति।
पाठस्तु —
एधोऽसीति। हे समिदेधोऽसि वृद्धिहेतुरसि। अतो वयमेधिषीमहि अभिवृद्धिं प्राप्ताः। अयमाद्यो मन्त्रः। समित्समिन्धनसाधनमसीति द्वितीयः। तेजः कान्तिसाधनमसि। कान्तिं मयि धेहि स्थापयेति तृतीयः। एतैस्तिस्रः समिध आदध्यात्। अपोऽनु जलमनुप्राप्याचारिषमवभृथकर्मानुष्ठितवानस्मि। रसेन फलेन समसृक्ष्महि संगतोऽस्मि। हेऽग्ने पयस्वान्क्षीरादिसमृद्धियुक्त आगममिहाऽऽगतोऽस्मि। तं मा वर्चसा बलेन संयोजय।
समिदाधानेन वह्निः पूज्यत इत्याह —
“एधोऽस्येधिषीमहीत्याह समिधैवाग्निं नमस्यन्त उपायन्ति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
नमस्यन्तः पूजयन्तः। मयि धेहीत्यस्याभिप्रायमाह —
“तेजोऽसि तेजो मयि धेहीत्याह तेज एवाऽऽत्मन्धत्ते” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ३) इति।
अवशिष्टः स्पष्टत्वादुपेक्षितः। अत्र विनियोगसंग्रहः —
उरुं वदन्ति गच्छन्तः सर्वेऽप्यवभृथं प्रति।
शतं दृष्ट्वा जले जप्यमभ्याक्रामति तज्जलम्॥१॥
अग्नेः स्रुचाऽऽधारयेत्तु समृजीषं जलं क्षिपेत्।
अवेति गमने होमः सुमित्रा अवगाहनम्॥२॥

[[558]]

Page No. ५५८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(यूपैकादशिन्यभिधानम्)
देवीरित्यभिमन्त्र्याथ प्रत्युद्गच्छति तज्जलात्।
एधः समित्तेज एतैर्होम आहवनीयके॥
अपो अग्नेरुपस्थानमिति मन्त्रास्त्रयोदश॥३॥ इति।
यद्यप्येतावता सौमिकमन्त्रकाण्डं तद्व्याख्यानरूपं ब्राह्मणं च समाप्तं तथाऽपि सन्ति ब्राह्मणशेषा अष्टावनुवाकास्ते त्वत्रैव विव्रियन्ते। तेष्वनुवाकेषु क्रमेणैतेऽर्थाः प्रतिपाद्यन्ते — यूपैकादशिनी पश्वैकादशिनी पात्नीवतः पशुः सौम्यचर्वादिरतिग्राह्योऽदाभ्योऽꣳशुः षोडशी चेति। तत्र समनन्तरानुवाकप्रतिपाद्या यूपैकादशिन्येकयूपेन सह विकल्पिता। तथा चान्यन्त्र श्रूयते — “एकयूपो वैकादशिनी वा। अन्येषां यज्ञानां यूपा भवन्ति। एकविꣳशिन्यश्वमेधस्य” इति।
अग्निष्टोमे यः सवनीयः पशुस्तेन सहोपरितनानुवाके वक्ष्यमाणा ऐकादशिनाः पशवो विकल्पिताः। तथा च सूत्रम् —”क्रतुपशव ऐकादशिनाश्च विकल्पन्ते” इति।
तत्रैकादशिनपश्वर्था यूपैकादशिनी, तां विधत्ते —
“स्फ्येन वेदिमुद्धन्ति रथाक्षेण वि मिमीते यूपं मिनोति त्रिवृतमेव वज्रꣳ संभृत्य भ्रातृव्याय प्र हरति स्तृत्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
भूमेरुपरितनममेध्यमपहन्तुं वेदिस्थानमुद्धन्यात्। तस्मिन्स्थाने वेदिरेकयूपपक्षे पदैर्विमिता। तथा च पूर्वमुदाहृतम् – “त्रिꣳशत्पदानि पश्चात्तिरश्ची” इत्यादि। एकादशिनीपक्षे त्ववकाशस्य पर्याप्तये रथाक्षेण वेदिर्मातव्या। तथा च सूत्रम् - “यत्प्राग्वेदिसंमानात्तत्कृत्वा दशरथाक्षामेकादशोपराꣳ रज्जुं नीत्वा” इति। उपरशब्देन प्रादेशपरिमिता यूपावटदेशा विवक्षिताः। द्वयोर्द्वयोरवटदेशयोर्मध्यदेशो रथाक्षेण परिमितस्तादृश्या वेदेर्दक्षिणांसमारभ्योत्तरांसपर्यन्तेषु पङ्क्तिरूपेणावस्थितेष्वेकादशस्ववटेषु यूपानुच्छ्रयेत्। यूपमिति जातावेकवचनम्। स्फ्यरथाक्षयूपास्त्रयो वज्रस्य भागाः तथा चाऽऽम्नातम् — “इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्स त्रेधा व्यभवत्स्फ्यस्तृतीयꣳ रथस्तृतीयम्” इति। तेषां त्रयाणामत्र मेलनाद्वज्रस्त्रिवृत्संपद्यते। स्तृत्यै हिंसायै।
यूपावटस्यार्धं वेद्यामर्धं बहिश्चेत्येवं तद्देशं विधत्ते —

[[559]]

Page No. ५५९
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(यूपैकादशिन्यभिधानम्)
“यदन्तर्वेदि मिनुयाद्देवलोकमभि जयेद्यद्बहिर्वेदि मनुष्यलोकं वेद्यन्तस्य संधौ मिनोत्युभयोर्लोकयोरभिजित्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
अन्तः समीपदेशः। वेदिश्चान्तश्च वेद्यन्तं तत्संधावुच्छ्रयेत्।
उच्छ्रये कांश्चित्काम्यान्विशेषान्विधत्ते —
“उपरसंमितां मिनुयात्पितृलोककामस्य रशनसंमितां मनुष्यलोककामस्य चषालसंमितामिन्द्रियकामस्य सर्वान्त्समान्प्रतिष्ठाकामस्य ये त्रयो मध्यमास्तान्त्समान्पशुकामस्य” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
तक्षणरहितानि यूपमूलानि उपराणि तैरेकादशिनी संमिता सदृशी। एकस्योपरस्य यावानायामस्तावानेवेतरेषां दशानामित्यर्थः। रशनादेशस्थौल्येन समाना रशनसंमिता। चषालविस्तारेण समाना चषालसंमिता। अत एव सूत्रकारेणोक्तम् – “आयामत उपराणि समानि स्युस्तिर्यक्तो मध्यानि रशनाश्च प्रथिम्नश्चषालानि” इति। सर्वानुपररशनादेशचषालविस्तारान्। एकादशसु षष्ठो मध्यमस्तत्पार्श्ववर्तिनौ द्वौ तेषां त्रयाणामेवोपरादिसाम्यनियमो नेतरेषाम्। तथा च सति पशुप्राप्तिः।
तामेव पशुप्राप्तिं दर्शयति —
“एतान्वा अनु पशव उप तिष्ठन्ते पशुमानेव भवति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
एतान्समाननु यजमानं पशवः प्राप्नुवन्ति।
त्रिभ्योऽतिरिक्तेष्वष्टास्वन्योन्यस्पर्शं विद्यत्ते —
“व्यतिषजेदितरान्प्रजयैवैनं पशुभिर्व्यतिषजति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
यूपैकादशिन्याः कामनाभेदेन दक्षिणदेशप्रवणत्वं निन्दित्वोत्तरदेशप्रवणत्वं
विधत्ते —
“यं कामयेत प्रमायुकः स्यादिति गर्तमितं तस्य मिनुयादुत्तरार्ध्यं वर्षिष्ठमथ ह्रसीयाꣳसमेषा वै गर्तमिद्यस्यैव मिनोति ताजक्प्र मीयते दक्षिणार्ध्यं वर्षिष्ठं मिनुयात्सुवर्गकामस्याथ ह्रसीयाꣳसमाक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
गर्तशब्देन दक्षिणदेशनिम्नश्मशानं विवक्षितम्। गर्तवन्मीयन्ते यूपा अस्या-

[[560]]

Page No. ५६०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(यूपैकादशिन्यभिधानम्)
मेकादशिन्यामिति गर्तमित्तादृशीमुच्छ्रयेत्। अग्निष्ठनामको यो मध्यमो यूपस्तस्मादुत्तरार्धे स्थितं यूपपञ्चकं वर्षिष्ठमत्युन्नतम्। दक्षिणार्धे स्थितं पञ्चकं ह्रसीयांसं ह्रस्वम्। ईदृश्येकादशिनी गर्तमित्तस्यामुच्छ्रितायां तदानीमेव म्रियते। स्वर्गार्थमुक्तवैपरीत्यं कुर्यात्। आक्रम्यत आरुह्यते स्वर्गोऽनेन सेतुनेत्याक्रमणः।
लौकिकदृष्टान्तेन रशनाद्वयं विधत्ते —
“यदेकस्मिन्यूपे द्वे रशने परिव्ययति तस्मादेको द्वे जाये विन्दते यन्नैकाꣳ रशनां द्वयोर्यूपयोः परिव्ययति तस्मान्नैका द्वौ पती विन्दते” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
अत्र सूत्रम् — “अग्निष्ठं द्वाभ्यां रशनाभ्यां परिवीय” इति।
रशनाद्वयस्यान्तयोर्मेलनं प्रवेष्टनं च कामनाभेदेन विधत्ते —
“यं कामयेत स्त्र्यस्य जायेतेत्युपान्ते तस्य व्यतिषजेत्स्त्र्येवास्य जायते यं कामयेत पुमानस्य जायेतेत्यान्तं तस्य प्र वेष्टयेत्पुमानेवास्य जायते” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
अन्तयोः समीप उपान्ते। अन्तेन सहितमान्त रशनाद्वयभागम्।
एकादशभ्योऽतिरिक्तमुपशयाख्यं यूपं विधत्ते —
“असुरा वै देवान्दक्षिणत उपानयन्तान्देवा उपशयेनैवापानुदन्त तदुपश-यस्योपशयत्वं यद्दक्षिणत उपशय उपशये भ्रातृव्यापनुत्त्यै” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
पुरा कदाचिदसुरा देवान्स्ववशान्कृत्वाऽग्निष्ठाद्यूपाद्दक्षिणभागे समानयन्। तानसुरान्देवा उपशयेनैकादशिनीसमीपे शयानेन यूपेनापानुदन्त। समीपशयनादुपशयनाम संपन्नम्। उपशय उपशेते शयानत्वेन पातयेदित्यर्थः। अत्र सूत्रम् - “उपाशयं द्वाभ्यां परिवीयाग्रेण दक्षिणं यूपं निदधाति” इति।
द्वेष्यं पशुत्वेन निर्दिशेदिति विधत्ते —
“सर्वे वा अन्ये यूपाः पशुमन्तोऽथोपशय एवापशुस्तस्य यजमानः पशुर्यन्न निर्दिशेदार्तिमार्च्छेद्यजमानोऽसौ ते पशुरिति निर्दिशेद्यं द्विष्याद्यमेव द्वेष्टि तमस्मै पशुं निर्दिशति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।

[[561]]

Page No. ५६१
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(यूपैकादशिन्यभिधानम्)
अग्निष्ठादय एकादश यूपा वक्ष्यमाणैराग्नेयादिपशुभिरुपेताः। उपशये तु प-श्वन्तराभावाद्यजमानस्याऽऽर्तिप्राप्तिर्द्वेष्यं निर्दिश्य तद्वारयेत्।
द्वेष्याभावे मूषकं निर्दिशेदिति विधत्ते —
“यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयान्न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति नाऽऽरण्यान्” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
विहितामेकादशिनीं प्रशंसति —
“प्रजापतिः प्रजा असृजत सोऽन्नाद्येन व्यार्ध्यत स एतामेकादशिनीमपश्य-त्तया वै सोऽन्नाद्यमवारुन्ध यद्दश यूपा भवन्ति दशाक्षरा विराडन्नं विराड्विरा-जैवान्नाद्यमव रुन्धे य एकादशः स्तन एवास्यै स दुह एवैनां तेन” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
दशयूपानां विराड्रूपत्वेन धेनुत्वादेकादशो यूपः स्तनो भवति।
पात्नीवताख्यं त्रयोदशं यूपं विधत्ते —
“वज्रो वा एषा सं मीयते यदेकादशिनी सेश्वरा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं यज्ञꣳ सं-मर्दितोर्यत्पात्नीवतं मिनोति यज्ञस्य प्रत्युत्तब्ध्यै सयत्वाय” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ४) इति।
सैकादशिनी वज्ररूपा सती पुरस्तादवस्थाय प्रत्यगवस्थितं यज्ञं संमर्दितिमी-श्वरा भवति। मर्दितस्य पुनः समाधानं प्रत्युत्तब्धिः। सयो बन्धः। षिञ्बन्धन इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नत्वात्। सयत्वाय दृढत्वायेत्यर्थः।
यूपैकादशिनी निरूपिता। अथ पश्वेकादशिनीं विधत्ते —
‘प्रजापतिः प्रजा असृजत स रिरिचानोऽमन्यत स एतामेकादशिनीमपश्य-त्तया वै स आयुरिन्द्रयं वीर्यमात्मन्नधत्त प्रजा इव खलु वा एष सृजते यो य जते स एतर्हि रिरिचान इव यदेषैकादशिनी भवत्यायुरेव तयेन्द्रियं वीर्यं यजमान आत्मान्धत्ते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
प्रजासृष्ट्या वीर्यादिक्षयाद्रिक्तोऽहमिति धीः। तथा यज्ञप्रयासेनापि। पश्वे-कादशिन्या तत्समाधानम्। ते च पशुविशेषा देवतासहिता अशमवमेधप्रकरणे समाम्नाताः - ‘आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बभ्रुः सौम्यः पौष्णः श्यामः शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः शिल्पो वैश्वदेव ऐन्द्रोऽरुणो मारुतः कल्माष ऐन्द्राग्नः सꣳ हितोऽधोरामः सावित्रो वारुणः पेत्वः’ इति। कृष्णग्रीवत्वादिभिर्विशेषिताः

[[562]]

Page No. ५६२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -(पश्वेकादशिन्यभिधानम्)
सर्वेऽप्यजाः। मेषी त्वेकैवान्यजातिः। विशेषणानि च तस्मिन्नेव प्रकरणे व्याख्यास्यन्ते।
तानेतानत्र पशून्विशेषेण प्रशंसन्विशेषविधिमुन्नयति —
‘प्रैवाऽऽग्नेयेन वापयति मिथुनꣳ सारस्वत्या करोति रेतः सौम्येन दधाति प्र जनयति पौष्णेन बार्हस्पत्यो भवति ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवास्मै प्रजाः प्र जनयति वैश्वदेवो भवति वैश्वदेव्यो वै प्रजाः प्रजा एवास्मै प्र जनयतीन्द्रिय मेवैन्द्रेणाव रुन्धे विशं मारुतेनौजो बलमैन्द्राग्नेन प्रसवाय सावित्रो निर्वरुणत्वाय वारुणः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
प्रवापयति बीजं स्वतः संपादयति। आग्नेयस्य पुंसः सारस्वत्या स्त्रिया सह मिथुनीकरणम्। सौम्येन योषिति रेतोधारणम्। पौष्णेन प्रजोत्पत्तिः। बार्हस्पत्ये ब्रह्मण उत्पत्तिसाधनत्वम्। वैश्वदेवेन प्रजानां तद्देवतानुग्रहः। ऐन्द्रेणेन्द्रियपाटवम्। मारुतेन जनपदप्राप्तिः। ऐन्द्राग्नेन पुष्टिर्बलं च। सावित्रेणानुष्ठाने प्रेरणम्। वारुणेनोपद्रवराहित्यम्।
अत्र षष्ठसप्तमाष्ठमानां पशूनां वैश्वदेवैन्द्रमारुतानामितरपशुवत्पाठत एव क्रमो यद्यपि प्राप्तस्तथाऽपि तं क्रममनूद्य प्रशंसति —
‘मध्यत ऐन्द्रमा लभते मध्यत एवेन्द्रियं यजमाने दधाति पुरस्तादैन्द्रस्य वैश्वदेवमा लभते वैश्वदेवं वा अन्नमन्नमेव पुरस्ताद्धत्ते तस्मात्पुरस्तादन्नमद्यत ऐन्द्रमालभ्य मारुतमा लभते विड्वै मरुतो विशमेवास्मा अनु बध्नाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
वैश्वदेवमारुतयोर्नध्यमेन्द्रस्य स्थानम्। तेन मध्यम एव वयसि बलाधिक्यं यजमाने स्थापयति। विश्वे देवा अन्नाभिमानिनः। वैश्वदेवस्य पुरस्तादनुष्ठितत्वात्तत्संबद्धमन्नमत्तुं पुरस्तादेव स्थापयति। तच्चान्नं पुरस्तान्मुखेनाद्यते। मारुतस्यैन्द्रमनु वर्तमानत्वान्मरुद्रूपा ग्रामनिवासिप्रजा अस्य यजमानस्यानुकूलाः करोति।
कामनाविशेषेण क्रमव्यत्यासं विधत्ते —
‘यदि कामयेत योऽवगतः सोऽप रुध्यतां योऽपरुद्धः सोऽव गच्छत्वित्यैन्द्रस्य लोके वारुणमा लभेत वारुणस्य लोक ऐन्द्रं य एवावगतः सोऽप रुध्यते योऽपरुद्धः सोऽव गज्छति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
अवगतः प्राप्तैश्वर्यः। अपरुध्यतामैश्वर्यात्क्लिश्यताम्। अयमेकः कामः एत-

[[563]]

Page No. ५६३
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पात्नवितपश्वभिधानम्)
द्विपर्ययोऽन्यः कामः। तस्मिन्नुभयविधेऽपि कामे सप्तमैकादशस्थानयोरैन्द्रवारुणयोः स्थानव्यत्ययं कुर्यात्।
प्रजानां व्याकुलीभावं चेत्कामयेत तदानीमेकादशानां पशूनां क्रमसांकर्यं विधत्ते —
‘यदि कामयेत प्रजा मुह्येयुरिति पशून्व्यतिषजेत्प्रजा एव मोहयति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
उदक्प्रवणत्वेन स्थापिताया एकादशयूपपङ्क्तेर्दक्षिणयूपे वारुणस्याऽऽलम्भं
विधत्ते —
‘यदभिवाहतोऽपां वारुणमालभेत प्रजा वरुणो गृह्णीयाद्दक्षिणत उदञ्चमा लभतेऽपवाहतोऽपां प्रजानामवरुणग्राहाय’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
अपामभिवाहस्तत्प्रवाहस्थानभूतो निम्नो देशः। तत्रावस्थित उत्तरयूपे वारु-णालम्भेन प्रजानां वरुणग्रहरूपो रोगः स्यात्। दक्षिणयूपे पशोरुदङ्मुखत्वे-नाऽऽलम्भे रोगो न भवति। दक्षिणयूपस्योन्नदेशवर्तित्वेनापामपवाहतः प्रवाहस्थानाभावादित्यर्थः। अत्र सूत्रम् - ‘आग्नेयं कृष्णग्रीवमग्निष्ठ उपाकरोति उत्तरे सारस्वतीं मेषीं दक्षिणे सौम्यं बभ्रुमेवं व्यत्यासं दक्षिणापवर्गान्पशूनुपाकरोति वारुणमन्ततो दक्षिणत उदञ्चम्’ इति।
पश्वेकादशिनी निरूपिता। अथ पात्नीवतपशुं विधत्ते –
‘इन्द्रः पत्निया मनुमयाजयत्तां पर्यग्निकृतामुदसृजत्तया मनुरार्ध्नोद्यत्पर्यग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजति यामेव मनुद्धिमार्ध्नोत्तामेव यजमान ऋध्नोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ५) इति।
अत्र पत्नीशब्देन पात्नीवतसंज्ञके यूप उपाकृतस्त्वष्टृदेवताकः पशुरुपलक्ष्यते। शाखान्तरे तथा विधानात्। पश्वेकादशिनीगतपत्नीसंयाजानन्तरभावित्वादस्य यूपस्य पात्नीवतत्वम्। अत्र सूत्रम् - ‘जाघनीभिश्च पत्नीः संयाजयन्ति अनूबन्ध्यावपायां हुतायामग्रेण शालामुखीयं पात्नीवतं मिनोति यथाऽधोनाभिमनवस्तीर्णे चषालं तस्मिंस्त्वाष्ट्रं साण्डं लोमशं पिङ्गलं पशुमुपाकृत्य पर्यग्निकृतमुत्सृज्याऽऽज्येन शेषं संस्थापयेत्, यावन्ति पशोरवदानानि स्युस्तावत्कृत्व आज्यस्यावद्ये

[[564]]

Page No. ५६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(सौम्यचर्वाद्यभिधानम्)
त्पशुधर्माऽऽज्यं भवति शालामुखीये प्रचरन्तीति विज्ञायते’ इति। तस्मादिन्द्रः पात्नीवतयूपे नियुक्तेन पशुना मनुमयाजयदिति व्याख्येयम्।
पर्यग्निकृते पशावुत्सृष्टे सति कर्मशेषस्याऽऽज्येन समाप्तिं विधत्ते —
‘यज्ञस्य वा अप्रतिष्ठिताद्यज्ञः परा भवति यज्ञं पराभवन्तं यजमानोऽनु परा भवति यदाज्येन पात्नीवतꣳ सꣳस्थापयति यज्ञस्य प्रतिष्ठित्यै यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनु प्रति तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ६) इति।
अप्रतिष्ठितादसंस्थापनात्।
अस्य पशोः कालं विधत्ते —
‘इष्टं वपया भवत्यनिष्टं वशयाऽथ पात्नीवतेन प्र चरति तीर्थ एव प्र चरत्यथो एतर्ह्येवास्य यामः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ६) इति।
वशा वन्ध्या, सा चानूबन्ध्येत्यनेन नाम्नोच्यते। तदीयवपाहोमादूर्ध्वं हृदयाद्यङ्गहोमात्प्रागेतस्य पात्नीवतपशोः कालः। स च तीर्थमुचितं स्थानम्। किंचैतस्मिन्कालेऽनूबन्ध्याख्यस्य पशोर्याम उपरमः समाप्तिर्भवति। तस्य चान्तिमपशुत्वात्समाप्तेः प्रागेव पात्नीवतप्रचारो युक्तः।
देवतां विधत्ते —
‘त्वाष्ट्रो भवति त्वष्टा वै रेतसः सिक्तस्य रूपाणि वि करोति तमेव वृषाणं पत्नीष्वपि सृजति सोऽस्मै रूपाणि वि करोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ६) इति।
विकरोति विविधाति करोति।
पात्नीवतपशुर्निरूपितः। अथ सौम्यं चरुं विधत्ते —
‘घ्नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषुण्वन्ति यत्सौभ्यो भवति यथा मृतायानुस्तरणीं घ्नन्ति तादृगेव तत्’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
सोमस्याभिषवो वधस्थानीयोऽतोऽनुस्तरणीस्थानीयः सौम्यश्चरुः कर्तव्यः। मृतं दीक्षितमनु स्तीर्यते हन्यत इत्यानुस्तरणी काचिद्गौः। दीक्षितशवस्यावयवेषु हृदयहस्तादिषु गोशवस्य हृदयाद्यवयवान्संस्थाप्य तं दीक्षितं दहेत्। तदर्थं काचिद्गौर्हन्यते।

[[565]]

Page No. ५६५
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौम्यचर्वाद्यभिधानम्)
चरोर्होमस्थानं विधत्ते —
‘यदुत्तरार्धे वा मध्ये वा जुहुयाद्देवताभ्यः समदं दध्याद्दक्षिणार्धे जुहोत्येषा वै पितृणां दिक्स्वायामेव दिशि पितॄन्निरवदयते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
वह्नेरुत्तरार्धमध्यदेशयोर्देवाहुतिस्थानत्वात्तत्र पित्र्ये होमे देवताभिः सह पितृणां समदं कलहं कुर्यात्। अतो निरवदयते देवदेशान्निष्कृष्य पितॄन्यजते।
चारुशेषस्य दानं विधत्ते —
“उद्गातृभ्यो हरन्ति सामदेवत्यो वै सौम्यो यदेव साम्नश्छम्बट्कुर्वन्ति तस्यैव स शान्तिः” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
सामैव सौम्यचरोरभिमानिदेवता। तथा सति सामवेदसंबन्धि यदङ्गमुद्गातार इत्थं छम्बट्कुर्वन्ति विनष्टं कुर्वन्ति तस्य दोषस्य स चरुः प्रतीकारः।
तस्मिन्नाज्यपूर्णो चरावुद्गातृभिः स्वदेहच्छाया द्रष्टव्येति विधत्ते —
‘अवेक्षन्ते पवित्रं वै सौम्य आत्मानमेव पवयन्ते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
सौम्यचरोः शुद्धिहेतुत्वात्तत्प्रेक्षणेनोद्गातारः स्वदेहं शोधयन्ति। अत्र सूत्रम् —‘आज्येन चरुमभिपूर्योद्गातृभ्यो हरन्ति तमुद्गातारोऽवेक्षन्ते’ इति।
आज्यस्यापर्याप्तौ पुनरप्यन्यत्पूरणं विधत्ते —
‘य आत्मानं न परिपश्येदितासुः स्मादभिददिं कृत्वाऽवेक्षेत तस्मिन्ह्यात्मानं परिपश्यत्यथो आत्मानमेव पावयते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
इतासुर्गतप्राणः। अमितो दीयते प्रक्षिप्यत आज्यमस्मिंश्चरावित्यभिददिः।
काम्येऽवेक्षणे मन्त्रविश्षं विधत्ते —
‘यो गतमनाः स्यात्सोऽवेक्षेत यन्मे मनः परागतं यद्वा मे अपरागतम्। राज्ञा सोमेन तद्वयमस्मासु धारयामसीति मन एवाऽऽत्मन्दाधार न गतमना भवति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
गतमना अव्यवस्थितचित्तः। उद्गातॄणां मध्ये गतमना यन्मे मन इत्यादिमन्त्रे-णावेक्षेत। मदीयं मनो यदि मत्तो निष्क्रान्तं यदि वा निष्क्रमणोन्मुखं तदिदानीं निष्क्रान्तस्य सोमस्य राज्ञः प्रसादाद्वयं तन्मनोऽस्मास्वेव धारयामः। मन्त्रसामर्थ्याच्चित्तसमाधानं भवति।

[[566]]

Page No. ५६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(सौम्यचर्वाद्यभिधानम्)
अग्नाविष्णू महि धाम प्रियं वामित्यनयर्चा घृतयागं विधत्ते —
‘अप वै तृतीयसवने यज्ञः क्रामतीजानादनीजानमभ्याग्नावैष्णव्यर्चा घृतस्य यजत्यग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चैव यज्ञं च दाधार’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७ इति।
ईजानादिष्टवतो यजमानादनीजानं पुरुषमभिलक्ष्य यज्ञोऽपक्रामति तत्समाधानायाऽऽग्नावैष्णवमन्त्रयागः।
तत्र नीचध्वनिं विधत्ते —
‘उपाꣳशु यजति मिथुनत्वाय।’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
सौम्यचरुगतेनोच्चध्वनिना सहोपांशुध्वनेर्मिथुनत्वम्।
अनूबन्ध्यां विधत्ते —
‘ब्रह्मवादिनो वदन्ति मित्रो यज्ञस्य स्विष्टं युवते वरुणो दुरिष्टं क्व तर्हि यज्ञः क्व यजमानो भवतीति यन्मैत्रावरुणीं वशामालभते मित्रेणैव यज्ञस्य स्विष्टꣳ शमयति वरुणेन दुरिष्टं नाऽऽर्तिमार्च्छति यजमानः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७ इति।
यज्ञस्य यदङ्गं सम्यगिष्टं तस्याधिपतिर्मित्रः स्वयमनाराधितस्तदङ्गं दुरिष्टेन मिश्रयति। दुरिष्टस्याङ्गस्याधिपतिर्वरुणश्चानाराधितस्तद्दुरिष्टं संपाद्य स्विष्टेन मिश्रयति। तथा सत्युभाभ्यां स्विष्टस्य विनाशितत्वाद्यज्ञः क्वावतिष्ठेत। यज्ञाभावे यजमानोऽपि कुत्र फलोपेतो भवेत्। वशालम्भेन तुष्टो मित्रः स्विष्टं पालयति। वरुणो दुरिष्टं नाशयति। ततो यज्ञस्य सुस्थितत्वान्निष्फलस्वरूपामार्तिं यजमानो न प्राप्नोति। अत्र सूत्रम् – ‘मैत्रावरुणीं गां वशामनूबन्ध्यामालभेत’ इति।
तामनूबन्ध्यां प्रशंसति —
‘यथा वै लाङ्गलेनोर्वरां प्रभिन्दन्त्येवमृक्सामे यज्ञं प्र भिन्तो यन्मैत्रावरुणीं वशामालभते यज्ञायैव प्रभिन्नाय मत्यमन्ववास्यति शान्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
सर्वसस्योपेता भूमिरुर्वरा तस्यां कृष्टायां कर्षणमनु तत्र मत्यं क्षिपन्ति। शक्त्याधानसाधनं गोमयादिद्रव्यं मत्यं, मतमभिमतं फलमर्हतीति मत्यम्। तद्बदृक्त्सामाभ्यां कर्षणवद्योग्यतामापादितस्य यज्ञस्य वशालम्भेन मत्यप्रक्षेपवत्फलजननशक्तिर्भवति। तेन चाशाक्तिलक्षणस्य दोषस्य शान्तिर्भवति।

[[567]]

Page No. ५६७
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यविधिः)
पुनरपि वशां प्रशंसति
‘यातयामानि वा एतस्य छन्दाꣳसि य ईजानाश्छन्दसामेष रसो यद्वशा यन्मैत्रावरुणीं वशामालभते छन्दाꣳस्येव पुनरा प्रीणात्ययातयामत्वायाथो छन्दाःस्वेव रसं दधाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ७) इति।
ईजानो यज्ञं कृतवान्। एतस्य च्छन्दांसि गतसाराणि भवन्ति। वशा तु च्छन्दसां सारः। वषट्कारदेवतया गायत्रीदेवतायाः शिरसि च्छिन्ने पतितेन रसेनोत्पन्नत्वात्। एतच्च काम्यपशुकाण्डे समाम्नातम्। अतो वशालम्भेन च्छन्दसां गतसारत्वाभावात्प्रीतिर्भवति। प्रत्युत च्छन्दःसु विशेषरसः स्थाप्यते।
सौम्यचरुघृतयागानूबन्ध्या निरूपिताः। अथातिग्राह्यान्विधत्ते —
‘देवा वा इन्द्रियं वीर्यं व्यभजन्त ततो यदत्यशिष्यत तदतिग्राह्या अभवन्त-दतिग्राह्याणामतिग्राह्यत्वं यदतिग्राह्या गृह्यन्त इन्द्रियमेव तद्वीर्यं यजमान आत्मन्धत्ते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
इन्द्रवायुमित्रवरुणादिदेवैरिन्द्रियगतसामर्थ्यहेतौ सोमरसे विभक्ते सत्यतिरि-क्ताद्रसादेते गृह्यन्ते। तद्ग्रहणेन सामर्थ्यं यजमाने स्थाप्यते।
विहितानामतिग्राह्याणामग्न्यादिदेवतासंबन्धं विधत्ते —
‘तेज आग्नेयेन्द्रियमैन्द्रेण ब्रह्मवर्चसꣳ सौर्येण’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
यजमान आत्मन्धत्त इत्यनुवर्तते। तेज कान्तिः। इन्द्रियं बलम्। ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्तिः। प्रातःसवन आग्रयणसादनादूर्ध्वमेते त्रयो गृहीतव्याः। अत्र सूत्रम् - ‘एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयित्वा त्रीनग्निष्टोमेऽतिग्राह्यान्गृह्णात्याग्नेयमैन्द्रꣳ सौर्यमित्यग्न आयुꣳष्युत्तिष्ठꣳस्तरणिरिति ग्रहणासादनाः’ इति।
व्यतिरेकमुखेन(ण) पृष्ठ्यषडहे तानतिग्राह्यान्विधत्ते —
‘उपस्तम्भनं वा एतद्यज्ञस्य यदतिग्राह्याश्चक्रे पृष्ठानि यत्पृष्ठ्ये न गृह्णीयात्प्राञ्चं यज्ञं पृष्ठानि सꣳशृणीयः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
यज्ञरूपस्य रथस्यातिग्राह्या उत्तम्भनकाष्ठस्थानीयाः। षट्सु दिनेषु क्रमेण रथंतरबृहद्वैरूपवैराजशाक्वररैवतसामनामकैः साध्यानि पृष्ठ्य(ष्ठ) स्तोत्राणि चक्रस्थानीयानि। ततः पृष्ठ्यषडहेऽतिग्राह्यरूपोत्तम्भनाभावे तानि पृष्ठानि तं यज्ञरथं पुनः पातयित्वा संशृणीयुर्विनाशयेयुः।
तस्मात्तान्गृह्णीयादित्यर्थः।

[[568]]

Page No. ५६८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(अतिग्राह्यविधिः)
उक्थ्ये चोदकप्राप्तानतिग्राह्यान्प्रतिषेधति —
‘यदुक्थ्ये गृह्णीयात्प्रत्यञ्चं यज्ञमतिग्राह्याः सꣳशृणीयुः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
उत्तम्भनमन्तरेणैव पुरत उन्नतसदृश उक्थ्यस्तस्मिन्गृहीता अतिग्राह्याः पुरत्तादस्यौन्नत्यमापाद्य यज्ञरथं प्रत्यञ्चं पातयित्वा विनाशयेयुः। तस्मात्तान्न गृह्णीयादित्यर्थः।
पृष्ठषडहेऽप्युक्थ्यसद्भावादेतं प्रतिषेधं वारयितुं पूर्ववाक्येनै(णै)ते विहिता-स्तद्वद्विश्वजिद्यागस्याप्युक्थ्यसंस्थस्य शाखान्तरे सद्भावात्तत्रापि निषेधं वारयितुं विधत्ते —
‘विश्वाजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सवीर्यत्वाय’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
रथंतरादीनि षडपि पृष्ठ्य(ष्ठ)स्तोत्राणि यस्मिन्सन्ति स सर्वपृष्ठः।
अग्निष्ठोमे तान्विधत्ते —
‘प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्स प्रियास्तनूरप न्यधत्त तदतिग्राह्या अभवन्वितनुस्तस्य यज्ञ इत्याहुर्यस्यातिग्राह्या न गृह्यन्त इत्यप्यग्निष्टोमे ग्रहीतव्या यज्ञस्य सतनुत्वाय’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
व्यादिशद्विभज्य दत्तवान्। तदा स प्रजापतिर्यज्ञसंबन्धिनीः प्रियास्तनूरप-न्यधत्तापनीय क्वचिद्गोपितवान्। तास्तनवोऽतिग्राह्याः। तस्मादग्निष्टोमस्य सतनुत्वाय तान्गृह्णीयात्। अत्रातिग्राह्याणां पृष्ठ्यषडहादिविकृतिसंबन्धप्रतीतेः प्रकृतावग्निष्टोमेऽपि विधीयन्ते।
व्यावृत्तिकामस्य तान्विधत्ते —
“देवता वै सर्वाः सदृशीरासन्ता न व्यावृतमगच्छन्ते देवा एत एतान्ग्रहान-पश्यन्तानगृह्णताऽऽग्नेयमग्निरैन्द्रमिन्द्रः सौर्यꣳ सूर्यस्ततो वै तेऽन्याभिर्देवताभिर्व्यावृतमगच्छन्यस्यैवं विदुष एते ग्रहा गृह्यन्ते व्यावृतमेव पाप्मना भ्रातृव्येण गच्छति” (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
सदृशीस्तुल्यैश्वर्याः व्यावृतमैश्वर्याधिक्यलक्षणम्। इतरेभ्यो व्यावृतं भ्रातृव्यादैश्वर्याधिक्यमेतैरतिग्राह्यैः प्राप्नोति।
तानतिग्राह्यान्प्रशंसति —

[[569]]

Page No. ५६९
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यविधिः)
‘इमे लोका ज्योतिष्मन्तः समाद्वीर्याः कार्या इत्याहुराग्नेयेनास्मिँल्लोके ज्योतिर्धत्त ऐन्द्रेणान्तरिक्ष इन्द्रवायू हि सयुजौ सौर्येणामुष्मिँल्लोके ज्योतिर्धत्ते ज्योतिष्मन्तोऽस्मा इमे लोका भवन्ति समावद्वीर्यानेनान्कुरुते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
इमे पृथिव्यान्तरिक्षद्युलोकस्ते चाग्न्यादिदेवतानुग्रहेण ज्योतिष्मन्तस्तुल्यासा-मर्थ्याः। अन्तरिक्षस्य वायुर्देवता न त्विन्द्र इति चेन्न, इन्द्रवाय्योः सहावस्था-नादैन्द्रवायवग्रहे तद्दर्शनात्।
प्रकारान्तरेण तान्प्रशंसति —
‘एतान्वै ग्रहान्बम्बाविश्ववयसाववित्तां ताभ्यामिमे लोकाः पराञ्चश्चार्वाञ्चश्च प्राभुर्यस्यैवं विदुष एते ग्रहा गृह्यन्ते प्रास्मा इमे लोकाः पराञ्चश्चार्वाञ्चश्च भान्ति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
बम्बाश्च विश्ववयाश्च तयोरतिग्राह्यमहिमाभिज्ञत्वात्तदर्थमुत्तमा अधमाश्चेमे लोकाः प्राभुः प्रभावन्तः।
अतिग्राह्या निरूपिताः। अथादाभ्यग्रहं विधत्ते —
‘देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा अदाभ्ये छन्दाꣳसि
सवनानि समस्थापयन्ततो देवा अभवन्पराऽसुरा यस्यैवं विदुषोऽदाभ्यो गृह्यते भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ८) इति।
असुरा मात्सर्येण देवैरनुष्ठितं यज्ञाङ्गं स्वयमप्यमनुष्ठितवन्तः। तदाऽसुरवञ्चनेन देवा गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीभिर्निष्पाद्यनि त्रीणि सवनान्यदाभ्यग्रहे समापितवन्तः। तत्र हि - ‘वसवस्त्वा प्रवृहन्तु गायत्रेण छन्दसा’ इत्यादिभिस्त्रिभिर्मन्त्रैस्त्रयः सोमांशवः पृथक्कर्तव्याः। अत्र सूत्रम् - ‘उपनद्धस्य राज्ञस्त्रीनꣳशून्प्रवृहन्ति वसवस्त्वा प्रवृहन्तु गायत्रेण छन्दसेत्येतैः प्रतिमन्त्रं तैरेनं चतुराधूनोति’ इति। तदिदं छन्दसां सवनानां च समापनम्। तेन देवानां विभूतिरसुराणां पराभवश्चाभूत्। तद्बदन्यस्याप्यदाभ्यग्रहणेन भवति।
निर्वचनेन प्रशंसति —
‘यद्वै देवा असुरानदाभ्येनादभ्नुवन्तददाभ्यस्यादाभ्यत्वम्’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।

[[570]]

Page No. ५७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(अतिग्राह्यविधिः)
अदभ्नुवन्हिंसितवन्तः असुरदम्भनहेतुरयं ग्रहः स्वयमन्येन केनचिदपि दम्भितुमशक्यत्वाददाभ्यः।
एतद्वेजनं प्रशंसति —
‘य एवं वेद दभ्नोत्येव भ्रातृव्यं नैनं भ्रातृव्यो दभ्नोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।
अथादाभ्यस्य कालं विधत्ते —
‘एष वै प्रजापतेरतिमोक्षिणी नाम तनूर्यददाभ्य उपनद्धस्य गृह्णात्यतिमुक्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।
अतिशयेन पापान्मोक्षोऽतिमोक्षः। सोऽस्या अस्तीत्यतिमोक्षिणी। प्रजापते-स्तादृग्रूपोऽयमदाभ्यः। तस्मादुपनद्धस्य वस्त्रेण बद्धस्य सोमस्य बन्धनादतिमुक्त्यर्थं गृह्णीयात्। शकटादवरोपितो वस्त्रबद्धसोमोऽधिषवणफलकयोरुपर्यवतिष्ठते। तस्य च सोमस्य बन्धमुपांशुग्रहकाले विस्रस्येन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्यादिभिर्मन्त्रैः सोमं मिमीते। तस्माद्विस्रंसनात्प्रागेवादाभ्यो ग्रहीतव्य इत्यर्थः।
एतद्वेदनं प्रशंसति —
‘अति पाप्मानं भ्रातृव्यं मुच्यते य एवं वेद’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।
पापरूपं वैरिणमुत्क्रम्य तत्कृतोपद्रवान्मुच्यते।
अदाभ्यस्य सोमव्यतिरिक्तं द्रव्यं विधत्ते —
‘घ्नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषुण्वन्ति सोमे हन्यमाने यज्ञो हन्यते यज्ञे यजमानो ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद्यज्ञे यजमानः कुरुते येन जीवन्त्सुवर्गं लोकमेतीति जीवग्रहो वा एष यददाभ्योऽनभिषुतस्य गृह्णाति जीवन्तमेवैनꣳ सुवर्गं लोकं गमयति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।
अभिषवेण सोमस्य हतत्वाद्यज्ञे हते यजमानो हतप्रायो भवति। तादृग्वध-मन्तरेण स्वर्गप्राप्तवुपायान्ब्रह्मवादिनो विचार्यादाभ्यं निश्चितवन्तः। स च जीव-नोपेतो ग्रहः। तस्मादनभिषुतस्याभिषवरूपवधरहितस्य द्रव्यस्य रसं तत्र गृह्णी-यात्। अत्र सूत्रम् — ‘अꣳशुमदाभ्यं वा प्रथमं गृह्णाति शुक्रं ते शुक्रेण गृह्णा-मीति दध्नः पयसो निग्राभ्याणां वा’ इति।
अदाभ्यग्रहस्याऽऽधवनहेतूनां सोमांशूनां त्रयाणां सवनत्रयगतेषु त्रिषु महा-भिषवेषु मेलनं विधत्ते —

[[571]]

Page No. ५७१
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यविधिः)
‘वि वा एतद्यज्ञं छिन्दन्ति यददाभ्ये सꣳ स्थापयन्त्यꣳशूनपि सृजति यज्ञस्य संतत्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ९) इति।
असुरवञ्चनाय वसवस्त्वेत्यादिमन्त्रैरंशुत्रयं(य) पृथक्करणरूपसवनत्रय (स)-मापनं देवैः कृतं तद्वदन्येनापि कृते सत्युपांश्वन्तर्यामादीनाम(न)नुष्ठानाद्यज्ञो विच्छिद्यते, तत्परिहाराय पृथक्कृतानंशूनभिषवेषु मेलयेत्। अत्र सूत्रम् - ‘आधवनानꣳशून्प्रज्ञातान्निधायोशिक्त्वं देव सोम गायत्रेण छन्दसेत्येतैः प्रतिमन्त्रमनुसवनमेकैकं महाभिषवेष्वपिसृजति’ इति।
अदाभ्यो निरूपितः। अथांशूग्रहं विधत्ते —
‘देवा वै प्रबाहुग्ग्रहानगृह्णत स एतं प्रजापतिरꣳशुमपश्यत्तमगृह्णीत तेन वै स आर्ध्नोद्यस्यैवं विदुषोऽꣳशुर्गृह्यत ऋध्नोत्येव’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
प्रबाहुक्तुल्यस्वभावान्। प्रजापतिस्तु समृद्ध्यर्थं विलक्षणमंशुग्रहं गृहीत्वा समृद्धोऽभवत्।
इतरग्रहवैलक्षण्यं क्रमेण दर्शयन्नभिषवस्याऽऽवृत्त्यभावं विधत्ते —
‘सकृदभिषुतस्य गृह्णाति सकृद्धि स तेनाऽऽर्ध्नोत्’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
अष्टौ कृत्वोऽग्रेऽभिषुणोतीत्यादिना। ग्रहान्तरेऽभिषवावृत्तिः श्रुता न त्वत्र तथा कुर्यात्किंतु सकृदेव। यस्मात्स प्रजापतिः सकृदेवाभिषुत्य तेन ग्रहेण सम्यक्समृद्धिं गतः।
ग्रहणमन्त्रस्योच्चारणं निवारयितुं मानसमनुसंधानं विधत्ते —
‘मनसा गृह्णाति मन इव हि प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
संकल्पमात्रेण जगत्सर्जनात्प्रजापतेर्मनःसादृश्यम्।
ग्रहणपात्रं विधत्ते —
‘औदुम्बरेण गृह्णात्यूर्ग्वा उदुम्बर ऊर्जमेवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
पात्रस्याऽऽकारं विधत्ते —

[[572]]

Page No. ५७२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(अतिग्राह्यविधिः)
‘चतुःस्रक्ति भवति दिक्ष्वेव प्रति तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
चतुष्कोणमित्यर्थः।
वामदेवेन दृष्टस्य कया नश्चित्र आ भुवदित्यस्यामृच्युत्पन्नस्य साम्नो ग्रहणमन्त्रतामाह —
‘यो वा अꣳशोरायतनं वेदाऽऽयतनवान्भवति वामदेव्यमिति साम तद्वा अस्याऽऽयतनं मनसा गायमानो गृह्णात्यायतनवानेव भवति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
गृहवानित्यर्थः।
अनुच्छ्वासं ग्रहणकाले विधत्ते —
‘यदध्वर्युरꣳशुं गृह्णाति सैवास्यर्द्धिः’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
अंशुं नार्धयेत्समृद्धं न कुर्यात्। तदानीमध्वर्युयजमानयोः समृद्धिर्न स्यात्। अनुच्छ्वासगृहीतिरेवांशोः समृद्धिः। अत्र सूत्रम् - ‘अंशुं गृह्णन्नेकग्रहायाऽऽप्तं राजानमुपरे न्युप्य सकृदभिषुत्य वामदेव्यं मनसा गायमानोऽनवानं गृह्णाति’ इति।
कथंचिदुच्छ्वासश्चेत्तद्दोषनिवारणाय विधत्ते —
‘हिरण्यमभि व्यनित्यमृतं वै हिरण्यमायुः प्राण आयुषैवामृतमभि धिनोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
हिरण्यस्याऽऽभिमुख्येन श्वासं कुर्यात्। तथा सत्यायुःस्वरूपेणैव प्राणवायुना हिरण्यरूपममृतमभिप्रीणयति।
हिरण्यस्येयत्तां विधत्ते —
‘शतमानं भवति शतायुः पुरुषा शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. १०) इति।
शतनिष्कपरिमितं शतमानपरिमितं वा हिरण्यं भवति। दशानां ज्ञानकर्मे-न्द्रियाणामेकैकस्य दशनाडीषु संचाराच्छतेन्द्रियत्वम्। अत्र सूत्रम् - ‘यदि व्यवाने(न्या)दा नः प्राण एतु परावत इति शतमानꣳ हिरण्यमभि व्यनीया(न्या)ताम-

[[573]]

Page No. ५७३
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अतिग्राह्यविधिः)
ध्वर्युर्यजमानश्च’ इति। अंशुग्रहादाभ्यग्रहयोः पौर्वापर्यं विकल्पितम्। अत एव सूत्रकारेणोक्तम् – ‘अंशुमदाभ्यं वा प्रथमं गृह्णाति’ इति।
अंशुग्रहो निरूपितः। अथ षोडशिग्रहं विधत्ते —
‘प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्स रिरिचानोऽमन्यत। स यज्ञानाꣳ षोड-शधेन्द्रियं वीर्यमात्मानमभि समर्क्खिदत्तत्षोडश्यभवन्न वै षोडशी नाम यज्ञोऽस्ति यद्वाव षोडशꣳ स्तोत्रꣳ षोडशꣳ शस्त्रं तेन षोडशी तत्षोडशिनः षोडशित्वं यत्षोडशी गृह्यत इन्द्रियमेव तद्वीर्यं यजमान आत्मन्धत्ते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
‘देवेभ्यो यज्ञान्विभज्य दत्त्वा स्वार्थस्य कस्याप्यभावाद्रिक्तोऽहमिति मन्यमानः स्वात्मानमभिलक्ष्य सर्वयज्ञसंबन्धिनमिन्द्रियसामर्थ्यप्रदमंशं षोडशभेदभिन्नं समक्खिदत्समुपादाय श्रान्तोऽभवत्। तच्च सामर्थ्यं षोडशिनामकः क्रतुरभवत्। स च सोमयागव्यतिरिक्तो यज्ञः कश्चिन्नूतनो न।
प्रकारान्तरेण प्रशंसति —
‘देवेभ्यो वै सुवर्गो लोको न प्राभवत्त एतꣳ षोडशिनमपश्यन्तमगृह्णत ततो वै तेभ्यः सुवर्गो लोकः प्राभवद्यत्षोडशी गृह्यते सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
न प्राभवन्न स्वाधीनः।
पुनः प्रकारान्तेण प्रशंसति —
‘इन्द्रो वै देवानामानुजावर आसीत्स प्रजापतिमुपाधावत्तस्मा एतꣳ षोडशिनं प्रायच्छत्तमगृह्णीत ततो वै सोऽग्रं देवतानां पर्यैद्यस्यैवं विदुषः षोडशी गृह्यतेऽग्रमेव समानानां पर्येति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
अनुजेभ्यो निकृष्टेभ्योऽवरोऽत्यन्तनिकृष्टः। आनुजेति दीर्घश्छान्दसः। अग्रं श्रैष्ठ्यम्।
कालं विधत्ते —
‘प्रातःसवने गृह्णाति वज्रो वै षोडशी वज्रः प्रातःसवनꣳ स्वादेवैनं योनेर्निगृह्णाति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
वज्रवदनिष्टनिवारकत्वादुभयोर्वज्रत्वम्। तस्मादेव साम्यात्प्रातःसवनं वज्रस्य स्वयोनिः।

[[574]]

Page No. ५७४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(षोडशिग्रहविधिः)
पक्षान्तरमाह —
‘सवनेसवनेऽभि गृह्णाति सवनात्सवनादेवैनं प्र जनयति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
अत्र सूत्रम् - ‘षोडशिनो ग्रहणं प्रातःसवन उत्तमो धाराग्रहाणाꣳ सवने सवनो वा’ इति।
नित्यत्वेन विहितस्यैव काम्यत्वमपि विधत्ते —
‘तृतीयसवने पशुकामस्य गृह्णीयाद्वज्रो वै षोडशी पशवस्तृतीयसवनं वज्रेणैवास्मै तृतीयसवनात्पशूनव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
यथा खादिरो यूपो भवति खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीतेति वचनद्वयादे-कस्यैव नित्यत्वं काम्यत्वं च तद्बत्।
उक्थ्यक्रतावपि शाखान्तरानुसारेण प्रसक्तं प्रतिषेधति —
‘नोक्थ्ये गृह्णीयात्प्रजा वै पशव उक्थानि यदुक्थ्ये गृह्णीयात्प्रजां पशूनस्य निर्दहेत्’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
उक्थ्यक्रतुगतानां शस्त्राणां प्रजापशुरूपत्वाद्वज्ररूपेण षोडशिना दाहः स्यात्। शाखान्तरे विधानादिह निषेधाच्च विकल्पः सूत्रे दर्शितः नोक्थ्ये गृह्णीया (द) गृह्णीयाद्वा’ इति।
षोडशिक्रताविवातिरात्रक्रतावपि काम्यग्रहं विधत्ते —
‘अतिरात्रे पशुकामस्य गृह्णीयाद्वज्रो वै षोडशी वज्रेणैवास्मै पशूनवरुध्य रात्रियोपरिष्टाच्छमयति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
वज्रषोडशिना पशूनामवरोधेऽपि नास्ति बाधः। षोडशिशस्त्रस्योपरिष्टादनु-ष्ठेयेन रात्रिशब्दोपलक्षितेन शस्रसमूहेन तद्बाधोपशमनात्। पशुकामस्येति विशेषणादन्यस्यातिरात्रे षोडशिग्रहो नास्ति।
अधिकारिविशेषेण ग्रहं विधत्ते —
‘अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयाद्व्यावृत्कामो हि राजन्यो यजते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
द्वादशभिः स्तोत्रैः शस्त्रैश्चोपेतोऽग्निष्टोमो वर्णत्रयसाधारणः। राजन्यस्तु विप्र-वैश्याभ्यां व्यावृत्तिमुत्कर्षं कामयते तदर्थं गृह्णीयात्।

[[575]]

Page No. ५७५
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षोडशिग्रहविधिः)
अस्मिन्षोडशिग्रहस्तोत्रस्यैकविंशनामकं स्तोमं विधत्ते —
‘साह्न एवास्मै वज्रं गृह्णाति स एनं वज्रो भूत्या इन्धे निर्वा दहत्येक विꣳशꣳ स्तोत्रं भवति प्रतिष्ठित्यै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
अह्ना सह वर्तत इति एकदिवसनिष्पाद्यः सोमयागः साह्नः। तस्मिन्नेव यजमानार्थमध्वर्युः षोडशिरूपं वज्रं गृह्णाति। स च वज्रो वैरिविनाशाय प्रयुक्त एनं यजमानमैश्वर्यार्थं प्रकाशयति। अथवा प्रयोगकौशलाभावादस्मिन्नेव यजमाने परीतो निःशेषेणैनमेव दहति। अतः पाक्षिकदाहनिवृत्त्या यजमानस्य प्रतिष्ठार्थमेकविंशस्तोत्रं संपादयेत्। प्रगीतमन्त्रसाध्यस्तुतिः स्तोत्रम्। तच्च गानं तृचे कर्तव्यम्। एकं साम तृचे क्रियते स्तोत्रीयमिति विधानात्। षोडशिस्तोत्र-स्यासावि सोम इन्द्र व इत्यृक्प्रथमा। इन्द्रमिद्धरी वहत इति द्वितीया। आ तिष्ठ वृत्रहन्निति तृतीया। सोऽयं तृचस्त्रिभिः पर्यायैरावृत्तिविशेषो (षेण) गीयमान एकविंशत्यृगात्मकं(को) भवति। प्रथमे पर्याये प्रथमद्बितीययोचोस्त्रि-स्त्रिर्गानम्। तृतीयस्याः सकृद्गानम्। द्वितीयपर्याये प्रथमायाः। तृतीयपर्याये मध्यमायाः सकृद्गानम्। तथा च च्छनेदोगब्राह्मण आम्नायते - ‘सप्तेभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तसप्तिमेकविंशस्य विष्टुतिः’ इति। सप्तभ्यः सप्तभिग्भिर्हिं करोति गायेत्। यथोक्तावृत्तिविशिष्टेयमेकविंशनामकस्य स्तोमस्य संबन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः। तस्याश्च सप्तसप्तिमिति नामधेयमित्यर्थः।
षोडशिशस्त्रं विधत्ते —
‘हरिवच्छस्यत इन्द्रस्य प्रियं धामोपाऽऽप्नोति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
हरिशब्दोऽस्मिन्नस्तीति हरिवच्छस्त्रम्। इन्द्रमिद्धरी वहत इत्यादिष्वृक्षु हरिशब्दो बहुलमुपलभ्यते। तेन शस्त्रेणेन्द्रस्य परितोषात्तदीयो लोकः प्राप्यते। तच्च शस्त्रं द्विविधं विहृतमविहृतं च। नानाविधच्छन्दसामृचां संमेलनेन निष्पादितं विहृतम्। त(य)थावस्थितमविहृतम्।
तत्र विहरणप्रकारं विधत्ते —

[[576]]

Page No. ५७६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(षोडशिग्रहविधिः)
‘कनीयाꣳसि वै देवेषु छन्दाꣳस्यासञ्ज्यायाꣳस्यसुरेषु ते देवाः कनीयसा छन्दसा ज्यायश्छन्दोऽभि व्यशꣳसन्ततो वै तेऽसुराणां लोकमवृञ्जत यत्कनीयसा छन्दसा ज्यायश्छनोऽभि विशꣳसति भ्रातृव्यस्यैव तल्लोकं वृङ्क्ते’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
सन्त्यस्मिञ्शस्रे बहुनि च्छन्दांसि। तान्याश्वलायनेनोदाहृतानि - ‘आ त्वा वहन्तु हरय इति तिस्रो गायत्र्यः। उपो षु शृणुही गिरः सुसंदृशं त्वा वयं मघवन्नित्येका द्वे च पङ्क्ती। यदिन्द्र पृतनाज्येऽयं ते अस्तु हर्यत इत्यौष्णिह-बार्हतौ तृचौ’ इत्यादिना। तत्र चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री। अष्टाविंशत्यक्षरो-ष्णिक्। अनयोरल्पाक्षरत्वेन कनीयस्त्वोद्देवच्छन्दस्त्वम्। अष्टाक्षरपादैः पञ्च-भिश्चत्वारिंशदक्षरा पङ्क्तिः। षट्त्रिंशदक्षरा बृहती। अनयोरधिकाक्षरत्वेन भूय-स्त्वादसुरच्छन्दस्त्वम्। एवं छन्दोन्तरेष्वप्युन्नेयम् । तत्र देवा गायत्रीछन्दसा पङ्क्तिच्छन्दोऽभितो विहृत्य शस्त्रमपठन्। विहार आश्वलायनेन दर्शतः - ‘तदेव शंस्यं विहरेत्पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत्पूर्वासां पूर्वाणि पदानि गायत्र्यः पङ्क्तिभिः पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रहिणुयादुष्णिहो बृहतीभिः’ इत्यादिना। अस्यायमर्थः - अविहृतं यच्छस्रं तदेव विहृतं कुर्यात्। तद्यथा-गायत्र्याः प्रथमं पादं पङ्क्तेः प्रथमपादेन संयोज्यैकमर्धर्चं संपादयेत्। एवं द्वि-तीयतृतीयपादसंयोगेन पुनरर्धर्चद्वयं संपाद्यम्। पङ्क्तेरवशिष्टं पादद्वयमेकोऽर्ध-र्चस्तस्यान्ते प्रणवं कुर्यात्। तैरेतैश्चतुर्भिरर्धर्चैर्द्वाव (द्वे अ) नुष्टुभौ संपद्येते। एवं गायत्र्यः पङ्क्तिभिः संयोज्याः। अनया विशंसति विहरेदिति। तेन विहृतेन शस्रेण भ्रातृव्यस्थानं विनाशयति।
संख्यान्तरमभिप्रेत्य विहरणं दर्शयति —
‘षडक्षराण्यति रेचयन्ति षड्वा ऋतव ऋतूनेव प्रीणाति चत्वारि पूर्वाण्यव कल्पयन्ति चतुष्पद एव पशूनव रुन्धे द्वे उत्तरे द्विपद एवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
काचिदृगष्टाविंशद(त्य)क्षराऽन्या त्वष्टात्रिंशदक्षराऽन्या त्रिंशदक्षरा। तत्र मध्यमायाः षडक्षराण्यनुष्टुभोऽतिरिच्यन्ते। तस्या ऋच आदौ चत्वारि पूर्वस्यामृचि संयोज्यानि। अन्तिमं द्वयमुत्तरस्यामृचि संयोज्यम्।

[[577]]

Page No. ५७७
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षोडशिग्रहविधिः)
विहरणे फलितं दर्शयति।
‘अनुष्टुभमभि सं पादयन्ति वाग्या अनुष्टुप्तस्मात्प्राणानां वायुत्तमा’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
आश्वलायनः - ‘अनुष्टुप्प्रकारं शंसेदूर्ध्वं स्तोत्रियानुरूपाभ्यमतो विहृत इति।
स्तोत्रोपाकरणस्य कालं विधत्ते —
‘समयाविषिते सूर्ये षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोत्येतस्मिन्वै लोक इन्द्रो वृत्रमह-न्त्साक्षादेव वज्रं भ्रातृव्याय प्र हरति’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
समयाविषितोऽर्धास्तमितस्तस्मिन्नेवार्धास्तमयकाले पूर्वमिन्द्रो भूलोके वृत्रं जघान।
षोडशिनो योग्यां दक्षिणां विधत्ते —
‘अरुणपिशङ्गोऽश्वो दक्षिणैतद्वै वज्रस्य रूपꣳ समृद्धयै’ (सं. का. ६ प्र. ६ अ. ११) इति।
अरुणमिश्रपिशङ्गवर्णः। तदेवं ब्राह्मणशेषाणामनुवाकानामर्था निरूपिताः।
अथ मीमांसा।
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“पात्रस्यावभृथे सोमलिप्तस्य नयनं तु किम्।
साधनं प्रतिपत्तिर्वा यन्ति तेनेत्यतः श्रुतेः
प्राप्ता साधनता मैवं पुरोडाशहविष्ट्वतः।
पात्रस्य तदसंबन्धात्प्रक्षेपः प्रतिपत्तये” इति।
ज्योतिष्टोमे श्रूयते – “वरुणगृहीतं वा एतद्यज्ञस्य यदृजीषं यद्ग्रावाणो यदौदुम्बर्यधिषवणफलके तस्माद्यत्किंचित्सोमलिप्तं द्रव्यं तेनावभृथं यन्ति” इति। निष्पीडितस्य सोमस्य नीरसो भाग ऋजीषम्। तदेतदृजीषग्रावादिकं सोमाभिषवादौ सोमेन लिप्यते। तस्य लिप्तस्य सर्वस्य द्रव्यस्यावभृथसाधन-त्वमभ्युपेयम्। कुतः। तेनावभृथं यन्तीति तृतीयाश्रुत्याऽवभृथसाधनत्वावग-मात्। तस्मात्सोमलिप्तं द्रव्यमवभृथे हविष्ट्वेन नीयत इति चेन्मैवम्। वारुणेनैव कपालेनावभृथमवयन्तीत्यनेनोत्पत्तिवाक्यशिष्टपुरोडाशहविषाऽवरुद्धेऽवभृथे सोमलिस्तस्य पात्रस्य हविष्ट्वेन संबन्धासंभवात्। तथा सत्यमभृथशब्देन तदीयं देशं

[[578]]

Page No. ५७८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(षोडशिग्रहविधिः)
लक्षयित्वा तस्मिन्देशे सोमलिप्तस्य पात्रस्य नयनमत्र विधीयते। तच्च नयन प्रतिपत्तये भवति। पात्रस्य पूर्वमुपयुक्तत्वात्। तस्मादेतत्प्रतिपत्तिकर्म।
दशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम् —
“किं स्यादवभृथे बर्हिर्वर्जं सर्वमुताऽऽचरेत्।
यावदुक्तं प्रयाजानुयाजबर्हिर्निषेधतः॥
आद्योऽप्सुमन्तावित्याज्यभागोक्त्या परिसंख्यया।
अन्येनात्र गुणप्राप्तेरपूर्वत्वेन वाऽन्तिमः” इति।
ज्योतिष्टोमावभृथे चतुर्थप्रयाजप्रथमानुयाजरूपौ बर्हिर्यागौ वर्जयित्वा शिष्टं चोदकप्राप्तं सर्वमनुष्ठेयम्। कुतः। अपबर्हिषः प्रयाजान्यजत्यपबर्हिषावनूयाजौ यजतीति बर्हिर्यागद्वयमात्रवर्जनावगमादिति प्राप्ते ब्रूमः - अप्सुमन्तावाज्यभागौ यजतीति परिसंख्यानादुक्तमेवानुष्ठेयम्। अथोच्येत चोदकप्राप्तावाज्यभागावनू द्याप्सुमच्छब्दोपेतमन्त्रद्वयरूपस्य गुणस्यात्र विधानान्न परिसंख्येति। मैवम्। लिङ्गक्रमाभ्यामेव मन्त्रयोः प्राप्तत्वात्। अतः परिसंख्यया गृहमेधीयवदुपद्व-च्चापूर्वकर्मत्वेन वा यावदुक्तमनुष्ठेयम्।
एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“किमप्स्ववभृथे मुख्यमात्रं साङ्गमुताग्रिमः।
मुख्यत्वेनान्वयान्मैवं प्रयोगेण तदन्वयात्” इति।
इदं श्रूयते — अप्स्ववभृथेन चरन्तीति। तत्र वारुण एककपालोऽवभृथशब्द-वाच्यत्वान्मुख्यं कर्म तेन मुख्येनापामन्वयः श्रूयते। अतोऽत्र द्रव्यदेवतावदपां मुख्यमात्राङ्गत्वात्प्रधानस्यैवाप्स्वनुष्ठानम्। आघाराज्यभागादीन्याहवनीयेऽनुष्ठे-यानीति प्राप्ते ब्रूमः - स्यादेतदेवम्। यद्यप्स्ववभृथ इत्येतावदेव श्रूयेत। इह त्वाप्सु चरन्तीति श्रवणादवभृथप्रयोगेणापामन्वयात्साङ्गं प्रधानमप्सु कर्तव्यम्। एतद्विचारत्रयमवभृथयजूंषि जुहोतीत्यस्मन्ननुवाके द्रष्टव्यम्।
पञ्चमाध्यायस्य द्बितीयपादे चिन्तितम्
“यूपाञ्जनादिरेकैकः संघो वाऽनुसमीयते।
एकैकः पूर्ववन्मैवं वचनात्काण्डसंगतेः” इति।

[[579]]

Page No. ५७९
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षोडशिग्रहविधिः)
ज्योतिष्टोमेऽग्नीषोमीयपशौ यूपस्य घृतेनाञ्जनमच्छ्रयणमवटस्य पर्यूहणं यूप-मूलस्य दृहणं मध्ये रशनया परिव्ययणमित्येते पदार्था आम्नाताः। ते चैकयू-पपक्षे तथैव कर्तव्याः। एकयूपस्य च विकल्पः श्रूयते- ‘एकयूपो वैकादशिनी वा। अन्येषां यज्ञानां यूपा भवन्ति। एकविꣳशिन्यश्वमेधस्य’ इति। तत्र बहु-यूपेष्वञ्जनादिरेकैकः पदार्थः प्राजापत्यपशूपाकरशादिवदनुसमेतव्य इति प्राप्ते ब्रूमः - अञ्जनादिपरिव्ययणान्तं यजनानो यूपं नावसृजेदिति वचनेन यजमानस्य यूपत्यागनिषेधोऽञ्जनादिकाण्डस्यानुसमये सत्युपपद्यते। तस्मान्नात्र पदार्थानुसमयः।
सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —
“संस्कारः स्यादुपशये न वा यूपोक्तितोऽग्रिमः।
न स्यान्नियोजनाभावात्तूष्णीं छेदेन यूपता” इति।
यूपैकादशिन्यां श्रूयते - ‘उपशयो यूपो भवति’ इति। एकादशानां यूपानां समूह एकादशिनी। तत्र दक्षिणतोऽवस्थापितो द्वादशो यूप उपशयः। तथा च श्रूयते – ‘यद्दक्षिणत उपशयः’ इति। तस्मिन्नुपशये परिव्ययणादिको यूपसंस्कारोऽस्ति, संस्कारनिमित्तस्यैकस्य यूपशब्दस्य तत्र प्रयुक्तत्वादिति चेन्मैवम्। संस्कारप्रयोजनस्यात्राभावात्। पशुं नियोक्तुं यूपः संस्क्रियते। तच्च नियोजनमितरेष्वकादशसु यूपेष्वस्ति न तु द्वादश उपशये। तथा च तैत्तिरीयकब्राह्मणम् – ‘सर्वे वा अन्ये यूपाः पशुमन्तोऽथोपशय एवापशुः’ इति। परिव्ययणादिसंस्काराभावेऽप्यमन्त्रच्छेदनादयः केचिद्धर्मास्तत्र वाचनिका विद्यन्ते। तावताऽल्पेन सादृश्येन गौणी तत्र यूपोक्तिः। तस्मान्न यूपशब्दो धर्मानतिदिशतीति। एतद्विचारद्वयं रफ्येन वेदिमुपद्धन्तीत्येस्मिन्ननुवाके द्रष्टव्यम्।
अष्टमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
“स्यादैकादशिने दैक्षात्सौत्याद्वाऽऽद्योऽस्तु पूर्ववत्।
रशनाद्वयसौत्यत्वविशेषाल्लिङ्गतोऽन्तिमः” इति।
ऐकादशिनाः पशव एवमाम्नायन्ते - ‘आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बभ्रुः सौभ्यः पौष्णः श्यामः शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः शिल्पो वैश्वदेव ऐन्द्रोऽरुणो मारुतः कल्पाष ऐन्द्राग्रः सꣳहितोऽधोरामः सावित्रो वारुणः पेत्वः’ इति। यद्य-

[[580]]

Page No. ५८०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(षोडशिग्रहविधिः)
प्यश्वमेधप्रकरण एते पठितास्ताथाऽपि ज्योतिष्टोमप्रकरणेऽप्येते विधीयन्ते - ‘प्रैवाऽऽग्नेयेन वापयति मिथुनꣳ सारस्वत्या करोति रेतः सौम्येन दधाति प्रजनयति पौष्णेन’ इत्यादिना। तेष्वैकादशिनेषु दैक्षादग्नीषोमीयाद्विध्यन्तातिदेशः स्यात्। कुतः। अग्नीषोमीयस्य पशुप्रकृतित्वेन पूर्वाधिकरणे निर्णीतत्वादिति चेन्मैवम्। सौत्यगतविशेषलिङ्गदर्शनात्। सुत्याकाले भवः सौत्यः सवनीयः पशुः। तत्र चोदकप्राप्ता रशनैका वाचनिकी द्वितीया। एतच्च तृतीये निर्णीतम्। तदेतद्रशनाद्वयमग्नीषोमीयपशावसंभवात्सवनीयस्य विशेषलिङ्गमेकं सुत्याकालीनत्वं द्वितीयम्। ते च द्बे लिङ्गे ऐकादशिनेषु दृश्येते। तत्रेदमाम्नायते – ‘द्वे द्वे रशने आदाय द्वाभ्यां द्वाभ्यां रशनाभ्यामेकैकं यूपं परिव्ययति’ इति। सुत्याकालीनत्वं च तेष्वस्ति। ततः सौत्याद्धर्मातिदेशः।
नवमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —
“कृष्णग्रीवादिके नोह ऊहो वाऽस्ति न पूर्ववत्।
देवत्वं न गणस्यात ऊहो बह्वभिधित्सया” इति।
यूपैकादशिन्यामग्न्यादिदेवताकाः पशव आम्नाताः — ‘प्रैवाऽऽग्नेयेन वापयति मिथुनꣳ सारस्वत्या करोति रेतः सौम्येन दधाति प्रजनयति पौष्णेन’ इत्यादि-ना। ते च स्वनामभिरन्यत्रऽऽम्राताः — ‘आग्नेयः कृष्णग्रीवः सारस्वती मेषी बभ्रुः सौम्यः पौष्णः श्यामः’ इत्यादिना। तत्राप्येकवचनान्तस्य मेधपतिश-ब्दस्याऽऽदित्येष्विव नोह इति चेन्मैवम्। वैषम्यात्। आदित्यगणस्य तत्र देव-त्वम्। इह त्वेकैकस्य पृथग्देवत्वम्। अतो बहून्देवानभिधातुं बहुवचनान्तत्वेनोहनीयम्।
एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“ऐकादशिनके (गे) तन्त्रं वसाहोमेऽथ भिन्नता।
तन्त्रं शक्यं (क्य) त्वतो भेदः प्रधानार्धर्चभेदतः” इति।
ऐकादशिनेष्वाग्नेयसारस्वतसौम्यादिपशुषु वसाहोमस्य सह कर्तुं शक्यत्वा-त्तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः - देवताभेदेन प्रधानभेदात्तत्तद्याज्यार्धर्चान्तकालानां भिन्नत्वेनावुष्ठानयौगपद्यासंभवाद्भेदः।

[[581]]

Page No. ५८१
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षोडशिग्रहविधिः)
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“यूपैकाशिनीयूपाहुतेर्भेदोऽथ तन्त्रता।
सामीप्यभेदादाद्योऽन्त्यः सामीप्यं दृष्टिगं यतः” इति।
यूपैकादशिन्यां चोदकप्राप्ता यूपाहुतिः प्रतियूपं भिद्यते। कुतः। यूपस्या-न्तिकेऽग्निं मथित्वा यूपाहुतिं जुहोतीति तद्विधानात्सामीप्यानां च भेदादिति प्राप्ते ब्रूमः — न तावदत्यन्तसामीप्यं संभवति यूपदाहप्रसङ्गात्। अतो यावता व्यवधानेन यूपा दृष्टिगोचरा भवन्ति तावतो देशस्य समीपत्वमभ्युपेतव्यम्। तथा सति देशैक्यादाहुतेस्तन्त्रता।
तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम् —
“किमैकादशिनेष्वस्य कुम्भ्यादेर्भिन्नता न वा।
असंदेहाय भेदो न लिङ्गादेवास्य सिद्धितः” इति।
भिन्नदेवताकेष्वैकादशिनेषु पशुष्वेककुम्भीपाके सति किमङ्गं कां देवतां प्रत्युपाकृतस्य पशोः संबन्धीति संदेहे सति प्रदानं संकीर्येत। तस्मात्कुम्भ्यादे-रावाप (र्भेद) इति चेन्मैवम्। चिह्नकरणमात्रेण संदेहापगमसिद्धौ लाघवात्। तस्मादत्र तन्त्रता।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“तत्तन्त्रं हेयमुत नो चिह्नं नास्ति वसास्वतः।
हेयं नो प्रतिपत्तित्वात्सांकर्येणाप्यदोषतः”॥
ऐकादशिनेषु कुम्भ्यादेर्यत्तन्त्रं निर्णीतं तत्परित्याज्यमङ्गानामिव वसानां चिह्न-करणासंभवेन सांकर्यप्रसङ्गादिति चेन्मैवम्। वसाहोमस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वेन द्रव्यं प्रत्यपि प्रयोजकत्वाभावेन तद्द्रव्यश्रपणार्थं कुम्भीभेदप्रयोजकत्वस्य दूरापेतत्वात्। न चात्र द्रव्यसांकर्यं दोषाय भवति, व्यवस्थापकप्रमाणाभावात्। ननु तत्तद्देवताविषययाज्यार्धर्चान्तेषु भिन्ना होमाः पूर्वं निर्णीताः। बाढं, तथैवैकादशकृत्वो हूयतां किमायातं द्रव्यसांकर्ये। तस्मात्कुम्भ्यादेस्तन्त्रं न त्याज्यम्। इदं षट्कं प्रजापतिः प्रजा असृजतेत्यस्मिन्ननुवाके द्रष्टव्यम्।

[[582]]

Page No. ५८२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(षोडशिग्रहविधिः)
द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —
“पर्यग्निकृतः पात्नीवत उत्सृज्यत इत्यसौ।
यागो गुणो वा यागः स्यादन्वयाव्यवधानतः॥
प्रत्यभिज्ञान(त)मालभ्यमनूद्योत्सर्गशब्दतः।
गुणं पर्यग्निकृत्याख्यं वक्त्युत्तरनिवृत्तये।
न दुष्टा परिसंख्याऽत्र चोदकात्प्राग्विधौ सति।
पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिः कॢप्तोपकारतः” इति॥
“त्वाष्ट्रं पात्नीवतमालभेत” इति प्रकृत्यैवमाम्नातम् — “पर्यग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजति” इति। तत्र पर्यग्निकृतशब्देन संस्कृतपशुद्रव्यस्य पात्नीवत-शब्देन पत्नीवन्नामकदेवतासंबन्धस्य च प्रतीयमानत्वादयं यागविधिः। एवं सति पर्यग्निकृतपात्नीवतशब्दयोरव्यावहितान्वयो लभ्यते। सिद्धान्ते तु पर्यग्निकृतमुत्सृजतीत्यन्वयं वाञ्छन्ति। तदा व्यवहितान्वयो दुर्वारः। तस्माद्वायव्यपशुवद्यागविधिरिति प्राप्ते ब्रूमः - अनारभ्याधीतत्वान्नस्ति वायव्ये प्रकृतप्रत्यभिज्ञा। इह त्वालभ्यत्वेन प्रकृतः पशुः पात्नीवतशब्देन प्रत्यभिज्ञायते। तमनूद्य पर्यग्निकृतशब्दान्वितेनोत्सृजतीत्याख्यातेन पर्यग्निकरणाख्यो गुणो विधीयते। न च प्रकृतिगतस्य पर्यग्निकरणस्य विकृतौ चोदकेन प्राप्तत्वादनर्थकोऽयं विधिरिति वाच्यम्। उपरितनाङ्गनिवृत्तेर्विधिप्रयोजनत्वात्। नन्वेवं सति परिसंख्या स्यात्। सा च दोषत्रयदुष्टा। स्वार्थत्यगोऽन्यार्थस्वीकारः प्राप्तबाधश्चेति त्रयो दोषाः। पर्यग्निक-रणवाक्ये स्वार्थो विधिस्त्यज्येत। अन्यार्थो निषेधः स्वी क्रीयेत। चोदकप्रा-प्तान्युपरितनान्यङ्गानि बाध्येरन्। मैवम्। पर्यग्निकरणोत्तरभावीन्यङ्गानि नानु-ष्ठेयानीत्येतस्याः परिसंख्याया अनङ्गीकारात्। कथं तर्हि तन्निवृत्तिः। आर्थि-कीति ब्रूमः। चोदकप्रवृत्तेः प्रागेवायं विधिः प्रवर्तते। प्रत्यक्षोपदेशस्य शीघ्र-बुद्धिजनकतया कल्प्यातिदेशात्प्रबलत्वात्। तथा सत्युपदिष्टैरेवाङ्गैर्निराकाङ्क्षा-यां विकृतौ चोदकस्याप्रवृत्त्यैवोपरितनान्यङ्गानि न प्राप्यन्ते। न चानेन न्याये न पर्यग्निकरणात्प्राचीनानामप्यप्राप्तिरिति वाच्यम्। विधीयमानस्य पर्यग्निकरण-स्य नूतनत्वे सत्युपकारकल्पनापत्त्या प्रकृतौ यत्कॢप्तोपकारं पर्यग्निकरणं तद-वस्थापन्नस्यैवात्र विधेयत्वात्। प्रकृतौ च प्रचीनाङ्गानन्तरभाविन एवोपकारः

[[583]]

Page No. ५८३
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षोडशिग्रहविधिः)
कॢप्त इत्यत्रापि तादृशस्यैव विधानात्पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिः सिध्यति। एवं च सत्युत्सृजतीत्याख्यातेन यथोक्तपर्यग्निकरणविधावर्थसिद्ध उपरितनाङ्गोत्सर्गो धातुनाऽनूद्यते। तदेवमत्र गुणविधिः।
नवमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —
“आज्येन शेषमित्युक्तौ द्रव्यप्रतिनिधिर्भवेत्।
कर्मान्यद्वाऽग्रिमस्त्यागशेषसंस्थापनोक्तिभिः॥
अङ्गरीत्या समाप्तत्वाद्देवतोक्त्यनुवर्तनात्।
साम्याच्छेषः संस्थितिस्तु याग आलम्भनादिवत्” इति।
‘त्वाष्ट्रं पात्नीवतमालभेत’ इति प्रकृत्य ‘पर्यग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजति’ इति श्रुतम्। तत्र पुनः श्रूयते - ‘आज्येन शेषं संस्थापयेत्’ इति। तदिदमाज्यं पशुद्रव्यस्य प्रतिनिधिर्भवेत्। कुतः। उत्सर्गशेषसंस्थापनशब्दैस्तदवगमात्। पर्यग्निकरणादूर्ध्वं पशुद्रव्यस्य त्यागमभिधायाऽऽज्येनेति द्रव्यान्तरं पशुस्थानीयं साधनभूतमुपदिश्य चोदकप्राप्तमुत्तरकालीनमङ्गजातं तेन द्रव्येण समापनीयमिति विधीयत इति प्राप्ते ब्रूमः - पूर्वाधिकारणन्यायेनाङ्गरीत्या पात्नीवतः पशुः समाप्तः। यदि पात्नीवतमालभेतेति विहितस्य कर्मणः समाप्तिर्न स्यात्, केवलं पशुद्रव्यत्यागः क्रियेत तदा विहितो द्रव्यदेवतासंबन्धरूपो यागो नानुष्ठितः स्यात्। ततो देवतामद्दिश्य त्यागोऽवश्यं कर्तव्यः। तथा सति पशुसाधनके यागे मुख्येन पशुनैव साधिते कुतः प्रतिनिधिः। देवतोद्देशत्यागस्य चोत्पत्तिवाक्येनैव सिद्धत्वात्। पर्यग्निकरणोत्सर्गवाक्येना(णा)ङ्गरीतिविधाने संस्थापनीयः शेषो न कोऽप्यस्ति। तस्मादाज्यवाक्येन कर्मान्तरं विधीयते। पश्वाज्यद्रव्यकयोः पूर्वोत्तरकर्मणोः पत्नीवदाख्याया देवताया एकत्वेनाव्यवहितानुष्ठानेन चोपक्रमोपसंहारसदृशत्वात्। संस्थितिक्रियया चाऽऽलम्भननिर्वापादिवद्यागो लक्ष्यते। लिङ्प्रत्ययश्चापूर्वभावनामभिधत्ते। तस्मादाज्यद्रव्यकं पत्नीवद्देवताकं शेषवत्पशुयागसमनन्तरोत्तरभाविकर्मान्तरमत्र विधीयते। एतदुभयमिन्द्रः पत्नियेत्यनुवाके द्रष्टव्यम्।

[[584]]

Page No. ५८४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(षोडशिग्रहविधिः)
द्वादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“अस्त्याहुतिश्चरौ सौम्ये नास्ति वा पशुपाकतः।
निवृत्तत्वादस्ति मैवमनिवृत्तेः पुरोत्थितेः” इति।
तृतीयसवनीये ये सौम्यचर्वादयस्तेषु हविष्कृदाह्वानं पुनः कर्तव्यम्। पश्वर्थ माहूतायास्तस्याः पशुपाके निष्पन्ने सति निवृत्तत्वादिति चेन्मैवम्। प्रकृतौ पत्नीसंयाजेभ्य ऊर्धं हविष्कृतः पत्न्या उत्थानं वाक्येन विहितम्। पशावपि ततः पूर्वं निवृत्त्यभावात्। तस्मात्तत्कालीनेषु सौम्यचर्वादिषु नास्ति पुनराह्वानम्। एतच्च घ्नन्ति वा एतत्सोममित्यनुवाके द्रष्टव्यम्।
पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
“उक्थ्योत्कर्षे षोडशी नोत्कृष्येतेऽथवा।
स्तोत्रकालाय नोत्कर्षः पूर्ववत्षोडशिग्रहे।
ज्योतिष्टोमे षोडशिग्रहं प्रकृत्य श्रूयते – ‘तं पराञ्चमुक्थ्येभ्यो निगृह्णाति’ इति। तृतीयसवने सूर्यास्तमयात्प्रगेवोक्थ्यग्रहास्त्रयो गृह्यन्ते। तेभ्यः परस्तादयं षोडशी विहितः। यदि कदाचिद्दैवादुक्थ्यग्रहा अस्तमयादूर्ध्वमुत्कृष्येरंस्तदा तत ऊर्ध्वं विहितस्यापि षोडशिग्रहस्य नास्त्युत्कर्षः। कुतः। पूर्वन्यायेन काल-स्यानुसरणीयत्वात्। कालोऽप्येवमाम्नातः - ‘समयाविषिते सूर्ये षोडशिनः स्तोत्रमुपाकरोति’ इति। समयोऽस्तमयस्तं प्राप्ते सूर्ये स्तोत्रप्रारम्भकालः। सोऽयमुत्कर्षे सति बाध्यते। तच्चायुक्तं, पूर्वमग्निहोत्रस्य स्वकालमबाधितुमेवेष्टिमध्येऽनुष्ठानाङ्गीकारादिति प्राप्ते ब्रूमः - पराञ्चमिति शब्देनोक्थ्येभ्य उत्तरकालः षोडशिग्रहाङ्गत्वेन विधीयते। ततो मुख्यग्रहस्य कालमबाधितुमुपसर्जनस्य स्तोत्रस्य कालं बाधित्वा सस्तोत्रग्रह उत्क्रष्टव्यः।
दशमाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम् —
“विकृतौ प्रकृतौ वा स्यात्षोडश्युत्कर्षतोऽग्रिमः।
अविरुद्धेन वाक्येनानुत्कर्षात्कर्षात्प्रकृतावसौ” इति।
ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते — ‘य एवं विद्वान्षोडशिनं गृह्णाति’ इति।

[[585]]

Page No. ५८५
प्रपा. ४ अनु. ४५-३९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षोडशिग्रहविधिः)
सोऽयं षोडशिग्रहो विकृतौ निविशते। कुतः। प्रबलेन वाक्येन तस्य ग्रहस्य प्रकरणादुत्कृष्यमाणत्वात्। ‘उत्तरेऽहन्द्विरात्रस्य गृह्यते मध्यमेऽहंस्रिरात्रस्य’ इति हि वाक्यम्। द्विरात्रादीनां च विकृतित्वं प्रसिद्धम्। अतः प्रकरणं बाधित्वा विकृतौ निवेश इति प्राप्ते ब्रूमः – ‘अप्यग्निष्टमे राजन्यस्य गृह्णीयात्’ इत्यन्यद्वाक्यमस्ति। तेन प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमे निविशते। न चात्र प्रकरणबाधः। अग्निष्टोमस्य ज्योतिष्टोमावान्तरसंस्थारूपत्वेन ततोऽनन्यत्वात्। न चैवं सति चोदकेनैव द्विरात्रादिषु प्राप्तत्वत्वात्पुनर्विधिवाक्यं व्यर्थमिति शङ्कनीयम्। अहर्विशेषसंबन्धाय राजन्यादिनिमित्तनैरपेक्ष्याय च तदुपपत्तेः। तस्मात्प्रकृतौ निवेशः -
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“उक्थ्याग्रयणतः स स्यात्केवलाग्रयणादुत।
आद्य उक्तिद्वयादन्त्य उक्थ्योर्ध्वत्वविधित्वतः” इति।
स पूर्वोक्तः षोडशी वचनद्वयबलेनोक्थ्यपात्रादाग्रणपात्राच्च ग्रहीतव्यः। ‘उक्थ्यान्निगृह्णाति षोडशिनम्’ इत्येकं वाक्यम्। ‘आग्रयणाद्गृह्णाति’ इत्यूर्ध्वकालवाचिनः पराक्शब्दस्य प्रयोगात्। ततो नोभयस्माद्ग्रहणम्।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“सवनेषु तृतीये वा स त्रयोक्त्या भवेत्त्रिषु।
द्वे निन्दित्वा तृतीयस्य विधेस्तत्रैव गृह्यताम्” इति।
स पूर्वोक्तः षोडशिग्रहस्त्रिषु सवनेषु भवेत्। कुतः। सवनत्रयस्योक्तत्वात्। षोडशिनं प्रकृत्याऽऽम्नायते। ‘प्रातःसवने ग्राह्यो माध्यंदिनसवने ग्राह्यस्तृतीय-सवने ग्राह्यः’ इति। नैतद्युक्तम्। सवनद्वयस्यार्थवादत्वेन तृतीयसवनस्योक्त-त्वात्। अत एव वाक्यशेषे सवनद्वयं निन्दित्वा तृतीयसवनं विधीयते। यत्प्रातःसवन इत्यादिना सवनद्वये वज्रपातदोषोऽभिहितः। तृतीयसवने ग्राह्यो न सर्वेषु सवनेषु गृह्णातीति प्रशंसापूर्वकं विहितम्। तस्मात्तृतीयसवन एव षोडशिग्रहः।

[[586]]

Page No. ५८६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
पुनरप्यन्यत्तत्रैव चिन्तितम् —
“अग्निष्टोमोक्थ्यसंबन्धी षोडश्यस्तुतशस्त्रकः।
तद्युक्तो वाऽग्रिमः प्राप्तस्तत्र संस्थामबाधितुम्॥
स्तोत्रं भवत्येकविंशं हरिवच्छस्यते ततः।
इष्यते ह्यन्यसंस्थात्वं स्तुतशस्त्रयुतस्ततः” इति॥
षोडशिनं प्रकृत्याऽऽम्नायते — ‘अप्यग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयादप्युक्थ्ये ग्राह्यः’ इति। सोऽयमग्निष्टोमोक्थ्यसंस्थयोर्विहितः षोडशिग्रहः स्तुतशस्रवर्जितो भवितुमर्हति। अन्यथा तदीयाभ्यां स्तुतशस्त्राभ्यां क्रतुसमाप्तौ षोडशिसंस्थात्वं प्रसज्येत, अग्निष्टोमसंस्थात्वमुक्थ्यसंस्थात्वं च बाध्येत, तत्संबन्धिसमाप्त्यभावादिति प्राप्ते ब्रूमः - ‘एकविꣳशꣳ स्तोत्रं भवति प्रतिष्ठित्यै हरिवच्छस्यते’ इति षोडशिनि प्रत्यक्षविधिना स्तुतशस्त्रे विहिते। किंच ‘ग्रहं वा गृहीत्वा चमसं वोन्नीय स्तोत्रमुपाकरोति’ इति ग्रहग्रहणचमसोन्नयनयोः स्तोत्रनिमित्तत्वं श्रुतम्।न हि सति निमित्ते नैमिक्तिकं त्यक्तुं शक्यम्। तस्मात्पूर्वसंस्थात्वहानिमन्यसंस्थात्वं चाभ्युपेत्य स्तुतशस्त्रयुतत्वं द्रष्टव्यम्।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठक एकोनचत्वारिंशोऽनुवाकः॥३९॥

४६

(अथ प्रथमाष्टके चतुर्थप्रपाठके षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः)।
यस्त्वा॑ हृ॒दा की॒रिणा॒ मन्य॑मा॒नोऽम॑र्त्यं॒
मर्त्यो॒ जोह॑वीमि। जात॑वेदो॒ यशो॑ अ॒स्मासु॑
धेहि प्र॒जाभि॑रग्ने अमृत॒त्वम॑श्याम्। यस्मै॒ त्वꣳ
सु॒कृते॑ जातवेद॒ उ लो॒कम॑ग्ने कृ॒णवः॑ स्यो॒नम्।
अ॒श्विन॒ꣳ स पु॒त्रिणं॑ वी॒रव॑न्तं॒ गोम॑न्तꣳ र॒यिं
न॑शते स्व॒स्ति। त्वे सु पु॑त्र शव॒सोऽवृ॑त्र॒न्काम॑-

[[587]]

Page No. ५८७
प्रपा. ४ अनु. ४६- ४० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
कातयः। न त्वामि॒न्द्राति॑ रिच्यते। उ॒क्थ-
उ॑क्थे॒ सोम॒ इन्द्रं॑ ममाद नी॒थेनी॑थे म॒घवा॑नम्
(१) सु॒तासः॑। यदीꣳ॑ स॒बाधः॑ पि॒तरं॒ न
पु॒त्राः स॑मा॒नद॑क्षा॒ हव॑न्ते। अग्ने॒ रसे॑न॒
तेज॑सा॒ जात॑वेदो॒ वि रो॑चसे। र॒क्षो॒हाऽमी॑व
चात॑नः। अ॒पो अन्व॑चारिष॒ꣳ रसे॑न॒ सम॑सृ-
क्ष्महि। पय॑स्वाꣳ अग्न॒ आऽग॑मं॒ तं मा॒ सꣳ
सृ॑ज॒ वर्च॑सा। वसु॒र्वसु॑पति॒र्हिक॒मस्य॑ग्ने वि॒भा-
व॑सुः। स्याम॑ ते सुम॒तावपि॑। त्वाम॑ग्ने॒ वसु॑-
पतिं॒ वसू॑नाम॒भि प्र म॑न्दे (२) अ॒ध्व॒रेषु॑
राजन्। त्वया॒ वाजं॑ वाज॒यन्तो॑ जयेमा॒भि-
ष्या॑म पृत्सु॒तीर्मर्त्या॑नाम्। त्वाम॑ग्ने वाज॒सात॑मं॒
विप्रा॑ वर्धन्ति॒ सुष्टु॑तम्। स नो॑ रास्व सु॒वी-
र्य॑म्। अयं॒ नो॑ अ॒ग्निर्वरि॑वः कृणोत्व॒यं मृधः॑
पु॒र ए॑तु प्रभि॒न्दम्। अ॒यꣳ शत्रू॑ञ्जयतु॒ जर्हृ॑षा-
णो॒ऽयं वाजं॑ जयतु॒ वाज॑सातौ। अ॒ग्निना॒ऽग्निः
समि॑ध्यते क॒विर्गृ॒हप॑ति॒र्युवा॑। ह॒व्य॒वाड्जु॒ह्वा॑-
स्यः। त्वꣳ ह्य॑ग्ने अ॒ग्निना॒ विप्रो॒ विप्रे॑ण॒ स-
न्त्स॒ता। सखा॒ सख्या॑ समि॒ध्यसे॑। उद॑ग्ने॒
शुच॑य॒स्तव॒ वि ज्योति॑षा (३)॥
(मघ॒वा॑न मन्दे॒ ह्य॑ग्ने॒ चतु॑दर्श च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थप्रपाठके षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः॥४६॥(४०)

[[588]]

Page No. ५८८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
(आ द॑दे वा॒चस्पत॑य उपया॒मगृ॑हीतो॒ऽस्या वा॑यो अ॒यं वां॒ या वां॑ प्रात॒र्युजा॑व॒यं वे॒नस्तं प्र॒त्नथा॒ ये दे॑वास्त्रि॒ꣳशदु॑पयागृ॑हीतोऽसि मू॒र्धानं॒ मधु॒श्चेन्द्रा॑ग्नी॒ ओमा॑सो म॒रुत्व॑न्त॒मिन्द्र॑ मरुत्वो म॒रुत्वा॑न्म॒हान्म॒हान्नृवत्क॒दा वा॒ममद॑ब्धेभिर्हिर॑-ण्यपाणिꣳ सु॒शर्मा॒ बृह॒स्प॒तिर्हरिरस्य॑ग्न उ॒त्तिष्ठ॑न्त॒रणि॒रा प्या॑यस्वे॒युष्टे ये ज्योति॑ष्मतीं प्रया॒साय॑ चि॒त्तमा ति॒ष्ठेन्द्र॒मसा॑वि॒ सर्व॑स्य म॒हान्त्स॒जोषा॑ उदु॒ त्यं धा॒तोरुꣳ हि॒ यस्त्वा॒ षट्च॑त्वारिꣳशत्॥४६॥)
(आ द॑दे॒ ये दे॑वा म॒हानु॒त्तिष्ठ॒न्त्सर्व॑स्य सन्तु दुर्मित्राश्चतुः॑प(तु॑ष्प)ञ्चाशत् ॥५४॥)
हरिः॑ ॐ
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
चतुर्थः प्रपाठकः॥४॥

(अथ प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चत्वारिंशोऽनुवाकः)
एकोनचत्वारिंशेऽनुवाके सोमयागः समापितः। अथास्य प्रपाठकस्यान्तिमेऽ-नुवाके काम्ययाज्यापुरोनुवाक्या उच्यन्ते।
इष्टिकाण्डे द्विहविष्का काचिदिष्टिरेवमाम्नायते —
‘अग्नये पुत्रवते पुरोडामष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकाद-शकपालं प्रजाकामोऽग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयति वृद्धामिन्द्रः प्र यच्छति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
वृद्धां पुत्रपौत्रेणाभिवृद्धाम्।
तत्राऽऽग्नेयस्य पुरोनुवाक्यामाह —
यस्त्वेति। जातवेदो योऽहं मर्त्यः सन्कीरिणा गुणकीर्तमशीलेन हृदा मनसा त्वाममर्त्यं मरणरहितं मन्यमान आह्वयामि, तादृशेष्वस्मासु पुत्रपौत्रदिरूपप्र-जाभिर्निष्पादितं यशः कीर्तिं निधेहि। हेऽग्ने त्वत्प्रसादादमृतत्वं देवत्वमश्यां प्राप्नुयाम्।
अथ याज्यामाह —

[[589]]

Page No. ५८९
प्रपा. ४ अनु. ४६-४० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
यस्मै त्वमिति। शोभनं कर्म करोतीति सुकृत्। जातं जगद्वेत्तीति जातवेदाः। हे जातवेदोऽग्ने त्वं सुकृते यस्मै यजमानाय स्योनं सुखकरमुत्कृष्टं स्थानं कृणवः करोषि स यजमानो रयिं धनं स्वस्ति नशते सम्यक्प्राप्नोति। कीदृशं धनम् अश्वैः पुत्रैः शूरभटैर्गोभिश्च संयुतम्।
ऐन्द्रस्य पुरोनुवाक्यामाह —
त्वे सु पुत्रेति। त्वे त्वयि। शवसो बलस्य। स्ववृत्रन्सुष्ठु वर्तन्ते। कामा भोगाः काम्यन्ते याभिः स्तुतिभिस्ताः कामकातयः। इन्द्रस्यातिप्रबलत्वाच्छवसः पुत्रेत्युपचर्यते। हे शवसः पुत्रेन्द्रास्मदीयस्तुतयस्त्वयि सुष्ठु वर्तन्ते, काचिदपि स्तुतिस्त्वां नातिरिच्यते। सर्वस्य स्तुतुवाक्यस्य त्वयि विद्यमानत्वात्।
अथ याज्यामाह —
उक्थ इति। उक्थउक्थे सोमयागवर्तिनि तत्तच्छस्रे स सोम इन्द्रं ममाद हर्षयामास। नीयत आहूयत इन्द्रोऽत्रेति नीथो यागप्रदेशः। समानदक्षा-स्तुल्येषु यजमानेषु कुशलाः सुतासः पुत्रस्थानीया यजमानाः पितृस्थानीयं मघवानं नीथेनीथे तत्तद्यागप्रदेशेऽवसे रक्षार्थं हवन्त आह्वयन्ति। यदीं सबाधो यस्मादीदृश आहूतो मघवा विरोधिष्वसुरेषु बाधकारी तस्मादाह्वयन्ते। पुत्राः पितरं न पितरमिव। यथा बाला अन्यैस्ताडयमाना रक्षार्थं पितरमाह्व-यन्ति तद्वत्।
इष्टयन्तरं विधत्ते —
‘अग्नये रसवतेऽजक्षीरे चरुं निर्वपेद्यः कामयेत रसवन्त्स्यामित्यग्निमेव रसवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनꣳ रसवन्तं करोति भवत्यजक्षीरे भवत्याग्नेयी वा एषा यदजा साक्षादेव रसमव रुन्धे’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
रसवान्क्षीरदध्यादिरसोपेतः। अजाया अग्निवत्प्रजापतिमुखादुत्पन्नत्वादाग्ने-यत्वम्। साक्षादव्यवधानेन शीघ्रमित्यर्थः।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
अग्ने रसेनेति। हे जातवेदोऽग्ने रसनास्मान्योजय। तेजसा विशेषेण प्रकाशसे। कीदृशस्त्वम्। यागदेशे रक्षसां हन्ता। शरीरेऽमीवस्याऽऽन्तररोगस्य चातनो विनाशकः।

[[590]]

Page No. ५९०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
याज्या लिखिता। उरुꣳ हि राजा वरुणश्चकारेत्यस्मिन्ननुवाके व्याख्यातो मन्त्रः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
“अग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेत वसुमान्त्स्यामित्य-ग्निमेव वसुमन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं वसुमन्तं करोति वसुमानेव भवति” (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
तत्र पुरोनुवाक्याह —
वसुरिति। हेऽग्ने हिकं यस्मात्कारणात्त्वं वसुर्लोकानां वासि(सयि)ता धन पतिः प्रजायुक्त(तिस्तेजोधन)श्चासि तस्माद्वयमपि तवानुग्रहबुद्धाववस्थिता भवेम।
याज्यामाह —
त्वामग्न इति। हे राजन्दीप्तिमन्नग्नेऽध्वरेषु यज्ञेषु त्वामभिप्रमन्दे सर्वतः प्रकर्षेण तोषयामि। कीदृशं त्वाम्। वसूनां वसुपतिं धनानां मध्ये यानि श्रेष्ठानि धनानि तेषामधिपतिमित्यर्थः। वाजयन्तोऽन्नमिच्छन्तो वयं त्वात्प्रसादेन वाजमन्नं जयेम। विरोधिनां मनुष्याणां पृत्सुतीः सेनाः अभिष्यामाभिभवितुं शक्ता भवेम।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
‘अग्नये वाजसृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संग्रामे संयत्ते वाजं वा एष सिसीर्षति यः संग्रामं जिगीषत्यग्निः खलु वै देवानां वाजसृदग्निमेव वाजसृतꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति धावति वाजꣳ हन्ति वृत्रं जयति तꣳ संग्राममथो अग्निरिव न प्रतिधृषे भवति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
वाजमन्नं सरति प्राप्नोतीति वाजसृत्। लोके युद्धं जेतुमिच्छुर्जयादूर्ध्वं वैरिसंबद्धमन्नं कृत्स्नं प्राप्तुमिच्छति। अतो वाजसृदिति विशेषणं युक्तम्। वाजं धावति प्राप्नोति तदर्थं वृत्रं हन्ति युद्धं च जयति। किंचाग्निरिवायमन्येन प्रतिधृषे तिरस्कर्तुं शक्तो न भवति।
त्वामग्न इति। हेऽग्ने त्वां विप्रा यजमाना अभिवृद्धिं प्रापयन्ति। कीदृशं त्वाम्। वाजसातममतिशयेनान्नप्रदं सुष्टुतं स्तोत्रैर्हि सुष्ठु स्तुतम्। स तादृशस्त्वं नोऽस्माकं सुष्ठु सामर्थ्यं रास्व देहि।

[[591]]

Page No. ५९१
प्रपा. ४ अनु. ४६-४० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
याज्यामाह —
अयं नो इति। अयमग्निरस्माकं वरिवः परिचारकं भृत्यवर्गं संपादयतु। मृधो वैरिणो विदारयन्नोऽस्माकं पुरतो गच्छतु। जर्हृषाणः प्रहरञ्शत्रूञ्जयतु। वाजसातावन्नदाननिमित्तं परकीयमन्नं जयतु।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
“अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्नावग्निमभ्युद्धरेयुर्निर्दिष्टभागो वा एतयोरन्योऽनिर्दिष्टभागोऽन्यस्तौ संभवन्तौ यजमानमभि संभवतः स ईश्वर आर्तिमार्तोर्यदग्नेऽग्निवते निर्वपति भागधेयेनैवैनौ शमयति नाऽऽर्तिमार्च्छति यजमानः” (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
गार्हपत्यादाहवनीयेऽग्निं प्रक्षिप्य तत्राग्निहोत्रं हूयते। तथा सति यस्य यज-मानस्य संबन्धिनः पुरुषा विस्मृत्योद्धृत आहवनीयाग्नौ पुनरन्यमग्निमुद्धरेयुः स यजमानोऽग्नियुक्तायाग्नये निर्वपेत्। तत्र विशष्यरूपोऽग्निर्निर्दिष्टभागो विशेषण-रूपस्त्वनिर्दिष्टभागस्तावुभौ परस्परं संसृज्यमानौ यजमानं भक्षयितुमभिलक्ष्य संभवतः। ततः स यजमान अर्तिमार्तोरीश्वरो विनाशं प्राप्तुं संप्रभवति। तावग्नी अनयेष्ट्या शाम्यतः।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
अग्निनेति। पश्चात्प्रक्षिप्तेनाग्निना पूर्वस्थितोऽग्निः सम्यग्दीप्यते। सोऽग्निर्वि-शेषणैः कविरित्यादिभिर्विशिष्टः।
याज्यामाह —
त्वꣳ ह्यग्न इति। हे पूर्वस्थिताग्ने पश्चात्प्रक्षिप्तेनाग्निना त्वं समिध्यसे। तादृशस्त्वं ब्राह्मणजात्यभिमानी सन्मार्गवतीं प्रियश्च। इतरोऽपि तादृश एव।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
‘अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेत्’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
यस्य यजमानस्याग्निहोत्रार्थमुद्धृतोऽग्निर्होमात्पूर्वमेवोपशाम्यति स एतामिष्टिं निर्वपेत्।
अत्र शास्रान्तरानुसारिणां मतं पूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यति —

[[592]]

Page No. ५९२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
‘अपर आदीप्यानूद्धृत्य इत्याहुः’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
अपरोऽग्निर्गार्हपत्ये प्रदीप्य पूर्वोद्धरणमनु पुनरुद्धरणीय इति तन्मतम्।
तदिदं दूषयति —
‘तत्तथा न कार्यं यद्भागधेयमभि पूर्व उद्ध्रियते किमपरोऽभ्युद्ध्रियेतेति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
अग्निहोत्रहविर्लक्षणो(णं) यद्भागधेयमभिलक्ष्य पूर्वो वह्निरुद्धृतस्तमेव भागमभिलक्ष्यापरो वह्निः किमुद्ध्रियेत तदनुचितम्। इतिशब्दो हेतौ। तस्मान्नकार्यम्।
सिद्धान्तं विधत्ते —
‘तान्येवावक्षाणानि संनिधाय मन्थेत्’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
यान्युल्मुकानि शान्तानि तान्येवाधस्तादवस्थाप्यारणीभ्यामग्निमन्थनं कुर्यात्।
मन्थने मन्त्रमुत्पादयति —
‘इतः प्रथमं जज्ञे अग्निः स्वाद्योनेरधि जातवेदाः। स गायत्रिया त्रिष्टुभा जगत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन्निति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
अग्निः पूर्वमितो दग्धकाष्ठादुत्पन्न इदानीमपि स जातवेदा गायत्र्यादि-भिश्छन्दोभिरनुगृहीतः स्वाद्योनेर्दग्धकाष्ठादधिजायताम्। जातश्च तं तं देवं प्रजानन्देवेभ्यो हव्यं वहतु।
मन्त्रस्य तात्पर्यं व्याचष्टे —
‘छन्दोभिरेवैनꣳ स्वाद्योनेः प्र जनयति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
नन्वस्मिन्सिद्धन्तेऽपि पूर्वपक्षादपरोऽग्निः प्रसज्येतेत्याशङ्कयाऽऽह —
‘एष वाव सोऽग्निरित्याहुः’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
स्वकारणादुत्पन्नत्वादेष एव पूर्वोऽग्निर्न तु भेदोऽस्तीति सिद्धान्तित आहुः।
किमर्था तर्हीयमिष्टिरित्याशङ्कयाऽऽह —
‘ज्योतिस्त्वा अस्य परापतितमिति यदग्नये ज्योतिष्मते निर्वपति यदेवास्य ज्योतिः परापतितं तदेवाव रुन्धे’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।

[[593]]

Page No. ५९३
प्रपा. ४ अनु. ४६- ४० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः)
अस्य पूर्वाग्नेर्ज्योतिरेव विनष्टं न त्वग्निर्विनष्टः। तच्च ज्वालारूपं ज्योतिरिष्ट्या संपाद्यते।
तत्र याज्यापुरोनुवाक्ययोचोः प्रतीकं(के) दर्शयति —
उदग्न इति। उदग्ने शुचयस्तव शुक्रा भ्राजन्त इत्ययं मन्त्रस्त्वमग्ने रुद्र इत्यस्मिन्ननुवाके व्याख्यातः। वि ज्योतिषा बृहतेत्ययं मन्त्रं कृणुष्व पाज इत्यस्मिन्ननुवाके व्याख्यातः।
अत्र विनियोगसंग्रहः -
“यस्त्वा याज्या पुत्रवत्यामिष्टौ त्वे पुत्रयागके।
अग्ने रसवद्यागे तु वसुर्वसुमतीष्यते॥१॥
त्वामग्ने वाजसृद्यागे ह्यग्निनाऽग्निवतीष्यते।
उदविज्योतिषे ज्योतिष्मत्ये तत्र चतुर्दश॥२॥ इति।
अथ मीमांसा।
नवमाध्यायस्यचतुर्थपादे चिन्तितम् —
“ज्योतिष्मती भवेन्नो वा दर्शाद्युद्धृतलोपने।
निमित्तसत्त्वात्स्यान्नाग्निहोत्रार्थोद्धृतिवर्जनात्” इति॥
अग्निहोत्रप्रक्रियायामिदमाम्नायते - “अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धृतोऽग्निहोत्र उद्वायेत्” इति। प्रतिदिनमग्निहोत्रं होतुं गार्हपत्यादुद्धृत्याऽऽहवनीयेऽग्निः प्रक्षिप्यते। सोऽयमुद्धृतोऽग्निः कदाचिद-हुतेऽग्निहोत्रे यदि शाम्येत्तदानीमियमिष्टिः प्रायश्चित्तमित्यर्थः। तत्र दर्शपूर्ण-मासार्थमुद्धृतस्याप्यग्नेः शान्तौ सेयं ज्योतिष्मतीष्टिर्भवेत्। कुतः। अग्न्युद्वानस्य निमित्तस्य सद्भावादिति चेन्मैवम्। अग्निहोत्रर्थोद्धृतस्यैवाग्नेरुद्वानं निमित्तमिति प्रकरणादवगम्यते। अनया चेष्टयाऽग्निहोत्रयैवाग्निः पुनरुत्पाद्यते। तथा सत्यग्निहोत्रस्येयमिष्टिः सामवायिकमङ्गं भवति। अतोऽग्नित्रार्थोद्धृतोद्वानस्य निमित्तस्याभावान्नैमित्तिकीष्टिर्न प्रवर्तते।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“धार्योद्वाने साऽस्ति नो वा सर्वार्थत्वेन विद्यते।
गतश्रीत्वनिमित्तं तत्सर्वार्थत्वं न विद्यते” इति॥

[[594]]

Page No. ५९४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(पुनराधानम्)
इदमाम्नायते — “धार्यो गतश्रिय आहवनीयः” इति। गतश्रीशब्दार्थस्त्वेवं श्रूयते — “त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवान्ग्रामणी राजन्यः” इति। और्वो गौतमो भारद्वाज इति कल्पसूत्रकारः। गतश्रीभिर्धार्यमाणस्यऽऽहवनीयस्य सर्वकर्मार्थत्वे सत्यग्निहोत्रार्थत्वमप्यस्तीति तदुद्वाने सा ज्योतिष्मतीष्टिर्विद्यत इति चेन्मैवम्। न ह्यस्य धारणेऽग्निहोत्रं निमित्तं किंतु गतश्रीत्वम्। सर्वकर्मसमुदायस्य चोदनया कदाचिदप्यचोदितत्वात्सर्वार्थत्वं शङ्कितुमप्यशक्यम्। गतश्रीत्वं निमित्तीकृत्य धृतोऽग्निः प्रसङ्गात्सर्वकर्मसूप-कुर्वन्नग्निहोत्रेऽप्युपकरोतीति चेत्। उपकरोतु नाम, नैतावता प्रायश्चित्तस्य निमित्तत्वं लभ्यते। अग्निहोत्रार्थमुद्धृतस्योद्वानं तन्निमित्तं, न चात्र तदस्ति। किंत्वन्यस्य यस्य कस्यचित्कर्मणोऽर्थे समुद्धृतस्य गतश्रीत्वनिमित्तं धारणं क्रियते। तस्मान्निमित्ताभावान्नास्ति सेष्टिः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके
चत्वारिंशोऽनुवाकः॥४०॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य
श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर-
चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
प्रथमाष्टके चतुर्थः प्रपाठकः॥४॥

अथ प्रथमाष्टके पञ्चमः प्रपाठकः।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः।
ह॒रि॒ ॐ।
दे॒वा॒सु॒राः संय॑त्ता आस॒न्ते दे॒वा वि॑ज॒यमु॑प॒-
यन्तो॒ऽग्नौ वा॒मं वसु॒ सं न्य॑दधते॒दमु॑ नो भवि-
ष्यति॒ यदि॑ नो जे॒ष्यन्तीति॒ तद॒ग्निर्न्यकामयत॒

[[595]]

Page No. ५९५
प्रपा॰५ अनु॰१ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधानम्)
तेनापा॑क्राम॒त्तद्दे॒वा वि॒जित्या॑व॒रुरु॑त्समाना॒ अन्वा॑-
य॒न्तद॑स्य॒ सह॒साऽदि॑त्सन्त॒ सो॑ऽरोदी॒द्यदरो॑दी॒त्त-
द्रु॒द्रस्य॑ रुद्र॒त्वं यदश्व्रशीय॑त॒ तत् (१) र॒ज॒तꣳ
हिर॑ण्यमभव॒त्तस्मा॑द्रज॒तꣳ हिर॑ण्यमदक्षि॒ण्यम॑-
श्रु॒जꣳ हि यो ब॒र्हिषि॒ ददा॑ति पु॒राऽस्य॑ संव-
त्स॒राद्गृ॒हे रु॑दन्ति॒ तस्मा॑द्ब॒र्हिषि॒ न देय॒ꣳ सो॑ऽग्नि-
र॑ब्रवीद्भा॒ग्य॑सा॒न्यथ॑ व इ॒दमिति॑ पुनरा॒धेयं॑ ते॒
केव॑ल॒मित्य॑ब्रुवन्नृ॒ध्नव॒त्खलु॒ स इत्य॑ब्रवी॒द्यो
म॑द्देव॒त्य॑म॒ग्निमा॒दधा॑ता॒ इति॒ तं पू॒षाऽध॑त्त॒ तेन॑
(२) पू॒षाऽऽर्ध्नो॒त्तस्मा॑त्पौ॒ष्णो प॒शव॑ उच्यन्ते॒
तं त्वष्टऽध॑त्त॒ तेन॒ त्वष्टा॑ऽऽर्ध्नो॒त्तस्मा॑त्त्वा॒ष्ट्राः
प॒शव॑ उच्यन्ते॒ तं मनु॒राऽध॑त्त॒ तेन॒ मनु॑रार्ध्नो-
त्तस्मा॑न्मान॒व्यः॑ प्र॒जा उ॑च्यन्ते॒ तं धा॒ताऽध॑त्त॒
तेन॑ धा॒ताऽऽर्ध्नोत्संवत्स॒रो वै धा॒ता तस्मा॑त्सं-
वत्स॒रं प्र॒जाः प॒शवोऽनु॒ प्र जा॑यन्ते॒ य ए॒वं
पु॑नरा॒धेय॒स्यर्द्धिं॒ वेद॑ (३) ऋ॒ध्नोत्ये॒व यो॑ऽस्यै॒वं
ब॒न्धुतां॒ वेद॒ बन्धु॑मान्भवति भाग॒धेयं॒ वा अ॒ग्नि-
राहि॑त इ॒च्छमा॑नः प्र॒जां प॒शून्यज॑मान॒स्योप॑
दोद्रावो॒द्वास्य॒ पुन॒रा द॑धीत भाग॒धेये॑नै॒वैन॒ꣳ
सम॑र्धय॒त्यथो॒ शान्ति॑रेवा॒स्यै॒षा पुन॑र्वस्वो॒रा-
द॑धीतै॒तद्वै पु॑नरा॒धेय॑स्य नक्ष॑त्रं॒ यत्पुन॑र्वसू॒ स्वाया॑-
मे॒वैनं॑ दे॒वता॑यामा॒धाय॑ ब्रह्मवर्च॒सी भ॑वति द॒भरा

[[596]]

Page No. ५९६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(पुनराधारसंबन्ध्यङ्गजातनिरूपणम्)
द॑धा॒त्यया॑तयामत्वाय द॒र्भैरा द॑धात्य॒द्भय ए॒वैन॒-
मोष॑धीभ्योऽव॒रुध्या ध॑त्ते॒ पञ्च॑कपालः पुरो॒-
डाशो॑ भवति॒ पञ्च॒ वा ऋ॒तव॑ ऋ॒तुभ्य॑ ए॒वैन॑-
मव॒रुध्याऽऽध॑त्ते (४)॥
(अशी॑यत॒ तत्तेन॒ वेद॑ द॒र्भैः पञ्च॑विꣳशतिश्च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

५

०१

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः)।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥१॥
अध्वर्योः प्रकृतौ मन्त्राः प्रपाठकचतुष्टये।
वर्णिताः पुनराधेयं पञ्चमाद्ये प्रवक्ष्यते॥२॥
आधानादूर्ध्यमेवैषा वक्तव्या पुनराहितिः।
तथाऽप्यध्ययनस्यायं क्रमो वरवृतत्वतः॥३॥
सरस्वती स्वपुत्राय तद्बुद्धिस्थे क्रमे वरम्।
ददौ तेन क्रमेणैव पठन्त्यन्येऽपि पाठकाः॥४॥
एकादशानुवाकाः स्युः पञ्चमेऽस्मिन्प्रपाठके।
तत्राऽऽदौ पुनराधेयमनुवाकचतुष्टये॥५॥
ततः षट्केऽग्न्युपस्थानं काम्ययाज्यास्तथाऽन्तिमे।
विधीयतेऽनुवाकेऽस्मिन्नादिमे पुनराहितिः॥६॥
उद्वास्य पुनरदधीतेति विधास्यति। तत्र पुनराधेयस्याग्निदेवतां विधातुमग्नि-विषयमुपाख्यानमुदाहरन्प्रसङ्गाद्रजतस्य यज्ञे दक्षिणात्वं निषेधति -
देवासुरा इति। देवाश्चासुराश्च संयत्ता युद्धयुक्ताः। विजयं प्राप्नुवन्तो देवास्तदा तेभ्योऽसुरेभ्योऽपहृतं मणिमुक्तादिकं श्रेष्ठं वसु रक्षणायाग्नौ निक्षिप्तवन्तः। कथंचिदसुराणां विजये सत्येतद्धनमस्माकमापद्युपयुज्येतेति देवानामाश्यः। तद्ध-

[[597]]

Page No. ५९७
प्रपा॰ ५ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधानम्)
नमग्निर्न्यकामयतेच्छां कृतवान्। तेन धनेन सहापाक्रामत्पलायनमकुरुत। देवाः पुण्यवशेनासुरान्विजित्य तद्धनमवरुरुत्समाना अवरोद्धुमिच्छावन्तोऽनु अग्नेः पश्चादायंस्तद्धनं बलात्कारेणाऽऽदातुमिच्छावन्तः। सोऽग्निररोदीद्रोदनं कृतवान्। प्रसङ्गाद्रुद्रशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं विधत्ते - यतो रोदनं कृतवांस्ततो रुद्रस्य रुद्रत्वम्। यदश्रु नेत्रात्सकाशाद्बिन्दुरशीयत भूमावपतत्तद्रजतं हिरण्य-मभवद्रजतरूपं धनमभवत्। अत्र हिरण्यशब्दस्य धनसामान्यवाचित्वाद्रजतं हिरण्यमित्यविरुद्धम्। तस्याश्रुजत्वेन दक्षिणां प्रत्ययोग्यत्वात्तद्दाने संवत्सराद-र्वागेतद्गृहे किंचिद्रोदननिमित्तं भवति तस्माद्बर्हिषि यज्ञे तन्न दद्यात्।
अग्निदेवतां पुनराधेये विदधाति -
सोऽग्निरिति। आदावसाधारणेन भागेन युक्तो भवानि, पश्चादिदं वसु युष्मभ्यं दास्यामीत्यग्निनोक्ता देवस्तवैतत्पुनराधेयमिति भागं ददुः। तेन तुष्टोऽ-ग्निरिदमब्रवीद्यो मद्देवत्यं हविः कृत्वाऽग्निं पुनरादध्यात्स खलु समृद्धिमानिति। तस्मात्समृद्ध्यर्थं पुनराधेयं हविरग्निदैवतं कुर्यादित्यर्थः।
तामेव समृद्धिमुदाहरणेन स्पष्टयति -
तं पूषेति। पूषत्वष्टृमनुसंवत्सराभिमानिधातृभिः पश्वादिसमृद्धिर्लब्धा।
समृद्धिवेदनं प्रशंसति -
य एवमिति। पूषादिरूपस्याग्निवन्धुसमूहस्य वेदनं प्रशंसति -
योऽस्येति। पुनराधेयं विधत्ते -
भागधेयमिति प्रथमाधानेनाऽऽहितोऽग्निरसाधारणभागवाञ्छयाऽधिकोपद्रवं चकार, तच्छान्तिरनेन भवति। तस्मादुद्वासनेष्ट्या पूर्वाग्निमुद्वास्य पुनरप्यग्निमा-दध्यात्। इष्टिमुद्वासनं च सूत्रकारो दर्शयति – ‘आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपे-द्वैश्वानरं द्वादशकपलं वारुणं दशकपालमग्नेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं मैत्रं चरुमग्निमुद्वासयिष्यन्’ इति। ‘पौर्णमासीमिष्ट्वा ज्वलतोऽग्नीनुत्सृजति’ इति च।
कालं विधत्ते -
पुनर्वस्वोरिति। पुनरावर्तते वामं वस्वनयोरिति पुनर्वसू। ततो नक्षत्रात्मिका देवता स्वकीया।
पुनराधेयस्य प्रथमाधानविकृतित्वात्काष्ठैराधानप्राप्तावपोद्य दर्भान्विधत्ते -

[[598]]

Page No. ५९८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(पुनराधारसंबन्ध्यङ्गजातनिरूपणम्)
दर्भैरिति। अत्रापि काष्ठैराधाने गतसारत्वं स्यात्। अत एव सूत्रकार आह -
‘आयतनेषु पुराणान्दर्भान्सꣳ स्तीर्य भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञीभिर्गार्हपत्यमादधाति’ इति।
दर्भविधिमनूद्य प्रशंसति -
दर्भैरिति। इन्द्रो वृत्रमहन्नित्यादौ दार्शिकब्राह्मणे च दर्भाणामप्कार्यत्वा-भिधानादब्रूपत्वमोषधिरूपत्वं च विस्पष्टम्।
अस्मिन्पुनराहितेऽग्नौ कर्तव्याया इष्टेरग्निर्देवता पूर्वं विहिता। अथ द्रव्यं विधत्ते -
पञ्चकपाल इति। बह्वृचब्राह्मणे द्वादश मासाः पञ्चचर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेनेत्याम्नानानादृतूनां पञ्चसंख्या॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

०२

अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः।
परा॒ वा ए॒ष य॒ज्ञं प॒शून्व॑पति॒ यो॑ऽग्निमु॑द्वा॒-
सय॑ते॒ पञ्च॑कपालः पुरो॒डाशो॑ भवति॒ पाङ्क्तो॑
य॒ज्ञः पाङ्क्ताः॑ प॒शवो॑ य॒ज्ञमे॒व प॒शूनव॑ रुन्धे
वीर॒हा वा ए॒ष दे॒वानां॒ यो॑ऽग्निमु॑द्वा॒सय॑ते॒ न
वा ए॒तस्य॑ ब्राह्म॒णा ऋ॑ता॒यवः॑ पु॒राऽन्न॑मक्षन्प॒-
ङ्क्त्यो॑ याज्यानुवा॒क्या॑ भवन्ति॒ पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञः
पाङ्क्तः॒ पुरु॑षो दे॒वाने॒व वी॒रं नि॑रव॒दाया॒ग्निं
पुन॒रा (१) ध॒त्ते॒ श॒ताक्ष॑रा भवन्ति श॒तायुः॒

[[599]]

Page No. ५९९
प्रपा॰ ५ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधारसंबन्ध्यङ्गजातनिरूपणम्)
पुरु॑षः श॒तेन्द्रि॑य॒ आयु॑ष्ये॒वेन्द्रि॒ये प्रति॑ तिष्ठति॒
यद्वा अ॒ग्निराहि॑तो॒ नर्ध्यते॒ ज्यायो॑ भाग॒धेयं॑
निका॒मय॑मानो॒ यदा॑ग्ने॒यꣳ स॒र्वं भवति॒ सैवा-
स्यर्द्धिः॒ सं वा ए॒तस्य॑ गृ॒हे वाक्सृ॑ज्यते॒ यो॑ऽग्नि-
मु॑द्वा॒सय॑ते॒ स वाच॒ꣳ सꣳसृ॑ष्टां॒ यज॑मान ईश्व॒-
रोऽनु॒ परा॑भवितो॒र्विभ॑क्तयो भवन्ति वा॒चो
विधृ॑त्यै॒ यज॑मान॒स्याप॑राभावाय॒ (२) विभ॑क्तिं
करोति॒ ब्रह्मै॒व तद॑करुपा॒ꣳशु य॑जति॒ यथा॑ वा॒मं
वसु॑ विविदा॒नो गूह॑ति ता॒दृगे॒व तद॒ग्निं प्रति॑
स्विष्ट॒कृतं॒ निरा॑ह॒ यथा॑ वा॒मं वसु॑ विविदा॒नः
प्र॑का॒शं जिग॑मिषति ता॒दृगे॒व तद्विभ॑क्तिमु॒क्त्वा
प्र॑या॒जेन॒ वष॑ट्करोत्या॒यत॑नादे॒व नैति॒ यज॑मानो॒
वै पु॑रो॒डाशः॑ प॒शव॑ ए॒ते आहु॑ती॒ यद॒भितः॑ पुरो॒-
डाश॑मे॒ते आहु॑ती (३) जु॒होति॒ यज॑मानमे॒-
वोभ॒यतः॑ प॒शुभिः॒ परि॑ गृह्णाति कृ॒तय॑जुः॒ संभृ॑
तसंभार॒ इत्या॑हु॒र्न सं॒भृत्याः॑ संभा॒रा न यजुः॑
क॒र्तव्य॑मित्यथो॒ खलु॑ सं॒भृत्या॑ ए॒व सं॑भा॒राः
क॑र्तव्यं॑ यजु॑र्य॒ज्ञस्य॒ समृ॑द्ध्यै पुनर्निष्कृ॒तो रथो॒
दक्षि॑णा पुनरुत्स्यू॒तं वासः॑ पुनरुत्सृ॒ष्टो॑ऽन॒ड्वा-
न्पु॑नरा॒धेर्यस्य॒ समृ॑द्ध्यै स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑
स॒प्त जि॒ह्वा इत्य॑ग्निहो॒त्रं जु॑होति॒ यत्र॑यत्रै॒वास्य॒
न्य॑क्तं ततः (४) ए॒वैन॒मव॑ रुन्धे वीरहा वा

[[600]]

Page No. ६००
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता- - प्रथमकाण्डे –
(पुनराधारसंबन्ध्यङ्गजातनिरूपणम्)
ए॒ष दे॒वानां॒ यो॑ऽग्निमु॑द्वा॒सय॑ते तस्य॒ वरु॑ण ए॒वर्ण॒-
यादा॑ग्निवारु॒णमेका॑दशकपाल॒मनु॒ निर्व॑पे॒द्यं चै॒वं
हन्ति॒ यश्चा॑स्यर्ण॒यात्तौ भा॑ग॒धेये॑न प्रीणाति॒
नाऽऽर्ति॒मार्छ॑ति॒ यज॑मानः (५)॥
(आऽप॑राभावाय पुरो॒डाश॑मे॒ते आहु॑ती॒ ततः॒ षट्त्रिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
द्वितीयानुवाके याज्याद्यङ्गजातं विधित्सुः पूर्वोक्तं द्रव्यविधिमनूद्य प्रशंसति -
परा वा इति। परावपति विनाशयति। धानादिभिर्हविर्भिर्यज्ञः पाङ्क्तः। पङ्क्तिच्छन्दसः पशुहेतुत्वात्पशवोऽपि पाङ्क्ताः।
याज्यानुवाक्ये विधत्ते -
वीरहेति। देवानां मध्ये वीरोऽग्निः। तद्वधकारिणो यजमानस्यान्नमृतायवः सत्यमिच्छन्तो ब्राह्मणाः पुरा नैवाक्षन्नेव भुक्तवन्तः। ‘अश भोजने’ इत्यस्य रूपम्। अग्ने तमद्याश्वं न इत्यादयश्चतस्र ऋचः पङ्क्तयः। तासु प्रधानहविषो द्वे स्विष्ठकृतो द्वे। ताश्चाग्निकाण्डे - अग्निर्मूर्धेत्यनुवाक इष्टकोपधानार्थत्वेनाऽऽ म्नाताः इह तु वाचनिकस्तद्विधिः। शाखान्तरे तु याज्याप्रस्तावे समाम्नाताः। पुरुषस्य हस्तद्वयपादद्वयशिरोभिः पञ्चभिः पाङ्क्तत्वम्। देवानेव देवानामेव मध्ये वीरमग्निं निरवदायोत्सर्जनलक्षणवधभयान्निष्कृष्य।
चतसृष्वृक्षु विद्यमानाक्षरसंख्यां प्रशंसति -
शताक्षरा इति। अग्ने तमद्येत्येषा प्रथमा चतुर्विंशत्याक्षरा। अधा ह्यग्ने क्रतोः, आभिष्टे अद्येत्युभयोरेकैका पञ्चविंशत्यक्षरा। एभिर्नो अर्कैरित्यन्त्या षड्विंशत्यक्षरेति संभूय शतमक्षराणि। अण्डाभिमानिनो ब्रह्मणः स्वप्रमाणेन शतसंवत्सरायुष्ट्वात्तत्संततिपतितस्यापि सामान्येन शतायुष्ट्वं, धर्माधर्माभ्यां तूत्क र्षापकर्षौ भवतः। शतनाडीषु संचाराद्दशेन्द्रियेषु शतसंख्या।

[[601]]

Page No. ६०१
प्रपा॰५ अनु॰२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधारसंबन्ध्याङ्गजातनिरूपणम्)
प्रधानकर्मण एव प्रयाजाज्यभागाद्यङ्गानामप्याग्नेयत्वं विधत्ते -
यद्वा इति। यजमानस्य समृद्य्पभावादग्नेः समृद्ध्यभावोऽनुमेयः।
समिधो अग्न आज्यस्य वियन्त्वित्यादिषु चतुर्षु प्रयाजमन्त्रेषु संबुद्ध्यन्तादग्नि-शब्दात्पूर्वं संबुद्धिसप्तमीतृतीयाद्वितीयाविभक्त्यन्तानामग्निशब्दानां क्रमेण प्रयोगं विधत्ते -
सं वा इति। अग्निमुद्वासयितुरेतस्य वाग्गृहेऽवस्थितानां स्त्रीशूद्रादीनां वाग्भिः संसृज्यते तत्समा भवति। तां वाचमनु यजमानोऽपीतरवैलक्षण्यरूपस्योत्कर्ष-स्याभावात्पराभूतो भवति। एताभिस्तु विभक्तिभिः पुनराधेस्याग्न्याधेयाद्वैलक्ष-ण्ये सति यजमानस्य विलक्षणत्वेन वाग्विधृतौ सत्यां पराभवः शाम्यति। विभक्तयः सूत्रे दर्शिताः – “अग्नेऽग्नेऽग्नावग्नेऽग्निनाऽग्नेऽग्निमग्न इति चतुर्षु प्रयाजेषु चतस्रो विभक्तीर्दधाति” इति। तथा चैवं मन्त्रपाठः संपद्यते – “समिधोऽग्नेऽग्न आज्यस्य वियन्तु। तनूनपादग्नावग्न आज्यस्य वेतु। इडो अग्निनाऽग्न आज्यस्य वियन्तु। बर्हिरग्निमग्न आज्यस्य वेतु” इति।
यथोक्तविभाक्तिविधिमनूद्य प्रशंसति -
विभक्तिमिति। तत्पुनराधेयं ब्रह्मैवाग्न्याधेयात्परिवृढमेव करोति।
अत्र मन्त्राणां नीचध्वनिं विधत्ते -
उपाꣳश्विति। यथा लोके श्रेष्ठं वसु लब्धवान्पुरुषो गोपायति तद्वत्।
स्विष्टकृत्युच्चध्वनिं विधत्ते -
अग्निं प्रतीति। निराह निःशेषध्वनिं कुर्यात्। यथा लोके श्रेष्ठं वसु लब्धवान्द्रव्यपतिः प्रसिद्धिं गन्तुमिच्छति तद्वत्।
पूर्वं विहितानां विभक्तीनां प्रयाजमन्त्रसबन्धं विधत्ते -
विभक्तिमिति। विभक्तिवचनप्रकारो दर्शितः। तदुक्तिसहितेन प्रयाजमन्त्रेण वषट्कारपूर्वं यजेत। तथा सति पूर्वोक्तवाक्संसर्गकृतपराभवरहित आयतनात्स्वगृहान्नैति न निर्गच्छति, किंतु स्वगृहे प्रतितिष्ठति।
पुनरूर्जा निवर्तस्व, सह रय्या निवर्तस्वेत्याभ्यां मन्त्राभ्यामाग्नेयपुरोडाश-स्याधस्तादुपरिष्टाच्चाऽऽहुतिद्वयं विधत्ते -

[[602]]

Page No. ६०२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(पुनराधारसंबन्ध्यङ्गजातनिरूपणम्)
यजमानो वा इति। अत्र चोदकप्राप्तान्संभारानाधानमन्त्रांश्च वाजसनेयादि-शाखान्तरमनुसृत्य पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे -
कृतजुरिति यजुःशब्देन सर्पराज्ञीप्रभृतय आधानमन्त्रा विवक्षिताः। संभारशब्देन सिकतोषादिसप्तमृद्विशेषाः सप्त विवक्षिताः। प्रथमाधाने यजुषामुच्चारितत्वात्संभाराणां च संपादितत्वादस्यापि कर्मविशेषस्याऽऽधानादत्यन्तभेदाभावेन यजुःसंभारयोः सिद्धत्वात्तदुभयं पुनर्न कर्तव्यमिति पूर्वः पक्षः। प्रथमाधाने वाजसनेयिमतं सूत्रकार उदाजहार - “सप्त पार्थिवान्संभारानाहरत्येवं वानस्पत्यान्पञ्च पञ्च वा भूयसो वा पार्थिवान्संभारान्संभरsदिति वाजसनेयकम्”इति।
सिद्धान्तमाह
अथो खल्विति। अथोशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यार्थः। अत्र सूत्रकारः पक्षद्बय-मुदाजहार – “कृताकृताः संभारा यजूꣳषि च भवन्त्यपि वा पञ्च पार्थिवान्सं-भारानाहरत्येवं वानस्पत्यान्” इति।
दक्षिणां विधत्ते -
पुनर्निष्कृत इति। भग्नः संन्दृढीकृतः पुनर्निष्कृतः। छिन्नं सत्सूचीतन्तुभ्यां स्यूतं पुनरुत्स्यूतम्। दौर्बल्येन भारं वोढमशक्ततया परित्यक्तः सन्कथंचित्पोषणेन शक्तीकृतः पुनरुत्सृष्टः।
तूष्णीमेव होतव्यमिति प्रथमाधानस्यामन्त्रत्वेन यदग्निहोत्रं विहितं तदत्र चोदकप्राप्तं तदपोद्य समन्त्रकं विधत्ते -
सप्त ते इति। मन्त्रस्तूपरिष्टाद्व्याख्यास्यते। अत्र(स्य) पुनराधेयदेवस्याग्ने-र्यद्यदङ्गं यस्मिन्यस्मिन्प्रदेशे न्यक्तं निमग्नं विस्मृतं तत एव प्रदेशात्साङ्गमेन-मग्निं संपादयति -
अनुनिर्वप्यं हविर्विधत्ते -
वीरहेति। ऋणिनमिव यातयति पीडयतीत्यृणयात्। तौ वध्याग्निपोडयितृ-वरुणौ तोषयति।

[[603]]

Page No. ६०३
प्रपा॰ ५ अनु॰ ३) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधानमन्त्राः)
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् -
“एकादिना समुच्चेयं मुनर्निष्कृत इत्यदः।
बाधकं वा समुच्चेयमुभयीरित्युदीरणात्॥
आधानदक्षिणोपेतमुभयीरित्यनूद्यते।
ददातीत्यविधायित्वात्कार्यैक्याद्बाधकं भवेत्” इति॥
आधाने विकल्पिता गोद्रव्यदक्षिणा द्रव्यान्तरदक्षिणाश्च बहवः श्रूयन्ते - “एका देया षड्देया द्वादश देयाः” इत्यादिना। पुनराधेये तु पुनर्निष्कृतो रथ इत्यादि श्रुतम्। भग्नः सन्पुनः समाहितः पुनर्निष्कृतः। सेयं पुनर्निष्कृतादिद-क्षिणा किमतिदिष्टयैकादिदक्षिणया समुच्चीयत उत तां बाधत इति संशयः। उभयीर्दक्षिणा ददात्याग्न्याधेयिकीः पौनराधेयिकीश्चेत्युक्तत्वात्समुच्चय इति पूर्वः पक्षः। ददातीति वर्तमाननिर्देशस्य विधित्वाभावादाधानकाले पूर्वं दत्तं पुनराधानकाले दीयमानं च मिलित्वोभयीरिनूद्यते। दक्षिणात्वरूपस्य कार्यस्यैकत्वादुपदिष्टमतिदिष्टस्य बाधकम्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

०३

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
भूमि॑र्भू॒म्ना द्यौर्व॑रि॒णाऽन्तरि॑क्षं महि॒त्वा।
उ॒पस्थे॑ ते देव्यदिते॒ऽग्निम॑न्ना॒दम॒न्नाद्या॒याऽऽ-
द॑धे। आऽयं गौः पृश्नि॑रक्रमी॒दस॑नन्मा॒तरं॒
पुनः॑। पि॒तरं॑ च प्र॒यन्त्सुवः॑। त्रि॒ꣳशद्धाम॒
वि रा॑जति॒ वाक्प॑त॒ङ्गाय॑ शिश्रिये। प्रत्य॑स्य
व॒ह द्युभिः॑। अ॒स्य प्रा॒णाद॑पान॒त्य॑न्तश्च॑रति
रोच॒ना। व्य॑ख्यन्महि॒षः सुवः॑। यत्त्वा॑ (१)

[[604]]

Page No. ६०४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(पुनराधानमन्त्राः)
क्रु॒द्धः प॑रो॒वप॑ म॒न्युना॒ यदव॑र्त्या। सु॒कल्प॑मग्ने॒
तत्तव॒ पुन॒स्त्वोद्दी॑पयामसि। यत्ते॑ म॒न्युप॑रो-
प्तस्य पृथि॒वीमनु॑ दध्व॒से। आ॒दि॒त्या विश्वे॒
तद्दे॒वा वस॑वश्च स॒माभ॑रन्। मनो॒ ज्योति॑र्जुष-
ता॒माज्यं॒ विच्छि॑न्नं य॒ज्ञꣳ समि॒मं द॑धातु।
बृह॒स्पति॑स्तनुतामि॒मं नो॒ विश्वे॑ दे॒वा इ॒ह मा॑द
यन्ताम्। स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ स॒प्त जि॒ह्वाः
स॒प्त (२) ऋष॑यः स॒प्त धाम॑ प्रि॒याणि॑। स॒प्त
होत्राः॑ स॒प्तधा त्वा॑ यजन्ति स॒प्त योनी॒रा पृ॑ण
स्वा घृ॒तेन॑। पुन॑रू॒र्जा नि व॑र्तस्व॒ पुन॑रग्न इ॒-
षाऽऽयु॑षा। पुन॑र्नः पाहि वि॒श्वतः॑। स॒ह र॒य्या
नि व॑र्त॒स्वाग्ने॒ पिन्व॑स्व॒ धार॑या। वि॒श्वप्स्रि॑या
वि॒श्वत॒स्परि॑। लेकः॒ सले॑कः सु॒लेक॒स्ते न॑
आदि॒त्या आज्यं॑ जुषा॒णा वि॑यन्तु॒ केतः॒ सके॑तः
सु॒केत॒स्ते न॑ आदि॒त्या आज्यं॑ जुषा॒णा वि॑यन्तु॒
विव॑स्वा॒ꣳ अदि॑ति॒र्देव॑जूति॒स्ते न॑ आदि॒त्या
आज्यं॑ जुषा॒णा वि॑यन्तु (३)॥
(त्वा॒ जि॒ह्वाः स॒प्त सुकेत॒स्ते न॒स्त्रयो॑दश च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमकाण्डे
पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
प्रथमद्वितीययोः पुनराधेयस्य प्रधानविधिस्तदङ्गानि च निरूपितानि। तृतीये त्वाधानमन्त्र आम्नायते।

[[605]]

Page No. ६०५
प्रपा॰ ४ अनु॰ ३ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधानमन्त्राः)
कल्पः - ‘भूमिर्भूम्नेति सर्पराज्ञीभिर्गार्हपत्यमादधाति यत्त्वा क्रुद्धः परोवपेति दक्षिणाग्निं यत्ते मन्युपरोप्तस्येतीतरान्’ इति।
आहवनीसभ्यावसथ्यानित्यर्थः। त एते षण्मन्त्राः
तत्र प्रथम एव पठ्यते -
भूमिर्भूम्नेति। हे गार्हपत्यप्रदेश त्वं लोकत्रयात्मकोऽसि। तत्र भूम्ना बाहुल्येन भूमिरसि। वरिणा वरिम्णा श्रेष्ठत्वेन द्यौरसि। महित्वा महत्त्वेनान्तरिक्षमसि। हेऽदिते भूमे तत्प्रदेशरूपे देवि तवोत्सङ्गेऽन्नभोक्तरं गार्हपत्याग्निं यजमानस्यादनयोग्यान्नसिद्ध्यर्थमादधे।
अथ द्वितीयः -
आऽयं गौरिति। अयं गार्हपत्य आदित्यरूपेण गौर्गमनशीलः पृश्निः श्वेतवर्णो जगदाक्रमीत्। आक्रमणप्रकार एवं स्पष्टी क्रियते - पुनर्मातरं पृथिवीमसन-दासीदत्प्राप्नोदित्यर्थः। सुवः स्वर्गरूपं पितरं च प्रयन्प्रकर्षेण गच्छन्नवस्थितः। द्यौः पिता पृथिवी मातेति श्रुत्यन्तरात्तयोर्मातापितृत्वम्।
अथ तृतीयः -
त्रिꣳशद्धामेति। आदित्यरूपस्य गार्हपत्यस्य संबन्धि त्रिंशत्संख्याकं धाम मुहूर्तरूपं तेजो विशेषेण राजते। अह्नः पञ्चदश मुहूर्ता रात्रेः पञ्चदश। किंच वैदिकस्तुतिरूपा वाक्पतङ्गाय पक्षिवदाकाशसंचारिणमादित्यं शिश्रिय आश्रितवतीत्यर्थः। अत एवान्यत्राऽऽम्नायते – ‘ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देव ईयते’ इत्यादि। हे तादृग्गार्हपत्य त्वां प्रति यदस्माभिरुद्वासनरूपं प्रतिकूलमाचरीतं तत्सर्वमस्य प्रतिक्षिप मनसि मा कृथाः। द्युभिर्ज्वालारूपाभिर्वहास्मदीयं हविर्देवेषु प्रापय।
अथ चतुर्थः -
अस्य प्राणादिति। अस्याऽऽदित्यस्य रोचना दीप्तिः प्राणादुच्छ्वाससदृशा-दुदयादपानती निःश्वसातुल्यमस्तमयं गच्छन्ती द्यावापृथिव्योरन्तश्चरति। महति मण्डले सीदतीति महिष आदित्यः सुवः स्वर्गं व्यख्यद्यजमानेभ्यः प्रकाशितवान्। आदित्यरूपेण स्तूयमान हे गार्पत्य त्वामादधामीत्यभिप्रायः।
अथ पञ्चमः-
यत्त्वा क्रुद्ध इति। हे दक्षिणाग्ने क्रुद्धः कोपपराधीनोऽहं तेन मन्युना त्वां

[[606]]

Page No. ६०६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(पुनराधानमन्त्राः)
परोवप। उवपेति लिडुत्तमपुरुषः। परोप्तवानुद्वासितवानस्मीति यद्यच्चावर्त्या समृद्ध्यभावलक्षणेन दारिद्र्येणोद्वासितवानस्मीति हेऽग्ने तव प्रसादात्तत्सुकल्पं सुष्टु कृतमस्तु। पुनरपि त्वां वयमुद्दीपयामः।
अथ षष्ठः -
यत्त इति। हे आहवनीय मदीयकोपेनोद्वासितस्य तव यत्तेजः पृथिवमनु प्रविश्य ध्वस्तं तत्तेज आदित्यादयः समाहरन्तु।
कल्पः - ‘मनो ज्योतिर्जुषतामिति बृहस्पतिवत्यर्चोपतिष्ठते’ इति।
पाठस्तु -
मनो ज्योतिरिति। उद्वासनापराधपरिहाराय मनो माननीयाग्नेर्ज्योतिर्हव्यमाज्यं सेवताम्। विच्छिन्नमिमं यज्ञं संदधातु। बृहस्पतिरस्माकमिमं यज्ञं विरस्तीर्णं करोतु। सर्वेऽपि देवा इह कर्मणि मादयन्तां तृप्तियुक्ता भवन्तु।
कल्पः - ‘सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्याग्निहोत्रं जुहोति’ इति।
पाठस्तु -
सप्त ते अग्ना इति। हेऽग्ने तव समिधः सप्तसंख्याका अश्वत्थोदुम्बरपला-
शशमीविकङ्कताशनिहतवृक्षपुष्करपर्णरूपाः। अत एव सूत्रकारो यथोक्तान्सं-भारान्समन्त्रकाननुक्रम्य, इति वानस्पत्या इत्युपसंजहार। ज्वालारूपा जिह्वाश्च सप्त। तथा चाऽऽथर्वणिका आमनन्ति -
‘काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा।
‘स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः’
(मुण्ड॰ १-२-४) इति।
ऋषयो मन्त्राः। ते च यथोक्तसमित्संपादनार्थाः सप्तसंख्याका अश्वो रूपं कृत्वा यदश्वत्थेऽतिष्ठ इत्यादयः समाम्नाताः। प्रियाणि धाम स्थानान्याहवनी-यगार्हपत्यदक्षिणाग्निसभ्यावसथ्यप्राजहिताग्नीध्रीयाख्यानि (णि) सोमयागे वह्निधारकाणि सप्तसंख्याकानि। होत्रा होतृप्रमुखा वषट्कर्तारो होता प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाऽऽग्नीध्रोऽच्छावाकश्चेति सप्तसंख्याकाः। त्वा यजमानाः सप्तधा यजन्ति। अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्यतिरा-त्रोऽप्तोर्यामो वाजपेयश्चेति सप्त प्रकाराः। तादृश्स्त्वं सप्त योनीराहवनीया-दिस्थानानि घृतेन सर्वतः पूरय।

[[607]]

Page No. ६०७
प्रपा॰ ५ अनु॰ ४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पुनराधानमन्त्राः)
कल्पः - ‘पुनरूर्जा सह रय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति पुनरूर्जेति वा पुरस्तात्प्रयाजानां सह रय्येत्युपरिष्टादनूयाजानाम्’ इति।
प्रथममन्त्रपाठस्तु -
पुनरूर्जेति। हेऽग्ने त्वं मयोद्वासितोऽप्यूर्जा क्षीरादिरसेन सह पुनर्निवर्तस्वा-त्राऽऽगच्छ। इषाऽन्नेनाऽऽयुषा च सह पुनरागच्छ। अस्मान्पुनः पुनः कृता-द्विश्वतः सर्वस्मादपराधात्पाहि।
द्वितीयमन्त्रपाठस्तु-
सह रय्येति। हेऽग्ने रय्या धनेन सह निवर्तस्व। प्सा भक्षण इति धातुः। विश्वेन प्सायते भक्ष्यते पीयत इति विश्वप्स्री। तादृश्या वृष्टिधारया विश्वत-स्परि सर्वेषां तृणधान्यलतापादपानामुपरि पिन्वस्व सिञ्च।
कल्पः - ‘यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमाञ्जुहुयाल्लेकः सलेक इति’ इति।
मन्त्रत्रयपाठस्तु -
लेकः सलेक इति। नवसंख्याका लेकादिनामका य आदित्यास्ते सर्व जुषाणाः प्रीयमाणा अस्माकमाज्यं वियन्तु पिबन्तु।
अत्र विनियोसंग्रहः -
“चतुर्भिर्भूमिरित्याद्यैराध्यात्पश्चिमानलम्।
दक्षिणाग्निं तु यत्त्वेति यदित्याहवनीयकम्॥१॥
मनस्तूपस्थितिः सप्त जुहुयादग्निहोत्रकम्।
पुनर्द्वाभ्यां पुरोडाशमभितो जुहुयादथ॥२॥
तृतीयमादधानस्य लेकाद्या होममन्त्रकाः॥३॥” इति॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

०४

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
भूमि॑र्भू॒म्ना द्यौर्व॑रि॒णेत्या॑हा॒ऽऽशिषै॒वैन॒मा
ध॑त्ते स॒र्पा वै जीर्य॑न्तोऽमन्यन्त॒ स ए॒तं क॑स॒-

[[608]]

Page No. ६०८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(पूरोनुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
र्णीरः॑ काद्रवे॒यो मन्त्रमपश्य॒त्ततो॒ वै ते जी॒र्णा-
स्त॒नूरपा॑घ्नत सर्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भिर्गार्ह॑पत्य॒मा
द॑धाति पुनर्न॒वमे॒वैन॑म॒जरं॑ कृ॒त्वाऽऽ ध॒त्तेऽथो॑
पू॒तमे॒व पृ॑थि॒वीम॒न्नाद्यं॒ नोपा॑नम॒त्सैतम् (१)
मन्त्र॑मपश्य॒त्ततो॒ वै ताम॒न्नाद्य॒मुपा॑नम॒द्यत्स॑र्परा॒-
ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भिर्गार्ह॑पत्यमा॒दधा॑त्य॒न्नाद्य॒स्याव॑रु
द्ध्या॒ अथो॑ अ॒स्यामे॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठित॒मा ध॑त्ते॒ य-
त्त्वा॑ क्रु॒द्धः प॑रो॒वपेत्या॒हाप॑ह्नुत ए॒वास्मै॒ तत्पुन॒-
स्त्वोद्दी॑पयाम॒सीत्या॑ह॒ समि॑न्ध ए॒वैनं॒ यत्ते॑ म॒न्यु-
प॑रोप्त॒स्येत्या॑ह दे॒वता॑भिरे॒व (२) ए॒न॒ꣳ सं
भ॑रति॒ वि वा ए॒तस्य॑ य॒ज्ञश्छि॑द्यते॒ यो॑ऽग्निमु॑-
द्वा॒सय॑ते॒ बृह॒स्पति॑वत्य॒र्चोप॑ तिष्ठते॒ ब्रह्म॒ वै
दे॒वानां॒ बृह॒स्पति॒र्ब्रह्म॑णै॒व यज्ञꣳ सं द॑धाति॒
विच्छि॑न्नं य॒ज्ञꣳ समि॒मं द॑धा॒त्वित्या॑ह॒ संत॑त्यै॒
विश्वे॑ दे॒वा इ॒ह मा॑दयन्ता॒मित्या॑ह सं॒तत्यै॒व य॒ज्ञं
दे॒वेभ्योऽनु॑ दिशति स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ स॒प्त
जि॒ह्वाः (३) इत्या॑ह स॒प्तस॑प्त॒ वै स॑प्त॒धाऽग्नेः
प्रि॒यास्त॒नुव॒स्ता ए॒वाव॑ रुन्धे॒ पुन॑रू॒र्जा स॒ह
र॒य्येत्य॒भितः॑ पुरो॒डाश॒माहु॑ती जुहो॒ति यज॑मा-
नमे॒वोर्जा च॑ र॒य्या चो॑भ॒यतः॒ परि॑ गृह्णात्या-
दि॒त्या वा अ॒स्माल्लो॒काद॒मुं लो॒कमा॑य॒न्तेऽमु
स्मिँ॑ल्लो॒के व्य॑तृष्य॒न्त इ॒मं लो॒कं पुन॑रभ्य॒वेत्या॒
ग्निमा॒धायै॒तान्होमा॑नजुहवु॒स्त आ॑र्ध्नुव॒न्ते सु॑व॒र्गं

[[609]]

Page No. ६०९
प्रपा॰ ५ अनु॰ ४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पूर्वानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
लो॒कमा॑य॒न्यः प॑रा॒चीनं॑ पुनरा॒धेया॑द॒ग्निमा॒द-
धी॑त॒ स ए॒तान्होमा॑ञ्जुहुया॒द्यामे॒वाऽऽदि॒त्या
ऋद्धि॒मार्ध्नु॑व॒न्तामे॒वर्ध्नो॑ति (४)॥
(सैतं दे॒वता॑भिरे॒व जि॒ह्वा ए॒तान्पञ्च॑विꣳशतिश्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमाष्टके पञ्चम-
प्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
चतुर्थानुवाके पूर्वोक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते। तत्रान्नाद्यायेत्येतस्य मन्त्रपदस्या-भिप्रायमाह -
भूमिर्भूम्नेति। आशिषाऽन्नं प्राप्तुमिच्छया।
चतसृभिग्भिराधानं विधत्ते -
सर्पा वा इति। जीर्यन्तो जरां प्राप्नुवन्तोऽमन्यन्त कोऽस्या जरायाः प्रतीकार इति विचारितवन्तः। तदा कसर्णीरनामकः कद्रूपुत्रो भूमिरित्यादिकं मन्त्र-संघमश्यत्। तन्मन्त्रसामर्थ्यात्ते सर्पा जीर्णाः शरीरत्वचोऽपहत्य कोमलास्त्वचः प्राप्नुवन्। सर्पाणां राज्ञी भूमिः। इयं वै सर्पतो राज्ञीत्यन्यत्राऽऽम्नानात्। तस्या ऋचो भूमिर्भूम्नेत्यादयस्ताभिराहितो वह्निर्जरां परित्यज्य नूतनः पूतश्च भवति।
तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति -
पृथिवीमिति। अन्नाद्यायेत्युक्तत्वात्तत्प्राप्तिः। उपस्थे ते देवीत्युक्तत्वाद्भूमौ प्रतिष्ठितत्वम्।
यदाह (दहं) परोवप तत्सुकल्पमित्युक्तिर्बालस्येवाग्नेः सान्त्वनायापलाप इत्याह- यत्त्वा क्रुद्ध इति।
उद्दीपयामसीत्यस्याभिप्रायमाह पुनस्त्वेति।
आदित्या विश्वे तदित्यादेरभिप्रायमाह - यत्त इति।
उपस्थानं विधत्ते -

[[610]]

Page No. ६१०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(पूर्वानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
वि वा इति। बृहस्पतिशब्दोऽस्यामस्तीति बृहस्पतिवती।
तं शब्दं प्रशस्य संदधात्विति शब्दस्याभिप्रायमाह - विच्छिन्नमिति।
देवसंबोधनस्योपयोगमाह -
विश्वे देवा इति। यज्ञं संततं कृत्वा देवेभ्यस्तत्कथनाय संबोधनम्।
समिदादिषु सप्तसंख्याया उपयोगमाह -
सप्त ते इति। समिदादयः सर्वे पदार्थाः सप्त सप्त विनिर्दिश्यन्ते। यस्मात्सप्तधाऽवस्थिताः पदार्थाः अग्नेः प्रियास्तनुवस्तस्मात्तदवरोधाय सप्तसंख्या।
द्वितीयानुवाके विहितयोराहुत्योर्मन्त्रो विनियुङ्क्ते - पुनरूर्जेति।
तृतीयाधाने होमान्विधत्ते -
आदित्या वा इति। आदित्या आधानपुनराधाने अनुष्ठाय सुवर्गं गत्वा तत्र व्यतृष्यान्विशेषेण तृषां प्राप्ताः। समृद्धिर्न पर्याप्तेति मत्वा भूमावागत्य लेकादिमन्त्रैर्हुत्वाऽतिशयेन समृद्धिं गताः। ततः पुनराधेयादूर्ध्वमग्निमाधाय लेकादिभिर्जुहुयात्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

०५

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
उ॒प॒प्र॒यन्तो॑ अध्व॒रं मन्त्रं॑ वोचेमा॒ग्नये॑। आ॒रे
अ॒स्मे च॑ शृण्व॒ते। अ॒स्य प्र॒त्नामनु॒ द्युत॑ꣳ
शु॒क्रं दु॑दुह्रे॒ अह्र॑यः। पयः॑ सहस्र॒सामृषि॑म्।
अ॒ग्निर्मू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पतिः॑ पृथि॒व्या अ॒यम्।
अ॒पाꣳ रेताꣳ॑सि जिन्वति। अ॒यमि॒ह प्र॑थमो
धा॑यि धा॒तृभि॒र्होता॒ यजि॑ष्ठो अध्व॒रेष्वीड्यः॑।
यमप्न॑वानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भुवं॑
वि॒शेवि॑शे। उ॒भा वा॑मिद्राग्नी आहु॒वध्यै॑ (१)

[[611]]

Page No. ६११
प्रपा॰ ५ अनु॰ ४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अग्न्युपस्थानम्)
उ॒भा राध॑सः स॒ह मा॑द॒यध्यै॑। उ॒भा दा॒तारा॑-
वि॒षाꣳ र॑यी॒णामु॒भा वाज॑स्य सा॒तये॑ हुवे वाम्।
अ॒यं ते॒ योनि॑र्ऋ॒त्वियो॒ यतो॑ जा॒तो अरो॑चथाः।
तं जा॒नन्न॑ग्न॒ आ रो॒हाथा॑ नो वर्धया र॒यिम्।
अग्न॒ आयूꣳ॑षि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः।
आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म्। अग्ने॒ पव॑स्व॒ स्वपा॑
अ॒स्मे वर्चः॑ सु॒वीर्य॑म्। दध॒त्पोषꣳ॑ र॒यिम् (२)
मयि॑। अग्ने॑ पावक रो॒चिषा॑ म॒न्द्रया॑ देव
जि॒ह्वया॑। आ दे॒वान्व॑क्षि॒ यक्षि॑ च। स नः॑
पावक दीदि॒वोऽग्ने॑ दे॒वाꣳ इ॒हाऽऽ व॑ह। उप॑
य॒ज्ञꣳ ह॒विश्च॑ नः। अ॒ग्निः शुचि॑व्रततमः॒ शुचि॒-
र्विप्रः॒ शुचिः॑ क॒विः। शुची॑ रोचत॒ आहु॑तः।
उद॑ग्ने॒ शुच॑य॒स्तव॑ शु॒क्रा भ्राज॑न्त ईरते। तव॒
ज्योतीꣳ॑ष्या॒र्चयः॑। आ॒यु॒र्दा अ॑ग्ने॒ऽस्यायु॑र्मे (३)
दे॒हि॒ व॒र्चो॒दा अ॑ग्नेऽसि॒ वर्चो॑ मे देहि तनू॒पा
अ॑ग्नेऽसि त॒नुवं॑ मे पा॒ह्यग्ने॒ यन्मे॑ त॒नुवा॑ ऊ॒नं
तन्म॒ आ पृ॑ण॒ चित्रा॑वसो स्व॒स्ति ते॑ पा॒रम॑-
शी॒येन्धा॑नास्त्वा श॒तꣳ हिमा॑ द्यु॒मन्तः॒ स॒मि॑-
धीमहि॒ वय॒स्वन्तो वय॒स्कृतं॒ यश॑स्वन्तो य॒श-
स्कृतꣳ॑ सु॒वीरा॑सो॒ अदा॑भ्यम्। अग्ने॑ सपत्न॒द-
म्भ॑नं॒ वर्षि॑ष्ठे॒ अधि॒ नाके॑। सं त्वम॑ग्ने॒ सूर्य॑स्य॒
वर्च॑साऽगथाः॒ समृषी॑णाꣳ स्तु॒तेन॒ सं प्रि॒येण॒

[[612]]

Page No. ६१२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे -
(गार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानम्)
धाम्ना॑। त्वम॑ग्ने॒ सूर्य॑वर्चा असि॒ सं मामायु॑षा॒
वर्च॑सा प्र॒जया॑ सृज (४)॥
(आ॒हु॒वध्यै पोषꣳ॑ र॒यिं मे॒ वर्च॑सा स॒प्तद॑श च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
चतुर्भिरनुवाकैः पुनराधानां समापितम्। अथ पञ्चममारभ्य दशमस्य पूर्वार्धपर्यन्तैरनुवाकैरग्न्युपस्थानमुच्यते।
कल्पः - ‘अग्न्युपस्थानं व्याख्यास्याम उपतिष्ठत इति चोद्यमान आहवनी-यमेवोपतिष्ठेत वचनादन्यमुत्तरामाहुतिमुपोत्थाय कवातिर्यङ्ङिवोपतिष्ठेतो-पप्रयन्तो अध्वरमिति षड्भिः’ इति।
तत्र प्रथमा -
उपप्रयन्त इति। अध्वरं यज्ञमुपप्रयन्तः प्राप्नुवन्तो वयग्नयेऽग्निसंतोषा-र्थमुपस्थानमन्त्रं वोचेम वक्तारो भूयास्म। कीदृशायाग्नये। दूरादप्यनुग्रहेणास्मदीयं वचः शृण्वते।
अथ द्वितीया -
अस्य प्रत्नामिति। अस्याग्नेः प्रत्नां पुरातनीमनुद्युतमनुकूलदीप्तिं गोस्थानीयामह्नयो लज्जामकुर्वन्त ऋत्विजः पयः क्षीरस्थानीयं शुक्रं ज्योतिर्दुदुह्रे दुहन्ति। कीदृशं शुक्रम्। सहस्रसां बहुधनप्रदमृषिं कर्मप्रवर्तकम्।
अथ तृतीया -
अग्निर्मूर्धेति। अयमग्निरादित्यरूपेण दिवो द्युलोस्य ककुदुच्छ्रितो मूर्धा शिरस्थानीयः। पृथिव्याः पतिर्दाहपाकादिकारित्वेन पालकोऽप्ययम्। किंच अपां रेतांसि उदककार्याणि स्थावरजङ्गमशरीराणि जठराग्निरूपेश जिन्वति प्रीणयति।
अथ चतुर्थी -

[[613]]

Page No. ६१३
प्रपा॰ ५ अनु॰ ५ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
अयमिहेति। अयमग्निरिह कर्मणि प्रथमः प्रधानभूतो धातृभिर्धारणाय प्रयतमानैस्माभिर्धायि धार्यते। कीदृशोऽग्निः। होता देवानामाह्वाता यजिष्ठो मनुष्येभ्योऽतिशयेन यष्टाऽध्वरेषु यागेषु ईड्यः स्तुत्यः। किंच - अप्नवानसं-ज्ञको भृगुसंज्ञकाश्च मुनयो वनेषु स्वाश्रमेषु विशेविशे तत्तत्प्रजाभ्युदयार्थं यमग्निं चित्रं बहुयागाधारत्वेन विचित्रं विभुवं व्याप्तं विरुरुचुर्विशेषेण दीपितवन्तः।
अथ पञ्चमी -
उभा वामिति। इयं च प्रथमप्रपाठके व्याख्याता। हे इन्द्राग्नी युवामुभाव-प्याभिमुख्येन होतुमिच्छामि। पुनरपि युवामुभौ सह राधसोऽन्नेन मादयितुभिच्छामि। यस्माद्युवामुभावन्नानां धनानां च दातारौ तस्मादन्नस्य लाभाय युवामुभावायामि।
अथ षष्ठी -
अयं त इति। हेऽग्नेऽयमाहवनीयप्रदेशस्ते योनिस्तव स्थानम्। स च योनित्विय ऋतुसंबन्धात्सर्वस्मिन्नप्यृतावनेन होमनिष्पत्तेः। यत आहवनीयप्रदेशाज्जात उद्भूतस्त्वमरोचथा दीप्यसे तं प्रदेशं जानन्मम स्थानमित्यवगच्छन्नारोह। अनन्तरमस्माकं धनं वर्धय।
कल्पः - ‘अग्ने आयूꣳषि पवस इति षड्भिः संवत्सरे संवत्सरे सदा वा’ इति।
उपतिष्ठत इति शेषः। एतास्त्वमग्ने रुद्र इत्यत्र व्याख्याताः।
तत्र प्रथमा –
अग्न आयूꣳषीति। हेऽग्ने त्वमस्मदायूंषि पवसे शोधयसि निर्दोषाणि करोषि।
अस्माकं रसमन्नं चाऽऽनय, वैरिसेनां दूरे बाधस्व।
अथ द्वितीया -
अग्ने पवस्वेति। हेऽग्ने स्वपाः शोभनकर्मा त्वमस्मासु ब्रह्मवर्चसं समीचीनसामर्थ्यं च पवस्व शोधय। किं कुर्वन्। पुष्टिं धनं च मयि धारयन्।
अथ तृतीया -
हे पावकाग्ने देव रोचमानया मादयित्र्या जिह्वया देवानावक्षि यक्षि च।
अथ चतुर्थी -

[[614]]

Page No. ६१४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे –
(अग्न्युपस्थानम्)
स न इति। हे पावकाग्ने दीदिवो दीप्यमानः स त्वं देवानिहाऽऽनय। अस्मदीयं यज्ञं हविश्चोपगच्छ।
अथ पञ्चमी -
अग्निः शुचीति। अयमग्निरतिशुद्धव्रतयुक्तः, विप्राभिमानित्वादपि शुचिः, विद्वदभिमानित्वादपि शुचिः, अस्माभिः सर्वत्राऽऽहुतः शुद्धो दीप्यते।
अथ षष्ठी -
उदग्न इति। हेऽग्ने तव शुचयः शुद्धाः शुक्रा रश्मयो भ्राजन्तो दीप्यामाना उद्गच्छन्ति। अर्चयितारस्तव ज्योतींषि प्राप्नुवन्तीति शेषः।
कल्पः - ‘आयुर्दा अग्न इति सिद्धमा चित्रावसो स्वस्तीति चित्रावसुना सायमुपतिष्ठते’ इति।
पाठस्तु -
आयुर्दा इति। आपूरयेत्यर्थः। चतुर्ष्वेतेषु यजुःषु स्पष्टमन्यत्।
अथ यजुरन्तरम् -
चित्रावसो इति। हे चित्रावसो रात्रे तव पारं समाप्तिं स्वस्ति क्षेमेण प्राप्नवानि।
कल्पः - ‘त्रिरर्वाग्वसुना प्रातरर्वाग्वसो स्वस्ति ते पारमशीयेन्धानास्त्वा शतꣳ हिमा इत्युपस्थाय’ इति।
अर्वागित्यादिः शाखान्तरमन्त्रः।
अत्रत्यमन्त्रपाठस्तु –
इन्धानास्त्वेति। हेऽग्ने त्वां समिद्भिरिन्धाना वयं शतसंख्याकान्हेमन्तोपल-क्षितसंवत्सरान्द्युमन्तो दीप्तिमन्तः समिधीमहि लोके सम्यक्प्रख्याता भूयास्म। कीदृशं त्वां, वयस्कृतमन्नस्य कर्तारम्। यशस्कृतं कीर्तिप्रदम्। अदाभ्यं केनाप्यतिरस्कार्यम्। वर्षिष्ठेऽधिनाकेऽतिप्रौढस्वर्गविषये सपत्नदम्भनं विरोधिविनाशनम्। कीदृशा वयं, वयस्वन्तोऽन्नवन्तः यशस्वन्तः कीर्तिमन्तः। सुवीरासः शोभनपुत्रादियुक्ताः।
कल्पः - ‘चतस्रः समिध एकैकस्मिन्नाधाय सं त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसाऽगथा इत्यनुवाकशेषेणोपस्थाय’ इति।
पाठस्तु -

[[615]]

Page No. ६१५
प्रपा॰ ५ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अग्न्युपस्थानम्)
सं त्वमध इति। हेऽग्ने त्वं सूर्यस्य वर्चसा तेजसा समगथाः संगतेऽसि। ऋषीणां स्तोत्रेण संगतोऽसि। प्रियेण स्थानेनाऽऽहवनीयदेशलक्षणेन संगतोऽसि। हेऽग्ने त्वं सूर्यसमानतेजा असि। मामायुरादिभिः संयोजय।
अत्र विनियोगसंग्रहः -
‘पूर्वस्याग्नेरुपस्थानमुपप्रेत्यनुवाकतः॥१॥’ इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
पञ्चमोनुवाकः॥५॥

०६

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।
सं प॑श्यामि प्र॒जा अ॒हमिड॑प्रजसो मान॒वीः।
सर्वा॑ भवन्तु नो गृ॒हे। अम्भः॒ स्थाम्भो॑ वो
भक्षीय॒ महः॑ स्थ॒ महो॑ वो भक्षीय॒ सहः॑ स्थ॒
सहो॑ वो भक्षी॒योर्जः॒ स्थोर्जं॑ वो भक्षीय॒ रेव॑ती॒
रम॑ध्वम॒स्मिँल्लो॒के॑ऽस्मिन्गो॒ष्ठे॑ऽस्मिन्क्षये॒ऽस्मिन्यो-
ना॑वि॒हैव स्ते॒तो माऽप॑ गात ब॒ह्वीर्मे॑ भूयास्त (१)
स॒ꣳहि॒ताऽसि॑ विश्वरू॒पीरा मो॒र्जा वि॒शाऽऽ गौ॑प॒-
त्येनाऽऽ रा॒यस्पोषे॑ण सहस्रपो॒षं वः॑ पुष्यासं॒
मयि॑ वो॒ रायः॑ श्रयन्ताम्। उप॑ त्वाऽग्ने दि॒वे
दि॑वे॒ दोषा॑वस्तर्धि॒या व॒यम्। नमो॒ भर॑न्त॒
एम॑सि। राज॑न्तमध्व॒राणां॑ गो॒पामृ॒तस्य॒ दीदि॑-
विम्। वर्ध॑मा॒नꣳ स्वे दमे॑। स नः॑ पि॒तेव॑
सूनवेऽग्ने॑ सूपाय॒नो भ॑व। सच॑स्वा नः स्व॒स्तये॑।
अग्ने॑ (२) त्वं नो॒ अन्त॑मः। उ॒त त्रा॒ता

[[616]]

Page No. ६१६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(गार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानम्)
शि॒वो भ॑व वरू॒थ्यः॑। तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः।
सु॒म्नाय॑ नू॒नमी॑महे॒ सखि॑भ्यः। वसु॑र॒ग्निर्वसु॑-
श्रवा। अच्छा॑ नक्षि द्यु॒मत॑मो र॒यिं दाः॑।
ऊ॒र्जा वः॑ पश्याम्यू॒र्जा मा॑ पश्यत रा॒यस्पोषे॑ण
वः पश्यामि रा॒यस्पोषे॑ण मा पश्य॒तेडाः॑ स्थ
मधु॒कृतः॑ स्यो॒ना माऽऽ वि॑श॒तेरा॒ मदः॑। स॒ह॒
स्र॒पो॒षं वः॑ पुष्यासम् (३) मयि॑ वो॒ रायः॑
श्रयन्ताम्। तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑
धीमहि। धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दयात्। सोमा॒-
न॒ꣳ स्वर॑णं कृणु॒हि ब्र॑ह्मणस्पते। क॒क्षीव॑न्तं॒ य
औ॑शि॒जम्। क॒दा च॒न स्त॒रीर॑सि॒ नेन्द्र॑ सश्चसि
दा॒शुषे॑। उपो॒पेन्नु मघव॒न्भूय इन्नु ते॒ दानं॑
दे॒वस्य॑ पृच्यते। परि॑ त्वाऽग्ने॒ पुरं॑ व॒यं विप्रꣳ॑
सहस्य धामहि। धृ॒षद्व॑र्णं दि॒वेदि॑वे भे॒त्तारं॑
भङ्गु॒राव॑तः। अग्ने॑ गृहपते सुगृहप॒तिर॒हं
त्वया॑ गृ॒हप॑तिना भूयासꣳ सुगृहप॒तिर्मया॒ त्वं
गृ॒हप॑तिना भूयाः श॒तꣳ हिमा॒स्तामा॒शिष॒मा
शा॑से॒ तन्त॑वे॒ ज्योति॑ष्मतीं॒ तामा॒शिष॒मा शा॑से॒ऽ-
मुष्मै॒ ज्योति॑ष्मतीम् (४)॥
(भूया॒स्त॒ स्व॒स्तयेऽग्ने॑ पुष्यासं धृ॒षद्व॑र्ण॒मेका॒न्नत्रिꣳशच्च॑ )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

[[617]]

Page No. ६१७
प्रपा॰ ५ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(गार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानम्)
(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।
षष्ठेऽनुवाके गार्हपत्यस्य पुनरप्याहवनीयस्य चोपस्थानं सपरिकरमभिधीयते।
कल्पः - ‘सं पश्यामि प्रजा अहमिति गृहान्प्रेक्षते’ इति।
पाठस्तु -
सं पश्यामीति। अहं मनुष्यप्रजा इडप्रजसश्च सम्यक्पश्यामि। इडा धेनु-स्तस्याः प्रजा अपत्यानीडप्रजसो मनुष्यरूपश्च सर्वाः प्रजा अस्माकं गृहे तिष्ठन्तु।
कल्पः - “अम्भः स्थाम्भो वो भक्षीयेति गोष्ठमुपतिष्ठते” इति।
पाठस्तु -
अम्भः स्थेति। अम्भः पीतोदकसारं महः पूज्यं सर्वैरादरणीयं सहो बलकरमूर्जं स्वादुतमरसरूपं यत्क्षीरादि तत्कारणत्वेन हे पशवस्तद्रूपाः स्थ ततो युष्मदीयं तत्क्षीरादिकमस्माकं भक्ष्यमस्तु।
कल्पः - “रेवती रमध्वमित्यन्तराऽग्नी तिष्ठञ्जपति” इति।
पाठस्तु -
रेवतीरिति। हे रेवतीः पशवोऽस्मिन्भूलोके गोष्ठे व्रजविशेषे क्षये गृहविशेषे योनौ स्थानविशेषे रमध्वं क्रीडध्वम्। इहैव योनौ स्त सर्वदा तिष्ठत। इतः स्थानान्माऽपगात माऽपगच्छत। मे मदर्थपत्यपरम्परया बहवो भूयास।
कल्पः - “सꣳ हिताऽसि विश्वरूपीरिति वत्समभिमृशति” इति।
पाठस्तु -
सꣳ हिताऽसीति। हे वत्स त्वं संहिताऽसि मात्रा संयुक्तोऽसि। विश्वरूपीरा-दरेण स्तनं पातुं वामतो दक्षिणतश्च पुनः पुनर्धावन्बहुरूपवदवभाससे। तादृक्त्वमूर्जा क्षीरादिरसनिमित्तेन मामाविश मत्समीपमागच्छ गौपत्येन मदीयं बहुपशुस्वामित्वं निमित्तीकृत्य मामाविश रायस्पोषेण धनपुष्टिनिमित्तेनापि मामाविश। सहस्रसंख्यया पुष्टिर्यथा भवति तथा युष्मान्पुष्यासम्। मयि युष्मदीयानि क्षीरादिधनान्याश्रयन्ताम्।
कल्पः - “उप त्वाऽऽग्ने दिवेदिव इति तिसृभिर्गायत्रीभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽग्ने त्वं अन्तम इति चतसृभिश्च द्विपदीभिः स नो बोधि श्रुधी हवमुरुष्याणो अघायतः समस्मादित्येषा चतुर्थी भवति” इति।
तत्र प्रथमा गायत्री -

[[618]]

Page No. ६१८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(गार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानम्)
उप त्वेति। हेऽग्ने प्रतिदिनं वयं त्वामुपेमसि उपगच्छामः। किं कुर्वन्तः दोषावस्तः सायं प्रातश्च धिया नमो भरन्तो नमस्कारं संपादयन्तः।
अथ द्वितीया -
राजन्तमिति। कीदृशं त्वाम्। अध्वराणां राजन्तं यज्ञराजं, गोपां गवां पालकम्, ऋतस्य दीदिविं सत्येन द्योतमानं, स्वे दमे स्वकीयेऽग्निहोत्रगृहे हविर्भिर्वर्धमानम्।
अथ तृतीया -
स न इति। हेऽग्ने स तादृशस्त्वं नोऽस्मादर्थं सूपायनः प्राप्तुं शक्यो भव। यथा पुत्रार्थं पिता सूपायनस्तद्वदस्माकं स्वस्तये क्षेमाय सचस्व समवेतो भव।
अथ प्रथमा द्विपदा –
अग्ने त्वमिति। हेऽग्ने त्वं नोऽस्माकमन्तमोऽन्तिमोऽन्तिकतमो भव। उतापि च त्राता शिवश्च सन्वरूथ्यो वरूथे गृहे नित्यं संनिहितो भव।
अथ द्वितीया -
तं त्वेति। हे वह्ने शोचिष्ठ दीदिवः शुद्धतम दीप्यमान सखिभ्यः सखीनाम-स्माकं सुम्नाय सुखाय नूनं तं पूर्वाक्तगुणयुक्तं त्वामीमहे प्राप्नुमः।
अथ तृतीया -
वसुरग्निरिति। वसुर्वसुमानयमग्निर्वसुरुद्रादिदेवैरादरेणैव श्रूयत इति वसुश्रवाः। हे तादृगग्नेऽच्छास्मदभिमुखो नक्षि प्राप्नुहो। द्युमत्तमोऽतिशयेन दीप्यमानो रयिं दा धनं देहि। चतुर्थी तु शाखान्तरगता।
कल्पः - ‘ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मा पश्यतेति गृहान्प्रेक्षते पशून्वा’ इति।
पाठस्तु -
ऊर्जा व इति। हे गृहगताः पशवः क्षीरादिरसनिमित्तेन धनपुष्टिनिमित्तेन (च) युष्मानहं पश्यामि। यूयमपि तथा मां पश्यत। हे इडा गावो यूयं मधुकृतो मधुरघृतकारिण्यः स्थ। स्योनाः सुखकरा इरा अन्नवत्यो मदो मादयित्र्यो मामाविशत। सहस्रसंख्यया पुष्टिर्यथा भवति तथा युष्मन्पुष्यासम्। युष्माकं धनानि क्षीरादीनि मयि श्रयन्ताम्।
कल्पः - “तत्सवितुर्वरेण्यꣳ सोमानꣳ स्वरणं मित्रस्य चर्षणीधृतः प्र स मित्र कदा चन स्तरीरसि कदा चन प्रयुच्छसि परि त्वाऽग्ने पुरं वयमित्युपस्थाय” इति। आहवनीयमिति लभ्यते।

[[619]]

Page No. ६१९
प्रपा॰ ५ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (गार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानम्)
तत्र प्रथमैवमाम्नाता -
तत्सवितुरिति। यः सविताऽस्माकं बुद्धीः प्रेरयति तस्य सवितुर्देवस्य वरणीयं तद्भर्गस्तेजो ध्यायेम।
अथ द्वितीया -
सोमानमिति। ब्रह्मणः परिवृढस्य कर्मणः पते स्वामिन्नग्ने यस्त्वामौशिज-मुशिजः पुत्रं कक्षीवन्तमृषिं कर्मप्रवर्तकं कृतवानसीत्यध्याहारः। तादृशस्त्वं मामपि सोमानं सोमयागानां स्वरणमुपदेष्टारं कुरु। मित्रस्य प्र स मित्रेति द्वयं नात्राऽऽम्नातम्।
अथ पञ्चमी -
कदा चनेति। हे इन्द्र परमैश्वर्ययुक्ताग्ने कदाचिदपि स्तरीर्हिंसको नासि। किंतु दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानार्थमुपोपेन्नु अत्यन्तसमीप एव सश्चसि समवेतोऽसि। हे मघवन्निन्द्रसदृशाग्ने भूय इन्नु पुनरपि देवस्य ते तव दानं पृच्यते फलदानार्थमस्माभिः संयुज्यते। कदा चन प्रयुच्छसीत्येषाऽन्यत्राऽऽ-म्नाता।
अथ सप्तमी-
परि त्वेति। सहसि बले भवः सहस्यः। हे सहस्य बलवन्नग्ने वयं त्वां प्रतिदिनं परिधीमहि परितो धारयाम। कीदृशं त्वाम्। पुरमभिमतानां पूरक, विप्रं ब्राह्मणाभिमानिनं, धृषद्वर्णं वैरिणम्। धृषन्नभिभवन्वर्ण आकारो यस्य तादृशम्। भङ्गुरावतो भञ्जनशीलव्यापारोपेतस्य रक्षसो भेत्तारम्।
कल्पः - “अग्न आयूंषि पवस इत्याग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽग्ने गृहपत इति च पुत्रस्य नाम गृह्णाति तामाशिषमाशासे तन्तव इत्यजातस्यामुष्मा इति जातस्य” इति।
आग्निपावमान्यौ त्वन्यत्राऽऽम्नाते।
मन्त्रान्तरपाठस्तु -
अग्न इति। हे गृहपालकाग्ने गृहपतिना त्वयाऽनुगृहीतोऽहं शोभनो गृहपतिर्भूयासम्। तथा गृहपतिना मया पूजितस्त्वं गृहस्वामी भूयाः। कियन्तं कालम्। शतं हिमाः। हिमशब्दोपलक्षितहेमन्तर्तुसहिताञ्शतसंवत्सरान्। अहं तन्तव उत्पत्स्यमानपुत्रसंतानाय ज्योतिष्मतीं ब्रह्मवर्चसयुक्तां तामाशि-षमायुरारोग्यैश्वर्याभिवृद्धिरूपामाशासे। एवममुष्मै जाताय देवदत्तादिनाम्ने।

[[620]]

Page No. ६२०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता - (१ प्रथमकाण्डे -
(गार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानम्)
अत्र विनियोगसंग्रहः -
“सं प प्रेक्ष्य गृहानम्भः स्थ गोष्ठमुपतिष्ठते।
रेवान्तराऽग्नी जपति संहिता वत्सकं स्पृशेत्॥१॥
उप त्वा पश्चिमं वह्निं षण्मन्त्रैरुपतिष्ठते।
ऊर्जा प्रेक्ष्य गृहांस्तत्सचतुर्भिः पूर्वपावकम्।
उपस्थायाग्न इत्यस्मात्पश्चिमं चोपतिष्ठते॥२॥” इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

०७

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
अय॑ज्ञो॒ वा ए॒ष यो॑ऽसामोप॑प्र॒यन्तो॑ अध्व॒र-
मित्या॑ह॒ स्तोम॑मे॒वास्मै॑ यु॒नक्त्युपेत्या॑ह प्र॒जा
वै प॒शव॒ उपे॒मं लो॒कं प्र॒जामे॒व प॒शूनि॒मं लो॒क-
मुपै॑त्य॒स्य प्र॒त्नामनु॒ द्युत॒मित्या॑ह सुव॒र्गो वै
लो॒कः प्र॒त्नः सु॑व॒र्गमे॒व लो॒कꣳ स॒मारो॑हत्य॒ग्नि-
र्मू॒र्धा दि॒वः क॒कुदित्या॑ह मू॒र्धानम् (१) ए॒वै-
नꣳ॑ समा॒नानां॑ करो॒त्यथो॑ देवलो॒कादे॒व म॑नु-
ष्यलो॒के प्रति॑ तिष्ठत्य॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑यि
धा॒तृभि॒रित्या॑ह॒ मुख्य॑मे॒वैनं॑ करोत्यु॒भा वा॑मि-
न्द्राग्नी आहु॒वध्या॒ इत्या॒हौजो॒ ब॒ल॑मे॒वाव॑
रुन्धे॒ऽयं ते॒ योनि॑र्ऋ॒त्विय॒ इत्या॑ह प॒शवो॒ वै
र॒यिः प॒शूने॒वाव॑ रुन्धे ष॒ड्भिरुप॑ तिष्ठते॒ षड् वै
(२) ऋ॒तव॑ ऋ॒तुष्वे॒व प्रति॑ तिष्ठति ष॒ड्भि

[[621]]

Page No. ६२१
प्रपा॰ ५ अनु॰ ४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पञ्चमानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
रुत्त॑राभि॒रुप॑ तिष्ठते॒ द्वाद॑श॒ सं प॑द्यन्ते॒ द्वाद॑श॒
मासाः॑ संवत्स॒रः सं॑वत्स॒र ए॒व प्रति॑ तिष्ठति॒
यथा॒ वै पुरु॒षोऽश्वो॒ गौर्जीर्य॑त्ये॒वम॒ग्निराहि॑तो
जीर्यति संवत्स॒रस्य॑ प॒रस्ता॑दाग्निपावमा॒नीभि-
रुप॑ तिष्ठते पुनर्न॒वमे॒वैन॑म॒जरं॑ करो॒त्यथो॑ पु॒ना
त्ये॒वोप॑ तिष्ठते॒ योग॑ ए॒वास्यै॒ष उप॑ तिष्ठते (३)
दम॑ ए॒वास्यै॒ष उप॑ तिष्ठते या॒च्ञैवास्यै॒षोप॑
तिष्ठते॒ यथा॒ पापी॑याञ्छ्रेय॑स आ॒हृत्य॑ नम॒स्यति॑
ता॒दृगे॒व तदा॑युर्दा अ॑ग्ने॒ऽस्यार्युमे देही॒त्या॑हाऽऽ-
यु॒र्दा ह्ये॑ष व॑र्चो॒दा अ॑ग्नेऽसि॒ वर्चो॑ मे दे॒हीत्या॑ह
वर्चो॒दा ह्ये॑ष त॑नू॒पा अ॑ग्नेऽसि॒ त॒नुवं॑ मे पा॒ही-
त्या॑ह (४) त॒नू॒पा ह्ये॑षोऽग्ने यन्मे॑ त॒नुवा॑
ऊ॒नं तन्म॒ आ पृ॒णेत्या॑ह॒ यन्मे॑ प्र॒जायै॑ पशू॒ना-
मू॒नं तन्म॒ आ पू॑र॒येति॒ वावैतदा॑ह॒ चित्रा॑वसो
स्वा॒स्ति ते॑ पा॒रम॑शी॒येत्या॑ह॒ रात्रि॒र्वै चि॒त्राव॑सु॒-
रव्यु॑ष्ट्यै॒ वा ए॒तस्यै॑ पु॒रा ब्रा॑ह्म॒णा अ॑भैषु॒व्यु॑ष्टि-
मे॒वाव॑ रुन्ध॒ इन्धा॑नास्त्वा श॒तम् (५) हिमा॒
इत्या॑ह श॒तायुः॒ पुरु॑षः श॒तेन्द्रि॑य॒ आयुष्ये॒वे-
न्द्रि॒ये प्रति॑ तिष्ठत्ये॒षा वै सू॒र्मी कर्ण॑कावत्ये॒-
तया॑ ह स्म॒ वै दे॒वा असु॑राणाꣳ शतत॒र्हाꣳ स्तृꣳ॑-
हन्ति॒ यदे॒तया॑ स॒मिध॑मा॒दधा॑ति॒ वज्र॒मे॒वैतच्छ॑-
त॒घ्नीं यज॑मानो॒ भ्रातृ॑व्याय॒ प्र ह॑रति॒ स्तृत्या॒-
अच्छ॑ म्बट्का॒रꣳ सं त्वम॑ग्ने॒ सूर्य॑स्य॒ वर्च॑साऽ-

[[622]]

Page No. ६२२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(पञ्चमानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)

गथा॒ इत्या॑है॒तत्त्वमसी॒दम॒हं भू॑यास॒मिति॒ वावै-
तदा॑ह॒ त्वम॑ग्ने॒ सूर्य॑वर्चा अ॒सीत्या॑हा॒ऽऽशिष॑मे॒-
वैतामाशा॑स्ते (६)॥
(मू॒र्धान॒ꣳ षड्वा ए॒ष उप॑ तिष्ठते पा॒हीत्या॑ह श॒तम॒हꣳ षोड॑श च)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
सप्तमेऽनुवाके पञ्चमानुवाकोक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते। उपप्रेत्यादिमन्त्रसं-घोपस्थानेन ज्योतिष्टोमे त्रिवृत्पञ्चदशादिशादिस्तोमवदग्निहोत्रेऽपि स्तोमयोग उपचर्यत इत्याह -
अयज्ञो वा इति। यः सामरहितः स यज्ञ एव न भवति। ऋग्भेदादावृत्तिभे-दाच्च निष्पन्नः सामसंघः स्तोमः। तं चास्मिन्नग्निहोत्रे मन्त्रसंघेन संपादयति।
उपशब्दसूचितं दर्शयति -
उपेत्याहेति। प्रजाः पशवश्च भूलोकमुपगच्छन्ति। तस्माद्यजमानोऽप्युपश-ब्दसामर्थ्यात्प्रजां पशूंश्चोपेत्य तद्युक्तं भूलोकमुपैति।
प्रत्नशब्दसूचितमाह -
अस्य प्रत्नामिति। स्वर्गलोकस्य चिरंतनत्वे प्रत्नशब्दसूचित्वात्तेन शब्देन स्वर्गारोहो भवति।
मूर्धशब्दपृथिवीशब्दाभ्यां सूचितं दर्शयति -
अग्निमूर्धेति। मूर्धानं श्रेष्ठमेनं यजमानं समानानां समानजातीयानां मध्ये करोति। अपि च देवलोकादागत्य मनुष्यलोक एव प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थः।
प्रथमशब्दसूचितं दर्शयति - अयमिहेति।
इन्द्रस्य बलाभिमानित्वादग्नेश्च तेजोभिमानित्वाच्छब्दद्वयेनोभयप्राप्तिः सूच्यत इत्याह - उभा वामिति।
मन्त्रगतं रयिशब्दं व्याचष्टे - अयं ते योनिरिति।

[[623]]

Page No. ६२३
प्रपा॰ ५ अनु॰ ७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पञ्चमानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)

पूर्वोत्तरषट्काभ्यां प्रतिदिनमुपस्थानं विधत्ते -
षडि्भरुपतिष्ठत इति। उपप्रयन्त इत्याप्रयन्त इत्यादिकं पूर्वषट्कम्। अग्न आयूंषीत्यादिकमुत्तरषट्कम्।
पूर्वषट्केन यथा प्रतिदिनमुपस्थानं तद्वदुत्तरेणापि प्राप्ते कालविशेषं विधत्ते -
यथा वै पुरुष इति। पुरुषादीनां चिरकालेनेवाग्नेः संवत्सरे प्राप्तां जरां निवार्य नूतनशरीरं शोधयितुं संवत्सरादूर्ध्वमुपस्थानम्। अग्निदेवतायाः पवमानदेवतायाश्च संबन्धिन्य ऋच आग्निपावमान्यः। यद्यप्यग्निरेव शोधकत्वात्पवमानस्तथाऽपि शोधकत्वोपाधेरन्यत्वमभिप्रेत्य निर्देशभेदः।
विहितमुपस्थानं चतुर्वारमनूद्य प्रशंसति -
उपतिष्ठत इति। उपतिष्ठत इति यदेष एवास्याग्नेर्योगो यजमानेन सहा-नुग्राह्यानुग्राहकरूपः संबन्धः। तथा दमो दाहादिलक्षणोपद्रवनिवारणम्। तथा धनादियाच्ञा। किंच - यथा लोके कश्चिद्दरिद्रो धनिकाय किंचिदुपायनमानीय नमस्कारं करोति तादृगिदमुपस्थानम्। अयमिह प्रथमो धायि धातृभिरिति योग उक्तः। आरे बाधस्व दुच्छुनामिति अनिष्टनिवारणम्। अथानो वर्धया रयिमिति याच्ञा। मन्त्रं वोचेमाग्नय इत्युपायनम्।
त्रयाणां यजुषामर्थप्रसिद्धिं दर्शयति - आयुर्दा इति।
तनुशब्देन प्रजा पशवश्चोपलक्षिता इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे अग्ने यन्म इति।
चित्रावसुपदस्यार्थं वाक्यतात्पर्यं च दर्शयति -
चित्रावसो इति। नक्षत्रादिरूपं चित्रमभिव्यक्ततया वसत्यस्यामिति रात्रि-श्चित्रावसुः। अव्युष्टिः प्रभातान्तः। हेमन्तर्तौ रात्रेर्दीर्घत्वेन प्रभातं न भविष्य-त्येवेति। कदाचिद्ब्राह्मणा भीता अतः पारमशीयेति प्रार्थनया प्रभातं लभते।
शतसंख्यां प्रशंसति -
इन्धाना इति। अस्य मन्त्रस्योपस्थाने समिदाधाने च विनियोगद्वयं सूत्रकार उदाजहार – “इन्धानास्त्वा शतꣳ हिमा इत्युपस्थायेन्धानास्त्वा शतꣳ हिमा अग्नेः समिदस्यभिशस्त्या मा पाहि सोमस्य समिदसि परस्याम एधि यमस्य समिदसि मृत्योर्मा पाहीति चतस्रः समिध एकैकस्मिन्नधाय” इति। तत्रोपस्थानाङ्गप्रस्तावेन मन्त्रो व्याख्यातः।

[[624]]

Page No. ६२४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(पञ्चमानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
अथ तस्यैव समिदाधानाङ्गावं विधत्ते -
एषा वा इति। ज्वलन्ती लोहमयी स्थूणा सूर्मी। सा च कर्णतावती छिद्रवती। अन्तरपि ज्वलन्तीत्यर्थः। तत्समानेयमृक्। एकेन प्रहारेण शतसंख्याकान्मारयन्तः शूराः शततर्हाः। असुराणां मध्ये तादृशानेतयर्चा देवा हिंसन्ति। अनया समिदाधानेन शतघ्नीमेनामृचं वज्रं कृत्वा वैरिणं हन्तुं प्रहरति। अच्छम्बट्कारं स्वस्य विनाशो यथा न भवति तथेत्यर्थः। स्तृत्यै नाशाभावेन विस्तीर्णताया इत्यर्थः।
सं त्वमग्न इत्यर्धेनाग्नेर्गुणकथनं स्वस्यापि तत्प्रार्थनायेत्याह - सं त्वमग्न इति।
द्वितीयार्धे सं मामायुषेति प्रार्थनमिति दर्शयति - त्वमग्न इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

०८

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।
सं प॑श्यामि प्र॒जा अ॒हमित्या॑ह॒ याव॑न्त ए॒व
ग्रा॒म्याः प॒शव॒स्ताने॒वाव॑ रु॒न्धेऽम्भः॒ स्थाम्भो॑
वो भक्षी॒येत्या॒हाम्भो॒ ह्ये॑ता महः॑ स्थ॒ महो॑ वो
भक्षी॒येत्या॑ह॒ महो॒ ह्ये॑ता सहः॑ स्थ॒ सहो॑ वो
भक्षी॒येत्या॑ह॒ सहो॒ ह्ये॑ता ऊर्जः॒ स्थोर्ज॑ वो भक्षी॒-
येति॑ (१) आ॒होर्जो॒ ह्ये॑ता रेव॑ती॒ रम॑ध्व॒मि
त्या॑ह प॒शवो॒ वै रे॒वतीः॑ प॒शूने॒वाऽऽत्मन्र॑मयत
इ॒हैव स्ते॒तो माऽप॑ गा॒तेत्या॑ह ध्रु॒वा ए॒वैना॒ अन॑-
पगाः कुरुत इष्टक॒चिद्वा अ॒न्यो॑ऽग्निः प॑शुचि-
द॒न्यः सꣳ॑हि॒ताऽसि॑ विश्वरू॒पीरिति॑ व॒त्सम॒भि
मृ॑श॒त्युपैवैनं॑ धत्ते पशु॒चित॑मेनं कुरुते॒ प्र (२)

[[625]]

Page No. ६२५
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षष्ठानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
वा ए॒षो॑स्माल्लो॒काच्य॑वते॒ य आ॑हव॒नीय॑मुप॒-
तिष्ठ॑ते॒ गार्ह॑पत्य॒मुप॑ तिष्ठतेऽस्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑
तिष्ठ॒त्यथो॒ गार्ह॑पत्यायै॒व नि ह्नु॑ते गाय॒त्रीभि॒रुप॑
तिष्ठते॒ तेजो॒ वै गा॑य॒त्री तेज॑ ए॒वाऽऽत्मन्ध॒-
त्तेऽथो॒ यदे॒तं तृ॒चम॒न्वाह॒ संत॑त्यै॒ गार्ह॑पत्यं॒ वा
अनु॑ द्वि॒पादो॑ वी॒राः प्र जा॑यन्ते॒ य ए॒वं वि॒द्वा-
न्द्वि॒पदा॑भि॒र्गार्ह॑पत्यमुप॒तिष्ठ॑ते (३) आऽस्य॑
वी॒रो जा॑यत ऊ॒र्जा वः॑ पश्याम्यू॒र्जा मा॑ पश्य॒ते-
त्या॑हा॒ऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा॑स्ते॒ तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्य॒-
मित्या॑ह॒ प्रसू॑त्यै सो॒मान॒ꣳ स्वर॑ण॒मित्या॑ह
सोमपी॒थमे॒वाव॑ रुन्धे कृणु॒हि ब्र॑ह्मणस्पत॒
इत्या॑ह ब्रह्मवर्च॒समे॒वाव॑ रुन्धे क॒दा च॒न स्त॒री-
र॒सीत्या॑ह॒ न स्त॒रीꣳ रात्रिं॑ वसति॒ (४) य
ए॒वं वि॒द्वान॒ग्निमु॑प॒तिष्ठ॑ते॒ परि॑ त्वाऽग्ने॒ पुरं॑ व॒य-
मित्या॑ह परि॒धिमे॒वैतं परि॑ दधा॒त्यस्क॑न्दा॒याग्ने॑
गृहपत॒ इत्या॑ह यथाय॒जुरे॒वैतच्छ॒तꣳ हिमा॒
इत्या॑ह श॒तं त्वा॑ हेम॒न्तानि॑न्धिषी॒येति॒ वावै-
तदा॑ह पु॒त्रस्य॒ नाम॑ गृह्णात्यन्ना॒दमेवैनं॑ करोति॒
तामा॒शिष॒मा शा॑से॒ तन्त॑वे॒ ज्योति॑ष्मती॒मिति॑
ब्रूया॒द्यस्य॑ पु॒त्रोऽजा॑तः॒ स्यात्ते॑ज॒स्व्ये॑वास्य॑ ब्रह्म-
वर्च॒सी पु॒त्रो जा॑यते॒ तामा॒शिष॒मा शा॑से॒ऽमुष्मै॒
ज्योतिष्मती॒मिति॑ ब्रूया॒द्यस्य॑ पु॒त्रो जा॒तः स्यात्ते-
ज॑ ए॒वास्मि॑न्ब्रह्मवर्च॒सं द॑धाति (५)॥

[[626]]

Page No. ६२६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(षष्ठानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
(ऊर्जं॑ वो भक्षी॒येति॒ प्र गार्ह॑पत्यमुप॒तिष्ठ॑ते वसति॒ ज्योति॑ष्मती॒मेका॒न्नत्रिꣳशच्च॑)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके पञ्चमप्र-पाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।
अष्टमेऽनुवाके षष्ठानुवाकोक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते। तत्रेडप्रजस इत्यनेन पदेन गवाश्चादयो विवक्षिता इत्यभिप्रेत्याऽऽह - सं पश्यामीति।
अम्भोमहःसहऊर्जशब्दैर्गवामुपलक्षणं युक्तमित्याह अम्भ इति।
रेवतीशब्देन विवक्षितं क्षीरादिधनमासामस्तीति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य व्याचष्टे
रेवतीरिति। आत्मन्स्वकीयगृह इत्यर्थः।
स्तेत्यनेन ध्रुवजीवनं माऽप गातेत्यनेन वियोगाभावश्च प्रार्थ्यत इत्याह - इहैवेति।
वत्सस्पर्शं विधत्ते -
इष्टकचिदिति। इष्टकामुपधाय यथा कश्चिदग्निश्चीयते तथा पशुमुपधायान्यो-ऽग्निश्चीयत इत्युत्प्रेक्षते। तथा सति वत्सस्पर्शेन पशुमुपधायाग्निश्चितो भवति।
गार्हपत्योपस्थानं विधत्ते -
प्र वा एष इति। “सुवर्गो लोक आहवनीयः” इति श्रुत्यन्तरात्तदुपस्थानादे-तल्लोमप्रच्युतिः। सा च गार्हपत्योपस्थानेन समाधीयते। किंचाऽऽहवनीय एव तात्पर्योपेतं गार्हपत्यमुपतिष्ठमानः स्वप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थं केवलं तमपलपति।
उप त्वाऽग्न इत्याद्यस्तिस्र ऋचो विधत्ते -
गायत्रीभिरिति। प्रजापतिमुखादग्निना सहोत्पन्नत्वाद्गायत्र्यास्तेजस्त्वम्। तृचानुवचनमविच्छेदार्थम्।
अग्ने त्वं न इत्याद्यास्तिस्रो द्विपदा विधत्ते - गार्हपत्यमिति।
पश्यतेति लोडाशीरर्थत्वं दर्शयति - ऊर्जा व इति।
सवितृसोमब्रह्मशब्दानामभिप्रायमाह - तत्सवितुरिति।
स्तरीरसि नेति निषधस्याभिप्रायमाह -
कदा चनेति। अन्धकारयुक्ता रात्रिश्चोरवृश्चिकादिबाधयुक्ततया स्तरीरित्यु-च्यते। विद्वानुपस्थाता तादृशीं रात्रिं नाधिवसति, किंतु सुखकरीमित्यर्थः।

[[627]]

Page No. ६२७
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(षष्ठानुवाकोक्तमन्त्रव्याख्यानम्)
परि धीमहीति लिङ्गान्मन्त्र एवाग्नेरस्कन्दनार्थः परिधिरित्याह - परि त्वाऽग्न इति।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति - अग्ने गृहपत इति।
हिमशब्दो हेमन्तवाचीत्याह - शतꣳ हिमा इति।
तन्तवेऽमुष्मा इत्यत्र नामग्रहणं विधत्ते -
पुत्रस्य नामेति एनं पुत्रम्।
अनुत्पन्नपुत्रविषयस्तन्तुशब्द उत्पन्नपुत्रविषयोऽदःशब्द इति व्यवस्थां दर्शयति - तामाशिषमाशास इति।
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् -
“ऐन्द्र्योपस्थीयतां वह्निरितीन्द्राग्न्योर्विकल्पनम्।
समुच्चयो वोत शक्र एकोऽग्निः केवलोऽथवा॥
विकल्पः श्रुतिलिङ्गाभ्यां गुणावृत्त्या समुच्चयः।
श्रुतिः शक्त्यनुसारेति शक्र एकोऽत्र लिङ्गतः॥
शक्तिरुक्ता श्रुतिः शीघ्रा लिङ्गं श्रुत्यनुमापकम्।
नैराकाङ्क्ष्यात्मके बाधे श्रुत्याऽग्नौ केवले स्थितिः” इति।
“ऐन्द्र्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते” इति श्रूयते। “कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुषे” इत्यसावृगैन्द्री। तत्रेन्द्रस्य प्रकाशनात्। हे इन्द्र त्वं कदाचिदपि घातको न भवसि किंत्वाहुतिं दत्तवते यजमानाय प्रीयस इत्यर्थः। तत्रेन्द्र-प्रकाशनसामर्थ्यरूपाल्लिङ्गान्मन्त्रस्येन्द्रविषयक्रियासाधनत्वं गम्यते। यद्यसौ मन्त्र इन्द्रप्रधानकक्रियायाः साधनं न भवेत्तदानीमनेन मन्त्रेणेन्द्रप्रकाशनं व्यर्थं स्यात्। तस्मादेतन्मन्त्रकरणकक्रियां प्रतीन्द्रः प्रधानमित्येतादृशबुद्ध्युत्पादनं लिङ्गविनियोगः। काऽसौ क्रियेति विशेषजिज्ञासायामैन्द्र्योपतिष्ठत इत्यनेनाविरुद्धपदद्वयरूपेण वाक्येनोपस्थानक्रियायां पर्यवसानं क्रियते। तथा सत्यैन्द्रमन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठत इत्ययमर्थः पर्यवस्यति। तथा गार्हपत्यमित्यनया द्वितीयान्तपदरूपया श्रुत्या गार्हपत्यस्य प्राधान्यं गम्यते। तच्च गुणभूतां यत्किंचित्करणकक्रियामन्तरेण न संभवति। ततस्तादृशी कांचित्क्रियां प्रति गार्हपत्यप्राधान्यमित्येतादृश-

[[628]]

Page No. ६२८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(पूर्वोक्तोपस्थानस्याग्निहोत्राङ्गताप्रदर्शनम्)
बुद्ध्युत्पादनं श्रुतिविनियोगः। ऐन्द्र्योपतिष्ठत इति पदद्वयेन मन्त्रविशेषक्रिया-विशेषयोः पर्यवसानं भवति। तथा सत्यैन्द्रेण मन्त्रेण गार्हपत्यमुपतिष्ठत इत्यर्थो भवति। तदेवं श्रुतिलिङ्गयोर्विरोधे सति प्रमाणत्वाविश्षाद्व्रीहियववद्विकल्प इत्येकः पूर्वपक्षः। इन्द्रगार्हपत्ययोः प्रधानत्वाविशेषादुपस्थानस्य गुणत्वात्प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिरिति न्यायेनोपस्थानावृत्त्या श्रुतिलिङ्गयोः समुच्चय इति द्वितीयः पूर्वपक्षः। श्रुतिर्विनियुञ्जाना वस्तुमर्थ्यमनुसृत्यैव विनियुङ्क्ते। अन्यथा वह्निना सिञ्चेत्, वारिणा दहेदित्यपि विनियुज्येत। तत उपजीव्यत्वेन लिङ्गस्य प्रबलत्वादिन्द्र एव मन्त्रेणोपस्थेय इति तृतीयः पूर्वपक्षः। ऐन्द्रमन्त्रस्य गार्हपत्ये मुख्यवृत्त्या शक्त्यभावेऽपि गौणावृत्त्या शक्तिरस्तीति निवेशन इत्यस्मिन्नुदाहरणे पूर्वमेव दर्शितम्। तथा सति सामर्थ्याभावकृतप्रतिबन्धाभावान्निर्विघ्ना श्रुतिः शीघ्रं विनियुङ्क्ते। लिंङ्गं तु विलम्बते। मन्त्रपदान्यादौ स्वाभिधेयमर्थं प्रतिपादयन्ति। तत ऊर्ध्वं मन्त्रस्य सामर्थ्यं निरूप्यते। पश्चात्सामर्थ्यवशात्साधनत्ववाचिनी प्राधान्यवाचिनी च श्रुतिः कल्पते। सा च श्रुतिर्मन्त्रेणेन्द्रमुपतिष्ठेतेति विनियुङ्क्ते। तथा च प्रत्यक्षश्रुतौ स्वाभिधेयप्रतिपादनविनियोगयोर्मध्यवर्तिनौ सामर्थ्यनिरूपणश्रुतिकल्पनव्यापारौ न स्त इति प्राबल्यात्तया लिङ्गं बाध्यते। न च प्रत्यक्षश्रुतिविनियोगवेलायामलब्धात्मकत्वेनाप्राप्तं लिङ्गं कथं बाध्येतेति शङ्कनीयम्। भविष्यत्प्राप्तिप्रतिबन्धस्यैवात्र बाधत्वात्। श्रुत्या विनियुक्तस्य मन्त्रस्य पुनरर्विनियोगाकाङ्क्षाया अनुदयाद्विनियोजकं लिङ्गं कथं प्राप्स्यति। तस्माद्गार्हपत्योपस्थाने मन्त्रः प्रत्यक्षश्रुत्या विनियुज्यते॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठकेऽ–
ष्टमोऽनुवाकः॥८॥

०९

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।

अ॒ग्नि॒हो॒त्रं जु॑होति॒ यदे॒व किं च॒ यज॑मानस्य॒
स्वं तस्यै॒व तद्रेतः॑ सिञ्चति प्र॒जन॑ने प्र॒जन॑न॒ꣳ
हि वा अ॒ग्निरथौष॑धी॒रन्त॑गता दहति॒ तास्ततो॒

[[629]]

Page No. ६२९
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पूर्वोक्तोपस्थानस्याग्निहोत्राङ्गताप्रदर्शनम्)
भूय॑सीः॒ प्र जा॑यन्ते॒ यत्सा॒यं जु॒होति॒ रेत॑ ए॒व
तात्सि॑ञ्चति॒ प्रैव प्रा॑त॒स्तने॑न जनयति॒ तद्रेतः॑
सि॒क्तं न त्वष्ट्राऽवि॑कृतं॒ प्र जा॑यते याव॒च्छो वै
रेत॑सः सि॒क्तस्य॑ (१) त्वष्टा॑ रू॒पाणि॑ विक॒रोति॑
ताव॒च्छो वै तत्प्र जा॑यत ए॒ष वै दैव्य॒स्त्वष्टा॒ यो
यज॑ते ब॒ह्वीभि॒रुप॑ तिष्ठते॒ रेत॑स ए॒व सि॒क्तस्य॑
बहु॒शो रू॒पाणि॒ वि क॑रोति॒ स प्रैव जा॑यते॒
श्वःश्वो॒ भूया॑न्भवति॒ य ए॒वं वि॒द्वान॒ग्निमु॑प॒ति-
ष्ठ॒तेऽह॑र्देवाना॒मसी॒द्रात्रि॒रसु॑राणां॒ तेऽसु॑रा॒ यद्दे॒-
वानां॑ वि॒त्तं वेद्य॒मासी॒त्तेन स॒ह (२) रात्रिं॒
प्रावि॑श॒न्ते दे॒वा ही॒ना अ॑मन्यन्त॒ ते॑ऽपश्यन्ना-
ग्ने॒यी रात्रि॑राग्ने॒याः प॒शव॑ इ॒ममे॒वाग्निꣳ स्त॑वाम॒
स नः॑ स्तु॒तः प॒शून्पुन॑र्दास्य॒तीति॒ ते॑ऽग्निम॑स्तु-
व॒न्त्स ए॑भ्यः स्तु॒तो रात्रि॑या॒ अध्य॑हर॒भि प॒शू-
न्निरा॑र्ज॒त्ते दे॒वाः प॒शून्वि॒त्त्वा कामाꣳ॑ अकुर्वत॒ य
ए॒वं वि॒द्वन॒ग्निमु॑प॒तिष्ठ॑ते पशु॒मान्भ॑वति (३)
आ॒दि॒त्यो वा अ॒स्माल्लो॒काद॒मुं लो॒कमै॒त्सो॑ऽमुं
लो॒कं ग॒त्वा पुन॑रि॒मं लो॒कम॒भ्य॑ध्याय॒त्स इ॒मं
लो॒कमा॒गत्य॑ मृ॒त्योर॑बिभेन्मृ॒त्युसं॑युत इव॒ ह्य॑यं
लो॒कः सो॑ऽमन्यते॒ममे॒वाग्निꣳ स्त॑वानि॒ स मा॑
स्तु॒तः सु॑व॒र्गं लो॒कं ग॑मयिष्य॒तीति सो॑ऽग्निम॑-
स्तौत्स॒ ए॑नꣳ स्तु॒तः सु॑वर्गं॒ लो॒कम॑गमय॒द्यः (४)
ए॒वं वि॒द्वान॒ग्निमु॑प॒तिष्ठ॑ते सुव॒र्गमे॒व लो॒कमे॑ति

[[630]]

Page No. ६३०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे – (पूर्वोक्तोपस्थानस्याग्निहोत्राङ्गताप्रदर्शनम्)
सर्व॒मायु॑रेत्य॒भि वा ए॒षो॑ऽग्नी आ रो॑हति॒ य
ए॑नावुप॒तिष्ठ॑ते॒ यथा॒ खलु॒ वै श्रेया॑न॒भ्यारू॑ढः
का॒मय॑ते॒ तथा॑ करोति॒ नक्त॒मुप॑ तिष्ठते॒ न प्रा॒तः
सꣳ हि नक्तं॑ व्र॒तानि॑ सृ॒ज्यन्ते॑ स॒ह श्रेया॑ꣳश्च॒
पापी॑याꣳश्चाऽऽसाते॒ ज्योति॒र्वी अ॒ग्निस्तमो॒
रात्रि॒र्यत् (५) नक्त॑मुप॒तिष्ठ॑ते॒ ज्योति॑षै॒व तम॑
श्तरत्युप॒स्थेयो॒ऽग्नी३र्नोप॒स्थेया३ इत्या॑हुर्मनु॒-
ष्या॑येन्न्वै योऽह॑रहरा॒हृत्याथै॑नं॒ याच॑ति॒ स इन्न्वै
तमुपा॑र्च्छ॒त्यथ॒ को दे॒वानह॑रहर्याचिष्य॒तीति॒
तस्मा॒न्नोप॒स्थेयोऽथो॒ खल्वा॑हुरा॒शिषे॒ वै कं
यज॑मानो यजत॒ इत्ये॒षा खलु॒ वै (६) आहि॑-
ताग्नेरा॒शीर्यद॒ग्निमु॑प॒तिष्ठ॑ते॒ तस्मा॑दुप॒स्थेयः॑ प्र॒जा-
प॑ति पशून॑सृजत ते सृष्ट्वा अ॑होरा॒त्रे प्रावि॑-
श॒न्ताञ्छन्दो॑भि॒रण्व॑विन्द॒द्यच्छन्दो॑भिरुप॒तिष्ठ॑ते
स्वमे॒व तदन्वि॑च्छति॒ न तत्र॑ जा॒म्य॑स्तीत्या॑हु-
र्योऽह॑रहरुप॒तिष्ठ॑त॒ इति॒ यो वा अ॒ग्निं प्र॒त्यङ्ङु-
प॒तिष्ठ॑ते॒ प्रत्ये॑नमोषति॒ यः परा॒ङ्विष्व॑ङ्प्र॒-
जया॑ प॒शुभि॑रेति॒ कवा॑तिर्यङ्ङिवो॒प॑तिष्ठते॒
नैनं॑ प्र॒त्योष॑ति॒ न विष्व॑ङ्प्र॒जया॑ प॒शुभि॑रेति
॥७॥
( सि॒क्तस्य॑ स॒ह भ॑वति यो यत्खलु॒ वै प॒शुभि॒स्त्रयो॑दश च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥

[[631]]

Page No. ६३१
प्रपा॰५ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(पूर्वोक्तोपस्थानस्याग्निहोत्राङ्गताप्रदर्शनम्)
(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।
नवमेऽनुवाके पूर्वोक्तोपस्थानस्याग्निहोत्राङ्गता प्रदर्श्यते। तत्र तावदग्निहोत्रं विधत्ते -
अग्निहोत्रमिति। वाक्यान्तरविहितेन पयोदधियवाग्वादिद्रव्येणाग्निहोत्रनामकं होमं कुर्यात्। यजमानस्य क्षीरप्रभृतिकं यत्स्वमग्नौ हुतं न तद्विनश्यति किंतु तस्यैव यजमानस्य तत्स्वं भूत्वाऽवतिष्ठते।
तदवस्थानं दृष्टान्तेनोपपादयति -
रेतः सिञ्चतीति। यथा प्रजोत्पादके योनौ सिक्तं रेतोऽवतिष्ठते तथाऽग्नेः प्रजननरूपत्वात्तस्मिन्हुतमवतिष्ठते।
ननु वह्निसमीपे प्राप्तानां द्रव्याणां दाहः प्रत्यक्षेणोपलभ्यत इत्याशङ्कयाऽऽह -
अथौषधीरिति। यद्यपि घर्मकाले दावाग्निः स्वसमीपं प्राप्ता ओषधीर्दहति तथाऽपि दग्धास्ता ओषधयो वृष्टिकाले भूयस्यः प्रजायन्ते। तस्मात्प्रजन-नोऽग्निः। कालद्वयं विधत्ते -
यत्सायमिति। सायंकालीनहोमेन सेचनम्। प्रातःकालीनहोमेनोत्पादनम्।
विहितस्याग्निहोत्रस्याङ्गमुपस्थानं विधत्ते -
रेतः सिक्तमिति। लोके योनौ सिक्तं रेतो विश्वकर्मणा यदि न विक्रियेत तदा नैव प्रजोत्पत्तिरस्ति। स च त्वष्टा यावन्ति रूपाण्युद्दिश्य रेतो विविधं करोति तावन्त्युत्पद्यन्ते। अत्रापि यजमानो देवैरनुगृहीतस्त्वष्टा ततो विविधरूपक-रणाय बह्वीभिरुपतिष्ठते। अयमुपस्थानकर्मविधिः। एतदनुवादेन षड्भिरुपतिष्ठत इत्यादिमन्त्रविधिः।
उपस्थानं प्रशंसति -
स प्रैवेति। उपस्थाता प्रजामुत्पाद्य प्रतिदिनमुत्तरोत्तरं धनादिभिर्वर्धते।
प्रकारान्तरेण प्रशंसति -
अहर्देवानामिति। वित्तं पूर्वलब्दधं पशुरूपं धनं, वेद्यमतः परं लब्धं योग्यं, तदुभयं देवद्रव्यमपहृत्य तेन सहासुरा रात्रिं प्राविशन्नन्धकारे क्वापि गताः। ततः पशुहीना वयमिति खिद्यन्तो देवा उपयमपश्यान्। रात्रावग्नेः प्रकाशा-धिक्याद्रात्रिराग्नेयी। अग्नेः पशुस्वामित्वात्पशवोऽप्याग्नेयाः। स्तुतः सोऽग्निरेभ्यो देवार्थं रात्रेरध्याहृत्याहरभिलक्ष्य तान्पशून्निरार्जन्निरगमयत्। कामान्भोगान्।
पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंसति - आदित्यो वा इति।

[[632]]

Page No. ६३२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(पूर्वोक्तोपस्थानस्याग्निहोत्राङ्गताप्रदर्शनम्)
पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति -
अभि वा इति। एनावाहवनीयगार्हपत्यौ य उपतिष्ठत एषोऽग्नी उभावभ्या-रोहति स्ववशौ करोति। यथा लोके कश्चित्पूर्वमधमः सन्नेवं कामयतेऽहं विद्यादिना श्रेष्ठ उत्तमं पदमभ्यारूढो भविष्यामीति तथाऽयं यजमान उपस्थानेन स्वस्योत्तमं पदं करोति। तस्मादुपस्थानं प्रशस्तमित्यर्थः।
अत्र केचित्प्रातरग्निर्नोपस्थेय इत्याहुः। अन्ये तु न कदाचिदप्युपस्थेय इति। सिद्धान्तिनस्तु सर्वदाऽप्युपस्थेय इति। तत्र प्रथमं पूर्वपक्षं दर्शयति -
नक्तमुपतिष्ठत इति। रात्रौ व्रतान्यनुष्ठेयानि कर्माणि संसृज्यन्ते संकीर्णानि भवन्ति। अन्धकारे केन कथमनुष्ठितमिति न ज्ञायते। यथाशास्त्रमनुष्ठितो व्रतविशेषः श्रेयांस्तद्विपरीतश्चेत्पापीयान्। तावुभौ सहैव तिष्ठतः। तत्राग्नावुषस्थिते सत्यग्निना ज्योतिषा रात्रिप्रयुक्तं तमोदोषं तरति। तस्मान्नक्तमुपस्थेयः। अहनि तु तमोदोषाभावान्नोपस्थेय इत्येकः पूर्वपक्षः।
द्वितीयपूर्वपक्षं विचारपुरःसरं दर्शयति -
उपस्थेय इति। प्लुतिर्विचारार्था। लोके मनुष्यायैव तावद्राज्ञे यः कोऽपि दरिद्रो यत्किंचिज्जम्बीरफलादिकमुपायनमाहृत्य ततः प्रतिदिनमेनं राजानं प्रति क्षेत्रधनादिकं यदि याचति तदा स याचकस्तं राजानं पीडयत्येव। तथा सति को नाम महाप्रभावान्देवान्प्रतिदिनं याचितुमर्हति। याच्ञारूपं चेदमुपस्थानम्। आयुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहीत्यादिमन्त्रेषु तत्प्रतीतेः। तस्मादग्निः कदाचिदपि नोपस्थेय इति द्वितीयः पूर्वपक्षः।
सिद्धान्तं दर्शयति -
अथो खल्वाहुरिति। अथोशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः। आशिषे वै स्वापेक्षितं सर्वमाशासितुमेव कं प्रजापतिसदृशं सर्वदेवात्मकमग्निं प्रति यजमानो यजत इत्यभिज्ञा आहुः। लोकेऽपि राज्ञश्चित्तवृत्तिमविज्ञायाकाण्डे देहि देहित्युक्ते सत्युपरोधो भवति। यदा तु प्रशंसया विनोदेन वा परितोषमुत्पाद्य याचते तदानोमुत्साहयुक्तो याचितादप्यत्यन्तमधिकमेव ददाति, तद्वदाहि-ताग्नेर्मन्त्रैरुपस्थानमेव याच्ञा। सा च बहुविधप्रशंसापूर्वकत्वान्नोपरोधाय भवति किंत्वत्यन्तपरितोषायैव। तस्मात्सायं प्रातश्च वह्निरुपस्थेय एव।
ऋग्भिरुपस्थानं प्रशंसति -

[[633]]

Page No. ६३३
प्रपा॰५ अनु॰ १० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(प्रवत्स्यतो यजमानस्योपस्थानमन्त्रा दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च)
प्रजापतिरिति। अहोरात्रदेवताभ्यामन्तर्धापिताः पशवश्छन्दोयुक्तमन्त्रैरन्विष्टाः सन्तो लब्धाः। तस्माच्छन्दोभिरुपस्थानं विनष्टवस्त्वन्वेषणाय भवति।
तदुपस्थानस्य प्रतिदिनकर्तव्यतामुन्नयति -
न तत्रेति। उपस्थातुररभीष्टप्रार्थनासद्भावादुपस्थेयस्य स्तुतिसद्भावाच्च तत्रोपस्थाने कस्यापि जाम्यालस्यं नास्ति।
उपस्थानवेलायामीषत्तिरश्चीनमुखत्वं विधत्ते -
यो वा अग्निमिति। (प्रत्यङ्) प्रत्यङ्मुखः। तथा सत्यग्निरेनं यजमानं प्रत्योषति प्रातिकूल्येन दहति। (पराङ्) पराङ्मुखाः। तथा सति यजमानः प्रजया पशुभिश्च विष्वङ्ङेति वियुक्तो भवति। कवातिर्यङ्ङिवेषत्तिरश्चीन इव॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः॥९॥

१०

(अथ प्रथमाष्टके पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
मम॒ नाम॑ प्रथ॒मं जा॑तवेदः पि॒ता मा॒ता च॑
दधतु॒र्यदग्ने॑। तत्त्वं बि॑भृहि॒ पुन॒रा मदैतो॒स्त-
वा॒हं नाम॑ बिभराण्यग्ने। मम॒ नाम॒ तव॑ च
जातवेदो॒ वास॑सी इव वि॒वसा॑नौ॒ ये चरा॑वः।
आयु॑षे॒ त्वं जी॒वसे॑ व॒यं य॑थाय॒थं वि परि॑ दधा-
वहै॒ पुन॒स्ते। नमो॒ऽग्नयेऽप्र॑तिविद्धाय॒ नमोऽ-
ना॑धृष्टाय॒ नमः॑ स॒म्राजे॑। अषा॑ढः (१)
अ॒ग्निर्बृ॒हद्व॑या विश्व॒जित्सह॑न्त्यः॒ श्रेष्ठो॑ गन्ध॒र्वः।
त्वत्पि॑तारो अग्ने दे॒वास्त्वामा॑हुतय॒स्त्वद्वि॑वा-
चनाः। सं मामायु॑षा॒ सं गौ॑प॒त्येन॒ सुहि॑ते मा

[[634]]

Page No. ६३४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(प्रवत्स्यतो यजमानस्योपस्थानमन्त्रा दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च)
धाः। अ॒यम॒ग्निः श्रेष्ठ॑तमो॒ऽयꣳ भग॑वत्तमो॒ऽयꣳ
स॑हस्र॒सातः॑। अ॒स्मा अ॑स्तु सु॒वीर्य॑म्। मनो॒
ज्योति॑र्जुषता॒माज्यं॒ विच्छि॑न्नं य॒ज्ञꣳ समि॒मं
द॑धातु। या इ॒ष्टा उ॒षसो॑ नि॒म्रुच॑श्च॒ ताः सं
द॑धामि ह॒विषा॑ घृ॒तेन॑। पय॑स्वती॒रोष॑धयः (२)
पय॑स्वद्वी॒रुधां॒ पयः॑। अ॒पां पय॑सो॒ यत्पय॒-
स्तेन॒ मामि॑न्द्र॒ साꣳ सृ॑ज। अग्ने॑ व्रतपते व्र॒तं
च॑रिष्यामि॒ तच्छ॑केयं॒ तन्मे॑ राध्यताम्।
अ॒ग्निꣳ होता॑रमि॒ह सꣳ हु॑वे दे॒वान्य॒ज्ञिया॑निह
यान्हवा॑महे। आ य॑न्तु दे॒वाः सु॑मन॒स्यमा॑ना
वि॒यन्तु॑ दे॒वा ह॒विषो॑ मे अ॒स्य। कस्त्वा॑ युनक्ति॒
स त्वा॑ युनक्तु॒ यानि॑ घ॒र्मे क॒पाला॑न्युपचि-
न्वन्ति॑ (३) वे॒धसः॑। पूष्णस्तान्यपि॑ व्र॒त
इ॑न्द्रवा॒यू वि मु॑ञ्चताम्। अभि॑न्नो घ॒र्मो जीर-
दा॑नु॒र्यत॒ आत्त॒स्तद॑ग॒न्पुनः॑। इ॒ध्मो वेदिः॑ परि॒-
धय॑श्च॒ सर्वे॑ य॒ज्ञस्याऽऽयु॒रनु॒ सं च॑रन्ति। त्रय॑-
स्रिꣳश॒त्तन्त॑वो॒ ये वि॑तित्नि॒रे य इ॒मं य॒ज्ञꣳ स्व॒
धया॒ दद॑न्ते॒ ते॑षां छि॒न्नं प्रत्ये॒तद्द॑धामि॒ स्वाहा॑
घ॒र्मो दे॒वाꣳ अप्ये॑तु (४)॥
(अषा॑ढ॒ ओष॑धय उपचि॒न्वन्ति॒ पञ्च॑चत्वारिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१०॥

[[635]]

Page No. ६३५
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(प्रवत्स्यतो यजमानस्योपस्थानमन्त्रा दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च)
(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
दशमानुवाकस्य पूर्वभागे प्रवत्स्यतो यजमानस्याग्न्युपस्थानमन्त्रा उत्तरभागे केचिद्दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्चाभिधीयन्ते। कल्पे — “प्रवसथमेष्यन्नाहाग्नी-न्समाधेहीति ज्वलत उपतिष्ठते” इत्युपक्रम्योक्तं “पशून्मे शꣳस्य पाहि तान्मे तान्मे गोपायास्माकं पुनरागमादित्याहवनीयं मम नाम प्रथमं जातवेद इति च” इति।
तत्र पशूनित्यादिमन्त्रः शाखान्तरगतः। मन्त्रान्तरपाठस्तु -
मम नाम प्रथममिति। ब्राह्मणस्य नामद्वयं विद्यते देवदत्तयज्ञदत्तादिकमे- कमुपाध्यायदीक्षितादिकमपरम्। अथ एव श्रूयते — “तस्माद्द्विनामा ब्राह्म-णोऽर्धुकः” इति। तत्राध्यापनादेरूर्ध्वं प्रवृत्तत्वादुपाध्यायादिकं चरमम्। अग्ने जन्मकाले मातापितृभ्यां कृतत्वाद्देवदत्तादिकं प्रथमम्। हे जातवेदो मम यत्प्रथमं नाम तत्त्वं धारय। कियन्तं कालम्। पुनरा मदैतोः। आ मदीयपुरागमनात्। अहमपि तव नाम धारयाणि। त्वमत्र वैकल्यं निर्हरन्मदीयं कार्यं कुरु। त्वन्नामधारिणो मम गन्तव्यदेशे वैकल्यमेव न संभवतीत्यर्थः।
कल्पे — “अभ्येत्याहाग्नीन्समाधेहीति ज्वलत उपतिष्ठते” इत्युपक्रम्योक्तं “मम नाम तव च जातवेद इति चतसृभिराहवनीयम्” इति।
तत्र प्रथमा -
मम नाम तवेति। हे जातवेदो मम देवदत्तादि नाम तव च वह्न्यादि नामेत्येवं ये नामनी विपरिवृत्यान्योन्यवाससी विपर्ययेण वसानाविवेदानीमावां चरावः। अत ऊर्ध्वं ते नामनी त्वं चाहं च पुनरपि यथायथं त्वदीयं वह्न्यादिनाम तवैव मदीयं च देवदत्तादिनाम मदीयमेव यथा भवति तथा विपरिवृत्य परिदधावहै। एवं सत्यायुर्वृद्धिर्धनादिसंपत्त्या प्रशस्तजीवनं च भवति।
अथ द्वितीया -
नमोऽग्नय इति। अप्रतिविद्धाय केनचिदताडिताय। अनाधृष्ठाय। केनाप्यतिरस्कृताय। सम्राजे संहतदीप्तये। अषाढः शत्रूणां सोढुमशक्यः। बृहद्वया अपरिमितान्नः। विश्वजित्सर्वस्य जेता। सहन्त्यः स्वयं सहिष्णुः। श्रेष्ठो गन्धर्वः संगीतादिकलाविद्यास्वतिकुशलः।
अथ तृतीया -
त्वत्पितार इति। त्वमेव पिता पालको येषां देवानां ते त्वत्पितारः। त्वा

[[636]]

Page No. ६३६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(प्रवत्स्यतो यजमानस्योपस्थानमन्त्रा दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च)
प्राप्ता आहुतयो येषां देवानां ते त्वामाहुतयः। त्वयि हुताः सत्यो देवांस्तर्पय-न्तीत्यर्थः। त्वमेव विशेषेण वाचनप्रख्यापयिता येषां ते त्वद्विवाचनाः। हेऽग्ने मां दीर्घायुषा संधाः संयोजय। गौपत्येन गवां स्वामित्वेन संयोजय। सुहिते सुष्ठु हिते पुरुषार्थे मा धाः, मां स्थापय।
अथ चतुर्थी -
अयमग्निरिति। प्रशस्यानां मध्येऽतिशयेन श्रेष्ठः। पुनरपि तादृशानां मध्येऽतिशयेन श्रेष्ठः श्रेष्ठतमः। भगवच्छब्दः पौराणिकैर्व्याख्यातः —
“ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः।
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा” इति।
“उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामगतिं गतिम्।
वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति” इति।
अतिशयेन भगवान्भगवत्तमः। सहस्रसंख्याकस्य धनस्य सनितारो दातारस्ते-ष्वतिशयेन दाता सहस्रसातमः। तादृशस्याग्नेः प्रसादादस्मै यजमानाय मह्यं शोभनं सामर्थ्यमस्तु।
कल्पः — “नवमीं चेदति प्रवसेन्मित्रो जनान्यातयति प्रजानन्निति मैत्र्योप
स्थाय मनो ज्योतिर्जुषतामित्याहुतिं जुहुयात्” इति।
निर्गमनतिथिमारभ्य नवमीं तिथिमतिक्रम्य प्रवासे सत्येतदवगन्तव्यम्। तत्र मित्रो जनानिति मन्त्रोऽन्यत्राऽऽम्नातः।
मनो ज्योतिरिति। पूर्वार्धं भूमिर्भूम्नेत्यनुवाके व्याख्यातम्। या उषसः प्रातःकालोपलक्षिता आहुतयः, याश्च निम्रुचोऽस्तमयकालोपलक्षिता आहुतय इष्टा इतरैर्यजमानैरनुष्ठिता मया त्वन्तरितास्ताः सर्वा आहुतीरनेन घृतेन हविषा संदधामि अविच्छिन्नाः करोमि।
अग्न्युपस्थानमन्त्रविषयः पूर्वभागो गतः। अथ दार्शिकयजमानमन्त्रादिविषय उत्तरभाग उच्यते।
कल्पः — “पयस्वतीरोषधय इत्यप आचामत्युपस्पृशति वा” इति।
पाठस्तु -
पयस्वतीरिति। सारवाची पयःशब्दः। ओषधयः पयस्वत्यः सारवत्यः।

[[637]]

Page No. ६३७
प्रपा॰५ अनु॰ १० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(प्रवत्स्यतो यजमानस्योपस्थानमन्त्रा दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च)
वीरुधां लतानां संबन्धि यत्पयो निर्गतं क्षीरं तदपि पयस्वत्सारवत्। अपां मध्ये यत्पयः सारं यच्च पयसो गवादिक्षीरस्य पयः सारं तेन सारेण सर्वेण हे इन्द्र मां संसृज संयोजय।
अग्ने व्रतपत इति। कल्पः — “दक्षिणेनाऽऽहवनीयमवस्थाय व्रतमुपैष्यन्स-मुद्रं मनसा ध्यायत्यथ जपति अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामीति ब्राह्मणः” इति।
मन्त्रशेषस्तु — “तच्छकेयं तन्मे राध्यताम्” इति।
तद्व्रतमनुष्ठातुं शक्तो भूयासं, मदीयं तद्व्रतं समृद्धं भवति।
अग्निꣳ होतारमिति। कल्पः — “अग्निꣳ होतारमिह तꣳ हुव इति हविर्निरूप्यमाणमभिमन्त्रयते हविर्निर्वपणं वा पात्रमभिमृशत्यभि वा मन्त्रयते” इति।
मन्त्रशेषस्तु —”देवान्यज्ञियानिह यान्हवामहे। आ यन्तु देवाः सुमनस्यमाना वियन्तु देवा हविषो मे अस्य” इति।
इह कर्मणि देवानामाह्वातारं तमग्निमहमाह्वयामि। इह कर्मणि यान्देवानुद्दिश्य जुहुमस्तानपि यज्ञियान्देवानाह्वयामि। आहूताश्च ते देवाः सैमनस्यं प्राप्ता आगच्छन्तु। आगत्य च मेऽस्य हविषो मदीयमिदं हविर्वियन्तु भक्षयन्तु।
कस्त्वेति। कल्पः — “अथ यज्ञं युनक्ति कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्त्विति सर्वं विहारमनुवीक्षते” इति।
हे यज्ञ कः प्रजापतिः सर्वत्र त्वां युनक्ति योग्यं करोति। तस्मादत्रापि स एव त्वां युनक्तु।
कल्पः — “उभौ कपालविमोचनं जपतः” इति। उभावप्यध्वर्युयजमानौ।
मन्त्रपाठस्तु -
यानि घर्म इति। अयं मन्त्रोऽप्यध्वर्युकाण्ड आम्नातत्वात्प्रथमप्रपाठके व्याख्यातः। वेधसो ब्रह्मसमाः पूष्णः पोषका ऋत्विजो यानि कपालानि वह्ना वुपस्थापयन्ति तानि सर्वाण्यपि व्रते समाप्ते सतीन्द्रवायू विमुञ्चताम्।
अभिन्न इति। अथ प्रायश्चित्तम्। तत्र कल्पः — “यदि कपालं भिद्येत गायत्रिया त्वा शताक्षरया संदधामीति तत्संधायोपरि गार्हपत्ये धार्यमाणम-भिजुहुयान्मनो ज्योतिर्जुषतामित्यथैनदपोऽभ्यवहरेदभिन्नो घर्मो जीरदानुरिति” इति।
मन्त्रशेषस्तु “यत्र आत्तस्तदगन्पुनः। इध्मो वेदिः परिधेयश्च सर्वे यज्ञस्याऽऽयुरनुसंचरन्ति” इति।

[[638]]

Page No. ६३८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(प्रवत्स्यतो यजमानस्योपस्थानमन्त्रा दर्शपूर्णमासाङ्गमन्त्राश्च)
घर्मो दीप्तः संतप्तोऽयं कपालविशेषः स्वयं मिन्नत्वेन प्रतीयमानोऽपि मन्त्र सामर्थ्यादभिन्न एव भिन्नत्वदोषं नाऽऽवहति। यस्मादयं जीरदानुः। जीरं जीवनं पुरोडाशाद्वारेण यज्ञस्य ददातीति जीरदानुः। यो ह्यन्यं जीवयति स कथं स्वयं भिन्नो भवेत्। अभिन्नत्वे तदाकारः कुतो न भातीत्याशङ्क्योत्तरमुच्यते - यतो यस्मान्मृद्रूपात्कारणादात्त उत्पन्नः पुनस्तत्कारणमगन्नाप्नोदतः कारणरूपमृदाकार एव प्रतीयते न तु कार्याकारः। तदप्रतीतावपीध्मादयः स्वस्वाकारेण प्रतीयमाना यज्ञपुरुषस्याऽऽयुरनुकृत्य संचरन्ति।
त्रयस्रिꣳशदिति। कल्पः — “अथान्यत्संस्कृत्य कपालेष्वतिसृजेत्त्रयस्रिꣳश-त्तन्तव इति” इति।
मन्त्रशेषस्तु — “ये वितत्निरे य इमं यज्ञꣳ स्वधया ददन्ते तेषां छिन्नं प्रत्येतद्दधामि स्वाहा घर्मो देवाꣳ अप्येतु” इति।
चतुर्थकाण्डे प्रजापतिर्मनसाऽन्धोऽच्छेत इत्यस्मिन्ननुवाक इष्टकोपधानार्था यज्ञतनुनामकास्त्रयस्त्रिंशन्मन्त्रा आम्नाताः। तन्मन्त्रप्रतिपाद्या यज्ञतनव इह तन्तुस्थानीयाः। यथा तन्तुभिः पटो निष्पाद्यते तथा तास्तनवो यज्ञं विस्तारयन्ति। ते तन्तवो यज्ञनिष्पादकाः। येऽप्यृत्विगादयः स्वधया हविषेमं यज्ञं ददन्तेऽनुतिष्ठन्ति तेषां प्राजापत्यादीनां यज्ञाभिमानिदेवानामृ- त्विगादियज्ञाङ्गानां च मध्ये यत्स्वरूपं विच्छिन्नं तदेतत्प्रतिसंधामि। अतः स्वाहा सुष्टु प्रतिसंहितो घर्मो दीप्तो यज्ञाङ्गविशेषो देवानप्येतु प्राप्नोतु।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“मम प्रवत्स्यन्पूर्वाग्निं मन्त्रयेत्पुनरागतः।
ममेत्याद्यैश्चतुर्मन्त्रैर्मनस्तत्र जुहोति हि॥१॥
गतमग्नेरुपस्थानं मन्त्राः प्रासङ्गिका अथ।
पयेत्याचामति स्वामी दर्शपूर्णिमयोरपः॥२॥
अग्ने प्रागग्निपार्श्वस्थो जपेदग्निं हविस्तथा।
निरुप्यमाणं संमन्त्र्य कस्त्वा यज्ञं युनक्ति हि॥३॥
यानीति मुच्यमानानि कपालान्यनुमन्त्रयेत्।
अभिन्नोऽप्सु क्षिपेद्भिन्नं कपालं त्रय इत्यतः।
कपालान्तरमादध्यादिति प्रासङ्गिका गताः॥४॥” इति।

[[639]]

Page No. ६३९
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः॥१०॥

वै॒श्वा॒न॒रो न॑ ऊ॒त्याऽऽप्र या॑तु परा॒वतः॑।
अ॒ग्नि॑रु॒क्थेन॒ वाह॑सा। ऋ॒तावा॑नं वैश्वान॒रमृ॒-
तस्य॒ ज्योति॑ष॒स्पति॑म्। अज॑स्रं घर्म॒मी॑महे।
वै॒श्वा॒न॒रस्य॑ द॒ꣳसना॑भ्यो बृह॒दरि॑णा॒देकः॑ स्वप॒-
स्य॑या क॒विः। उ॒भा पि॒तरा॑ म॒हय॑न्नजायता॒-
ग्निर्द्यवा॑पृथि॒वी भूरि॑रेतसा। पृ॒ष्टो दि॒वि पृ॒ष्टो
अ॒ग्निः पृ॑थि॒व्यां पृ॒ष्टो विश्वा॒ ओष॑धी॒रा वि॑वेश।
वै॒श्वा॒न॒रः सह॑सा पृ॒ष्टो अ॒ग्निः स नो॒ दिवा॒ सः
(१) रि॒षः पा॑तु॒ नक्त॑म्। जा॒तो यद॑ग्ने॒ भूव॑ना॒
व्यख्यः॑ प॒शुं न गो॒पा इर्यः॒ परि॑ज्मा। वैश्वा॑-
नर॒ ब्रह्म॑णे विन्द गा॒तुं यू॒यं पा॑त स्व॒स्तिभिः॒
सदा॑ नः। त्वम॑ग्ने शो॒चिषा॒ शोशु॑चान॒ आ
रोद॑सी अपृणा॒ जाय॑मानः। त्वं दे॒वꣳ अ॒भि-
श॑स्तेरमुञ्चो॒ वैश्वा॑नर जातवेदो महि॒त्वा।
अ॒स्माक॑मग्ने म॒घव॑त्सु धार॒याना॑मि क्ष॒त्रम॒जर॑ꣳ
सु॒वीर्य॑म्। वयं ज॑येम श॒तिनꣳ॑ सह॒स्रिणं॒ वैश्वा॑-
नर॒ (२) वाज॑मग्ने॒ तवो॒तिभिः॑। वै॒श्वा॒न॒रस्य॑
सुम॒तौ स्या॑म॒ राजा॒ हिकं॒ भुव॑नानामभि॒श्रीः।
इ॒तो जा॒तो विश्व॑मि॒दं वि च॑ष्टे वैश्वान॒रो य॑तते॒

[[640]]

Page No. ६४०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
सूर्ये॑ण। अव॑ ते॒ हेडो॑ वरुण॒ नमो॑भि॒रव॑ य॒ज्ञे
भि॑रीमहे ह॒विर्भिः॑। क्षय॑न्न॒स्मभ्य॑मसुर प्रचेतो॒
राज॒न्ने॒नाꣳ॑सि शिश्रथः कृ॒तानि॑। उदु॑त्तमं
वरु॑ण॒ पाश॑म॒स्मदवा॑ध॒मं वि म॑ध्य॒मꣳ श्र॑थाय।
अथा॑ व॒यमादित्य (३) व्र॒ते तवाना॑गसो॒
अदि॑तये स्याम। द॒धि॒क्राव्णो॑ अकारिषं जि॒
ष्णोरश्व॑स्य वा॒जिनः॑। सु॒र॒भि नो॒ मुखा॑ कर॒त्प्र
ण॒ आयूꣳ॑षि तारिषत्। आ द॑धि॒क्राःछव॑सा॒
पञ्च॑ कृ॒ष्टीः सूर्य॑ एव॒ ज्योति॑षा॒ऽपस्त॑तान।
स॒ह॒स्र॒साः श॑त॒सा वा॒ज्यर्वा॑ पृ॒णक्तु॒ मध्वा॒ समि॒-
मा वचाꣳ॑सि। अ॒ग्निर्मू॒र्धा भुवः॑। मरु॑तो॒ यद्ध॑-
वो दि॒वः सु॑म्ना॒यन्तो॒ हवा॑महे। आ तू नः॑
(४) उप॑ गन्तन। या वः॒ शर्म॑ शशमा॒-
ना॒य सन्ति॑ त्रि॒धातू॑नि दा॒शुषे॑ यच्छ॒ताधि॑।
अ॒स्मभ्यं॒ तानि॑ मरुतो॒ वि य॑न्त र॒यिं नो॑ धत्त
वृषणः सु॒वीर॑म्। अदि॑तिर्न उरुष्य॒त्वदि॑तिः॒
शर्म॑ यच्छतु। अदितिः॑ पात्वꣳह॑सः म॒हीभू॒
षु॑ मातरꣳ॑ सुव्र॒ताना॑मृ॒तस्य॒ पत्नी॒मव॑से हुवेम।
तु॒वि॒क्ष॒त्राम॒जर॑न्तीमुरू॒चीꣳ सु॒शर्मा॑ण॒मदितिꣳ
सु॒प्रणी॑तिम्। सु॒त्रामा॑णं पृथि॒वीं द्याम॑ने॒हसꣳ॑
सु॒शर्माण॒मदि॑तिꣳ॑ सुप्रणी॑तिम्। दैवीं॒ नावꣳ॑
स्वारि॒त्रमना॑गस॒मस्र॑वन्ती॒मा रु॑हेमा स्वस्त॒ये॑।

[[641]]

Page No. ६४१
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
इ॒माꣳ सु नाव॒माऽरु॑हꣳ श॒तारि॑त्राꣳ श॒त-
स्फ्या॑म्। अच्छि॑द्रां पारयि॒ष्णुम् (५)॥
(दिवा॒ स स॑ह॒स्रिणं॒ वैश्वा॑नराऽऽदित्या॒ तू नो॑ऽने॒हस॑ꣳ सु॒शर्माण॒मेका॒न्नविꣳ॑श॒तिश्च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥११॥
दे॒वा॒सु॒राः प॑रा॒ भूमि॒र्भूमि॑रुपप्र॒यन्तः॒ सं प॑श्या॒म्यय॑ज्ञः॒ सं प॑श्या॒मीत्या॑हाग्निहो॒त्रं मम॒ नाम॑ वैश्वान॒र एका॑दश॥११॥
दे॒वा॒सु॒राः क्रु॒द्धः सं प॑श्यामि॒ सं प॑श्यामि॒ नक्त॒मुप॑
गन्त॒नैक॑पञ्चा॒शत्॥५१॥
हरिः॑ ॐ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमः प्रपाठकः॥५॥

११

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः)।
अथान्तिम एकादशानुवाके काम्या याज्या (पुरोनुवाक्या) उच्यन्ते। इष्टि-काण्डे त्रिहविष्का काचिदिष्टिराम्नायते -
“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वेपेद्वारुणं चरुं दधिक्राव्णे चरुमभिशस्यमानो यद्वैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरेणैवैनꣳ स्वदयत्यप पापं वर्णꣳ हते वारुणेनैवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति दधिक्राव्णा पुनाति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
अभिशस्यमानः पातकारोपेण दूष्यमाणः। वैश्वानरशब्देन संवत्सराभिमानी कश्चिदग्निरुच्यते। तेनैव संवत्सराभिमानिनैनमभिशस्तं स्वात्मानं स्वदयति बन्धुभ्यो रोचयति। वर्णं वर्ण्यमानमारोप्यामाणं पापमपहते विनाशयति। पापिनं बद्ध्वा नेतुं प्रसारितो यो वरुणपाशस्तस्मादेनं स्वात्मानं पूतं करोति।
चोदकप्राप्तां दक्षिणान्तरं विधत्ते -

[[642]]

Page No. ६४१
प्रपा॰५ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
इ॒माꣳ सु नाव॒माऽरु॑हꣳ श॒तारि॑त्राꣳ श॒त-
स्फ्या॑म्। अच्छि॑द्रां पारयि॒ष्णुम् (५)॥
(दिवा॒ स स॑ह॒स्रिणं॒ वैश्वा॑नराऽऽदित्या॒ तू नो॑ऽने॒हस॑ꣳ सु॒शर्माण॒मेका॒न्नविꣳ॑श॒तिश्च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥११॥
दे॒वा॒सु॒राः प॑रा॒ भूमि॒र्भूमि॑रुपप्र॒यन्तः॒ सं प॑श्या॒म्यय॑ज्ञः॒ सं प॑श्या॒मीत्या॑हाग्निहो॒त्रं मम॒ नाम॑ वैश्वान॒र एका॑दश॥११॥
दे॒वा॒सु॒राः क्रु॒द्धः सं प॑श्यामि॒ सं प॑श्यामि॒ नक्त॒मुप॑
गन्त॒नैक॑पञ्चा॒शत्॥५१॥
हरिः॑ ॐ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
पञ्चमः प्रपाठकः॥५॥

(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः)।
अथान्तिम एकादशानुवाके काम्या याज्या (पुरोनुवाक्या) उच्यन्ते। इष्टि-काण्डे त्रिहविष्का काचिदिष्टिराम्नायते -
“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वेपेद्वारुणं चरुं दधिक्राव्णे चरुमभिशस्यमानो यद्वैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरेणैवैनꣳ स्वदयत्यप पापं वर्णꣳ हते वारुणेनैवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति दधिक्राव्णा पुनाति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
अभिशस्यमानः पातकारोपेण दूष्यमाणः। वैश्वानरशब्देन संवत्सराभिमानी कश्चिदग्निरुच्यते। तेनैव संवत्सराभिमानिनैनमभिशस्तं स्वात्मानं स्वदयति बन्धुभ्यो रोचयति। वर्णं वर्ण्यमानमारोप्यामाणं पापमपहते विनाशयति। पापिनं बद्ध्वा नेतुं प्रसारितो यो वरुणपाशस्तस्मादेनं स्वात्मानं पूतं करोति।
चोदकप्राप्तां दक्षिणान्तरं विधत्ते -

Page No. ६४२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
“हिरण्यं दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यं पुनात्येवैनमाद्यमस्यान्नं भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
आद्यमत्तुं योग्यं मृद्वन्नम्।
अस्यामिष्टौ प्रथमहविषो याज्यापुरोनुवाक्यायुग्मानि चत्वारि विकल्पितानि। तत्र प्रथमयुग्मे पुरोनुवाक्यामाह -
वैश्वानर इति विश्वेषां नराणामुपकारी वैश्वानरोऽग्निरूत्या रक्षणनिमित्तं परावतो दूरादपि देशाद्वाहसा प्रापणसमर्थेनोक्थेनोक्थेनोत्थानपूर्वकेणाऽ-ऽगमनेन नोऽस्मान्प्रायातु प्रागच्छतु।
याज्यामाह -
ऋतावानमिति। वैश्वानरमीमहे वयं प्राप्नुमः। कीदृशम्। ऋतावानं सत्यवन्तम्। ऋतस्य यज्ञस्य ज्योतिषोऽभीष्टफलप्रकाशकस्य पतिं पालकम्। अजस्रं घर्मं निरन्तरं दीप्यमानम्।
द्वितीययुग्मे पुरोनुवाक्यामाह
वैश्वानरस्येति। कविर्बुद्धिमानेको यजमानो वैश्वानरसंबन्धिनीभ्यो दंसनाभ्यः क्रियाभ्यो बृहन्महाफलमीरणात्प्राप्नोत्। अपःशब्दः कर्मवाची। शोभनमपः स्वपः। स्वपसो भावः स्वपस्यम्। तेन स्वपस्येन वैश्वानरयागस्य शोभनकर्मत्वेनेत्यर्थः। छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः। अयमग्निर्द्युभूमिरूपौ प्रभूतरेतस्कौ स्वकीयमातापितरावुभौ महयँल्लोकपूज्यौ कुर्वन्स्वयमजायत। तस्मादेतदीयकर्मणो महाफलं युक्तमित्यर्थः।
याज्यामाह -
पृष्टो दिवीति। पृष्ट इत्यत्र सकारलोपश्छान्दसः। अयमग्निर्दिवि स्पृष्ट आदित्यरूपेणावस्थितः पृथिव्यां दाहपाकप्रकाशकारित्वेनावस्थितस्तथा फलपाककारी सन्स्पृष्टः संबद्धः सर्वा अप्यौषधीराविवेश। वैश्वानरोऽग्निः सहसा बलेन स्पृष्टः संबद्धः। स तादृशो नोऽस्मान्दिवा रिषो हिंसकात्पा-पान्नक्तं रात्रावपि सोऽस्मान्पातु।
तृतीययुग्मे पुरोनुवाक्यामाह -
जातो यदग्न इति। हेऽग्ने त्वं जातमात्र एव भुवनानि व्यख्यः स्वतेजसा विशेषेण ख्यापितवानसि। गोपाः पशु न पशुमिव। यथा गोपालकोऽनायासे

[[643]]

Page No. ६४३
प्रपा॰५ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
नैव पशुरेतदीय इति ख्यापयति तद्वत्। कीदृशस्त्वम्। इर्य इरामन्नमर्हसि। परिज्मा परितो गन्ता। यद्यस्मादेवंविधस्त्वं ततो हे वैश्वानर ब्रह्मणे परिवृढायास्मै कर्मणे गातुं मार्गं विन्द लभस्व। यूयं स्वास्तिभिः श्रेयोभिः सदा नोऽस्मान्पात रक्षत। यूयमिति बहुवचनं पूजार्थम्।
याज्यामाह -
त्वमग्न इति। हेऽग्ने त्वं शोशुचानो भृशं दीप्यमानो जायमान एव रोदसी द्यावापृथिव्यौ शोचिषा दीप्त्याऽऽपृणाः सर्वतः पूरितवानसि। हे जातवेद उत्पन्नजगद्वेदिन्वैश्वानर त्वं महित्वा स्वमहिम्ना देवानृत्विजोऽभिशस्तेः पापादमुञ्चे मोचितवानसि।
चतुर्थयुग्मे पुरोनुवाक्यामाह -
अस्माकमिति। हेऽग्नेऽस्माकं क्षत्त्रं पालकं पुरुषं मघवत्सु धारयेन्द्रेषु स्थापयेन्द्रसमानं कुरु। कीदृशं क्षत्त्रम्। अनाम्यनमनशीलं कस्यचिदपि नमस्कारं न करोतीत्यर्थः। अजरं जरारहितम्। सुवीर्यमभग्नसामर्थ्यम्। हे वैश्वानर तवोतिभिस्त्वदीयैः पालनैर्वयमपि शतसहस्रसंख्योपेतं वाजमन्नं जयेम।
याज्यामाह -
वैश्वानरस्येति। वयं वैश्वानरस्य सुमतावनुग्रहबुद्धौ स्याम तिष्ठेम। अभि-प्राप्तश्रीरयं वैश्वनरः सर्वेषां भुवनानां राजा हिकं प्रकाशकः खलु। इत एव कारणाज्जातमात्र एवेदं विश्वं विचष्टे विशेषेण प्रख्यापयति। अयं वैश्वानरः सूर्यरूपेण यतते दिवा प्रवर्तते। अत एवान्यत्राऽऽम्नातम् — “उद्यन्तं वावाऽदित्यमग्निरनु समारोहति” इति। तान्येतानि चत्वारि युग्मानि श्रूयमाणेषु सर्वेष्वपि वैश्वानरयागेषु इच्छया विकल्प्यन्ते। वैश्वानरलिङ्गस्य साधारणत्वाद्विशेषलिङ्गानां च स्पष्टानामदर्शनात्। यदि कश्चित्स्वबुद्ध्या विशेषलिङ्गं सूक्ष्ममुत्प्रेक्षेत तदा तदनुसारेण व्यावस्थाऽस्तु।
द्वितीयहविषः पुरोऽनुवाक्यामाह -
अव ते हेड इति। हे वरुण ते हेडस्तव क्रोधं नमस्कारैरवेमहे शमयामः। यज्ञेभिर्यज्ञविशेषैर्हविर्भिश्च पुरोडाशादिभिरवेमहे शमयामः। हेऽसुर शुत्रुनिरसनक्षम

[[644]]

Page No. ६४४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे –
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
हे प्रचेतः प्रकृष्टचित्त हे राजन्दीप्यमानास्मभ्यमस्मदनुग्रहार्थं क्षयन्निह निवसन्नस्माभिः कृतान्येनांसि शिश्रथः श्लथय।
याज्यामाह -
उदुत्तममिति। हे वरुणोत्तममुत्तमाङ्गे शिरसि स्थापितं त्वदीयं पाशमुत्कृष्य श्रथय विनाशय। अधममधमाङ्गे पादप्रदेशे स्थापितं पाशमवकृष्य विनाशय। मध्यमं मध्यप्रदेशे स्थापितं पाशं विच्छेदय। अथ पाशत्रयविनाशानन्तरं हे आदित्य सूर्यसदृश वरुण वयमनागसः पापरहिताः सन्तस्तव व्रते स्वकीयकर्मणि अदितयेऽखण्डितत्वाय स्याम योग्या भवेम।
तृतीयस्य हविषः पुरोनुवाक्यामाह -
दधि क्राव्ण इति। दधि क्रामति प्राप्नोतीति दधिक्रावा, एतन्नामको दधिप्रियः कश्चिद्देवविशेषः। अग्निरित्यान्ये। तस्य देवस्याकारिषमहं कर्म कृतवानस्मि। कीदृशस्य। जिष्णोर्जयशीलस्याश्वस्य व्यापिनो वाजिनोऽन्नवतः। स देवो नोऽस्माकं मुखं सुरभि करत्कर्पूरादिद्रव्यसमृद्धिप्रदानेन सुगन्धोपेतं करोतु। अस्माकमायूंषि च प्रतारिषत्प्रवर्धयतु।
याज्यामाह -
आ दधिक्रा इति। अयं दधिक्राः पञ्च कृष्टीर्निषादपञ्चमैश्चतुर्भिर्वर्णैः पञ्चविधान्मनुष्यानाततान सर्वतो विस्तारयति। किं कृत्वा। शवसाऽन्नेन संयोज्य। यथा सूर्यो ज्योतिषा रश्मिना भूरसमादाय वर्षर्तावपो विस्तारयति तद्वत्। कीदृशो दधिक्राः। सहस्रसंख्याकं धनं सनोति ददातीति सहस्रसाः। तथा शतसाः। वाज्यन्नवान्। अर्वा कर्मभूमौ गमनवान्। तादृशो देवो मध्वा मधुराणि मदीयानीमानी स्तुतिरूपाणि वचांसि संपृणक्त्वङ्गी करोतु।
पूर्वोक्तामेव त्रिहविष्कामिष्टिं फलान्तराय विधत्ते -
“एतामेव निर्वपेत्प्रजाकामः संवत्सरो वा एतस्याशान्तो योनिं प्रजायै पशूनां निर्दहति योऽलं प्रजायै सन्प्रजां न विन्दते यद्वैश्वानरो द्वादशकपालो भवति संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरमेव भागधेयेन शमयति सोऽस्मै शान्तः स्वाद्योनेः प्रजां प्र जनयति वारुणेनैवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति दधिक्राव्णा पुनाति

[[645]]

Page No. ६४५
प्रपा॰५ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
हिरण्यं दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यं पुनात्येवैनं विन्दते प्रजाम्” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
यौवनादिसंपत्त्या प्रजामुत्पादयितं योग्यो यः प्रजां न लभत एतस्य प्रजार्थं प्रवृत्तं योनिं गर्भधारणस्थानमशान्तः संवत्सरो देवो वैश्वानरो निःशेषेण दहति एवं पशुष्वपि योज्यम्। द्वादशकपालेन तु शान्तो योनिं समाधाय प्रजामुत्पादयति।
तस्य पूतत्वादिफलार्थमेकहविष्कामिष्टिं विधत्ते -
“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्रियैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन्नवकपालस्त्रिवृतैवास्मिन्तेजो दधाति यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति यद्दशकपालस्त्रिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यद्द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून्दधाति यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान्भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
द्वादशत्वसंख्यान्तर्गताभिरष्टत्वादिसंख्याभिर्गायत्र्यादिसाम्यमापाद्य प्रशंसति।
एतामेवेष्टिं दर्शाद्यत्ययप्रायश्चितार्थं विधत्ते -
“अव वा एष सुवर्गाल्लोकाच्छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपादयति सुवर्गाय हि लोकाय दर्शपूर्णमासाविज्येते वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपाद्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरमेव प्रीणात्यथो संवत्सरमेवास्मा उपदधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्या अथो देवता एवान्वारभ्य सुवर्गं लोकमेति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
यदा संवत्सरमेवोपदधाति विच्छेदरहितं करोति तदा संवत्सरस्यावयव-योर्दर्शपूर्णिमादिनयोरनुष्ठानस्य कुतोऽत्ययः। किंच संवत्सरे प्रीते सर्वदेवतानां प्रीतत्वात्ता देवता आश्रित्य तदनुग्रहेण स्वर्गं प्राप्नोति।
आधानेन समृद्धिरहितो योऽग्निमुद्वासयिष्यति तस्य द्विहविष्कामिष्टिं विधत्ते -
“वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुराऽन्नमक्षन्नाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुद्वासयिष्यन्यद-ष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रोऽग्निर्यावानेवाग्तिस्तस्मा आतिथ्यं करोत्यथो यथा जनं यतेऽवसं करोति तादृगेव तद्द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश

[[646]]

Page No. ६४६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे -
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
मासाः संवत्सरः संवत्सरः खलु वा अग्नेर्योनिः स्वामेवैनं योनिं गमयत्यद्यमस्यान्नं भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
अष्टत्वसंख्यया गायत्रीद्वारा तत्सहोदरस्याग्नेः सर्वस्याप्यातिथ्यं कृतं भवति। किंच यथा लोके दूरदेशवर्तिनं पितृभ्रात्रादिरूपं जनं प्रति यते गच्छते पुरुषायावसं रक्षकं पाथेयं करोति तादृशमिदमुद्वासयिष्यमाणायाग्नये पुरो-डाशप्रदानम्। द्वादशसंख्यया मासद्वारा संवत्सररूपां स्वयोनिमेवाग्निं गमयति। अग्नेरनुग्रहेणास्य समीचीनमन्नं भवति।
अत्राऽऽग्नेये हविषि याज्यापुरोनुवाक्ययोः प्रतीकद्वयमाह -
अग्निर्मूर्धा भुव इति। अनयोरग्निर्मूर्धेत्यसौ पुरोनुवाक्या। सा चोपप्रयन्त इत्यानुवाके व्याख्याता। भुवो यज्ञस्येत्यसौ याज्या। सा तु चतुर्थकाण्ड आम्नातत्वात्तत्रैव व्याख्यास्यते।
प्रजाभिः समृद्धं ग्रामं कामयमानस्य द्विहविष्कामिष्टिं विधत्ते -
“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मारुतꣳ सप्तकपालं ग्रामकामः” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
प्रकृतावष्टाकपालैकादशकपालयोर्हविषोरेकस्मिन्नेवाग्नावधिश्रितत्वादत्रापि तत्प्राप्तावपवदति -
“आहवनीये वैश्वानरमधि श्रयति गार्हपत्ये मारुतं पापवस्यसस्य विधृत्यै” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
वसीयोऽत्यधिकं यत्पापं तत्पापवस्यसं तस्य ग्रामप्राप्तिप्रतिबन्धकपापस्य विधृत्यै वियोजनायेत्यर्थः।
द्वादशत्वसंख्यां प्रशंसति -
“द्वादशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेणैवास्मै सजाताꣳश्च्यवयति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
अस्मै यजमानार्थं सजातान्समानकुले समुत्पन्नान्मनुष्यांश्च्यावयति प्रह्वीभूतान्करोति।
मरुद्देवतां प्रशंसति -
“मारुतो भवति मारुतो वै देवानां विशो देवविशेनैवास्मै मनुष्यविशमव रुन्धे” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।

[[647]]

Page No. ६४७
प्रपा॰५ अनु॰ ११) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
विशः करप्रदाः प्रजाः। वैदिकप्रजानुग्रहेण मानुषप्रजासमृद्धिं संपादयति।
सप्तसख्यां प्रशंसति -
“सप्तकपालो भवति सप्तगणा वै मरुतो गणश एवास्मै सजातानव रुन्धे” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
ईदृङ्चान्यादृङ्चेत्यादिनामधारिणां सप्तानां समूहः प्रथमो गणः। शुक्रज्योतिश्चेत्यादिको द्वितीयः। ऋतजिच्चेत्यादिकस्तृतीयः ऋतश्चेत्यादि-कश्चतुर्थः। ईदृक्षास इत्यादिकः पञ्चमः। मितासश्चेत्यादिकः षष्ठः। गणान्तरं शाखान्तरे द्रष्टव्यम्। वैदिकगणानुग्रहेणैव ज्ञातिगणान्बहून्संपादयति।
प्रकृतौ हविःष्वासादितेषु पश्चात्सामिधेनीप्रेषणे कृते ताः सामिधेन्योऽनू-च्यन्ते तद्वदत्रापि सामिधेनीभ्यः प्रागेवाऽऽसादनं वैश्वानरस्य क्रियते। मारुतासादनस्य तु सामिधेन्यनुवचनकालीनत्वं विधत्ते -
“अनूच्यमान आ सादयति विशमेवास्मा अनुवर्त्मानं करोति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
प्रजां यजमानानुगामिनीं करोतीत्यर्थः।
अथ मारुतयागे पुरोनुवाक्यामाह -
मरुत इति। हे मरुतो यद्यस्मात्कारणाद्वयं सुम्नायन्तः सुखमिच्छन्तो दिवे। द्युलोकाद्वो युष्मान्हवामह आह्वयामस्तस्मादाहूता यूयं नोऽस्मानुपगन्तन प्राप्नुत।
याज्यामाह -
या वः शर्मेति। हे मरुतो वो युष्माञ्शशामानाय यजमानाय दातुं या शर्म यानि सुखानि सन्ति संपादितानि विद्यन्ते, त्रिधातूनि त्रिस्थानानि लोक-त्रयवर्तीनि यानि सुखानि दाशुषे हविर्दत्तवतेऽधियच्छताधिकं यथा भवति तथा भवन्तः प्रयच्छन्ति तानि सर्वाण्यस्मभ्यं वियन्त प्रयच्छत। किंच वृषणोऽभिमतफलस्य वर्षितारो रयिं धनं नोऽस्मभ्यं धत्त संपादयत। सुवीरं शोभनपुत्रं च संपादयत।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते -
“आदित्यं चरुं निर्वपेत्संग्राममुपप्रयास्यन्नियं वा अदितिरस्यामेव पूर्वे प्रतितिष्ठन्ति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ५) इति।
“उपप्रयास्यञ्जिगमिषुः। अनयेष्ट्या जितसंग्रामाः पूर्वे पुरुषा भूमावेव प्रतितिष्ठन्ति तद्वदयमपीत्यर्थः।”

[[648]]

Page No. ६४८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
अत्र युग्मद्वयमाम्नातम्। तत्र प्रथमयुग्मे पुरोनुवाक्यामाह —
अदितिर्नेति। उरुष्यतु शत्रुभ्यो रक्षतु। स्पष्टमन्यत्।
याज्यामाह —
महीमू ष्विति। अदितिमु अदितिदेवतामेवावसेऽस्मद्रक्षार्थं सुहुवेम सुष्ठु आह्वयामः। कीदृशीम्। महीं महनीयां सुव्रतानां मातरं शोभनकर्मणां पुरुषाणां मातृवद्धितकारिणीम्, ऋतस्य पत्नीं सत्वस्य पालयित्रीं, तुविक्षत्त्रां बहुराजपालिताम्, अजरन्तीं सदा जरारहिताम्, उरूचीं विस्तीर्णगतिं, सुशर्माणं समीचीनसुखोपेतां सुप्रणीतिं सुखेन कर्मणां प्रणेत्रीम्।
द्वितीययुग्मे पुरोनुवाक्यामाह-
सुत्रामाणमिति। स्वस्तये क्षेमायादितिमारुहेम प्राप्नुयाम। कीदृशीम्। सुत्रामाणं सुष्ठुत्रात्रीम्। पृथिवीं विस्तीर्णाम्। द्यां द्योतमानाम्। अनेहसं कालात्मिकां चिरकालस्थायिनीमित्यर्थः। दैवीं नावम्। यथा मनुष्यानिर्मिता नौः समुद्रस्योपरि तिष्ठति तथा देवनिर्मिता भूमिर्महाजलस्योपरि वर्तत इत्यर्थः। स्वरित्रां सुप्ठु शत्रुभ्यः पालयित्रीम्। अनागसं पापरहिताम्। अस्रवन्तीं छिद्ररहिताम्।
याज्यामाह -
इमाꣳस्विति। इमां भूमिं नावं नौसदृशीं सुष्ठ्वारुहं प्राप्तवानस्मि। कीदृशीम्। शतसंख्याकान्यरित्राणि चोरेभ्यो रक्षकाण्यायुधानि यस्यां ता शतारित्रा तां दिक्पालकैः पालितामित्यर्थः। शतसंख्याकाः स्फ्यसदृशास्तरणदण्डा यस्यां सा शतस्फ्या ताम्। मण्डूककूर्मादिभिर्जलस्योपरि धारितामित्यर्थः। अच्छिद्रामधोभागे जलस्य प्रवेशच्छिद्ररहितात्। पारयिष्णुमभीष्टफलस्य पारं नेतुं समर्थाम्।
युद्धभूमिं प्राप्तस्य जयार्थिन इष्टिं विधत्ते-
“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदायतनं गत्वा संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः द्वादशकपालं निर्वपति देवानामेवाऽऽयतने यतते जयति तꣳ संग्रामम्” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
यस्मिन्नायतने युद्धं भविष्यति तत्प्राप्य तस्मिन्प्रदेशे निर्वपेत्। संवत्सरदेवता-

[[649]]

Page No. ६४९
प्रपा॰ ६ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
या भूबलस्य स्वामित्वात्तया पालिते देशे देवानां जयस्तद्वदयमपि प्रयतते तस्माज्जयति।
मारणादिपापार्थं प्रवृत्तयोः परस्परवैरिणोरन्नं यो भुङ्क्ते तस्य प्रायश्चित्तरू-पामिष्टिं विधत्ते -
“एतस्मिन्वा एतौ मृजाते यो विद्विषाणयोरन्नमत्ति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेद्विद्विषाणयोरन्नं जग्ध्वा संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरस्वदित-मेवात्ति नास्मिन्मृजाते” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
अविचारादिना परस्परमारणोद्युक्तौ विद्विषाणौ तावेतौ स्वकीयान्नभुजि स्वकीयं पापं मृजाते लेपयतः। संवत्सरदेवेन स्वदितं निर्दोषीकृतमेवान्नम-सावत्ति। अतस्तौ नास्मिँल्लेपयतः।
यावुभौ परस्परमद्रोहाय शपथं कुरुतस्तयोर्मध्ये प्रथमं द्रुह्यतः प्रायश्चित्तायेष्टिं विधत्ते-
“संवत्सराय वा एतौ सममाते यौ सममाते तयोर्यः पूर्वोऽभिद्रुह्यति तं वरुणो गृह्णाति वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्सममानयोः पूर्वोऽभिद्रुह्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरमेवाऽऽप्त्वा निर्वरुणं परस्तादभिद्रुह्यति नैनं वरुणो गृह्णाति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
संवत्सराय संवत्सरदेवं साक्षिणं कृत्वेत्यर्थः। सममाते सम्यक्शपथं कुरुतः। वरुणग्रहणं नाम रोगोत्पत्तिः। निर्वरुणं रोगनिवारकं संवत्सरदेवमेव प्रथमतः। प्राप्य पश्चात्तद्बलेन युक्तो द्रोहं कृतवान्भवति। ततो नास्य वरुणग्रहणं भवति।
अविं प्रतिगृहीतवतः पापपरिहारायोष्टिं विधत्ते-
“आव्यं वा एष प्रतिगृह्णाति योऽविं प्रतिगृह्णाति वैश्वानरः द्वादशकपालं निर्वपेदविं प्रतिगृह्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरस्वदितामेव प्रतिगृह्णाति नाऽऽव्यं प्रतिगृह्णाति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
अवत्यस्मादित्याव्यं पापम्। श्लेष्मरोग इति केचित्। संवत्सरेण स्वदितां निर्दोषीकृतम्।
अधस्तादुपरिष्टाच्चोभयतो दन्तैर्युक्तं प्राणिस्वरूपं प्रतिगृहीतवतः पापपरिहारायेष्टिं विधत्ते-
“आत्मनो वा एष मात्रामाप्नोति य उभयादत्प्रतिगृह्णात्यश्वं वा पुरुषं वा वै-

[[650]]

Page No. ६५०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
श्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदुभयादत्प्रतिगृह्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः संवत्सरस्वदितमेव प्रतिगृह्णाति नाऽऽत्मनो मात्रामाप्नोति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
मात्रां हिंसाम्। उभयतो दन्ता यस्य तत्स्वरूपमुभयादत्।
धनलाभमुद्दिश्य दातृसमीपं गमिष्यत इष्टिं विधत्ते-
“वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्सनिमेष्यन्त्संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरो यदा खलु वै संवत्सरं जनतायां चरत्यथ स धनार्घो भवति यद्वैश्वानरं द्वादशक-पालं निर्वपति संवत्सरसातामेव सनिमभि प्रच्यवते दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
सनिं धनलाभम्। लोके यो याचको दातृजनसमूहे संवत्सरं चरति तदानीमसौ धनसमृद्धो भवति। संवत्सरदेवेन सातां दत्तामेव सनिं धनलब्धिमभिप्राप्नोति। अस्य प्रजाश्च दानशीला भवन्ति।
तयेष्ट्या दातृसमीपे धनं लब्ध्वा गृहे समागतस्य नैमित्तिकीमिष्टिं विधत्ते-
“यो वै संवत्सरं प्रयुज्य न विमुञ्चत्यप्रतिष्ठानो वै स भवत्येमेव वैश्वानरं पुनरागत्य निर्वपेद्यमेव प्रयुङ्क्ते तं भागधेयेन विमुञ्चति प्रतिष्ठित्यै” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
संवत्सररूपं वैश्वानरं प्रयुज्य धनलाभार्थमिष्ट्या निर्बध्य यो न मुञ्चेत्सोऽप्र-तिष्ठितो भवति। पुनरिष्ट्या तदीयभागं दत्त्वा तं विमुञ्चति विसर्जितवान्भ-वति।
तत्रेतिकर्तव्यतां कांचिद्विधत्ते-
“यया रज्ज्वोत्तमां गामाजेत्तां भ्रातृव्याय प्रहिणुयान्नितिमेवास्मै प्रहिणोति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति।
दातृभ्यो लब्धासु गोषूत्तमां गां यया रज्ज्वा बद्ध्वा समानयति तां रज्जुं भ्रातृव्यविनाशार्थं तदीयगोष्ठे प्रक्षिपेत्। तथा सति नितिं दारिद्र्यरूपां राक्षसीमेव भ्रातृव्यार्थं प्रेषयति।
अत्र विनियोगसंग्रहः -
“अन्त्यानुवाकगा याज्या यागे वैश्वानराभिधे।
वैश्वेत्यष्टौ विकल्पः स्युरवद्वे वारुणे चरौ॥१॥

[[651]]

Page No. ६५१
प्रपा॰ ५ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
दधीति दध्यादिचरावग्न्युद्वासनयागके।
अग्निर्भुव इति द्वे स्तः प्रतीके ते उभे मते॥२॥
मरुत्सप्तकपालेष्टावदीत्यादित्यके चरौ।
चतस्रः स्युर्विकल्पार्थ इति प्रश्नोऽत्र पञ्चमः॥३॥” इति।
अथ मीमांसा।
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्।
“यद्द्वादशकपालेष्टेर्वैश्वानर्या अनन्तरम्।
श्रुतमष्टाकपालादि तद्गुणो नाम वा स्तुतिः॥
अन्तर्भावादष्टतादेर्नाम स्यादग्निहोत्रवत्।
द्रव्यं द्रव्यान्तरे नो चेद्गुणस्तर्हि फलत्यसौ॥
वाक्यैक्यमुपसंहाराद्विस्पष्टं तत्तु बाध्यते।
नानागुणविधौ तस्मादंशद्वारांऽशिसंस्तुतिः”॥ इति।
काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते - “वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्रियैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन्नवकपालस्त्रि-वृतैवास्मिन्तेजो दधाति यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यद्द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून्दधाति यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान्भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ६) इति
अत्राष्टत्वादिसंख्यासामान्यात्पुरोडाशानां गायत्र्यादिरूपत्वकल्पना कृता। इष्टिविधायके वाक्ये येयं द्वादशसंख्या तस्यामष्टत्वादिसंख्यानामन्तर्भावात्ताः संख्या निमित्तीकृत्याग्निहोत्रशब्दवदष्टाकपालादिशब्दाः कर्मनामधेयानीत्येकः पक्षः। नात्र द्वादशकपालशब्दः संख्यापरः किंतु पुरोडाशद्रव्यपरः। द्वादशसु कपालेषु संस्कृत इति व्युत्पत्तेः। एवमष्टाकपालादिशब्दा अपि। तथा सति द्रव्यस्य द्रव्यान्तरेऽनन्तर्भावान्नामधेयस्य निमित्तं नास्तीति चेदेवं तर्हि पुरोडाशद्रव्यरूपो गुणो विधीयताम्। न चोत्पत्तिशिष्टद्वादशकपालपुरोडाशावरुद्धत्वादष्टाकपालादेरनवकाश इति वाच्यम्। ब्रह्मवर्चसादिफलाय तद्विध्युपपत्तेरित्यपरः पक्षः। अयमप्युपपन्नः। बहूनां गुणानां विधौ वाक्यभेदापत्तेः। न च भिन्नान्येवैतानि वाक्यानीति वाच्यम्। वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदिति विहितस्य

[[652]]

Page No. ६५२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
यस्मिञ्जात एतामित्युपसंहारेण वाक्यैकत्वावगमात्। तस्मादंशैरष्टाकपा-लादिभिरंशी द्वादशकपालः स्तूयते।
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-
“वैश्वानरेष्ट्या पूतत्वं पितुः पुत्रस्य वाऽग्रिमः।
कर्तुरेव फलं युक्तं कर्तृत्वं पितुरेव हि॥
जाते यस्मिन्निष्टिमेतां निर्वपेत्तस्य पूतता।
तच्चेप्सितं पितुस्तेन पिता तत्र प्रवर्तते” इति॥
काम्येष्टिकाण्डे वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जात इति प्रकृत्य श्रूयते - “यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान्भवति” इति। तत्र पितुः प्रबुद्धस्य कर्तृत्वं न तु मुग्धस्य पुत्रस्य। ततोऽनुष्ठानफलयोर्वैयधिकरण्यपरिहाराय पितुरेव पूतत्वादिफलमिति चेत्, मेवम्। यस्मिञ्जाते निर्वपति स पूत इति वाक्येन फलस्य पुत्रसंबन्धा-वगमात्। न चात्र निष्फलस्य पितुः (तुर) प्रवृत्तिरिति वाच्यम्। पुत्रनिष्ठपूत-त्वादेरीप्सितत्वेन स्वफलबुद्ध्या प्रवृत्तिसंभवात्। तस्मात्पुत्रस्य पूतत्वादिकम्।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् -
“जन्मानन्तरमेवेष्टिर्जातकर्मणि वा कृते।
निमित्तानन्तरं कार्यं नैमित्तिकमतोऽग्रिमः॥
जातकर्मणि निर्वृत्ते स्तनप्राशनदर्शनात्।
प्रागेवेष्टौ कुमारस्य विपत्तेरूर्ध्‍वमस्तु सा” इति॥
पुत्रजन्मनो वैश्वानरेष्टिनिमित्तत्वान्‍नैमित्तिकस्य कालविलम्बायोगाज्‍जन्मान-न्तरमेवोष्टिरिति चेन्मैवम्। स्तनप्राशनं तावज्‍जातकर्मानन्तरं विहितम्। यदि जातकर्मणः प्रागेव वैश्वानरेष्टिर्निरुप्यते तदा स्तनप्राशनस्यात्यन्तविलम्बनात्पुत्रो विपद्येत। तथा सति पूतत्वादिकमिष्टिफलं कस्य स्यात्। तस्मान्‍न जन्मानन्तरं किंतु जातकर्मण ऊर्ध्वं सेष्टिः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्-
“जातकर्मानन्तरं स्यादाशौचेऽपतेऽथवा।
निमित्तसंनिधेराद्यः कर्तृनिधेराद्यः कर्तृशुद्ध्यर्थ उत्तरः” इति॥

[[653]]

Page No. ६५३
प्रपा॰ ५ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
यद्यपि जातकर्मानन्तरमेव तदनुष्ठाने निमित्तभूतं जन्म संनिहितं भवति तथाऽप्यशुचिना पित्राऽनुष्ठीयमानमङ्गविकलं भवेत्। जातकर्मणि तु विपत्तिपरिहाराय तात्कालिकी शुद्धिः शास्त्रेण दर्शिता। ततो मुख्यसंनिधेर-वश्‍यंबाधितत्वाच्छुद्धिलक्षणाङ्गवैकल्यं वारयितुमाशौचादूर्ध्वमिष्टिं कुर्यात्।
“वैश्वानरे पाथिकृते साहित्यं वा विकल्पनम्।
साहित्यं स्याददृष्टाय विकल्पः स्यात्समाधये” इति॥
विहितयोर्दर्शपूर्णमासयोः कदाचिदननुष्ठाने प्रायश्चित्तं श्रूयते - “वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपाद्य” इति। “अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्‍नमावास्यां वा पौर्णमासीं वाऽतिपादयेत्” इति च। अत्र पूर्वदृष्टप्रयोजनाभावाददृष्टार्थमुभयं समुच्चित्यानुष्ठेयमिति चेन्न। यज्ञवैगुण्यसमाधेर्दृष्टप्रयोजनत्वा-दन्योन्यनिरपेक्षयोर्द्वयोर्व्रीहियववद्विकल्पः। एवमृग्यजुःसामवेदेषु विहित-स्याननुष्ठानान्निषिद्धस्याऽऽचरणाद्वा यद्यज्ञवैगुण्यं तस्य वैगुण्यमात्रस्य सर्वस्य समाधानाय निरपेक्षाणि प्रायश्चित्तानि विहितानि - “भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जहुयात्, भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयात्’ भूर्भुवः सुवः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्” इति। तान्येतानि विकल्प्यन्ते। प्रत्येकं वैगुण्यसमाधानक्षमत्वात्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके
एकादशोऽनुवाकः॥११॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमेहश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराज-
परमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन
माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्ण-
यजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथम-
काण्डे पञ्चमः प्रपाठकः॥५॥

६

[[654]]

Page No. ६५४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(प्राधान्येनाऽऽज्यग्रहणानुमन्त्रणन्त्राः)

(अथ प्रथमाष्टके षष्ठः प्रपाठकः)

०१

(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।
ह॒रिः॒ ॐ॥
सं त्वा॑ सिञ्चामि॒ यजु॑षा प्र॒जामायु॒र्धनं॑ च।
बृह॒स्पति॑प्रसूतो॒ यज॑मान इह॒ मा रि॑षत्।
आज्य॑मसि स॒त्यम॑सि स॒त्यस्याध्य॑क्षमसि
ह॒विर॑सि वैश्वान॒रं वैश्वदे॒वमुत्पू॑तशुष्मꣳ स॒-
त्यौजाः॒ सहो॑ऽसि॒ सह॑मानमसि॒ सह॒स्वारा॑तीः॒
सह॑स्वारातीय॒तः सह॑स्व॒ पृत॑नाः॒ सह॑स्व पृ-
तन्य॒तः। स॒हस्र॑वीर्यमसि॒ तन्मा॑ जि॒न्वाऽऽज्य॒-
स्याऽऽज्य॑मसि स॒त्यस्य॑ स॒त्यम॑सि स॒त्यायुः॑
(१) अ॒सि॒ स॒त्यशु॑ष्ममसि स॒त्येन॑ त्वा॒ऽभि
घा॑रयामि॒ तस्य॑ ते भक्षीय पञ्चा॒नां त्वा॒
वाता॑नां य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णामि पञ्चा॒नां
त्व॑र्तू॒नां य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णामि पञ्चा॒नां
त्वा॑ दि॒शां य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णामि पञ्चा॒
नां त्वा॑ पञ्चज॒नानां॑ य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णामि
च॒रोस्त्वा॒ पञ्च॑बिलस्य य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णा-
मि॒ ब्रह्म॑णस्त्वा॒ तेज॑से य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णा-
मि क्ष॒त्त्रस्य॒ त्वौज॑से य॒न्त्राय॑ (२) ध॒र्त्राय॑
गृह्णामि वि॒शे त्वा॑ य॒न्त्राय॑ ध॒र्त्राय॑ गृह्णामि
सु॒वीर्या॑य त्वा गृह्णामि सुप्रजा॒स्त्वाय॑ त्वा
गृह्णामि रा॒यस्पोषा॑य त्वा गृह्णामि ब्रह्मवर्च॒-

[[655]]

Page No. ६५५
प्रपा॰ ५ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(प्राधान्येनाऽऽज्यग्रहणानुमन्त्रणन्त्राः)
साय॑ त्वा गृह्णामि॒ भूर॒स्माकꣳ॑ ह॒विर्दे॒वाना॑-
मा॒शिषो॒ यजमानस्य दे॒वानां॑ त्वा दे॒वता॑भ्यो
गृह्णामि॒ कामा॑य त्वा गृह्णामि (३)॥
( स॒त्यायु॒रोज॑से य॒न्त्राय॒ त्रय॑स्रिꣳशच्च )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥
(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठः प्रपाठकः)।
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥१॥
षष्ठे प्रपाठक ऐष्टिकयाजमानमन्त्रास्तद्वद्ब्राह्मणानि चाऽऽम्नायन्ते। तद्विशेषस्तु विनियोगसंग्रहे दर्शितः -
“षष्ठे प्रश्ने याजमानकाण्डे द्वादश वर्णिताः।
अनुवाकाः षट्सु मन्त्रा ब्राह्मणं पञ्चसूदितम्॥
अन्ते याज्याः क्रमेणाऽऽज्यग्रहणाद्यनुमन्त्रणम्।
आज्यग्रहो मुख्याहोमो भक्ष्यः शेषाहुतिस्तथा॥
एतेऽनुमन्त्रणीयार्था मन्त्रा आप्ययनादिगाः।
सूर्योपस्थित्यादिमन्त्रा ब्राह्मणे तु विभज्यते॥
परिग्रहो देवतानामायुधानां च संभृतिः।
द्वादशद्वंद्वसंपत्तिर्हविषां सादने विधिः॥
विधिराश्रावणादीनां याज्या इत्यनुवाकगाः” इति॥
तत्र प्रथमानुवाक आज्यग्रहणानुमन्त्रणमन्त्राः प्राधान्येनाभिधीयन्ते।
कल्पः — “सं त्वा सिञ्चामीति तत्सꣳ सिञ्चेदभि वा मन्त्रयेत” इति। तदिति स्कन्नमाज्यमुच्यते। यस्याऽऽज्यमनुत्पूतꣳ स्कन्देदित्यादिना स्कन्दनस्य प्रकृतत्वात्। यदि शुद्धप्रदेशे स्कन्देत्तदानीमनेन मन्त्रेण पुनः पात्रे प्रक्षिपेत्। अशुचिप्रदेशे स्कन्दने त्वभिमन्त्रणम्।

[[656]]

Page No. ६५६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे-
(प्राधोन्यनाऽऽज्यग्रहणानुमन्त्रणन्त्राः)
पाठस्तु -
सं त्वा सिञ्चामीति। हे स्कन्नाज्य बृहस्पतिप्रेरितोऽहं प्रजादीन्संपादयेयम। त्वामनेन यजुषा मन्त्रेण पात्रे सम्यक्सिञ्चामि। इह कर्मणि यजमानः स्क-न्दनापराधेन मा रिषन्मा हिंस्यताम्। अयं मन्त्र आध्वर्यवः। अतो यजमानस्या न्यत्वेनोक्तिरविरुद्धा।
कल्पः — “आज्यमसि सत्यमसीत्यध्वर्युर्यजमानश्चाऽऽनिमील्यावेक्ष्यानुच्छ्वस न्तावाज्यमवेक्षेते” इति।
पाठस्तु-
आज्यमसीति। अत्र वैश्वानरमित्यादिभिश्चतुर्भिः पदैः प्रत्येकमन्वेतुमसीति पदमनुवर्तनीयम्। तथा सति तान्येतानि द्वाविंशतिवाक्यानि संपद्यन्ते। तैरेतैर्वाक्यैराज्यं प्रशस्यते। अजिधातोर्गत्यर्थादुत्पन्न आज्यशब्दः। आज्यमसि प्रापकमसि। घृतेन हि होमाधारो ज्वालन्नग्निः प्राप्यते। सद्विद्यमानं कर्मफलं तदर्हतीति सत्यम्। प्रसिद्धं ह्याज्यस्य कर्मफलसाधनत्वम्। सत्यस्याध्यक्षमसि सतां कर्म सत्यम्। ज्योतिष्टोमे प्रवर्तमाना यजमानसप्तदशा ऋत्विजः सन्तः। ते हि परस्परं द्रोहशङ्कामपनेतुं तानूनप्त्रसंज्ञकमाज्यं स्पृशन्ति। सोऽयं स्पर्शः सतां कर्म, तस्य कर्मणोऽध्यक्षं स्वामि। हविरसि प्राधान्येन हूयमानमसि। पुरोडाशादीनां हविषां नाशेऽप्याज्येनैव तत्कर्मशेषसमापनात्प्राधान्यं द्रष्टव्यम्। विश्वेषां नराणां संबन्धि वैश्वानरम्। विश्वेषां देवानां संबन्धि विश्वदेवम्। प्रसिद्धो भोज्यत्वेन हविष्ट्वेन चोभयसंबन्ध। उत्पूतशुष्ममुत्पवनेनोद्दीपितबलम्। सत्यौजाः सत्यबलम्। आज्यस्य हि बलमवितथम्। अग्न्युद्दीपनस्य प्रत्यक्षत एव दृश्यमानत्वात्। सहः शत्रूणामभिभवनसमर्थम्। सहमानं निरन्तरं तदभिभवेनैव वर्तमानम्। तादृक्त्वं सहस्वारातीरस्मदमित्रानभिभव। सहस्वारातीयतः, ये तु प्रत्यक्षं शात्रवं कर्तुमशक्ता मनसा शात्रवं कर्तुमिच्छन्ति तानप्यभिभव। सहस्व पृतनाः शत्रुसेना अभिभव। सहस्व पृतन्यतः सेनाः संपादयितुमिच्छतः शत्रूनप्यभिभव। सहस्रवीर्यमसि यथोक्ताभिभवविशेषान्कर्तुं बहुप्रकारसामर्थ्योपेतं त्वमसि। तन्मा जिन्व तत्तादृक्स्वभाव त्वं मां यागद्वारेण प्रीणय। आज्यस्याऽऽज्यमसि लौकिकं यदाज्यं तदुत्पूतशुष्मं न भवति त्वं तत्पूतशुष्मत्वान्मुख्यमाज्यमसि। सत्यस्य सत्यमसि लौकिकफलसाधनं

[[657]]

Page No. ६५७
प्रपा॰ ६ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(प्राधोन्यनाऽऽज्यग्रहणानुमन्त्रणन्त्राः)
कृष्यादिकं सत्यं तत्कदाचिद्वृष्ट्याद्यभावेन व्यभिचारान्न मुख्यं सत्यं त्वं तु कदाचिदप्यव्यभिचारान्मुख्यं सत्यमसि। सत्यायुरसि सत्यभूतमायुरस्मिन्निति सत्यायुः। आज्यनिष्पन्नेन कर्मणा भाविदेहे यदायुः प्राप्यते तन्‍न व्यभिचरतीत्यायुषः सत्यत्वम्। सत्यशुष्ममसि सत्यबलमसि। अग्न्युद्दीपनबलं सत्यौजःशब्देन पूर्वमुक्तम्। इह तु फलप्रदानबलमुच्‍यते। सत्येन त्वाऽभिघारयामि तादृशं त्वां चक्षुषा पश्यामीत्यर्थः। तथा च पौरोडाशिककाण्डे समाम्नायते - “ब्रह्मवादिनो वदन्ति। यदाज्येनान्यानि हवीꣳष्यभिघारयति। अथ केनाऽऽज्यमिति। सत्येनेति ब्रूयात्। सत्येनैवैनदभिघारयति” इति। चक्षुषः सत्यत्वमाधानब्राह्मणे प्रतिपादितम्। “अनृतं वै वाचा वदति। अनृतं मनसा ध्यायति। चक्षुर्वै सत्यम्। अद्रा३गित्याह। अदर्शमिति। तत्सत्यम्” इति। तस्य ते भक्षीय तादृशं त्वां भजानि।
पञ्चानां त्वेति। कल्पः — ‘आज्यग्रहणं गृहीतं गृहीतमनुमन्त्रयते पञ्चानां त्वा वातानां यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामि पञ्चानां त्वर्तूनां यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामि पञ्चानां त्वा दिशां यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामि पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामिति चतुर्भिर्जुह्वामष्टभिरुपभृति चरोस्त्वा पञ्चबिलस्य यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामि ब्रह्मणस्त्वा तेजसे यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामि सुवीर्याय त्वा गृह्णामि सुप्रजास्त्वाय त्वा गृह्णामि रायस्पोषाय त्वा गृह्णामि ब्रह्मवर्चसाय त्वा गृह्णामीति चतुर्भिर्ध्रुवायां भूरस्माकꣳ हविर्देवानामाशिषो यजमानस्य देवानां त्वा देवताभ्यो गृह्णामीत्यभिपूर्यमाणामनुमन्त्रयते कामाय त्वा गृह्णामीति’ इति।
प्राच्‍यादिषूर्ध्वान्तासु पञ्चसु दिक्षु वर्तमाना वायवः पञ्चसंख्याकाः। ते चाग्निचयनाङ्गेषु मन्त्रेष्वेवमाम्नायन्ते - “यत्ते रुद्र पुरो धनुस्तद्वातो अनु वातु ते यत्ते रुद्र दक्षिणा धनुस्तद्वातो अनु वातु ते यत्ते रुद्र पश्चाद्धनुस्तद्वातो अनु वातु ते यत्ते रुद्रोत्तराद्धनुस्ताद्वातो अनु वातु ते यत्ते रुद्रोपरि धनुस्तद्वातो अनु वातु ते” इति। यद्वा शरीरमध्ये वर्तमानाः प्राणापानव्यानोदानसमानरूपाः पञ्च वातास्तेषां वातानां यन्त्राय स्वस्वव्यापारेषु नियमनाय धर्त्राय जगद्विधारणकुशलाय हे आज्य त्वां गृह्णामि। ऋतूनां पञ्चत्वमैतरेयब्राह्मणे प्रतिपादितम् - “द्वादशमासाः पञ्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन” इति। प्राच्यादीनामूर्ध्वान्तानां दिशां पञ्चत्वं प्रसिद्धम्। पञ्चजनशब्दः
समस्तो देवमनुष्यासुररक्षोगन्धर्वेषु रूढः।

[[658]]

Page No. ६५८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
ते च देवादयः पञ्चसंख्याकाः। चरुशब्दः पाकाधारभूतां स्थालीमाचष्टे। सा च क्वचित्पञ्चबिलैर्युज्यते। तच्च पुरुषमेधावसाने कल्पसूत्रकार उदाजहार- “पञ्च-बिलस्य चरोर्विज्ञायत आज्य आग्नेयः पूर्वस्मिन्बिले, दधन्यैन्द्रो दक्षिणे, शृते प्रतिदुहि नीतमिश्रे वा वैश्वदेवः पश्चिमे, अप्सु मैत्रावरुण उत्तरे, पयसि बार्हस्पत्यो मध्यमे” इति। तस्य पञ्चबिलस्य चरोर्नियमनायेति योज्यम्। ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेः। तेजो ब्रह्मवर्चसं तस्य यन्त्राय। क्षत्त्रियजातेरोजो युद्धसामार्थ्यम्। वैश्‍यजातेः कृषिवाणिज्यादिषु नियमनम्। सुवीर्यं सर्वेषां स्वस्वव्यापारेषु सामर्थ्यातिशयः। सुप्रजास्त्वं शोभनापत्यत्वम्। रायस्पोषो धनस्पोषो धनपुष्टिः। ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्तिः। ब्रह्मणस्त्वा तेजस इत्यत्र शिष्टाङ्गीकृतसाधुवेषरूपं (तेजो) द्रष्टव्यम्। भूरस्माकमित्याद्यो मन्त्रः। हविर्देवानामिति द्वितीयः। आशिषो यजमानस्येति तृतीयः। अवशिष्टश्चतुर्थः। हे आज्य त्वमस्माकं श्रेयसे भव। देवानां हविर्भव। यजमानस्य या आशिषस्तद्रूपं भव। देवानां तर्पकं त्वां देवार्थं गृह्णामि। आपस्तम्बस्य तु भूरस्माकमित्यादिरेक एव मन्त्रः। हे आज्य हविर्भागिन्यो देवतास्त्वां यथा यथा कामयन्ते तथाविधकामाय त्वां गृह्णामि।
अत्र विनियोगसंग्रहः -
“स्याद्दर्शपूर्णमासस्थं काण्डं तु यजमानगम्।
षष्ठः प्रश्नस्तत्र सं त्वा स्कन्नाज्यं प्रक्षिपेत्स्रुचि॥१॥
आज्यमाज्यमवेक्षेत पञ्चानां त्वा चतुर्दश।
स्रुक्ष्वाज्यमन्त्रणे मन्त्रा इति मन्त्रास्तु षोडश॥२॥ “ (इति)।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

०२

(अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः) ।
ध्रु॒वो॑ऽसि ध्रु॒वो॑ऽहꣳ स॑जा॒तेषु॑ भूयासं॒ धीर॒श्चेत्ता॑
व॒सुविदु॒ग्रो॑ऽस्यु॒ग्रो॑ऽहꣳ स॑जा॒तेषु॑ भूयास-

[[659]]

Page No. ६५९
प्रपा॰ ६ अनु॰ २ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
मु॒ग्रश्चेत्ता॑ वसु॒विद॑भि॒भूर॑स्यभि॒भूरह॒ꣳ स॑जा॒तेषु॑
भूयासमभि॒भूश्चेत्ता॑ वसु॒विद्यु॒नज्मि॑ त्वा॒ ब्रह्म॑णा॒
दैव्ये॑न ह॒व्याया॒स्मै वोढ॒वे जा॑तवेदः। इन्धा॑ना-
स्त्वा सुप्र॒जसः॑ सु॒वीरा॒ जोग्जी॑वेम बलि॒-
हृतो॑ व॒यं ते॑। यन्मे॑ अग्ने अ॒स्य य॒ज्ञस्य॒
रिष्या॑त् (१) यद्वा॒ स्कदा॒दाज्य॑स्यो॒त
वि॑ष्णो। तेन॑ हन्मि स॒पत्नं॑ दुर्भरा॒युमैनं॑ दधामि॒
निर्ऋ॑त्या उ॒पस्थे॑। भूर्भूवः॒ सुव॒रुच्छु॑ष्मो अग्ने॒
यज॑मानायैधि॒ निशु॑ष्मो अभि॒दास॑ते। अग्ने॒
देवे॑द्ध॒ मन्वि॑द्ध॒ मन्द्र॑जि॒ह्वाम॑र्त्य॑स्य ते होतमू॒र्धन्ना
जि॑घर्मि रा॒यस्पोषा॑य सुप्रजा॒स्त्वाय॑ सु॒वीर्या॑य॒
मनो॑ऽसि प्राजाप॒त्यं मन॑सा मा भू॒तेनाऽऽ वि॑श॒
वाग॑स्यै॒न्द्री स॑पत्न॒क्षय॑णी (२) वा॒चा मे॑न्द्रि॒-
येणाऽऽ वि॑श वस॒न्तमृ॑तू॒नां प्री॑णामि॒ स मा॑
प्री॒तः प्री॑णातु ग्री॒ष्ममृ॑तू॒नां प्री॑णामि॒ स मा॑
प्री॒तः प्री॑णातु व॒र्षा ऋ॑तू॒नां प्री॑णामि॒ ता मा॑
प्री॒ताः प्री॑णन्तु श॒रद॑मृतू॒नां प्री॑णामि॒ सा मा॑
प्री॒ताः प्री॑णातु हेमन्तशिशि॒रावृ॑तू॒नां प्री॑णामि॒
तौ मा॑ प्री॒तौ प्री॑णीताम॒ग्नीषोम॑योर॒हं दे॑वय॒ज्यया॒
चक्षु॑ष्मान्भूयासम॒ग्नेरहं दे॑वय॒ज्ययाऽन्ना॒दो भू॑या-
सम् (३) दब्धि॑र॒स्यद॑ब्धौ भूयासम॒मुं द॑भेय-
म॒ग्नीषोम॑योर॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ वृत्र॒हा भू॑यासमि-
न्द्राग्नि॒योर॒हं दे॑वय॒ज्यये॑न्द्रिया॒व्य॑न्ना॒दो भू॑यास॒-

[[660]]

Page No. ६६०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
मिन्द्र॑स्या॒हं दे॑वय॒ज्यये॑न्द्रिया॒वी भू॑यासं महे॒-
न्द्रस्या॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ जे॒मानं॑ महि॒मानं॑ गमेय-
म॒ग्नेः स्वि॑ष्ट॒कृतो॒ऽहं दे॑वय॒ज्ययाऽऽयु॑ष्मान्य॒ज्ञेन॑
प्रति॒ष्ठां ग॑मेयम्॥ (४)
( रिष्या॑त्सपत्न॒क्षय॑ण्यन्ना॒दो भू॑यास॒ꣳ षट्त्रिꣳ॑शच्च )।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
प्रथमानुवाके हविर्ग्रहणानुमन्त्रणमुक्तं, द्वितीयानुवाके हविर्होमानुमन्त्रणं वक्तव्यम्। तत्र हूयमानस्य हविषो बहिःस्कन्दननिवारणाय परिधीयमानानां परिधीनामनुमन्त्रणमनुवाकादावुपवर्ण्यते।
ध्रुवोऽसीति। कल्पः - “परिधीन्परिधीयमानाननुमन्त्रयते ध्रुवोऽसि ध्रु-वोऽहꣳ सजातेषु भूवासं धीरश्चेत्ता वसुविदिति मध्यममुग्रोऽस्युग्रोऽहꣳ सजातेषु भूयासमुग्रश्चेत्ता वसुविदिति दक्षिणमभिभूरस्यभिभूरहꣳ सजातेषु भूयासमभिभूश्चेत्ता वसुविदित्युत्तरम्” इति।
हे मध्यपरिधे त्वं ध्रुवः स्थिरोऽसि। रक्षोभिरविचाल्यमानत्वात्। अत एवाऽऽम्नायते - “परिधीन्परिदधाति रक्षसामपहत्यै” इति। तस्य ध्रुवस्य तवानुमन्त्रणेनाहमपि सजातेषु ज्ञातिषु ध्रुवः स्थिरो भूयासम्। किंच धीरो धैर्यवान्, चेत्ता रक्षोपहननस्य ज्ञाता, वसुविद्वसुनो लब्धा भूयासम्। हे दक्षिणपरिधे त्वं रक्षांस्यपहन्तुमुग्रोऽसि। तवानुमन्त्रणेनाहमप्युग्रो भूयासम्। ज्ञातयो यथा मह्यमप्रतिवादिनो भवन्ति तथा संपादनमुग्रत्वम्। किंच वैरि-णोऽपहन्तुमप्युग्रो भूयासम्। हे उत्तरपरिधे त्वं रक्षसामभिभविताऽसि। तवानुमन्त्रणेनाहमपि ज्ञातीनां वैरिणां चाभिभविता भूयासम्। एतदीयस्य ब्राह्मणस्य समीपवर्तित्वेनात्यन्तबुद्धिविच्छेदाभावान्नात्र ब्राह्मणमुदाहृत्य व्याकरिष्यते।

[[661]]

Page No. ६६१
प्रपा॰ ६ अनु॰ २ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
युनज्मीति। कल्पः - “अथाग्निं योगेन युनक्ति युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येन हव्यायास्मै वोढवे जातवेद इति” इति।
हे जातवेदो दैव्येन देवयोग्येन ब्रह्मणा मन्त्रेण त्वां युनज्मि अस्मिन्कर्मणि युक्तं करोमि। किमर्थम्। इदं हविर्वोढुम्।
इन्धाना इति। कल्पः - “समिधोरभ्याधीयमानयोर्जपति - “इन्धानास्त्वा सुप्रजसः सुवीरा ज्योग्जीवेम बलिहृतो वयं त इति” इति।
हे जातवेदस्त्वामिन्धाना ज्वलयन्तो वयं सुप्रजसः शोभनापत्योपेताः सुवीराः शोभनभृत्योपेता ज्योक्चिरं जीवेम। किं कर्वन्तः। तव बलिं पूजामुपहरन्तः।
यन्मे अग्न इति। कल्पः - “अथान्तर्वेदि हवींष्यासन्नान्यभिमन्त्रयते यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य रिष्याद्यद्वा स्कन्दादाज्यस्योत विष्णो। तेन हन्मि सपत्नं दुर्भरायुमैनं दधामि नित्या उपस्थ इति” इति।
हेऽग्नेऽस्य मम यज्ञस्य संबन्धि यद्बर्हिरादिकं रिष्यान्नश्येद्रक्षःप्रभृतिभिर्वि-नाशितं, आज्यस्योताऽऽज्यस्यापि संबन्धि यद्वा यदल्पं बिन्दुजातं जौहवादिकं स्कन्दादधः पतेत्, हे विष्णो व्यापक तेन नष्टेन स्कन्नेन च वैरिणं हन्मि। यः सपत्नो मारयितुमशक्य एनं दुर्भरायुं सपत्नं नित्याः पापदेवताया उपस्थ उत्सङ्ग आदधामि स्थापयामि।
भूर्भुव इति। कल्पः - “अथ भूर्भुवः सुवरित्यग्निहोत्रमेताभिर्व्याहृती(ति)भि-रुपसादयेत्। अथ वै भवति दर्शपूर्णमासावालभमान एताभिर्व्याहृतीभिर्हवीꣳ ष्यासादयेत्। अथ वै भवति चातुर्मास्यान्यालभामन एताभिर्व्याहृतीभिर्हवीꣳ ष्यासादयेत्” इति।
भूरादयस्त्रयः शब्दा लोकत्रयवाचिनः। एतानि हवींषि लोकत्रयरूपाणीति स्तूयन्ते। इदं व्याहृतित्रयं यद्यपि याजमानकाण्डे पठितं तथाऽपि प्रत्यक्षेण ब्राह्मणवाक्येनाऽऽध्वर्यवक्रियायां विनियुक्तत्वादुत्क्रष्टव्यम्।
उच्छुष्म इति। कल्पः - “इध्ममभ्याधीयमानमनुमन्त्रयत उच्छुष्मो अग्ने यजमानायैधि निशुष्मो अभिदासते। अग्ने देवेद्ध मन्विद्ध मन्द्रजिह्वेति” इति।
हेऽग्ने यजमानायोच्छुष्म एधि उद्भूतबलो भव, यजमानकार्येष्वाविष्कृतबलो भव। अभिदासत उपक्षयते शत्रवे निशुष्म एधि न्यग्भूतबलो भव। उक्तक्रमेण यजमानमनुग्रहीतुं शत्रुं च विग्रहीतुं चतुर्भिः संबोधनैरग्निं प्रोत्साहयति। हेऽग्नेऽ-

[[662]]

Page No. ६६२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
ङ्गनादिगुणयुक्त देवेद्ध देवैर्दीप्त मन्विद्ध मनुना दीप्त। एतच्च पदद्वयं निविद्ब्रा-ह्मणेन व्याख्यातम् - “देवेद्ध इत्याह देवा ह्येतमैन्धत मन्विद्ध इत्याह मनुर्ह्ये-तमुत्तरो देवेभ्य ऐन्ध” इति। मन्द्रजिह्व मन्द्रा हर्षहेतुर्जिह्वा यस्येति विग्रहः।
अमर्त्यस्येति। कल्पः - “प्रवरं प्रव्रियमाणमनुमन्त्रयते – अमर्त्यस्य ते होतर्मूर्धन्ना जिघर्मि रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्यायेति” इति।
हे होतर्देवानामाह्वातर्मरणरहितस्य तव मूर्धनि घृतादिकं क्षारयामि। किमर्थम्। यजमानस्य धनपुष्टिशोभनापत्यशोभनवीर्यार्थम्।
मनोऽसीति। कल्पः - “स्रौवमाघारमाघार्यमाणमनुमन्त्रयते मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा मा भूतेनाऽऽविशेति” इति।
हे स्रौवाघार त्वं मनोऽसि प्रजापतिसंबन्धि चासि। मनसा प्रजापतिं ध्यायताऽध्वर्युणा निष्पाद्यमानत्वात्। अत्र भूतशब्दः प्रजापतिसृष्टं यज्ञमाचष्टे। प्राजापत्यो यज्ञ इति ब्राह्मणेन व्याख्यास्यमानत्वात्। तेन भूतेन प्रजापतिसृष्टेन यज्ञेन तत्साधनेन मनसा च सह हे स्रौवाघार मामाविश।
वागस्येति। कल्पः - “स्रुच्यमाघारमाघार्यमाणमनुन्त्रयते वागस्यैन्द्री सपत्नक्षयणी वाचा मेन्द्रियेणाऽऽविशेति” इति।
हे स्रुच्याघार त्वं वागसि। वाचा मन्त्रमुच्चारयताऽध्वर्युणा निष्पाद्यमान-त्वात्। कीदृशी वाक्। ऐन्द्रीन्द्रेण व्याकृतत्वात्। तच्चेन्द्रवायवग्रहब्राह्मणे समाम्नातम् - “तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत्” इति। सा च वाक्सपत्नक्षयणी वैरिघातिनी। स्रुच्‍याघारमन्त्ररूपाया वाचः सपत्नघातित्वं तद्ब्राह्मणेन सूचितम् - “अहुतो यज्ञो यज्ञपतेरित्याहानार्त्यै” इति। तादृश्‍या वाचेन्द्रसृष्टेन चक्षुरादीन्द्रियेण च सह हे स्रुच्‍याघार मामाविश।
वसन्तमिति। कल्पः - “प्रयाजानामिष्टमनुमन्त्रयते वसन्तमृतूनां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु ग्रीष्ममृतूनां प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु वर्षा ऋतूनां प्रीणामि ता मा प्रीताः प्रीणन्तु शरदमृतूनां प्रीणामि सा मा प्रीता प्रीणातु हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रीणामि तौ मा प्रीतौ प्रीणीतामिति” इति।
ऋतुवाचकैर्वसन्तादिशब्दैः समिद्यागादिपञ्चप्रयाजाभिमानिदेवता विवक्ष्यन्ते। तांश्च वसन्तादीनहं तोषयामि। ते च तुष्टा मां तोषयन्तु।

[[663]]

Page No. ६६३
प्रपा॰ ६ अनु॰ २ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
अग्नीषोमयोरिति। कल्पः - “आज्यभागाविष्टावनुमन्त्रयते - अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासमिति” इति।
उत्तरार्धेऽग्नये जुहोति दक्षिणार्धे सोमायेति श्रवणादग्नीषोमावाज्यभागयोर्देवौ तयोः संबन्धिनी देवयज्या समन्त्रकाज्यभागाहुतिस्तयाऽध्वर्युनिष्पादितया यजमानोऽहं चक्षुष्मांश्चक्षुर्युक्तो भूयासम्। युक्तं चैतत्। “चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यभागौ” इति ब्राह्मणे चक्षुष्ट्वेन निरूपितत्वात्।
अग्नेरहमिति। कल्पः - “अग्निमिष्टमनुमन्त्रयते - अग्नेरहं देवयज्यायाऽन्नादो भूयासमिति” इति।
दर्शपूर्णमासयोराद्यस्य प्रधानयागस्याग्निदर्वेता। स चान्नभक्षकः। “अग्निर्वै-देवानामन्नादः” इति श्रुतेः। अतस्तद्यागेन यजमानस्यान्नादत्वमुचितम्।
दब्धिरसीति। कल्पः - “उपांशुयाजमिष्टमनुमन्त्रयते दब्धिरस्यदब्धो भूयासममुं दभेयमिति” इति।
अमुमित्यत्र यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्‍यायतीति। उपांशुयाजस्य प्रजाप-तिर्विष्णुरग्नीषोमौ वा विकल्पेन देवताः। हे उपांशुयाजदेव त्वं दब्धिरसि अस्माभिर्द्वेष्यस्य त्वं हिंसकोऽसि। त्वत्प्रसादादहं वैरिभिरहिंसितो भूयासम्। अमुं वैरिणं दभेयं मारयेयम्।
अग्नीषोमयोरिति। कल्पः - “अग्नीषोमाविष्टावनुमन्त्रयते - अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासमिति” इति।
पौर्णमास्यां तृतीययागस्याग्नीषोमौ देवता(ते)। तयोश्च वृत्रहत्यानिमित्तं त्वष्टा हतपुत्र इत्यनुवाके प्रपञ्चितम्। अतस्तद्यागेन यजमानस्य वैरिहन्तृत्वं युक्तम्।
इन्द्राग्नियोरिति। कल्पः - “इन्द्राग्नी इष्टावनुमन्त्रयते - इन्द्राग्नियोरहं देव-यज्ययेन्द्रियाव्यन्नादो भूयासमिति” इति।
अमावास्यायामसोमयाजिनः सांनाय्याभावे द्वितीयपुरोडाशस्येन्द्राग्नी देवता(ते)। तत्रेन्द्रानुग्रहाद्यजमानस्येन्द्रियोपेतत्वमग्न्यनुग्रहाच्चान्नादत्वम्।
इन्द्रस्याहमिति। कल्पः - “इन्द्रमिष्टमनुमन्त्रयते - इन्द्रस्याहं देवयज्ययेन्द्रि-यावी भूयासमिति” इति।
सांनाय्यस्येन्द्रो देवता तत्प्रसादादिन्द्रियावित्वम्।
महेन्द्रस्येति। कल्पः - “महेन्द्रमिष्टमनुमन्त्रयते महेन्द्रस्याहं देवयज्यया जेमानं महिमानं गमेयमिति” इति।

[[664]]

Page No. ६६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
केषांचित्सांनाय्यस्य महेन्द्रो देवता। तथा चाऽऽम्नायते - “त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवान्ग्रामणी राजन्यस्तेषां महेन्द्रो देवता” इति। तत्रेन्द्रशब्दार्थप्रयुक्त्या यजमानस्य जेतृत्वप्राप्तिः। महच्छब्दार्थप्रयुक्त्या यजमानस्य विद्यैश्वर्यादिगु-णैर्महत्त्वप्राप्तिः।
अग्नेः स्विष्टकृतं इति। कल्पः - “स्विष्टकृतमिष्टमनुमन्त्रयते - अग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान्यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति” इति।
कश्चिदग्निः केनचिन्निमित्तेन रुद्रनामधेयमलभन। स च कदाचिद्देवैराहुत्या तोषितः पूर्वमिष्टानां यागानां वैगुण्यं परिहृत्य स्विष्टत्वं कृतवान्। तथा च ब्राह्मणमाम्नायते - “देवा वै यज्ञाद्रुद्रमन्तरायन्स यज्ञमविध्यत्तं देवा अभि समगच्छन्त कल्पतां न इदमिति तेऽब्रुवन्स्विष्टं वै न इदं भविष्यति यदिमꣳ राधयिष्याम इति तत्स्विष्टकृत्त्वम्” इति। “यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यति भागघेयेनैव तद्रुद्रꣳ समर्धयति” इति च। स्विष्टकृच्छब्दस्य निर्वचनं सौत्रामण्यां मैत्रावरुणप्रैषमन्त्रे विस्पष्टमाम्नायते “देवो अग्निः स्विष्टकृद्देवमिन्द्रमवर्धयत्। स्विष्टं कुर्वन्स्विष्टकृत्। स्विष्टमद्य करोतु नः” इति। तत्राग्निशब्दार्थप्रयुक्तं यजमानस्यऽऽयुष्मत्त्वम्। अत एव मन्त्रान्तरमेवमाम्नायते - “अग्निरायुष्मान्स वनस्पतिभिरायुष्मान्तेन त्वाऽऽयुषाऽऽयुष्मन्तं करोमि” इति। स्विष्टकृच्छब्दार्थप्रयुक्त्या यज्ञप्रतिष्ठाप्राप्तिः। यदाऽयमग्निः स्विष्टं करोति तदा यजमानः सगुणेन संपूर्णेन यज्ञेन प्रतिष्ठां फलप्राप्तिलक्षणां लभते।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“ध्रुवोऽसीति त्रिभिर्मन्त्रैः परिधित्रयमन्त्रणम्।
युनाग्नियोग इन्धानाः समिधोरनुमन्त्रणम्॥१॥
यन्मे हविर्मन्त्रयेत भूस्त्रिभिः सादयेद्धविः।
उच्छुष्मो मन्त्रयेतोध्मममर्त्य प्रवृतिं तथा॥२॥
स्रौवाघारं मनोऽसीति स्रुच्‍याघारं तु वागिति।
वसन्तपञ्चभिर्मन्त्रैः प्रयाजान्पञ्च मन्त्रयेत्॥३॥
अग्नीषोमेत्याज्यभागावग्नेरित्यग्नियागकम्।
दब्धिरुपांशुयाजस्य स्पष्टमग्नीति पञ्चकम्।
अनुवाके द्वितीयेऽस्मिन्मन्त्राः षड्विंशतिर्गताः॥४॥” इति

[[665]]

Page No. ६६५
प्रपा॰ ६ अनु॰ २ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
अथ मीमांसा।
पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-
“स्याद्वासन्तादिमन्त्राणां क्रमो नो वाऽन्यवद्भवेत्।
शाखान्तरे व्यत्ययेन न क्रमो नियतोऽत्र हि” इति।
दर्शपूर्णमासयोर्याजमानकाण्डे प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्रा आम्नाताः - “वसन्तमृतूनां प्रीणामि ग्रीष्ममृतूनां प्रीणामि” इत्यादयः। तेषां नियतः क्रमोऽभ्युपगन्तव्यः। कुतः। अन्येष्वाग्नेयोपांशुयाजाद्यनुमन्त्रणमन्त्रेषु निय-तक्रमदर्शनेनात्रापि क्रमनियमस्य बुद्धिस्थत्वादिति चेन्मैवम्। अत्र नियामकाभावात्। न तादवत्र पाठो नियामकः। वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेम-न्तमन्त्राणामनेन क्रमेण तैत्तिरीयशाखापठितानां व्यत्ययेन पाठदर्शनात्। नात्र यवागूपाकवदर्थो नियामकः। वसन्तमन्त्रेण यस्य कस्यचित्प्रयाजस्यानु-न्त्रणेऽप्यनुपपत्त्यभावात्। नाप्यात्र लिङ्गं नियामकम्। वसन्तमन्त्रे समिद्यागैकविषयस्य विशेषसामर्थ्यस्यादर्शनात्। तस्मादत्र नास्ति नियतः क्रमः।
तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-
“उपांशुयजतेर्नाङ्गं दब्धिमन्त्रोऽङ्गताऽथवा।
साधारणत्वाल्लिङ्गादेर्मानाभावादनङ्गता॥
मन्त्राणां कर्मणां चात्र क्रमेणाऽऽम्नानमीक्ष्यते।
प्रक्रियावत्क्रमो मानं यथासंख्यं ततोऽङ्गता॥
क्रमः समानदेशत्वं पाठादर्थाच्च पाठतः।
यथासंख्यं संनिधिश्च यथासंख्यामुदाहृतम्।
शृन्धध्वमिति सांनाय्यपात्राङ्गं संनिधेर्मतम्।
पशुधर्मोऽर्थसादेश्‍यादग्नीषोमीयगो भवेत्” इति॥
दर्शपूर्णमासयोर्याजमाने मन्त्रकाण्डे कश्चिन्मन्त्र आम्नायते - दब्धिरस्यदब्धो भूयासममुं दभेयम्” इति। अस्य मन्त्रस्योपांशुयाजाङ्गतायां श्रुति-

[[666]]

Page No. ६६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(हविर्होमानुमन्त्रणम्)
वाक्ये न विद्येते। ब्राह्मणे विनियोग आम्नायार्थविवरणस्यैवाऽऽम्नातत्वात्। “एतया वै दब्ध्या देवा असुरानदभ्नुवन्तयैव भ्रातृव्यं दभ्नोति” इति ब्राह्मणम्। दब्धिर्घातुकमायुधम्। आग्नेयाग्नीषोमीययोरप्यनिष्टनिवारकत्वाल्लिङ्गं साधारणम्। प्रकरणं च त्रयाणामेव। ततो मानाभावादयं मन्त्रो नोपांशुया-जाङ्गमिति प्राप्ते ब्रूमः — आध्वर्यवकाण्ड आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयकर्माणि क्रमेणाऽऽम्नातानि। याजमाने च काण्डे तद्विषया मन्त्राः क्रमेणाऽऽम्नाताः — “अग्नेरहं देवयज्ययाऽन्नादो भूयासं दब्धिरस्यदब्धो भूयासममुं दभेयमग्नीषोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम्” इति। तत्र यथा वाक्याद्वयानुसंधानसंपन्नं प्रकरणं पृथक्प्रमाणं तथा प्रकरणद्वयानुसंधानसंपन्नः क्रमः कुतो न मानं स्यात्। न चास्य प्रकरणेऽन्तर्भावः। द्वयोर्वाक्ययोरिव प्रकरणयोरेकवाक्यत्वाभावात्। तस्मात्क्रमप्रमाणेन मध्यवर्तिन उपांशुयाज्यस्य मध्यवर्ती मन्त्रोऽङ्गम्। समानदेशत्वं क्रम इति क्रमस्य स्वरूपम्। तच्च द्विविधं पाठकृतमर्थकृत च। पाठकृतमपि द्विविधं यथासंख्यं संनिधिश्चेति। तयोराद्यस्य दब्धिमन्त्र उदाहरणम्। शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इत्ययं मन्त्रः शोधनीयेषु वस्तुषु साधारणो भासते। तत्र सांनाय्यपात्राणि कुम्भीशाखापवित्रादीन्यनन्तरेषु मातरिश्वन इत्यादिमन्त्रेष्ववभासन्त इति संनिधिना तत्पात्रप्रोक्षणे शुन्धध्वमिति मन्त्रो विनियुज्यते। अनुष्ठानसादेश्यात्पशुधर्माणामग्नीषोमीयाङ्गत्वम्। तदेवं क्रमस्य त्रैविध्यं द्रष्टव्यम्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

०३

(अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
अ॒ग्निर्मा॒ दुरि॑ष्टात्पातु सविता॒ऽघशꣳ॑सा॒द्यो
मेऽन्ति॑ दू॒रे॑ऽरायती॒यति॒ तमे॒तेन॑ जेष॒ꣳ सुरू॑पव-

[[667]]

Page No. ६६७
प्रपा॰ ६ अनु॰ ३ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(भक्ष्यस्येडादिभागस्यानुमन्त्रणम्)
र्षवर्ण॒ एही॒मान्भ॒द्रान्दुर्याꣳ॑ अ॒भ्येहि॒ माम॑नुव्रता॒
न्यु॑ शी॒र्षाणि॑ मृड्ढ्व॒मिड॒ एह्यदि॑त॒ एहि॒ सर॑स्व॒-
त्येहि॒ रन्ति॑रसि॒ रम॑तिरसि सू॒नर्य॑सि जुष्टे॒ जुष्टिं॑
तेऽशी॒योप॑हूत उपह॒वम् (१) ते॒ऽशी॒य॒ सा
मे॑ स॒त्याऽऽशीर॒स्य य॒ज्ञस्य॑ भूया॒दरे॑डता॒ मन॑सा॒
तच्छ॑केयं य॒ज्ञो दिवꣳ॑ रोहतु य॒ज्ञो दिवं॑
गच्छतु॒ यो दे॑व॒यानः॒ पन्था॒स्तेन॑ य॒ज्ञो दे॒वाꣳ
अप्ये॑त्व॒स्मास्विन्द्र॑ इन्द्रि॒यं द॑धात्व॒स्मान्‍राय॑
उ॒त य॒ज्ञाः स॑चन्ताम॒स्मासु॑ सन्त्वा॒शिषः॒ सा
नः॑ प्रि॒या सु॒प्रतू॑र्तिर्म॒घोनी॒ जुष्टि॑रसि जु॒षस्व॑ नो॒
जुष्टा॑ नः (२) अ॒सि॒ जुष्टिं॑ ते गमे॑यं॒ मनो॒
ज्योति॑र्जुषता॒माज्यं॒ विच्छि॑न्नं य॒ज्ञंꣳ समि॒मं
द॑धातु। बृह॒स्पति॑स्तनुतामि॒मं नो॒ विश्वे॑ दे॒वा
इ॒ह मा॑दयन्ताम्। ब्रध्न॒ पिन्व॑स्व॒ दद॑तो मे॒ मा
क्षा॑यि कुर्व॒तो मे॒ मोप॑ दसत्प्र॒जाप॑तेर्भा॒गो॑ऽस्यू-
र्ज॑स्वा॒न्पय॑स्वान्प्राणापा॒नौ मे॑ पाहि समान-
व्या॒नौ मे॑ पाह्युदानव्या॒नौ मे॑ पा॒ह्यक्षि॑तो॒ऽ-
स्यक्षि॑त्यै त्वा॒ मा मे॑ क्षेष्ठा अ॒मुत्रा॒मुष्मि॑-
ल्लोँके (३)॥
( उ॒प॒ह॒वं जुष्टा॑ नस्त्वा॒ षट् च॑ )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

[[668]]

Page No. ६६८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(भक्ष्यस्येडादिभागस्यानुमन्त्रणम्)
(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
द्वितीयानुवाके हविरनुमन्त्रणमुक्तम्। तृतीयानुवाके भक्षस्येडादिभागस्या-नुमन्त्रणमुच्यते।
अग्निर्मेति। कल्पः - “प्राशित्रेऽवदीयमाने जपति अग्निर्मा दुरिष्टात्पातु सविताऽघशꣳ सादिति” इति।
मन्त्रवैकल्येन क्रियावैकल्येन वा यदिष्टं दुरिष्टं तत्तस्माद्दुरिष्टादग्निर्मां पातु। अघशंसात्पापरुचेरसुरादेः सविता मां पातु।
यो मेऽन्तीति। कल्पः - “यजमानभागे यो मेऽन्ति दूरेऽरातीयति तमेतेन जेषमिति” इति।
यजमानभाग इत्यस्यावदीयमाने जपतीति शेषोऽनुवर्तते। यो राक्षसादिर्म-मान्तिके दूरे वाऽरातीयति शत्रुत्वमिच्छति तं राक्षसादिकमेतेन यजमानभागेन जेषं जयेयम्।
कल्पः - “इडामाह्रियमाणामनुमन्त्रयते सुरूपवर्षवर्ण एहीति मघोनीत्यन्तः” इति।
सुरूपेति मन्त्रादिः। मघोनीति मन्त्रान्तः।
पाठस्तु-
सुरूपवर्षेति। गोशरीरं (रस्य) धारयित्र्या इडाख्याया देवतायाः संबोधनं सुरूपवर्षवर्ण इति। शृङ्गपुच्छादिकं रूपम्। वर्षं वृर्ष्टिः। वर्णः शुक्लकृष्णकपिलत्वादिः। शोभना रूपवर्षवर्णा यस्याः सा तथोक्ता। शृङ्गादीनामतिदीर्घत्ववक्रत्वादिपरिहारेण दर्शनीयत्वं रूपस्य शोभनत्वम्। वर्षं द्विविधमुदकरूपं च। तत्रेडा स्वकीयात्पदाद्घृतं वर्षति। तथा च मन्त्र आम्नायते - “इडायाः पदे घृतवति स्वाहा” इति। “मानवी घृतपदी मैत्रवरुणी” इति। “इडायाः पदं घृतवच्चराचरम्” इति च। तथा ब्राह्मणमप्याम्नायते – “सा यत्र यत्र न्यक्रामत्ततो घृतमपीड्यत तस्माद्घृतपद्युच्यते” इति। वृष्टिर्वा इडा वृष्ट्यै वै निक्रमणे घृतं प्रजाः संजीवन्तीः पिबन्ति” इति च। तदिदं घृतरूपत्वं वर्षस्य शोभनत्वम्। कर्बुरादिसंकीर्णत्वपरिहारेण विस्पष्टं शुक्लकृष्णकपिलत्वादिकं वर्णस्य शोभनत्वम्। तथाविधे हे इडे, इमानस्म-दीयान्भद्राञ्‍शास्त्रोक्तयज्ञसाधनसंपूर्णान्दुर्या-

[[669]]

Page No. ६६९
प्रपा॰ ६ अनु॰ ३ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(भक्ष्यस्येडादिभागस्यानुमन्त्रणम्)
न्यज्ञगृहान्प्रत्यागच्छ। ‘गृहा वै दुर्याः’ इति हि श्रूयते। किंच मामभिल-क्ष्यानुव्रताऽस्मिन्यज्ञव्रतेऽनुकूला सती, एहि आगच्छ। उशब्दः समुच्चये। अपि च हे इडाविशेषा यूयमस्मदीयानि शिरांसि निमृड्ढ्वं नितरां स्नेहपूर्वकाघ्राणा-दिना शोधयध्यम्। त एवेडाविशेषा इडादिभिः सूनर्यन्तैः षड्भिर्नामविशेषैः स्पष्टी क्रियन्ते। इडादीनां गोनामविशेषत्वं सप्तमकाण्डे समाम्नातम् – ‘इडे रन्तेऽदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अघ्‍निये नामानि’ (सं॰ का॰ ७ प्र॰ १ अ॰ ६) इति।
एतेषां प्रदर्शनार्थत्वाद्रमत्यादिकमपि द्रष्टव्यम्। हे जुष्टे प्रिये सेव्ये वा ते जुष्टिं त्वदीयां प्रीतिमशीय प्राप्नुयाम्। हे उपहूत इड एहीत्येवमागमनायास्माभिर-नुज्ञातेऽहमपि त उपहवं त्वदीयामनुज्ञामशीय प्राप्नुयाम्। अस्य यज्ञस्य येय-माशीः फलप्रार्थना सा मे सत्या भूयात्। अरेडताऽनादरमकुर्वता मनसा तत्फलं साधियतुं शकेयं त्वत्प्रसादाच्छक्तो भूयासम्। मयाऽनुष्ठितोऽयं यज्ञो निःश्रेणीमिव क्रमेण दिवमारोहतु। केनापि वैकल्यप्रतिबन्धेन भ्रंशो यज्ञस्यानारोहणं, भ्रंशाभावे तु यज्ञ आरोहत्येव। आरुह्य च यस्यां दिवि यज्ञहविर्भाजो निवसन्ति तां दिवं स्वर्गप्रदेशविशेषं गच्छतु। तस्मिन्प्रदेशे गत्वा सभायामुपविष्टा देवा येन मार्गेण हविर्भोजनशालां गच्छन्ति तेनैव मार्गेणायं यज्ञो यज्ञसंबद्धहविर्देवानप्येतु प्राप्नोतु। तेन यज्ञेन तुष्ट इन्द्रोऽस्मास्विन्द्रियं यज्ञान्तरानुष्ठानाय चक्षुरादिपाटवं दधातु स्थापयतु। तादृशानस्मान्‍रायो यज्ञसाधनानि धनानि यज्ञा उत करिष्यमाणा यज्ञा अपि सचन्तमाश्रयन्तम्। आशिषस्तद्यज्ञफलान्यस्मासु सन्तु। सा तादृशी त्वं नोऽस्मान्प्रति सुप्रतूर्तिः सुष्ठु प्रकर्षेण शत्रूणां हिंसिका मघोनी धनवती च भव।
जुष्टिरसीति। कल्पः - “अवान्तरेडा प्राश्यमानामनुमन्त्रयते जुष्टिरसि जुषस्व नो जुष्टा नोऽसि जुष्टिं ते गमेयमिति” इति।
हेऽवान्तरेडे त्वं जुष्टिरसि प्रीतिरूपाऽसि। नोऽस्माञ्‍जुषस्व प्रीणय। नोऽस्माभिर्जुष्टाऽसि सेविताऽसि। ते जुष्टिं त्वदीयां प्रीतिं गमेयं प्राप्नुयाम्।
मनो ज्योतिरिति। कल्पः - “अथान्तर्वेद्यद्भिर्मार्जयते मनो ज्योतिर्जुषता-माज्यं विच्छिन्नं यज्ञꣳ समिमं दधातु। बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा इह मादयन्तामिति” इति।

[[670]]

Page No. ६७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे-
(भक्ष्यस्येडादिभागस्यानुमन्त्रणम्)
मनो ज्योतिर्मननीयोऽयमग्निस्तत्तदाहुतिष्वाज्यं सेवताम्। केनापि वैकल्येन विच्छिन्नमिमं यज्ञं वैकल्यपरिहारेण संदधातु। बृहस्पतिः स्वयमेव नोऽस्मदीयमिमं यज्ञ तनुताम्। विश्वे देवा इड यज्ञे मादयन्तां तृप्यन्तु।
ब्रध्न पिन्वस्वेति। कल्पः - ‘बर्हिषदं पुरोडाशमनुमन्त्रयते ब्रध्न पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोप दसदिति’ इति।
यज्ञपुरुषवाची ब्रध्नशब्दः। ‘यज्ञो वै ब्रध्नः’ इति श्रुतेः हे ब्रध्न पिन्वस्वास्मानृत्विजश्च प्रीणय। ददतो धनं प्रयच्छतो मम देयं धनं मा क्षीयतामपि तूपचीयताम्। यागं कुर्वतो मम सामर्थ्य मोपदसन्मोपक्षीयतामपि तु पुनः पुनर्वर्धताम्।
प्रजापतेरिति। कल्पः - ‘अथान्वाहार्यं याचति तमन्तर्वेद्यासन्नमभिमन्त्रयते प्रजापतेर्भागोऽस्यूर्जस्वान्पयस्वाप्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पाह्यु-दानव्यानौ मे पाह्यक्षितोऽस्यक्षित्यै त्वा मा मे क्षेष्ठा अमुत्रामुष्मिँल्लोक इति’ इति।
यद्यप्यन्वाहार्य ऋत्विजां भागस्तथाऽपि तेन प्रजापतेः परितोषात्तद्भागत्वम-प्यविरुद्धम्। स च भाग ऊर्जस्वान्बलवान्। तद्भोजिनां बलप्रदत्वात्। पय-स्वान्क्षीरवत्स्वादुतमः। यद्वा क्षीरं पच्‍यमानत्वात्पयस्वान्। अत एव सूत्रकार आह – ‘क्षीरे भवतीत्येक’ इति। हेऽन्वाहार्य त्वं शरीरगतान्प्राणादिवायुभेदा-न्पाहि। एक एव वायुः शरीरगतः शरीरगतः स्थानभेदात्कार्यभेदाच्च प्राणादिनामभिर्भिद्यते।
स्थानभेद कैश्चिदुक्तः —
“हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः।
उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः” इति।
उच्छ्वासनिःश्वासौ प्राणव्यापारः। मलमूत्रयोरधःपातनमपानव्यापारः। भुक्तस्यान्नरसस्य शरीरे साम्येन नयनं समानव्यापारः। उद्गारादिरुदानव्यापारः। कृत्स्नासु शरीरनाडीषु व्याप्य प्राणापानवृत्योः संधिकाले शरीरस्य बलप्रदानं व्यानव्यापारः। अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति – ‘यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः। अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः

Page No. ६७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे-
(भक्ष्यस्येडादिभागस्यानुमन्त्रणम्)
मनो ज्योतिर्मननीयोऽयमग्निस्तत्तदाहुतिष्वाज्यं सेवताम्। केनापि वैकल्येन विच्छिन्नमिमं यज्ञं वैकल्यपरिहारेण संदधातु। बृहस्पतिः स्वयमेव नोऽस्मदीयमिमं यज्ञ तनुताम्। विश्वे देवा इड यज्ञे मादयन्तां तृप्यन्तु।
ब्रध्न पिन्वस्वेति। कल्पः - ‘बर्हिषदं पुरोडाशमनुमन्त्रयते ब्रध्न पिन्वस्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोप दसदिति’ इति।
यज्ञपुरुषवाची ब्रध्नशब्दः। ‘यज्ञो वै ब्रध्नः’ इति श्रुतेः हे ब्रध्न पिन्वस्वास्मानृत्विजश्च प्रीणय। ददतो धनं प्रयच्छतो मम देयं धनं मा क्षीयतामपि तूपचीयताम्। यागं कुर्वतो मम सामर्थ्य मोपदसन्मोपक्षीयतामपि तु पुनः पुनर्वर्धताम्।
प्रजापतेरिति। कल्पः - ‘अथान्वाहार्यं याचति तमन्तर्वेद्यासन्नमभिमन्त्रयते प्रजापतेर्भागोऽस्यूर्जस्वान्पयस्वाप्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पाह्यु-दानव्यानौ मे पाह्यक्षितोऽस्यक्षित्यै त्वा मा मे क्षेष्ठा अमुत्रामुष्मिँल्लोक इति’ इति।
यद्यप्यन्वाहार्य ऋत्विजां भागस्तथाऽपि तेन प्रजापतेः परितोषात्तद्भागत्वम-प्यविरुद्धम्। स च भाग ऊर्जस्वान्बलवान्। तद्भोजिनां बलप्रदत्वात्। पय-स्वान्क्षीरवत्स्वादुतमः। यद्वा क्षीरं पच्‍यमानत्वात्पयस्वान्। अत एव सूत्रकार आह – ‘क्षीरे भवतीत्येक’ इति। हेऽन्वाहार्य त्वं शरीरगतान्प्राणादिवायुभेदा-न्पाहि। एक एव वायुः शरीरगतः शरीरगतः स्थानभेदात्कार्यभेदाच्च प्राणादिनामभिर्भिद्यते।
स्थानभेद कैश्चिदुक्तः —
“हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिसंस्थितः।
उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः” इति।
उच्छ्वासनिःश्वासौ प्राणव्यापारः। मलमूत्रयोरधःपातनमपानव्यापारः। भुक्तस्यान्नरसस्य शरीरे साम्येन नयनं समानव्यापारः। उद्गारादिरुदानव्यापारः। कृत्स्नासु शरीरनाडीषु व्याप्य प्राणापानवृत्योः संधिकाले शरीरस्य बलप्रदानं व्यानव्यापारः। अत एव च्छन्दोगा आमनन्ति – ‘यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः। अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः

[[671]]

Page No. ६७१
प्रपा॰ ६ अनु॰ ४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शेषाहुतीनामनुयाजादीनामनुमन्त्रणम् )
सा वाक्तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति। अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाऽग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानꣳ-स्तानि करोति’ इति। एवं बहुविधव्यापारहेतुत्वात्प्राधान्यं द्योतयितुं व्यानस्य द्विरुक्तिः। यद्वा नागकूर्मादिवायुविशेषाणामत्रान्तर्भामभिप्रेत्य पुनरप्युक्तिः। हेऽन्वाहार्य त्वमक्षितोऽक्षीणोऽसि। अपरिमितो निरुप्य इति ब्राह्मणोक्तेर्दक्षिणाग्नावन्वाहार्यं महान्तमपरिमितमोदनं पचतीति सूत्र-कारोक्तेश्च। तस्मात्परलोकेऽप्यक्षित्यै त्वां ददामीति शेषः। तेनाभिप्रायेण दीयमानत्वादमुत्र परलोके मम भोगाय मा क्षेष्ठाः क्षयं मा प्राप्नुहि। तस्माद-हमप्यमुष्मिँल्लोके त्वां यथेच्छमनुभवामीति शेषः।
अत्र विनियोसंग्रहः —
“अग्निः प्राशित्रावदानं यो मेऽन्ति स्वामिभागकम्।
इडाद्वयं सुरूपेति जुष्टिरित्यनुमन्त्रयेत्॥१॥
मनोऽद्भिर्मार्जनं ब्रध्न पुरोडाशं प्रजायतेः।
अन्वाहार्यं मन्त्रयेत मन्त्राः सप्तेह वर्णिताः॥२॥” इति॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
तृतायोऽनुवाकः॥३॥

०४

(अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः )।
ब॒र्हिषो॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ प्र॒जावा॑न्भूयासं॒ नरा॒-
शꣳस॑स्या॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ पशु॒मान्भू॑यासम॒ग्नेः
स्वि॑ष्ट॒कृतो॒ऽहं दे॑वय॒ज्ययाऽऽयु॑ष्मान्य॒ज्ञेन॑ प्रति॒ष्ठां
ग॑मेयम॒ग्नेर॒हमुज्जि॑ति॒मनूज्जे॑ष॒ꣳ सोम॑स्या॒हमुज्जि॑-
ति॒मनूज्‍जे॑षम॒ग्नेर॒हमुज्जि॑ति॒मनूज्जे॑षम॒ग्नीषोम॑योर॒-
हमुज्‍जि॑ति॒मनूज्जे॑षमिन्द्राग्नि॒योर॒हमुज्जि॑ति॒मनू-
ज्जे॑षमिन्द्र॑स्या॒हम् (१) उज्जि॑ति॒मनूज्जे॑षं महे॒-
न्द्रस्या॒हमुज्जि॑ति॒मनूज्जे॑षम॒ग्नेः स्वि॑ष्ट॒कृतो॒ऽहमु-

[[672]]

Page No. ६७२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(शेषाहुतीनामनुयाजादीनामनुमन्त्रणम्)
ज्जि॑ति॒मनूज्जे॑षं॒ वाज॑स्य मा प्रस॒वेनो॑द्ग्रा॒भेणोद॑-
ग्रभीत्। अथा॑ स॒पत्नाꣳ इन्द्रो॑ मे निग्रा॒भेणा
ध॑राꣳ॑ अकः। उ॒द्ग्रा॒भं च॑ निग्रा॒भं च॒ ब्रह्म॑ दे॒वा
अ॑वीवृधन्। अथा॑ स॒पत्ना॑निन्द्रा॒ग्नी मे॑ विषू॒-
चीना॒न्व्य॑स्यताम्। एमा अ॑ग्मन्ना॒शिषो॒ दोह॑-
कामा॒ इन्द्र॑वन्तः (२) व॒ना॒म॒हे॒ धु॒क्षी॒महि॑
प्र॒जामिष॑म्। रोहि॑तेन त्वा॒ऽग्निर्दे॒वतां॑ गमयतु॒
हरि॑भ्यां॒ त्वेन्द्रो॑ दे॒वतां॑ गमय॒त्वेत॑शेन त्वा॒ सूर्यो॑
दे॒वतां॑ गमयतु॒ वि ते॑ मुञ्चामि रश॒ना वि
र॒श्मीन्वि॑ योक्त्रा॒ यानि॑ परि॒चर्त॑नानि ध॒त्ताद॒-
स्मासु॒ द्रवि॑णं॒ यच्‍च॑ भ॒द्रं प्र णो॑ ब्रूताद्भाग॒धान्दे॒-
वता॑सु। विष्णोः॑ शं॒योर॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ य॒ज्ञेन॑
प्रति॒ष्ठां ग॑मेय॒ꣳ सोम॑स्या॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ (३)
सु॒रेता॒ रेतो॑ धिषीय॒ त्वष्टु॑र॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ पशू॒-
नाꣳ रू॒पं पु॑षेयं दे॒वानां॒ पत्नी॑र॒ग्निर्गृ॒हप॑तिर्य॒-
ज्ञस्य॑ मिथु॒नं तयो॑र॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ मिथु॒नेन॒ प्र
भू॑यासं वे॒दो॑ऽसि॒ वित्ति॑रसि वि॒देय॒ कर्मा॑सि
क॒रुण॑मसि क्रि॒यासꣳ॑ स॒निर॑सि सनि॒ताऽसि॑
स॒नेयं॑ घृ॒तव॑न्तं कुला॒यिनꣳ॑ रा॒यस्पोषꣳ॑ सह॒-
स्रिणं॑ वे॒दो द॑दातु वा॒जिन॑म् (४)॥
( इन्द्र॑स्या॒हमिन्द्र॑वन्तः॒ सोम॑स्या॒हं देव॑य॒ज्यया॒ चतु॑श्चत्वारिꣳशच्च )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

[[673]]

Page No. ६७३
प्रपा॰ ६ अनु॰ ४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शेषाहुतीनामनुयाजादीनामनुमन्त्रणम्)
(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
तृतीये भक्ष्यस्येडादिभागस्यानुमन्त्रणमुक्तम्। चतुर्थे शेषाहुतीनामनुयाजा-दीनामनुमन्त्रणमुच्यते।
बर्हिषोऽहमिति। कल्पः - ‘अनूयाजानामिष्टमिष्टमनुमन्त्रयते बर्हिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान्भूयासं नराशꣳसस्याहं देवयज्यया पशुमान् भूयासमग्नेः स्विष्टकृतोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान्यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति’ इति।
बर्हिर्नराशंसस्विष्टकृच्छब्दा अनुयाजदेवानामग्निविशेषाणां वाचकाः। बर्हिर्नराशंसयागाभ्यां प्रजापतिः क्रमेण प्रजाः पशूंश्च ससर्जेति यजमानस्य तत्तत्प्रर्थना युक्ता। स्विष्टकृन्मन्त्रस्तु व्याख्यातः’
कल्पः - ‘अथ यत्र होतुरभिजानात्यग्निरिदं हविजुषतेति तद्यजमानमुज्जि-तीर्वाचयति अग्नेरहमुज्जतिमनूज्जेषमिति यथेष्टम्’ इति।
यस्मिन्काले होता सूक्तवाकं पठन्नग्निरिदꣳ हविरजुषतेत्यादीनि तत्तद्देवता-स्मारकाणि वाक्यानि पठति तस्मिन्कालेऽध्वर्युर्यजमानं तत्तद्देवताविषयाण्यु-ज्जितिवाक्यानि वाचयेत्। अमावास्यायां पौर्णामास्यां वा यां देवतां यजति तदिष्टमनतिक्रम्य तदनुसारेण सूक्तवाकभागा उज्जितिभागाश्च प्रयोक्तव्याः।
पाठस्तु -
अग्नेहरमिति। आज्यभागदेवोऽग्निर्हविः सेवित्वा तेन हविषा पुष्टो यज्ञविरो-धिनोऽसुरादीनभिभवन्नुत्कृष्टं जयं प्राप्तवान्। तदीयां तामुज्जितिमनु यजमानोऽहं पापरूपं वैरिणमभिभवन्नुत्कृष्टं जयं प्राप्तोऽस्मि। एवं सर्वत्र योज्यम्।
कल्पः - ‘उक्तं वाजवत्योर्व्यूहनम्’ इति।
वाजशब्दोऽस्ति ययोचोस्ते ऋचौ वाजवत्यौ, तयोचोर्यजमानेन जप्यमानयोरध्वर्युर्जुहूपभृतौ द्वे स्रुचौ व्यूहेत्परस्परविपर्यासेनापसारयेत् तत्प्रकारस्त्वस्माभिराध्वर्यवकाण्डे दर्शित इत्यर्थः।
पाठस्तु-
वाजस्य मेति। इन्द्रो वाजस्यान्नस्य प्रसूतिनिमित्तेन स्रुच ऊर्ध्वग्रहणेन मामु-ग्रभीदुत्कर्षं प्रापितवात्। अथ स्रुचो न्यक्कारेण मम सपत्नानधरान्न्यक्‍कृतान-करोत्। देवा ब्रह्म परिवृढं स्रुचोरुद्ग्राहनिग्राहरूपं कर्मद्वयमवर्धयन्। अथेन्द्राग्नी

[[674]]

Page No. ६७४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(शेषाहुतीनामनुयाजादीनामनुमन्त्रणम्)
मम सपत्नान्विषूचीनान्सर्वतः पलायमानान्व्यस्यतां विनाशयेताम्।
एमा अग्मन्निति। कल्पः - “अथ यत्र होतुरभिजानात्याशास्तेऽयं यजमा-नोऽसाविति तद्यजमानं यज्ञस्य दोहं वाचयत्येमा अग्मन्नाशिषो दोहकामा इन्द्रवन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषमिति” इति।
यस्मिन्काले होता सूक्तवाकं पठन्नाशास्तेऽयमित्यादिवाक्यामुच्चारयति तस्मि-न्कालेऽध्वर्युर्यजमानमेमा अग्मन्नित्यादियज्ञदोहमन्त्रं वाचयति। सूक्तवाक आ-युराशास्ते सुप्रजास्त्वमाशास्त इत्यादय आयुराद्याशिषः समाम्नाताः। इमा आ-शिषोऽग्मन्मां प्रत्यागच्छन्तु। वयमप्यायुरादिदोहं कामयमानास्तत्फलप्रदेनेन्द्रेण युक्तत्वादिन्द्रवन्तस्तमिन्द्रं वनामहे भजामहे। तेन भजनेन पुत्रपौत्रादिप्रजामिष-मिष्यमाणमन्नायुरादिकं धुक्षीमहि कामधेनुसदृशीमिन्द्रदेवतां दुह्यास्म।
रोहितेनेति। कल्पः - “प्रस्तरं प्रह्रियमाणमनुमन्त्रयते रोहितेन त्वाऽग्निर्देवतां गमयतु हरिभ्यां त्वेन्द्रो देवतां गमयत्वेतशेन त्वा सूर्यो देवतां गमयत्विति” इति।
रोहितहर्येतशब्दा अग्नीन्द्रसूर्याणामश्वानभिदधते। हे प्रस्तर तैरश्वैरग्न्या-दयस्त्वां सूक्तवाकोक्तां देवतां गमयन्तु।
वि ते मुञ्चामीति। कल्पः - “परिधीन्विमुच्‍यमानाननुमन्त्रयते वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मीन्वि योक्त्रा यानि परिचर्तनानि। धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो ब्रूताद्भागधान्देवतास्विति” इति।
लोके ह्यारुरुक्षुरारोहणीयमश्वं रशनादिभिः सर्वतो बध्नाति। तत्र रशनाशब्देन पल्ययनदार्ढ्यायोदरे बध्यमाना तन्तुमयी चर्ममयी वा कक्ष्याऽभिधीयते। रश्मिशब्देनाश्वमुखे संलग्नो हस्तेनाश्वनियमनार्थो रज्‍जु-विशेष उच्यते। योक्त्रशब्देनाश्वं स्तम्भे बद्धु (न्धु) मुपयुक्तो रज्‍जुविशेषः। पल्ययनस्य पुरतः पृष्ठतश्चापसरणं वारयितुमुरःपुच्छादौ बन्धनोपयुक्ता रज्जुविशेषाः परिचर्तनशब्देनोच्‍यन्ते। अश्ववदग्नेश्च रशनादिस्थानीयाः परिधयः। हेऽग्ने तव बन्धनहेतून्परिधिरूपान्‍रशनादीन्विमुञ्चामि। तद्विमोकेन संतुष्टस्त्वमस्मासु द्रविणं धेहि। यच्चान्यद्भद्रमन्नपानादिकं तदप्यस्मासु धेहि। अस्मदीयहविर्भुक्षु देवतासु भागधान्हविष्प्रदानस्मान्प्रकर्षेण ब्रूहि।
विष्णोः शंयोरिति। कल्पः - ‘शंयुवाकमुक्तमनुमन्त्रयते विष्णोः शंयोरहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयमिति’ इति।

[[675]]

Page No. ६७५
प्रपा॰ ६ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शेषाहुतीनामनुयाजादीनामनुमन्त्रणम्)
शंयुशब्दः सुखमिश्रं बृहस्पतिपुत्रं ब्रूते। ते शंयुं बार्हस्पत्यमिति ब्राह्मणोक्तेः। स च बहुषु कार्येषु व्याप्नुवन्विष्णुरित्युच्यते। तस्य परितोषहेतुत्वात्परिधिप्र-हरणं तदीया देवयज्या तथा यजमानोऽहं कृत्स्नयज्ञेन निष्पन्नां प्रतिष्ठां फलं गमेयं प्राप्नुयाम्।
सोमस्याहमिति। कल्पः - ‘पत्नीसंयाजानामिष्टमनुमन्‍त्रयते सोमस्याहं देवयज्यया सुरेता रेतो धिषीय त्वष्टुरहं देवयज्यया पशूनाꣳ रूपं पुषेयमिति’ इति। ‘अथेतरावुपसमस्यति देवानां पत्नीरग्निर्गृहपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयोरहं दवेयज्यया मिथुनेन प्र भूयासमिति’ इति।
चतुर्णां पत्नीसंयाजानां क्रमेण सोमस्त्वष्टा देवपत्न्यो गृहपत्यग्निरिति चतस्रो देवताः। तत्र सोमस्य रेतोधारणाभिमानित्वात्तदीययागेनाहं रेतो घिषीय धारयेयम्। द्विविधं रेतो वन्ध्यमुत्यादकं च। तत्र वन्ध्यव्यावृत्तये सुरेता इति विशेष्यते। त्वष्टा तु निषिक्तं रेतः पश्वादिरूपेण विकारयति। अतस्तद्यागेन पशुरूपं पुषेयं पुष्यासम्। मिथुनत्वसिद्ध्यर्थमेकस्मिन्नेव मन्त्रे तृतीयचतुर्थदेवते समस्येते। या देवपत्न्यो यश्च गृहपतिरग्निस्तदुभयं मिलित्वा यज्ञसंबन्धि मिथुनम्। तदीययागेनाहमपि मिथुनेत पुत्रपुत्रीरूपेण प्रकृष्टो भूयासम्।
कल्पः - ‘वेदे यजमानं वाचयति वेदोऽसि वित्तिरसि विदेयेत्याऽन्तादनुवाकस्य’ इति।
वेदे निहिते सतीति शेषः। अन्तर्वेदि वेदं निधायेति सूत्रान्तरे दशंनात्।
पाठस्तु-
वेदोऽसीति। वेदोऽसीत्यस्य वाक्यस्यार्थो वित्तिरसीत्यनेन स्पष्टी क्रियते। हे दर्भमय त्वं वेदनामाऽसि। तस्य नाम्नोऽयमर्थः - वित्तिर्द्रव्यलाभसाध-नमित्यतस्तत्प्रसादेनाहं धनं विदेय लभेय। तथैवोपरि व्याख्येयम्। कर्मासि कर्मनामकम(कोऽ)सि। तस्य व्याख्यानं करुणमसीति। क्रियतेऽनेनेति करुणं वेदिसंमार्जनभस्माध्यूहनादिसाधनमित्यर्थः। अतस्त्वयाऽहं संमार्जनादिकं क्रियासम्। तथा त्वं सनिरसि सनिनामाऽसि। तद्व्याख्यानं सनिताऽसीति। धनस्य दाताऽसीत्यर्थः। अतस्त्वत्प्रसादेन सनेयं धनमृत्विगादिभ्यो देयासम्। किंच वेदो भवान्मह्यं रायस्पोषं धनं पुष्टिं ददाति। कीदृशं रायस्पोषं, घृतवन्तं घृतादिभोजनसाधनसमृद्धम्। कुलायिनं निवासहेतुबहुगृहोपेतम्। सहस्रिणं सहस्रलक्षादिसंख्योपेतम्। वाजिनं भोज्यान्नसमृद्धम्।

[[676]]

Page No. ६७६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(आप्यायनादिमन्त्राभिधानम्)
अत्र विनियोगसंग्रहः -
“बर्हिस्त्रिभिरनूयाजान्मन्त्रयेत्सूक्तवाककम्।
अग्नेरित्यष्टभिर्वाजद्वाभ्यां व्‍यूहेत्स्रुचौ तथा॥१॥
एमाः स्वनामग्रहणे रोहीति प्रस्तरं त्रिभिः।
वि ते परिधिमोकं तु विष्णोः शं शंयुवाककम्॥२॥
त्रिभिः सोमादिसंयाजान्वेदो वेदिभिमर्शनम्।
अनुवाके चतुर्थेऽस्मिंस्त्रयोविंशतिरीरिताः”॥३॥ इति॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

०५

(अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)
आ प्या॑यतां ध्रु॒वा घृ॒तेन॑ य॒ज्ञंय॑ज्ञं॒ प्रति देवय॒द्भ्यः॑। सू॒-
र्याया॒ ऊधोऽदि॑त्या उ॒पस्थ॑ उ॒रुधा॑रा पृथि॒वी य॒ज्ञे अ॒स्मिन्।
प्र॒जाप॑तेर्वि॒भान्नाम॑ लो॒कस्तस्मिꣳ॑स्त्वा दधामि स॒ह यज॑मा-
नेन॒ सद॑सि॒ सन्मे॑ भूयाः॒ सर्व॑मसि॒ सर्वं॑ मे भूयाःपू॒र्णम॑सिपू॒-
र्णं मे भूया॒ अक्षि॑तमसि॒ मा मे॑ क्षेष्ठाः॒ प्राच्‍यां दि॒शि दे॒वा
ऋ॒त्विजो॑ मार्जयन्तां॒ दक्षि॑णायाम् (१) दि॒शि मासाः॑ पि॒त-
रो॑ मार्जतन्तां प्र॒तीच्यां॑ दि॒शि गृ॒हाः पशवो॑ मार्जयन्ता॒मुदी॑-
च्यां दि॒श्याप॒ ओष॑धयो॒ वन॒स्पत॑यो मार्जयन्तामू॒र्ध्वायां दि-
शि य॒ज्ञः सं॑वत्स॒रो य॒ज्ञप॑तिर्मार्जयन्तां॒ विष्णोः॒ क्रमो॑ऽस्यभिमा
ति॒हा गा॑य॒त्रेण॒ छन्द॑सा पृथि॒वीमनु॒ वि क्र॑मे॒ निर्भ॑क्तः॒ स यं
द्बि॒ष्मो विष्णोः॒ क्रमो॑ऽस्यभिशस्ति॒हा त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा॒ऽन्तरि॑क्ष॒-
मनु॒ वि क्रमे॒ निर्भ॑क्तः॒ स यं द्वि॒ष्मो विष्णोः॒ क्रमो॑ऽस्यरातीय॒-
तो ह॒न्ता जाग॑ते॒न छन्द॑सा॒ दिव॒मनु॒ वि क्र॑मे॒ निर्भ॑क्तः॒ स यं

[[677]]

Page No. ६७७
प्रपा॰ ६ अनु॰ ५ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आप्यायनादिमन्त्राभिधानम्)
द्वि॒ष्मो विष्णोः॒ क्रमो॑ऽसि शुत्रूय॒तो ह॒न्ताऽऽनु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑सा॒
दिशोऽनु॒ वि क्र॑मे॒ निर्भ॑क्तः॒ स यं द्वि॒ष्मः (२)॥
(दक्षि॑णायाम॒न्तरि॑क्ष॒मनु॒ वि क्र॑मे॒ निर्भ॑क्तः॒ स यं द्बि॒ष्मो विष्णो॒रेका॒न्नत्रि॒ꣳशच्‍च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमष्टके
षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥ ५॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
चतुर्थेऽनूयाजादिशेषहोमानुमन्त्रणमुक्तम्। पञ्चमे त्वाप्यायनादिमन्त्रा उच्यन्ते।
आ प्यायतामिति। कल्पः - ‘ध्रुवामाप्यायमानामनुमन्त्रयते - आ प्याययतां ध्रुवा घृतेन यज्ञंयज्ञं प्रति देवयद्भ्यः। सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्निति’ इति।
यज्ञंयज्ञं प्रति तां तामाहुतिं प्रति देवयद्भ्यो देवान्होतुमिच्छद्भ्य ऋत्विग्भ्यः। पर्याप्तेन घृतेनेयं ध्रुवाऽऽप्यायतां पुनः पुनः पूर्यताम्। ऊधःशब्देन पयःपूर्णस्त-नसंघोऽभिधीयते। सूर्याशब्देनोषा आदित्यपत्नी विवक्ष्यते। तत्पत्नीत्वं च नक्ष-त्रेष्टावाम्नायते – ‘उषा वा अकामयत। प्रियाऽऽदित्यस्य सुभगा स्यामिति’ (ब्रा॰ का॰ ३ प्र॰ १ अ॰ ६) इति। इवशब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः। यथा सूर्याया गोरूपधारिण्या ऊधः पयःपूर्णं तथा ध्रुवा घृतेनाऽऽप्यायताम्। किंच, अदित्या वेदिरूपायाः पृथिव्या उपस्थ उत्सङ्गे वर्तमाना सेयं ध्रुवोरूधारा महाधारा पुनः पुनः सिच्यमानाभिराज्यधारामिरुपेताऽत एव पृथिवी विस्तीर्णा सत्यस्मिन्सर्व-स्मिन्यज्ञे सम्यगाप्यायताम्।
प्रजापतेरिति। कल्पः - ‘अथ यजमानभागं प्राश्नाति प्रजापतेर्विभान्नाम लोकस्तस्मिꣳस्त्वा दधामि सह यजमानेनेति’ इति।
यद्यपि स्वर्गादिलोकाः सर्वे प्रजापतिना सृष्टत्वात्तत्संबन्धिनस्तथाऽप्यक-र्मभूमित्वेन यजमानान्प्रति विशेषेण न भान्तीति नास्ति एतेषां विभाञ्‍शब्द-वाच्यः। विभान्नामके प्रजापतिसंबन्धिनि तस्मिन्भूलोके हविर्भागभक्षकेण यजमानेन मया सह त्वां स्थापयामि।

[[678]]

Page No. ६७८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(आप्यायनादिमन्त्राभिधानम्)
सदसीति। कल्पः - ‘पूर्णपात्रे यजमानं वाचयति सादसि सन्मे भूयाः सर्वमसि सर्वं मे भूयाः पूर्णमसि पूर्णं मे भूया अक्षितमसि मा मे क्षेष्ठा इति’ इति।
पूर्णपात्र आनीयमानेऽध्वर्युणेति शेषः। हे पूर्णपात्र त्वं सदसि संयवनादिकार्यकारितया शोभनमसि। अतो मम फलप्रदानेन सद्भूयाः शोभनं भूयाः। सर्वमसि व्युत्सेकेन वक्ष्यमाणेन प्राच्यादिसर्वदिग्व्याप्तमसि। अतो ममापेक्षितं सर्वं कार्यं कर्तुं क्षमं भूयाः। अद्भिः पूर्णमसि। अतो मम प्रयोजनं संपूर्णं कर्तुमुद्युक्तं भूयाः। अक्षितमसि पूर्णत्वादेव क्षयरहितमसि। अतो मम कार्यकरणे मा क्षेष्ठाः क्षयं मा प्राप्नुहि।
प्राच्यां दिशीति। कल्पः - ‘दिशो व्यूहति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तां दक्षिणायां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्तां प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्तामुदीच्यां दिश्याप ओषधयो वनस्पतयो मार्जयन्तामूर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर्मार्जयन्तामिति’ इति।
ऋत्विग्देवाद्यभिमानिनः सर्वे प्राणिनो यागं द्रष्टुं प्राच्यादिदिक्षु निवसन्ति। अत एव ब्राह्मणमाम्नायते – ‘सर्वाणि वै भूतानि व्रक्षमुपयन्तमनूपयन्ति’ इति। मासगृहादीनामचेतनत्वेऽपि तदभिमानिनः पुरुषा इह विवक्षिताः। अन्तर्धानादिशक्तियोगादेतेषामदर्शनमविरुद्धम्। त एते देवादयस्तस्यां तस्यां दिशि मार्जयन्तां शोधयन्ताम्।
विष्णोः क्रम इति। कल्पः - ‘अथोपोत्थाय दक्षिणेन पदा विष्णुक्रमान्क्रमते विष्णोः क्रमोऽस्यभिमातिहा गायत्रेण छन्दसा पृथिवीमनु वि क्रमे निर्भक्तः स यं द्विष्म इति चतुर्भिरनुच्छन्दसं तृतीये चतुर्थमनुवर्तयति न चतुर्थाय प्रक्रामति नाऽऽहवनीयमुपात्येति’ इति।
तृतीये पदेवस्थाय चतुर्थं मन्त्रं पठेत्। चतुर्थमन्त्राय प्रक्रमं न कुर्यात्किंतु मन्त्रमन्तरेण तूष्णीमेव चतुर्थं प्रक्रमं कुर्यात्। तं प्रक्रमं कुर्वन्नहवनीयं नातिक्रामेत्किंत्वाहवनीयात्पश्चादेव वेदिमध्ये चतुरः प्रक्रमान्समापयेत्।
द्वितीयादिमन्त्रपाठस्तु-
विष्णोः क्रम इति। अत्र यजमानः स्वात्मानं विष्णुत्वेन भावयेत्। चतुर्णां प्रक्रमाणां प्रदेशान्पृथिव्यादिलोकरूपत्वेन भावयेत्। गायत्र्यादिच्छन्दोभिमानिदे-

[[679]]

Page No. ६७९
प्रपा॰ ६ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( सूर्योपस्थानादिमन्त्राभिधानम् )
वतास्तेषां प्रक्रमाणामनुग्राहिकाः। अभिमातिशब्दो नरकप्रदं पापमाचष्टे। पाप्मा वा अभिमातिरिति श्रुतेः। हे प्रथमप्रक्रम त्वं पापघाती विष्णोः क्रमोऽसि। गायत्रीछन्दोदेवतयाऽनुगृहीतोऽहमेतत्प्रदेशरूपां पृथिवीमनसृत्य विक्रमे पादं प्रक्षिपामि। यमभिमातिं वयं द्विष्मः सोऽभिमातिर्निर्भक्तोऽ-स्मात्प्रदेशान्निःसारितः। एवमुत्तरत्र योज्यम्। अभिशस्तिरन्यैरापादितोऽ-पवादः। रातिर्दानं द्रव्यलाभः। तन्निवारणमरातिस्तदिच्छन्तो विरोधिनोऽ-रातीयतः(न्त)। तृतीयप्रक्रमस्तान्हन्ति। शत्रुत्वं हिंसकत्वं, तदिच्छन्तो वैरिणः शत्रूयतः(न्तः)। चतुर्थप्रक्रमस्तान्हन्ति।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“आप्या ध्रुवाप्यायनं स्यात्प्रजा स्वाम्यंशभक्षणम्।
सदसीति प्रणीतानां धाराया अभिमन्त्रणम्॥१॥
प्राच्यां तु पञ्चभिः सिञ्चेत्क्रमेद्विष्णोश्चतुष्टयात्।
अनुवाके पञ्चमेऽस्मिन्मन्त्र द्वादश वर्णिताः॥२॥ इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

०६

( अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )।
अग॑न्म॒ सुवः॒ सुव॑रगन्म सं॒दृश॑स्ते॒ मा छि॑त्सि॒ यत्ते॒ तप॒-
स्तस्मै॑ ते॒ माऽऽ वृ॑क्षि सु॒भूर॑सि॒ श्रेष्ठो॑ रश्‍मी॒नामा॑यु॒र्धा अ॒स्या-
यु॑र्मे धेहि वर्चो॒धा अ॑सि॒ वर्चो॒ मयि॑ धेही॒दम॒हम॒मुं भ्रातृ॑व्य-
मा॒भ्यो दि॒ग्भ्यो॑ऽस्यै दि॒वो॑ऽस्माद॒न्तरि॑क्षाद॒स्यै पृ॑थि॒व्या अ॒स्मा-
द॒न्नाद्या॒न्निर्भ॑जामि॒ निर्भ॑क्तः॒ स यं द्वि॒ष्मः (१) सं ज्योति॑-
षाऽभूवमै॒न्द्रीमा॒वृत॑म॒न्वाव॑र्ते॒ सम॒हं प्र॒जया॒ सं मया॑ प्र॒जा स॒म-
हꣳ रा॒यस्पोषे॑ण॒ सं मया॑ रा॒यस्पोषः॒ समि॑द्धो अग्ने मे दीदिहि
समे॒द्धा ते॑ अग्ने दीद्यासं॒ वसु॑मान्य॒ज्ञो वसी॑यान्भूयास॒मग्न॒ आयू॑-

[[680]]

Page No. ६८०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( सूर्योपस्थानादिमन्त्राभिधानम् )
ꣳषि पवस॒ आ सु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः। आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छु-
ना॑म्। अग्ने॒ पव॑स्व॒ स्वपा॑ अ॒स्मे वर्चः॑ सु॒वीर्य॑म् (२)।
दध॒त्पोष॑ꣳ र॒यिं मयि॑। अग्ने॑ गृहपते सुगृहप॒तिर॒हं त्वया॑ गृ॒ह
प॑तिना भूयासꣳ सुगृहप॒तिर्मया॒ त्वं गृ॒हप॑तिना भूयाः श॒तꣳ
हिमा॒स्तामा॒शिष॒मा शा॑से॒ तन्त॑वे॒ ज्योति॑ष्मतीं॒ तामा॒शिष॒मा
शा॑से॒ऽमुष्मै॒ ज्योति॑ष्मतीं॒ कस्त्वा॑ युनक्ति॒ स त्वा॒ वि मुञ्च॒त्वग्ने॑
व्रतपते व्र॒तम॑चारिषं॒ तद॑शकं॒ तन्मे॑ऽराधि य॒ज्ञो ब॑भूव॒ स आ
(३) ब॒भू॒व॒ स प्र ज॑ज्ञे॒ स वा॑वृधे। स दे॒वाना॒मधि॑पतिर्बभूव॒
सो अ॒स्माꣳ अधि॑पतीन्करोतु व॒यꣳ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्।
गोमा॑ꣳ अ॒ग्नेऽवि॑माꣳ अ॒श्वी य॒ज्ञो नृ॒वत्स॑खा सद॒भिद॑प्रमृ॒ष्यः।
इडा॑वाꣳ ए॒षो अ॑सुर प्र॒जावा॑न्दी॒र्घो र॒यिः पृ॑थुबु॒ध्नः स॒भा-
वा॑न्॥ (४)
( द्वि॒ष्मः सु॒वीर्य॒ꣳ स आ पञ्च॑त्रिꣳशच्च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।
पञ्चम आप्यायनादिमन्त्रा वर्णिताः। षष्ठे सूर्योपस्थानादिमन्त्रा उच्‍यन्ते।
अगन्मेति। कल्पः - ‘अथात्रैव तिष्ठन्नाहवनीयमपतिष्ठते अगन्म सुवः सुवरगन्म संदृशस्ते मा छित्सि यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽ वृक्षीति’ इति।
आद्येन सुवःशब्देन कर्मफलभोगभूमिरभिधीयते। द्वितीयेन सुवःशब्देन मोक्षद्वारभूत आदित्यलोकः। हे आहवनीय त्वत्प्रसादात्प्रथमं फलभोगस्थानं सपुत्रपात्रा वयं गम्यास्म। ततो मोक्षद्वारमादित्यलोकं गम्यास्म। तदर्थमहं तव संदृशः कटाक्षान्मा च्छित्सि विच्छिन्ने मा भूवम्। ते त्वदर्थं यत्तपोऽस्माभि-

[[681]]

Page No. ६८१
प्रपा॰ ६ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( सूर्योपस्थानादिमन्त्राभिधानम् )
रनुष्ठास्यते तस्मै तपसे ते तवानुग्रहान्माऽऽवृक्षि आ समन्ताद्वृक्तो विच्छिन्नो मा भूवम्।
सुभूरसीति। कल्पः - ‘अथाऽऽदित्यमुपतिष्ठते-सुभूरसि श्रेष्ठो रश्‍मीनामायुर्धा अस्यायुर्मे धेहि वर्चोधा असि वर्चो मयि धेहीति’ इति।
हे आदित्य त्वं सुभूरसि सुष्ठु भवत्युदेतीति सुभूः। रश्‍मीनां रश्‍मियुक्तानां चन्द्रादीनां मध्ये श्रेष्ठोऽसि। आयुषः स्थापयिताऽसि। अतो मय्यायुः स्थापय। एवं ब्रह्मवर्चसेऽपि योज्यम्।
इदमहमिति। कल्पः - ‘अथैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं निर्भजति-इदमहममुं भ्रातृव्यमाभ्यो दिग्भ्योऽस्यै दिवोऽस्मादन्तरिक्षादस्यै पृथिव्या अस्मादन्नाद्या-न्निर्भजामि निर्भक्तः स यं द्विष्म इति’ इति।
यो भ्रातृव्यो मदीयो वैरी पृथिव्यादिलोकत्रये प्राच्यादिदिक्षु मम विरोधमा-चरति मदीयमन्नाद्यं चापजिहीर्षति अमुं भ्रातृव्यं ततः पृथिव्यादेरिदं निर्भजामि शीघ्रमेव निःसारयामि। इदानीं विरोधमनाचरन्तमपि कालान्तरे तदाचरणशङ्कया यं भ्रातृव्यं वयं द्विष्मः सोऽपि निःसारितः।
सं ज्योतिषेति। कल्पः - ‘सं ज्योतिषाऽभूवमित्यात्मानं प्रत्यभिमृशते’ इति।
अहमादित्यज्योतिषा समभूवं संगतो भूयासम्।
ऐन्द्रीमिति। कल्पः - ‘दक्षिणमꣳसमभि पर्यावर्तत ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्त इति’ इति।
परमैश्वर्ययोगादादित्य इन्द्रः। तदीयमावर्तनमन्वहमपि प्रादक्षिण्येनाऽऽवर्ते।
समहमिति। कल्पः - ‘अथोदङ्पर्यावर्तते समहं प्रजया सं मया प्रजा समहꣳ रायस्पोषेण सं मया रायस्पोष इति’ इति’ इति।
अहं प्रजया संगतो भूयासम्। प्रजाऽपि मया संगता भूयात्। रायस्पोषेऽप्येवं योज्यम्।
समिद्ध इति। कल्पः - ‘अथाऽऽहवनीये समिधमादधाति समिद्धो अग्ने मे दीदिहि समेद्धा ते अग्ने दीद्यासꣳ स्वाहेति’ इति।

[[682]]

Page No. ६८२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( सूर्योपस्थानादिमन्त्राभिधानम् )
अत्र समित्प्रक्षेपाय स्वाहेति शब्दोऽध्याहृतः। हेऽग्नेऽनया समिधा प्रदीप्तस्त्वं मे मदर्थं दीदिहि दीप्यस्व। तव दीपयिताऽहमपि त्वत्प्रसादाद्दीप्तो भूयासम्।
वसुमानिति। कल्पः - ‘अथाऽऽहवनीयप्रुपतिष्ठते वसुमान्यज्ञो वसीयान्भूयासमिति’ इति।
अयं यज्ञस्त्वत्प्रसादाद्वसुमान्धनवान्। अहमपि त्वतप्रसादाद्वसीयान्वसुमत्तरो भूयासम्।
कल्पः - ‘अथाऽऽग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽग्न आयूꣳषि पवसेऽग्रे पवस्वेति’ इति।
पाठास्तु -
अग्ने आयूꣳषीति। हेऽग्ने पुत्रपौत्रादियुक्तानामस्माकमायूंषि पवसे शोधयसि। अपमृत्युं परिहरसीत्यर्थः। नोऽस्माकमूर्जं बलमिषमन्नं चाऽऽसमन्तात्सुव प्रेरय देहीत्यर्थः। दुच्छुनां वैरिसेनामारे दूरे बाधस्व निराकुरु। सकारान्तोपःशब्दः कर्मवाची। शोभनमपः कर्म यस्यासौ स्वपाः। हेऽग्ने त्वं स्वपाः सन्नस्मे अस्मान्पवस्व शोधय। मयि ब्रह्मवर्चसं व्यवहारसामर्थ्यं पुष्ठिं धनं च स्थापय।
अग्ने गृहपत इति। कल्पः - ‘अथ गार्हपत्यमेत्योपतिष्ठते - अग्ने गृहपते सुगृहपतिरहं त्वया गृहपतिना भूयासꣳ सुगृहपतिर्मया त्वं गृहपतिना भूयाः शतꣳ हिमा मह्यममुष्मै ज्योतिष्मतीं तामाशिषमाशासेऽमुष्मा अमुष्मा इति यावन्तोऽस्य पुत्रा जाता भवन्ति तन्तव इत्यन्ततः’ इति।
यद्यप्यत्र ‘तामाशिषमाशासे तन्तवे ज्योतिष्मतीं तामाशिषमाशासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीम्’ इत्याम्नायपाठस्तथाऽप्यदःशब्दस्योत्पन्नपुत्रविषयत्वात्तन्तुशब्द-स्यानुत्पन्नपुत्रविषयत्वान्नायं क्रमो न्याय्य इत्यभिप्रेत्य शाखान्तरानुसारेण सूत्रकारो मन्त्रं पपाठ। अयं गार्हपत्योऽग्निरस्मिन्गृहे सर्वदा धार्यमाणत्वाद्गृहपतिः। हे गृहपतिना गृहपतेऽग्ने त्वयाऽनुगृहीतोऽहं सुष्ठु गृहपतिर्भूयासम्। त्वमपि गृहपतिना मया पजितः सुष्ठु गृहपतिर्भूयाः। हिमशब्दो हेमन्तवाची सन्संवत्सरमुपलक्षयति। शतसंवत्सरानग्निमिन्धानोऽहं तन्तवेऽनुन्पन्नबहुपुत्रोत्पत्तये ज्योतिष्मतीं तदुत्पत्तिप्रकाशनसमर्थां तामाशिषमाशासे। अमुष्मा उत्पन्नपुत्राय देवदत्तादिनामकाय ज्यो-तिष्मतीमतिबुद्धिप्रकाशनसमर्थां तामाशिषमाशासे।

[[683]]

Page No. ६८३
प्रपा॰ ६ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( सूर्योपस्थानादिमन्त्राभिधानम् )
कस्त्वेति। कल्पः - ‘कस्त्वा युनक्ति स त्वा वि मुञ्चत्विति यज्ञं विमुञ्चति’ इति।
कशब्दः प्रजापतिमाचष्टे। हे यज्ञ पूर्वं यः प्रजापतिस्त्वां युनक्ति युक्तवान्स एवेदानीं त्वां विमुञ्चतु।
अग्ने व्रतपत इति। कल्पः - ‘अथाऽऽहवनीये समिधमादधाति अग्ने व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मेऽराधीति’ इति।
यज्ञरूपस्य व्रतस्य पते हेऽग्ने त्वत्प्रसादादिदं व्रतं चरितवानस्मि। तद्व्रतं समापयितुमशकं शक्तोऽभूवम्। मदीयं तद्व्रतमराधि समृद्धमभूत्।
यज्ञो बभूवेति। कल्पः - ‘अथ यज्ञस्य पुनरालम्भे जपति यज्ञो बभूव स आ बभूव स प्र यज्ञे स वावृधे। स देवानामधिपतिर्बभूव सो अस्माꣳ अधिपतीन्करोतु वयꣳ स्याम पतयो रयीणामिति’ इति।
इदानीमनुष्ठितोऽयं यज्ञो बभूव संपूर्णोऽभूत्। स यज्ञ आबभूव पुनरप्यावृत्तो भवतु। स यज्ञः प्रजज्ञेऽस्माननालस्येनानुष्ठातॄन्प्रज्ञातवान्। अत एवास्मद्गृहे स यज्ञो वावृधे पुनःपुनरनुष्ठानेन वर्धताम्। स यज्ञोऽस्माभिरिज्यमानानां देवा-नामधिकं पालयिता भवतु। स यज्ञोऽस्मानप्यधिपतीनधिकमनुष्ठानस्य पालकान्करोतु। वयमपि तस्य यज्ञपुरुषस्य प्रसादाद्रयीणां यज्ञसाधनानां धनानां पतयो भूयास्म।
गोमाꣳ अग्न इति। कल्पः - ‘अथ प्राङुत्क्रम्य जपति गोमाꣳ अग्नेऽविमाꣳ अश्वी यज्ञो नृवृत्सखा सदमिदप्रमृष्यः। इडावाꣳ एषो असुर प्रजावान्दीर्घो रयिः पृथुबुध्नः सभावानिति’ इति।
हेऽग्ने पुनरावर्तनाय प्रार्थ्यमानो यज्ञ एतैर्विशेषणैर्विशिष्टो भूयात्। बहवो गावोऽस्य सन्तीति गोमान्। एवमविमानश्वीति योज्यम्। नृवत्सखा, ऋत्विग्रूपैर्मनुष्यैर्युक्ता देवाः सखायो यस्य यज्ञस्य स तादृशः। सदमित्सदैताप्रमृष्योऽनभिभवनीयः। इडावानन्नवान्। प्रजावान्बह्वपत्यप्रदः। दीर्घः पुनः पुनरनुष्ठानादविच्छिन्नः। रयिर्बहुधनोपेतः। पृथुबुध्नो विस्तीर्णमूलो मन्त्रेष्वनुष्ठानेषु च मूलभूतेषु वैकल्यरहितः। साभावानविकलं यज्ञं द्रष्टुमिच्छन्त्या महत्य विद्वत्सभया युक्तः। असुः प्राणः सोऽस्यास्तीत्यसुरः, हेऽसुर प्राणवन्नग्न एष पुनः प्रार्थ्यमानो यज्ञ उक्तविशेषणविशिष्टो भूयात्।

[[684]]

Page No. ६८४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( सूर्योपस्थानादिमन्त्राभिधानम् )
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“अगन्पूर्वाग्न्युपस्थानं सुभूर्भानोरुपस्थितिः।
इदं निःसारयेच्छत्रून्संज्योति स्वाभिमर्शनम्॥१॥
ऐन्द्रीं प्रदक्षिणावृत्तिः समहं तद्विपर्ययः।
समिद्धः समिदाधानं वसु पूर्वाग्न्युपस्थितिः॥२॥
अग्न आयूत्रिभिर्मन्त्रैरपराग्नेरुपस्थितिः।
कस्त्वा यज्ञविमोकः स्यादग्ने तद्व्रतमुत्सृजेत्॥३॥
यज्ञेति पुनरालम्भं जपेद्गोमांस्तु गोमतीम्।
षष्ठेऽनुवाक एतस्मिन्मन्त्राः पञ्चदशेरिताः॥४॥” इति।
अथ मीमांसा।
नवमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-
अगन्मादेः स्वर्गदेवौ हेतू यद्वा प्र(ऽज्ञ)चोदितम्।
आद्यौ लिङ्गान्मैवमङ्गस्यापूर्वाकाङ्क्षितत्वतः॥
दर्शपूर्णमासयोर्मन्त्रौ श्रुतौ - अगन्म सुवरित्येकः। अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषमि-त्यपरः। तयोरुभयोः क्रमेण स्वर्गदेवौ प्रयोजकौ। कुतः। तल्लिङ्गदर्शनात्। तथा सति सौर्यं चरुं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकाम इत्यत्र स्वर्गाग्न्योरभावान्नास्त्यूह इति प्राप्ते ब्रूमः — चोदितं यदपूर्वं तस्यैव फलत्वेनानुष्ठेयतयेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा युक्ता। ततो मन्त्रयोरपूर्वं प्रयोजकम्। तथा सति विकृतावगन्म ब्रह्मवर्चसं सूर्यस्यहमुज्जितिमनूज्जेषमित्येवं मन्त्रयोरस्त्यूहः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः॥५॥

०७

(अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)
यथा॒ वै स॑मृतसो॒मा ए॒वं वा ए॒ते स॑मृतय॒ज्ञा यद्द॑र्शपूर्ण-
मा॒सौ कस्य॒ वाऽह॑ दे॒वा य॒ज्ञमा॒गच्छ॑न्ति॒ कस्य॑ वा॒ न ब॑हू॒नां

[[685]]

Page No. ६८५
प्रपा॰ ६ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( देवतापरिग्रहादिविधिः )
यज॑मानानां॒ यो वै दे॒वताः॒ पूर्वः॑ परिगृ॒ह्णाति॒ स ए॑नाः॒ श्वो
भू॒ते य॑जत ए॒तद्वै दे॒वाना॑मा॒यत॑नं॒ यदा॑हव॒नीयो॑ऽन्त॒राऽग्नी
प॑शू॒नां गार्ह॑पत्यो मनु॒ष्या॑णामन्वाहार्य॒पच॑नः पितृ॒णाम॒ग्निं
गृ॑ह्णाति॒ स्व ए॒वाऽऽयत॑ने दे॒वताः॒ परि॑ (१) गृ॒ह्णा॒ति॒ ताः
श्वो भू॒ते य॑जते व्र॒तेन॒ वै मेध्यो॒ऽग्निर्व्र॒तप॑तिर्ब्राह्म॒णो व्र॑तभृद्
व्र॒तमु॑पै॒ष्यन्ब्रू॑या॒दग्ने॑ व्रतपते व्र॒तं च॑रिष्या॒मीत्य॒ग्निर्वै दे॒वानां॑
व्र॒तप॑ति॒स्तस्मा॑ ए॒व प्र॑ति॒प्रोच्य॑ व्र॒तमा ल॑भते ब॒र्हिषा॑ पू॒र्ण-
मा॑से व्र॒तमुपै॑ति व॒त्सैर॑मावा॒स्या॑यामे॒तद्ध्ये॑तयो॑रा॒यत॑न॒मुप॒स्तीर्यः॒
पूर्व॑श्चा॒ग्निरप॑र॒श्चेत्या॑हुर्मनु॒ष्याः॑ (२) इन्‍न्वा उप॑स्तीर्णमि॒-
च्छन्ति॒ किमु॑ दे॒वा येषां॒ नवा॑वसानमु॒पा॑स्मिञ्छ्वो य॒क्ष्यमा॑णे
दे॒वता॑ वसन्ति॒ य ए॒वं वि॒द्वान॒ग्निमु॑पस्तृ॒णाति॒ यज॑मानेन
ग्रा॒म्याश्च॑ प॒शवो॑ऽव॒रुध्या॑ आर॒ण्याश्चेत्या॑हुर्यद्ग्रा॒म्यानु॑प॒वस॑ति॒
तेन॑ ग्रा॒म्यानव॑ रुन्धे॒ यदा॑र॒ण्यस्या॒श्नाति॒ तेना॑ऽऽर॒ण्यान्यदना॑-
श्वानुप॒वसे॑त्पितृदेव॒त्यः॑ स्यादार॒ण्यस्या॑श्नातीन्द्रि॒यम् (३)
वा आ॑र॒ण्यमि॑न्द्रि॒यमे॒वाऽऽत्मन्ध॑त्ते॒ यदना॑श्वा॑नुप॒वसे॒त्क्षोधु॑कः
स्या॒द्यद॑श्नी॒याद्रु॒द्रो॑ऽस्य प॒शून॒भि म॑न्येता॒पो॑ऽश्नाति॒ तन्नेवा॑शि॒तं
नेवान॑शितं॒ न क्षोधु॑को॒ भव॑ति॒ नास्य॑ रु॒द्रः प॒शून॒भि म॑न्यते॒
वज्रो॒ वै य॒ज्ञः क्षुत्खलु॒ वै म॑नुष्य॑स्य॒ भ्रातृ॑व्यो॒ यदना॑श्वानुप॒-
वसति॒ वज्रे॑णै॒व सा॒क्षात्क्षुधं॒ भ्रातृ॑व्यꣳ हन्ति (४)॥
( परि॑ मनु॒ष्या॑ इन्द्रि॒यꣳ सा॒क्षात्त्रीणि॑ च )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

[[686]]

Page No. ६८६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( देवतापरिग्रहादिविधिः )
(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
एतैः षड्भिरनुवाकैर्याजमानमन्त्र उदीरिताः। अथानुवाकपञ्चकेन याजमान-ब्राह्मणमुच्यते। तत्रास्मिन्सप्तमानुवाके देवतापरिग्रहादिर्विधीयते। आहवनीया-दिष्वग्निष्वध्वर्युणाऽन्वाधीयमानेषु तस्मिन्नन्वाधानकाले यजमानोऽच्छिद्रका-ण्डाम्नातानग्निं गृह्णामीत्यादिमन्त्राञ्जपेत्। सोऽयं देवतापरिग्रहः। असौ चाऽऽपस्तम्बसूत्रे विस्पष्टः।
आपस्तम्बो ह्यग्निं गृह्णामीत्यादिमन्त्रानुच्चर्येदमाह – ‘आहवनीयेऽन्वधीयमाने जपति’ इति। अन्तराऽग्नी पशव इति मन्त्रमुच्चार्येदमाह – ‘अन्तराऽग्नी तिष्ठञ्जपति’ इति। इह प्रजा इत्यादिमन्त्रद्वयमुच्चार्येदमाह – ‘गार्हपत्यम्’ इति।
अन्वाधीयमानमनुमन्त्रयत इति शेषः।
अयं पितृणामिति मन्त्रमुच्चार्येदमाह – ‘दक्षिणाग्निम्’ इति।
अत्रापि पूर्ववद्वाक्यशेषः।
तमिमं देवतापरिग्रहं विधातुमादौ प्रस्तौति-
यथा वा इति। एकस्मिन्नेव काले संहत्य प्राप्ताः समृतसोमाः सोमयागा एकस्मिन्नेव वसन्तर्तौ बहूनां यजमानानां सोमयागाः संहत्य प्राप्यन्त एवमेव बहूनां यजमानानामेते दर्शपूर्णमासा यज्ञा एकस्मिन्नेव पर्वणि संहत्य प्राप्य-न्ते। देवताश्चाग्न्यादयो या एकस्य यजमानस्य ताश्चान्यस्यापि। तथा सति देवानां मनसि संकटमुत्पद्यते। तत्संकटमहशब्देन द्योत्यते। देवानां पक्षपातस्यानुचितत्वात्। कस्य यजमानस्य यज्ञं देवा आगच्छन्ति कस्य वा यज्ञं नाऽऽगच्छन्तीति महदेतत्संकटम्। तस्य संकटस्यायं परिहारः — बहूनां यजमानानां मध्ये यो यजमान इतरेभ्यः पूर्वः प्रवृत्तो देवताः परिगृह्णाति स यजमान एताः परिगृहीता देवताः परेद्युर्यष्टुमर्हति। न च सर्वेऽपि यजमानाः परस्परमात्सर्येण प्रथमं प्रवर्तन्त इति स दोषस्तदवस्थ इति शङ्कनीयम्। परिग्रहमन्त्रपाठेनैव देवसंकटस्य परिहृतत्वात्। यागस्योद्देशत्यागमात्रत्वाद्दे-वानामागमनमन्तरेणापि सोऽनुष्ठातुं शक्यते। योगसामर्थ्येन वा बहूनि शरीराणि स्वीकृत्य तत्र सर्वत्राऽऽगमिष्यन्ति। इत्थं च परिहारं भगवान्बा-दरायणो देवताधिकरणे विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादिति सूत्रयामास। किं बहुनाऽस्य वाक्यस्य देवतापरिग्रहविध्यर्थवादत्वान्न किंचिद्देवानां संकटमस्ति।

[[687]]

Page No. ६८७
प्रपा॰ ६ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( देवतापरिग्रहादिविधिः )
देवतापरिग्रहार्थानां देशविशेषाणां विधिमर्थवादेनोन्नयति-
एतद्वा इति। वसून्‍रुद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवता इत्याहवनीयार्थमन्त्रलि-ङ्गादाहवनीयो देवानां स्थानम्। अन्तराऽग्नी पशव इति मन्त्रलिङ्गादाहवनी-यगार्हपत्ययोर्मध्यं पशूनां स्थानम्। इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामिति मन्त्रलि-ङ्गाद्गार्हपत्यो मनुष्याणां स्थानम्। अन्वाहार्यः पच्‍यतेऽस्मिन्नित्यन्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः। अयं पितृणामग्निरिति मन्त्रलिङ्गादसौ पितृणां स्थानम्।
देशविधिमन्त्रानुन्नीय तेषु देशेष्ववस्थितस्य देवतापरिग्रहं विदधाति-
अग्निं गृह्णातीति। स्पष्टोऽर्थः।
मन्त्रेण यज्ञरूपव्रतस्वीकारं विधातुं प्रस्तौति-
व्रतेनेति। वक्ष्यमाणमन्त्रपाठरूपेण व्रतस्वीकारेणैव व्रतपतिरयमग्निर्मेध्यो यागयोग्यो भवति। ब्राह्मणश्च यजमानो व्रतधारी भवति।
समन्त्रकव्रतस्वीकारं विधत्ते-
व्रतमुपैष्यन्निति। मन्त्रोऽयमतीतप्रश्ने मम नामेत्यनुवाके समाम्नातः।
मन्त्रगतं व्रतपतिशब्दं मन्त्रतात्पर्यं च व्याचष्टे – अग्निर्वा इति।
तिथिविशेषेण व्रतोपायनस्य कालविशेषं विधत्ते-
बर्हिषेति। बर्हिषा बर्हिराहरणेनोपलक्षिते काले वत्सैर्वत्सापाकरणेनोपल-क्षिते काल इत्यर्थः। एतदुक्तं कालद्वयमेतयोस्तिथिविशेषगतयोर्व्रतस्वीकार-योरुचितं स्थानमिति शाखान्तरप्रसिद्धिः।
अथोपस्तरणं विधत्ते। अध्वर्युर्यदा दर्भैराहवनीयमार्हपत्यौ परिस्तृणाति तदानीमच्छिद्रकाण्डपठितस्योभावग्नी उपस्तृणुत इत्यादिमन्त्रस्य यजमानेन जप उपस्तरणम्। अथवाऽध्वर्युकर्तृकं परिस्तरणम्। तदिदमस्मिन्काण्डे विदधाति-
उपस्तीर्य इति। परोक्षकथनेन विधिः प्रशस्यते।
विहितमुपस्तरणमुपपादयति-
मनुष्या इदिति। इन्‍न्वा इति निपातत्रयसमुदायोऽपिशब्दार्थं ब्रूते। अत्य-न्तदरिद्रा मनुष्या अपि शीतवातादिपरिहाराय तृणादिभिराच्छन्नं गृहमिच्छन्ति महाप्रभावा देवा उपस्तरणमिच्छन्तीति किमु वक्तव्यम्। येषां देवानामिच्छानु-

[[688]]

Page No. ६८८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( देवतापरिग्रहादिविधिः )
सारेण तदा तदा तत्र तत्र नवावसानं नूतनगृहं निष्पाद्यते। यो यजमान एवं विद्वानग्निमुपस्तृणाति अस्मिन्यजमाने परेद्युर्यक्ष्यमाणे सति पुर्वेद्युस्तत्समीपे हविर्भुजो देवता निवसन्ति।
आरण्यं सायमाशेऽश्नातीति सूत्रकारेण यदारण्यधान्यभोजनमुक्तं तदिदं विधातुं प्रस्तौति-
यजमानेनेति। अत्रायं विचारः। किं ग्राम्यधान्यस्यान्नं भोक्तव्यमारण्यधा-न्यस्य वा भोजनमेव वा वर्जनीयमिति। तत्राऽऽरण्यधान्यभोजनपक्षामभ्युपे-त्येतरपक्षद्वयमपोद्यते। पशवो हि द्विविधाः ग्राम्या आरण्याश्च। गवाश्वाजा-विपुरुषगर्दभोष्ट्राः सप्त ग्राम्याः। द्विखुरश्वापदपक्षिसरीसृपहस्तिमर्कटनादेयाः सप्ताऽऽरण्याः त एत उभयेऽपि यजमानेनावरुध्याः संपादनीया इति। बुद्धिमन्त आहुः। यदि ग्राम्यान्व्रीह्यादीन्प्रत्युपवसेद्भोजनं वर्जयेत्तेन वर्जनेन ग्राम्यान्पशून्संपादयति। यदारण्यास्य नीवारादेरन्नं भुञ्जीत तेन भोजनेनाऽऽरण्यान्पशून्संपादयति। यद्यनाश्वानुभयविधभोजनवर्जमुपवासं कुर्यात्तदानीमयं व्रतविशेषः पितृदेवत्यो भवेत्। पितरो ह्यनश्नन्तं श्राद्धकर्तारमभिनन्दन्ति।
इदानीं विदधाति-
आरण्यस्येति। इन्द्रियाभिवृद्धिहेतुरारण्यधान्यम्।
अथ पक्षान्तरं विधातुं भोजनयोर्दोषमाह-
यदनाश्वानिति। क्षोधुकः क्षुधाशीलः। अभिमन्येत हन्यात्।
विधित्सितं पक्षान्तरं विदधति- अप इति।
उक्तं दोषद्वयमत्र परिहरति-
तन्नेवेति। अशितास्वप्स्वदनाभावादशितमिव न भवति, क्षुच्छान्तेरनशित-मिव न भवति। अतो न दोषद्वयम्।
अथोपवासपक्षं विधत्ते-
वज्रो वा इति। यज्ञस्य नरकपाताद्यनिष्टनिवारकत्वाद्वज्रत्वम्। क्षुधो वैरित्वं प्रसिद्धम्। यज्ञाङ्गभूतोपवासलक्षणेनानेन वज्रेणैव भाविजन्मनि प्राप्स्यमानं साक्षाद्भ्रातृव्यं मुख्यवैरिणं क्षुद्रूपं हन्ति। अनेन यज्ञेन जन्मान्तरेऽन्नबाहुल्यस्य लप्स्यमानत्वात्।

[[689]]

Page No. ६८९
प्रपा॰ ६ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
अथ मीमांसा।
षष्ठाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-
वत्सैर्दर्शे सवत्सस्य वत्समात्रस्य वा विधिः।
व्रतकालं लक्षयेद्वा वत्सयुक्ते व्रते विधिः॥
भाति रागाद्व्रतप्राप्तेर्वत्समात्रं विधीयते।
व्ररततयाकरणं वत्सः कालगीस्तदपाकृतेः” इति॥

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयतेः - “बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सेरमावास्यायाम्” इति। व्रतं भोजनम्। अत एवाऽऽम्नायते - “अमाषममाꣳ सं बहुसर्पिष्कं व्रतयति” इति। तदेद्र्यतं यत्ससंयुक्तमत्र विधीयते। कुतः। वत्सैरिति तृतीयया साहित्यस्य प्रतिभानादित्येकः पक्षः। रागत इत्येव प्राप्तत्वाद्व्रतं न विधीयते किंतु वत्समात्रं विधेयमिति द्वितीयः पक्षः। न हि वत्सः पाण्यादिवद्व्रतस्य करणम्। ततो न तस्य विधिः। किंतु वत्सानामपाकरणेन काल उपलक्ष्यते। तस्मिन्काले व्रतमुपेयात्। एवं मासे बर्हिःसंपादनकाले व्रतमुपेयात्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

०८

( अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )।
यो वै श्र॒द्धामना॑रभ्य॒ य॒ज्ञेन॒ यज॑ते॒ नास्ये॒ष्टाय॒ श्रद्द॑धते॒ऽपः
प्र ण॑यति श्र॒द्धा वा आपः॑ श्र॒द्धमे॒वाऽऽरभ्य॑ य॒ज्ञेन॑ यजत
उ॒भये॑ऽस्य देवमनु॒ष्या इ॒ष्टाय॒ श्रद्द॑धते॒ तदा॑हु॒रति॒ वा ए॒ता
वर्त्रं॑ नेद॒न्त्यति॒ वाचं॒ मनो॒ वावैता नाति॑ नेद॒न्तीति॒ मन॑सा॒
प्र ण॑यती॒यं वै मनः॑ (१) अ॒नयै॒वैनाः॒ प्र ण॑य॒त्यस्क॑न्नहवि-
र्भवति॒ य ए॒वं वेद॑ यज्ञायु॒धानि॒ सं भ॑रति य॒ज्ञो वै य॑ज्ञायु॒-
धानि॑ य॒ज्ञमे॒व तत्सं भ॑रति॒ यदेक॑मेकꣳ संभ॒रे॑त्पितृदेव॒त्या॑नि

[[690]]

Page No. ६९०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम्)
स्तु॒र्यत्स॒ह सर्वा॑णि मनु॒षाणि॒ द्वेद्वे॒ सं भ॑रति याज्यानुवा॒क्य॑-
योरे॒व रू॒पं क॑रो॒त्यथो॑ मिथु॒नमे॒व यो वै दश॑ यज्ञायु॒धानि॒
वेद॑ मुख॒तो॑ऽस्य य॒ज्ञः क॑ल्पते॒ स्फ्यः (२) च॒ क॒पाला॑नि
चाग्निहोत्र॒हव॑णी च॒ शूर्पं॑ च कृष्णाजि॒नं च॒ शम्या॑ चो॒लूख॑लं
च॒ मुस॑लं च दृ॒षच्चोप॑ला चै॒तानि॒ वै दश॑ यज्ञायु॒धानि॒ य
ए॒वं वेद॑ मुख॒तो॑ऽस्य य॒ज्ञः क॑ल्पते॒ यो वै दे॒वेभ्यः॑ प्रति॒प्रोच्य॑
य॒ज्ञेन॒ यज॑ते जु॒षन्ते॑ऽस्य दे॒वा ह॒व्यꣳ हविर्निरु॒प्यमा॑णम॒भि
म॑न्त्रयेता॒ग्निꣳ होता॑रमि॒ह तꣳ हु॑व॒ इति॑ (३) दे॒वेभ्य॑ ए॒व
प्र॑ति॒प्रोच्य॑ य॒ज्ञेन॑ यजते जु॒षन्ते॑ऽस्य दे॒वा ह॒व्यमे॒ष वै य॒ज्ञस्य॒
ग्रहो॑ गृगी॒त्वैव य॒ज्ञेन॑ यजते॒ तदु॑दि॒त्वा वाचं॑ यच्छति य॒ज्ञस्य॒
धृत्या॒ अथो॒ मन॑सा॒ वै प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञम॑तनुत॒ मन॑सै॒व तद्य॒ज्ञं
त॑नुते॒ रक्ष॑सा॒मन॑न्ववचाराय॒ यो वै य॒ज्ञं योग॒ आग॑ते यु॒नक्ति॑
यु॒ङ्क्ते यु॑ञ्जा॒नेषु॒ कस्त्वा॑ युनक्ति॒ स त्वा॑ युन॒क्त्वित्या॑ह प्र॒जा-
प॑ति॒र्वै कः प्र॒जाप॑तिनै॒वैनं॑ युनक्ति यु॒ङ्क्ते यु॑ञ्जा॒नेषु॑ (४)॥
( वै म॒नः स्फ्य इति॑ युन॒क्त्वेका॑दश च )
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )।
सप्तमे देवतापरिग्रहादिरुक्तः। अष्टमे यज्ञायुधसंभृतिरुच्यते।
तत्र प्रथमं तावदपां प्रणयनं विधातुं प्रस्तौति-
यो वै श्रद्धामिति। यो यजमानो मनसि देवतादिविषयां श्रद्धामसंनिधाप्य यष्टुं प्रयुङ्क्ते तदीयमिष्टं देवा ऋत्विजश्च न विश्वसन्ति।
विधत्ते-

[[691]]

Page No. ६९१
प्रपा॰ ६ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
अपः प्रेति। अपां श्रद्धाहेतुत्वमैतरेयिणः समामनन्ति - “आपो ह्यस्मै श्रद्धां संनमन्ते पुण्याय कर्मणे” इति। प्रत्यक्षं चैतत्स्नानाचमनादियुक्तस्य देवपूजादावैकाग्न्यातिशयदर्शनात्। अतोऽपां प्रणयनेन श्रद्धाया उपस्थापितत्वाद्देवानामृत्विजां चैतदीये यज्ञे विश्वासो युक्तः। यद्यपि पौरोडाशिककाण्डेऽध्वर्युकर्तृकमिदं प्रणयनं विहितं तथाऽपि शाखाभेदादपुनरुक्तिः। शाखाभेदश्चाऽऽपस्तम्बेन तत्रत्यमन्त्राणां साकल्येनानुवादाद्विधिपुनरुक्तिबाहुल्याच्चावगन्तव्यः।
पृथिवीं च मनसा ध्यायतीति सूत्रकारेण प्रणयनकाले ध्यानमुक्तं, तदिदं विधातुं विधत्ते -
तदाहुरिति। तत्तत्रापां प्रणयने केचिदभिज्ञा इत्याहुः। किमिति। एता आपो वर्त्रं शरीरस्य वृत्तिमतिनेदन्ति अतिक्रामन्ति, वाचमप्यतिक्रामन्ति, न खलु प्रवहन्तीनां नद्यादिगतानामपां निवारणं शरीरेण वाचा वा कर्तुं शक्यते। मन एवैकमेता आपो नातिक्रामन्तीति। तदुत्तरत्र स्पष्टी करिष्यते।
विधत्ते -
मनसेति। पृथिवीं ध्यायन्निति शेषः। ब्राह्मणान्तरमनुसृत्य सूत्रकारेणोक्त-त्वात्।
अनतिक्रमणमुपपादयति-
इयं वा इति। मनसाः पृथिवीवद्व्याप्तुं शक्यत्वात्पृथिवीत्वम्। न हि नद्यादिगता आपः पृथिव्या अतिक्रमणे शक्ताः।
मनसा प्रणयनस्य वेदनं प्रशंसति - अस्कन्नहविरिति।
विधत्ते -
यज्ञायुधानीति। वक्ष्यमाणानि स्फ्यकपालादीनि यज्ञस्य साधनत्वादायुधा-नीत्युच्यन्ते। तान्यध्वर्युः संपादयेत्। साध्यसाधनयोरभेदोपचाराद्यज्ञस्यैव तदायुधत्वम्। तत्तेनाऽऽयुधसंपादनेन यज्ञमेव संपादयति।
अत्रऽऽयुधानां प्रयोगस्त्रिविधः। एकैकस्य प्रयोगः सर्वेषां सह प्रयोगो द्वयो-र्द्वयोः प्रयोगश्चेति। तत्र तृतीयं विधातुमितरपक्षौ निन्दति -
यदेकमेकमिति। ईदृशौ पैतृकमानुषपात्रप्रयोगौ गृह्यकारेण दर्शितौ - द्वंद्वं व्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति देवसंयुक्तानि सकृदेव मनुष्यसंयुक्तान्येकैकशः पितृसंयुक्तानीति।

[[692]]

Page No. ६९२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
विधत्ते -
द्वेद्वे इति। द्वित्वसाम्येन याज्यानुवाक्यारूपत्वं स्रीपुरुषात्मकमिथुनत्वं च।
संपादयनीयानां यज्ञायुधानां स्वरूपविशेषं विधातुं तद्वेदनं प्रशंसति -
यो वै दशेति। यो यजमानो मुखतो यज्ञारम्भे दशैतानि संपादनीयानीत्यनु-संधत्तेऽस्य यज्ञो निर्विघ्नेनानुष्ठानक्षमो भवति।
आयुधविशेषस्वरूपाणि विधत्ते-
स्फ्यश्चेति। स्फ्यो नाम बाहुमात्रः खड्गाकारः काष्ठविश्षः। कपालानि भाण्डलेशसदृशानि। अग्निहोत्रहवणीलक्षणं सूत्रकार आह - वैकङ्कत्यग्नि-होत्रहवणी बाहुमात्र्यरत्निमात्री वा प्रसृताकृतिरिति। शम्या बाहुमात्रो गदाकृतिः काष्ठविशेषः। शिष्टानि शूर्पादीनि लोकप्रसिद्धानि। पुनरपि दशायुधवेदनप्रशंसनमुपसंहारार्थम्। चकाराः परस्परसमुच्चयार्था अनुक्तदशायुधसमुच्छयार्था वा।
तानि सर्वाण्यापस्तम्बो दर्शयति-
“उत्तरेण गार्हपत्याहवनीयौ दर्भान्सꣳस्तीर्य द्वंद्वं न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि स्फ्यश्च कपालानि चेति यथासमाम्नातपराणि प्रयुज्य स्रुवं जुहुमुपभृतं ध्रुवां वेदं पात्रीमाज्यस्थालीं प्राशित्रहरणमिडापात्रं प्रणीताप्रणयनमिति पूर्वाणि तान्युत्तरेणावशिष्टान्यन्वाहार्यस्थालीमश्मान-मुपवेषं प्रातर्दोहपात्राणि” इति।
यजमानस्याभिमन्त्रणं विधातुं प्रस्तौति-
यो वै देवेभ्य इति। प्रतिप्रोच्य होष्यामीति प्रतिश्रुत्य।
विधत्ते-
हविर्निरुप्यमाणमिति। अग्निꣳ होतारमित्यादिमन्त्रः पूर्वप्रपाठके मम नामेत्यनुवाके समाम्नातो व्याख्यातश्च। देवानामाह्वातारं तमग्निमिह यज्ञेऽहमाह्वयामि। आ यन्तु देवाः सुमनस्यमाना वियन्तु देवा हविषो मे अस्येत्यस्मिन्नुत्तरार्धे देवेभ्यः प्रतिश्रवणं विस्पष्टम्। अस्य हविषो वियन्तु इदं हविरश्नन्त्वित्यर्थः।
इदमिभिमन्त्रणं पुनः प्रशंसति-
एष वा इति। एष मन्त्रप्रयोगो यज्ञस्वीकाररूपः। हविषो वियन्त्वित्यनेन देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागस्य सूचितत्वात्।
यजमानस्य मौनं विधत्ते -

[[693]]

Page No. ६९३
प्रपा॰ ६ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
तदुदित्वेति। तदभिमन्त्रणमन्त्रवाक्यम्। मौनेन यज्ञो बहिरप्रकाशितत्वाद्धृतो भवति।
पुनरपि मौनं प्रशंसति -
अथो मनसेति। सति वाग्व्यापारे विवक्षितशब्दविशेषतदर्थचिन्तया तत्प्रसक्तानुप्रसक्तचिन्तया च विक्षिप्तं मनः प्रकृताद्यज्ञात्स्खलति। अतः प्रजापतिरविक्षेपाय मनसैव यज्ञमकरोत्। तद्वद्यजमानोऽपि तत्तेन मैनेन यज्ञं तनुते। तथा सति स्खलनाभावाद्रक्षसामत्र प्रचारो न भवति।
यज्ञयोगविधिमनुन्नेतुं प्रस्तौति-
यो वै यज्ञमिति। यो यजमानो यज्ञयोगकाले समागते सत्यप्रमत्तो यज्ञं युनक्ति स एव युञ्जानेषु यजमानेषु युङ्क्त इति व्यपदेशमर्हति। अकाले तु योगः कृतोऽप्यकृत एव स्यात्।
योगविध्युन्नयनमभिप्रेत्य तत्र करणभूतं मन्त्रमुदाहृत्य व्याचष्टे-
कस्त्वा युनक्तीति। अयमपि मन्त्रः पूर्वप्रपाठके समाम्नातः। यः प्रजापतिः सर्वदा सर्वेषां यजमानानां यज्ञं युनक्ति स एवाद्य मदीयं यज्ञं युनक्तु रथेऽश्वमिव मयि यज्ञं संबध्नातु। अनेन मन्त्रेण यज्ञं युञ्ज्यादित्युन्नीतो विधिः।
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् -
द्रव्यस्य स्फ्यकपालादेः सांकर्यं वा व्यवस्थितिः।
यज्ञायुधत्वं सर्वाङ्गसमं तेनात्र संकरः।
वाक्यस्योद्धननादेः स्याद्वैयर्थ्यं संकरे सति।
अनुवादो ह्यायुधोक्तिर्व्यवस्था तेन पूर्ववत्।
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - “स्फ्यश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला चैतानि वै दश य-ज्ञायुधानि” इति। स्फ्यशब्देन खड्गाकारं काष्ठमुच्‍यते। अग्निहोत्रहवणी हविर्नि-र्वापसाधनं काष्ठपात्रम्। शम्या गदाकारं काष्ठम्। तत्र व्रीह्यादिद्रव्येष्ववघाता-दिसंस्काराणां सांकर्ये निराकृतेऽपि स्फ्यकपालादिद्रव्याणामुद्धननपुरोडाशश्र-पणाद्यङ्गक्रियासु सांकर्यं निराकर्तुमशक्यम्। येन केनापि द्रव्येण यस्यां कस्यां

[[694]]

Page No. ६९४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
चित्क्रियायां कृतायामपि श्रूयमाणस्य यज्ञायुधत्वस्याविरोधात्। न च (ह्य) व्यवस्थामात्रेण यज्ञसाधनत्वमपैतीति प्राप्ते ब्रूमः - स्फ्येनोद्धन्ति। कपालेषु श्रपयति। अग्निहोत्रहवण्या हवीꣳषि निर्वपति। शूर्पेण विविनक्ति। कृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्यावस्तृणाति। शम्यायां दृषमुपदधाति। उलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति। दृषदुपलाभ्यां पिनष्टीत्येतेषां विशेषसंयोगबोधकानां वाक्यानां वैयर्थ्यं सांकर्यपक्षे प्रसज्येत। व्यावस्थापक्षेऽपि संबन्धसामान्यबोधकं यज्ञायुधवाक्यमनर्थकमिति चेन्न। उद्धननादिवाक्यसिद्धार्थानुवादित्वात्। न च वैपरीत्येनोद्धननादिवाक्या-नामेवानुवादित्वमिति वाच्यम्। बहुवैयर्थ्यस्य जघन्यत्वात्। न चात्यन्तं यज्ञा-युधानुवादस्य वैयर्थ्यम्। यज्ञायुधानि संभरतीत्यासादनविधानायोपयुक्तत्वात्। तस्मादवघातादिसंस्कारा इव स्फ्यकपालादिद्रव्याणि व्यवस्थितानि।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् -
दश यज्ञायुधानीति हविष्ट्वेन विधिर्न वा।
आद्योऽप्राप्तेः पुरोडाशे समुच्चयविकल्पने॥
सार्धमुत्पत्तिशिष्टेन विकल्पादिर्न युज्यते।
स्फ्येनोद्धन्तीति यत्प्राप्तं तदत्रानूद्य संस्तवः॥
दर्शपूर्णमासयोः स्फ्यश्च कपालानि चेत्याद्यनुक्रम्यैतानि वै दश यज्ञायुधा-नीत्याम्नातम्। तानि चात्र हविष्ट्वेन विधीयन्ते विधीयन्ते। कुतः। मानान्त-रैरप्राप्तत्वेनापूर्वार्थत्वात्। यदि तत्र पुरोडाशो हविर्भवेत्तदा तेन सहैतेषां समुच्चयो विकल्पो वाऽस्त्विति प्राप्ते ब्रूमः - आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्युत्पत्ति-शिष्टेन पुरोडाशेन सह पश्चाच्छिष्टानामायुधानां विकल्पो समुच्चयो वा न संभवति। आयुधत्वं यज्ञसाधनत्वम्। तच्च स्फ्येनोद्धन्ति कपालेषु श्रपयतीत्यादिशास्त्रसिद्धमेवात्रानूद्य यज्ञायुधानि संभरतीत्येष संभरणविधिः स्तूयते। तस्मान्नास्ति हविष्ट्वम्।
एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् -
देशपात्रर्त्विजोऽन्यस्मिन्प्रयोगेऽन्य उतैच्छिकाः।
भुक्त्यर्थपर्णवत्तेऽन्ये वासोवत्ते स्युरैच्छिकाः॥
समे यजेतेत्युक्तो देशः। जुह्वादीनि पात्राणि। अधर्युप्रमुखा ऋत्विजः। ते चैकस्मिन्प्रयोग उपयुक्ता निरिष्टकत्वान्न प्रयोगान्तरमर्हन्ति। इष्टान्निर्गता निरिष्टाः।

[[695]]

Page No. ६९५
प्रपा॰ ६ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
कुत्सिता निरिष्टा निरिष्टका दुष्टाः। पुनःप्रयोगानर्हा इत्यर्थः। यथा भोजन उपयुक्तं कदलीपलाशादिपर्णं प्रक्षाल्यापि न पुनः शिष्टास्तत्स्वी कुर्वन्ति तथाऽत्राप्यन्ये देशादयः प्रयोगान्तरे संपाद्या इति प्रप्ते ब्रूमः — यथा वस्त्रं पूर्वदिने प्रावरणायोपयुक्तमिति दिनान्तरे निरिष्टकं न भवति, शिष्टास्तद्वाऽन्यद्वा स्वेच्छया दिनान्तरे स्वी कुर्वन्ति तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। इदं निरिष्टकमिदं नेत्यत्र शिष्टाचार एव प्रमाणम्। शिष्टाश्च देशादीन्नियमेन न त्यजन्ति। तस्मादैच्छिकाः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् -
मा भूदन्यत्वनियमः पात्रे तन्त्रं किमैच्छिकम्।
नियतं वाऽग्रिमो देशवन्मैवं प्रतिपत्तितः।
देशपात्रर्त्विजां साधारण्येनान्यत्वनियमे निवारिते सति पुनः पात्रेषु नियमा-न्तरसदसद्भावश्चिन्त्यते। प्रथमप्रयोगे पात्राणि तान्येव प्रयोगान्तरेष्विति नियमो नास्त्युतास्तीति संशयः। यथा देशकर्तृषु त एवेति नियमो नास्त्यैच्छिकस्योक्तत्वात्तथा पात्रेष्वपीति चेन्मैवम्। आमरणं पात्राणं धारणीयत्वात्। आहिताग्निमग्निभिर्दहन्ति यज्ञपात्रैश्चेति प्रतिपत्तिविधानेनाऽऽमरणं धारणमेवं गम्यते। ननु पात्रैरिति तृतीयाया गुणभावावगमादर्थकर्मेदं न तु प्रतिपत्तिः। तथा सति पात्रान्तरैरपि दाहसिद्धेर्न धारणनियम इति चेन्मैवम्। दक्षिणे पाणौ जुहूमासादयतीति द्वितीयया प्रतिपाद्यत्वावगमात्पूर्वेषु धारणम्। तस्मात्सर्वेषु प्रयोगेषु पात्राणां तन्त्रम्।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् -
किं पौर्णमासीमारभ्य यद्वाऽऽधानमियं धृतिः।
प्रकृत्यर्थतयाऽऽद्यः स्यान्मरणानियमात्परः॥
अनारभ्याधीतानां पात्राणां प्रकृतिगामितया पौर्णमासीमारभ्य धारणमिति प्रप्ते ब्रूमः — आधानकाले पवमानेष्टिषु चोदकप्राप्तत्वात्पात्राण्याधानमारभ्य धारयितव्यानि। अन्यथाऽऽधानपौर्णमास्ययोर्मध्ये यजमानस्य कदाचिन्मरणे पात्राभावेन दाहाभावप्रसङ्गात्। तस्मादाधानमारभ्य धारणमित्ययं परः पक्षोऽभ्युपगन्तव्यः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
ष्टमोऽनुवाकः॥८॥

[[696]]

Page No. ६९६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( द्वादशद्वंद्वसंपत्त्यभिधानम् )

०९

( अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः )।
प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञान॑सृजताग्निहो॒त्रं चा॑ग्निष्टो॒मं च॑ पौर्णमा॒सीं
चोक्थ्यं॑ चामावा॒स्यां॑ चातिरा॒त्रं च॒ तानुद॑मिमीत॒ याव॑दग्नि-
हो॒त्रमासी॒त्तावा॑नग्निष्टो॒मो याव॑ती पौर्णमा॒सी तावा॑नु॒क्थ्यो॑
याव॑त्यमावा॒स्या॑ तावा॑नतिरा॒त्रो य ए॒वं वि॒द्वान॑ग्निहो॒त्रं जु॒होति॒
याव॑दग्निष्टो॒मेनो॑पा॒प्नोति॒ ताव॒दुपा॑ऽऽप्नोति॒ य ए॒वं वि॒द्वान्पौ॑-
र्णमा॒सीं यज॑ते॒ याव॑दु॒क्थ्ये॑नोपा॒प्नोति॑ (१) ताव॒दुपा॑ऽऽ-
प्नोति॒ य ए॒वं वि॒द्वान॑मावा॒स्यां॑ यज॑ते॒ याव॑दतिरा॒त्रेणापा॒प्नोति॒
ताव॒दुपा॑ऽऽप्नोति परमे॒ष्ठिनो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञाऽग्र॑ आसी॒त्तेन॒ स
प॑र॒मां काष्ठा॑मगच्छ॒त्तेन॑ प्र॒जाप॑तिं नि॒रवा॑सायय॒त्तेन प्र॒जाप॑तिः
पर॒मां काष्ठा॑मगच्छ॒त्तेनेन्द्रं॑ नि॒रवा॑सायय॒त्तेनेन्द्रः॑ पर॒मां काष्ठा॑-
मगच्छ॒त्तेना॒ग्नीषोमौ॑ नि॒रवा॑सायय॒त्तेना॒ग्नीषामौ॑ पर॒मां काष्ठा॑-
मगच्छतां॒ यः (२) ए॒वं वि॒द्वान्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यज॑ते पर॒मा-
मे॒व काष्ठां॑ गच्छति॒ यो वै प्रजा॑तेन य॒ज्ञेन॒ यज॑ते॒ प्र प्र॒जया॑
प॒शुभि॑र्मिथुनैर्जा॑यते॒ द्वाद॑श॒ मासाः॑ संवत्सरो॒ द्वाद॑श द्वं॒द्वानि॑
दर्शपूर्णमा॒सयो॒स्तानि॑ सं॒पाद्या॒नीत्या॑हुर्व॒त्सं चो॑पावसृ॒जत्यु॒खां
चाधि॑ श्रय॒त्यव॑ च॒ हन्ति॑ दृ॒षदौ॑ च स॒माह॒न्त्यधि॑ च॒ वप॑ते
क॒पाला॑नि॒ चोप॑ दधाति पुरो॒डाशं॑ च (३) अ॒धि॒श्रय-
त्याज्यं॑ च स्तम्बय॒जुश्च॒ हर॑त्य॒भि च॑ गृह्णाति॒ वेदिं॑ च
परिगृ॒ह्णाति॒ पत्नीं॑ च॒ सं न॑ह्यति॒ प्रोक्ष॑णीश्चाऽऽसा॒दय॒त्याज्यं॑
चै॒तानि॒ वै द्वाद॑श द्वं॒द्वानि॑ दर्शपूर्णमा॒सयो॒स्तानि॒ य ए॒वꣳ
सं॒पाद्य॒ यज॑ते॒ प्रजा॑तेनै॒व य॒ज्ञेन॑ यजते॒ प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑र्मिथु॒-
नैर्जा॑यते (४)॥

[[697]]

Page No. ६९७
प्रपा॰ ६ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( यज्ञायुधसंभृत्यभिधानम् )
( उ॒क्थ्ये॑नोपा॒प्नोत्य॑गच्छतां॒ यः पु॑रो॒डाशं॑ च चत्वारि॒ꣳशच्‍च॑ )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके नवमोऽनुवाकः )।
अष्टमे यज्ञायुधसंभृतिरुक्ता। नवमे द्वादशद्वंद्वसंपत्तिरुच्‍यते। प्रथमं तावदा-नुष्ठातॄणां फलाधिक्याय वेदनविशेषविधिमुन्नेतुं प्रस्तौति –
प्रजापतिरिति। अत्राग्निहोत्रपौर्णमास्यमावास्यायागा अल्पैर्द्रव्यमन्त्रक्रिया-विशेषैः साध्या अत एवाल्पफलाः। अग्निष्टोमोक्थ्यातिरात्रयागा बहुभिर्द्रव्य-मन्त्रक्रियाविशेषैः साध्या अत एवाधिकफलाः। तानुभयविधान्यज्ञान्प्रजापतिः सृष्ट्वा कनिष्ठपुत्रे पितेव कनीयःस्वग्निहोत्रादिष्वनुग्रहेण तुलया त्रीणि द्वंद्वान्युन्मितवान्। तदनुग्रहादग्निहोत्रादीनामग्नीष्टोमादिसमानि संपन्नानि।
वेदनविशेषविधिमुन्नयति-
य एवं विद्वानिति। प्रजापत्यनुग्रहादग्निहोत्रादीनामग्निष्टोमादिसाम्यं जानतः समानफलत्वकथनात्फलाधिक्यायानुष्ठातृभिरग्निष्टोमादिसाम्यं भावयेदिति वि-धिरुन्नीयते। विद्यया युक्तस्य कर्मणः फलाधिक्यं छन्दोगा आमनन्ति - “यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवति” इति। लोकेऽपि राज्ञा ग्रामेषु प्रेरिते राजमुद्राधारिणि नीचे कस्मिंश्चिद्भृत्ये राजत्वमुपचरन्तीनां प्रजानां भृत्यचित्तप्रसादेन फलाधिक्यमुपलभामहे। काण्वैश्च बृहदारण्यकस्य पञ्चमाध्याये कानिचिदुपासनान्यथ संपद इति वाक्येनाऽऽम्नायते। स्वल्पे कर्मण्यधिककर्मत्वस्य मनसा संपादनं संपत्। एतदेवाभिप्रेत्य सर्वेषु स्मृतिपुराणागमेषु शालग्रामप्रतिमादौ विष्ण्वादिबुद्धिर्विहिता। तस्मादेतद्वाक्यमग्निहोत्रादावग्निष्टोमादिसंपादनविधिपरम्। यद्यपि पूर्वमीमांसायां द्वितीयाध्याये य एवं विद्वान्पौर्णमासीं यजत इत्यस्य विद्वद्वाक्यस्य विधायकत्वं निराकृत्यानुवादत्वमुक्तं तथाऽपि कर्मविधेरेव तत्र निराकरणात्संपद्बुद्धयुन्नीतो न कोऽपि विरोधः। भावनाविधिपरत्वे वाक्यमतेत्कर्म-

[[698]]

Page No. ६९८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( द्वादशद्वंद्वसंपत्त्यभिधानम् )
प्रकरणादुत्कृष्येतेति चेत्। उत्कृष्यतां नाम। अग्निचयनप्रकरणपठितानां मनश्चिदाद्युपास्तीनां प्रकरणोत्कर्षस्य व्यासेनैव निर्णीतत्वात्। अन्यपरस्या-न्यार्थत्वाद्दर्शपूर्णमासौ प्रशंसितुमत्र पाठोऽस्तु।
पुनरपि दर्शपूर्णमासौ प्रशंसति-
परमेष्ठिनो वा इति। परमे पदे सत्यलोके तिष्ठतीति परमेष्ठी चतुर्मुखः। तस्य चाग्रे पूर्वस्मिन्कल्पे यजमानत्वेनावस्थितस्यैष यज्ञो दर्शपूर्णमासयज्ञः प्रवृत्तः। तेन चेश्वरार्पणबुद्ध्याऽनुष्ठितेन स यजमानः परमां काष्ठामिदं परमेष्ठित्वपदं प्राप्तवान्। प्रजापतिर्दक्षादिः। तं पूर्वस्मिञ्जन्मनि तेनोत्तमफलहेतुदर्शपूर्णमासो-पदेशेन निरवासाययत्तोषितवाननुष्ठानाय प्रेरितवान्वा। स च तस्मिञ्जन्मनि यजमानस्तेनानुष्ठानेन परमां काष्ठां दक्षत्वपदं प्राप्तवान्। एवमितरत्र योज्यम्। अत एव दर्शपूर्णमासयोः स्वर्गकामार्थत्वमाम्नातं मीमांसकैर्विचारितं च।
द्वंद्वसंपादनं विधातुं प्रस्तौति-
यो वै प्रजातेनेति। प्रजातेनात्यन्तविस्तृतेन प्रजादिभिः विस्तृतो जायते। द्वादशमासोपेतसंवत्सरसाम्येन द्वादशद्वंद्वोपेतस्य यज्ञस्य प्रसृतत्वम्।
द्वंद्वानि विधत्ते -
यत्सं चोपावसृजतीति। गां दोग्धुमध्वर्युरयक्ष्मा वः प्रजयेति मन्त्रेण वत्सं बन्धनान्मुञ्चेत्। क्षीरं श्रपयितुं मातरिश्वनो घर्म इति मन्त्रेणोखां गार्हपत्ये स्थापयेत्। अव रक्षो दिव इति शाखान्तरमन्त्रेण व्रीहीनवहन्यात्। इषमा वदेति मन्त्रेण पाषाणेन शम्यया वा पेषणार्थं दृषदुपले समाहन्यात्। देवस्य त्वेत्यादिमन्त्रेण पेषणाय दृषदि तण्डुलानधिवपेत्। ध्रुवमसीत्यादिभिर्मन्त्रैः पुरोडाशश्रपणायाग्नौ कपालान्युपदध्यात्। घर्मोऽसीति मन्त्रेण तेषु कपालेषु पुरोडाशमधिश्रयेत्। अग्निस्ते तेज इति मन्त्रेणाऽऽज्यमाहवनीयेऽधिश्रयेत्। चिकीर्षितवेदिस्थाने पृथिवि देवयजनीत्यादिभिर्मन्त्रैः स्तम्बयजुर्हरेत्। अररुस्ते दिवमिति मन्त्रेणाऽऽग्नीध्रोऽञ्जलिना सतृणपांसूनुत्करे प्रक्षिप्तानभिगृह्णीयात्। वसवस्त्वा परिगृह्णन्त्वित्यादिभिर्मन्त्रैर्वेदिं परिगृह्णीयात्। आशासानेति मन्त्रेण योक्त्रेण पत्नीं संनह्येत्। ऋतसधस्थेति शाखान्तरमन्त्रेण स्फ्यनिष्पादितायां लेखायां प्रोक्षणीरासादयेत्। अग्नेर्जिह्वाऽसीति मन्त्रेण स्फ्यलेखायामाज्यं सादयेत्।
विहितानि द्वंद्वानि प्रशस्योपसंहरति-
एतानि वा इति। यद्यप्युक्तानां वत्सविमोकादीनां चतुर्दशत्वात्सप्तैवैतानि

[[699]]

Page No. ६९९
प्रपा॰ ६ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( द्वादशद्वंद्वसंपत्त्यभिधानम् )
द्वंद्वानि तथाऽपि चकारैः पूर्वानुवाकोक्तेषु दशसु यज्ञायुधेषु समुच्चितेषु द्वादश संपद्यन्ते।
अथ मीमांसा।
द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् -
एवं विद्वान्पौर्णमासीममावास्यामितीरितम्।
कर्मान्यदुत पूर्वोक्तसमुदायानुवादकम्॥
कर्मान्तरं स्यादभ्यासाद्ध्रौवं द्रव्यं हि देवता।
वार्त्रघ्नीत्यादितो लभ्याऽनुवादस्तु न युज्यते॥
वार्त्रघ्नीत्याज्यभागाङ्गव्यवस्थोक्तेर्न त्रिकं तथा।
अमेत्यपि समूहस्य द्वित्वसिद्धिः प्रयोजनम्।
सहस्थितिः पौर्णमास्यामित्यक्तिभ्यां त्रिके त्रिके॥
विद्वद्वाक्ये विधौ विध्यावृत्तिराग्नेय आदिना।
विहितस्य फलित्वेन प्राधान्यमितरे गुणाः॥

इदमाम्नायते - य एवं विद्वान्पौर्णमासीं यजते य एवं विद्वानमावास्यां यजत इति। अत्र यजतिना कर्मान्तरं विधीयते न तु प्रकृता आग्नेयादयः षड्यागा अनूद्यन्ते। आग्नेयादयः कालसंयुक्तास्तत्प्रकरण एवाऽऽम्नाताः “यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति” इति। “तावब्रूतामग्नीषोमावाज्यस्यैव तावुपांशु पौर्णमास्यां यजति” इति। “ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छत्” इति। “ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्” इति। “ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्” इति च। एतेभ्यः प्रकृतेभ्यः षड्भ्य आग्नेयादिभ्यो विद्वद्वाक्यविहितस्य कर्मणोऽन्यत्वे सति पूर्वाधिकरणन्यायेन विध्यभ्यास उपपद्यते। न च कर्मान्तरत्वे द्रव्यदेवतयोर-भावो ध्रौवादिसद्भावात्। अत एवोक्तम् -
“ध्रौवं साधारणं द्रव्यं देवता मान्त्रवर्णिकी।
रूपवन्तौ ततो यागौ विधीयेते पृथक्तया” इति।
“सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते। यद्ध्रुवायामाज्यम्” इति ध्रौवस्य साधारणत्वं श्रुतम्। देवताया मान्त्रवर्णिकत्वमित्थमुन्नेतव्यम् - “तस्माद्वार्त्रघ्नी पूर्णमा-

[[700]]

Page No. ७००
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( द्वादशद्वंद्वसंपत्त्यभिधानम् )
सेऽनूच्‍येते वृधन्वती अमावास्यायाम्” इति। वार्त्रघ्न्यौ चर्चौ क्रमेण कालद्वयोपेते विधीयेते। तत्राग्निर्वृत्राणि जङ्घनदित्येको वार्त्रघ्नो मन्त्रः। त्वं सो-मासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहेत्यपरः। तयोरुक्तावग्नीषोमौ पौर्णमासदेवता। एवमनन्तराम्नातयोर्वृधिधातुयुक्तयोर्मन्त्रयोरुक्तावग्नीषोमावमावास्यादेवता। ताभ्यां द्रव्यदेवताभ्यां रूपवत्त्वाद्यागान्तरमत्र विधीयते। षड्यागानुवादत्वे तदनुवादेन विधेयान्तरस्य कस्याचिददर्शनाद्विद्वद्वाक्यमनर्थकं स्यात्। न केवलं तदानर्थक्यं किंतु पौर्णमास्या पौर्णमास्यां यजेत, अमावास्यायाममावास्यया यजेतेत्येतदपि व्यर्थं स्यात्। न चैतत्कालविधायकं यदाग्नेय इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैरेव तद्विधानात्। कर्मान्तरत्वे तु कालं विधास्यति। तस्मात्कर्मान्तरमिधिरिति प्राप्ते ब्रूमः – आस्तां तावद्द्रव्यं, देवता तु विधित्सितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते। वार्त्रघ्न्योर्वृधन्वत्योश्चाऽऽज्यभागदेवताप्रतिपादकत्वात्। हौत्रे मन्त्रकाण्डे सामिधेनीरावाहननिगदप्रयाजमन्त्रांश्चाऽऽम्नाय प्रयाजानन्तरभाविनोराज्य-भागयोः क्रमेण वार्त्रघ्न्यौ वृधन्वत्यौ चाऽऽम्नाते। लिङ्गं चाग्निविषयं सोम-विषयं च तत्रोपलभ्यते। ततो लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागविषयत्वमवगम्यते। यत्तु वार्त्रघ्नी पूर्णमास इत्यादिवाक्यं तल्लिङ्गक्रमकॢप्तयोराज्यभागाङ्गयोर्म-न्त्रयुगलयोः कालद्वये व्यवस्थामाचष्टे, न तु नूतनकर्माङ्गतां तयोर्विदधाति। अतो रूपराहित्याद्विद्वद्वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति, किं तर्हि पूर्वप्र-कृतेष्वाग्नेयादिषु षट्सु त्रिकरूपौ द्वौ समुदायावनुवदति। न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागानुवादानुपपत्तिः। तत्कालविहितयोर्यागत्रिकयोरुपलक्षितत्वात्। न चानुवादो व्यर्थः। समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्रयोजनत्वात्। तत्सिद्धौ च दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यस्मिन्फलवाक्ये षड्यागविवक्षया द्विवचननिर्देश उपपद्यते। यदप्युक्तमनुवादपक्षे पौर्णमास्यामित्यादिवाक्यवैयर्थ्यमिति, तदयुक्तम्। कालविधानासंभवेऽप्येकैकस्य त्रिकस्य सहप्रयोगविधानात्। आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्णमासीकालविहितानां सह प्रयोगः पौर्णमास्येत्येनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते। एवमितरत्रापि। ननु विद्वद्वाक्यस्य कर्मान्तरविधायकत्वाभावेऽपि नानुवादकत्वं, तस्य यागविधायकत्वाभ्युपगमात्। आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधायकानीति चेन्न। तथा सत्येकेन वाक्येकेनानेकगुण-

[[701]]

Page No. ७०१
प्रपा॰ ६ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( द्वादशद्वंद्वसंपत्त्यभिधानम् )
विध्यसंभावात्। प्रतिगुणं पृथग्विधौ विध्यावृत्तिः प्रसज्येत। आग्नेयादिवा-क्यानां विधायकत्वे तु विशिष्टविधित्वान्नास्ति विध्यावृत्तिदोषः। तस्मादा-ग्नेयादिवाक्यविहितानां विद्वद्वाक्यमनुवादकम्। किंचानुवादमनभ्युपगम्य कर्मान्तरविधिं वदतः प्रयाजादीनामाग्नेयादीनां च गुणप्रधानभावो न सिध्येत्। तथा हि – समिधो यजत्याघारमाघारयतीत्यादयः कालयोगरहिताः केचिद्विधय आम्नाताः। यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चेत्यादयः कालयुक्ता अपरे। तेषामुभयेषां प्रकृतत्वाद्दर्शपूणमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति वाक्येन सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः। दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्विवचनं बहुवचनत्वेन परिणेतव्याम्। विद्वद्वाक्यविहिते द्वे कर्मान्तरे प्रयाजादय आग्नेयादयश्चेत्येतेषु द्वित्वासंभवात्। सर्वेषां च फलसंबन्धे राजसूयगतेष्टिपशुसोमवत्समप्राधान्यात्प्रयाजादीनां गुणभावो न स्यात्। तदभावे चानङ्गत्वात्सौर्यादिविकृतिष्वाग्नेयादीनामिवातिदेशो न स्यात्। अनुवादपक्षे तु त्रिकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमासशब्दार्हत्वात्समुदायद्वित्वेन द्विवचनार्हत्वाच्चाऽऽग्नेयादीनामेव फलसंबन्धेन प्राधान्यम्। प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न कोऽपि दोषः। तस्माद्विद्वद्वाक्यमनुवादकम्।
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-
दर्शादिः सर्वकामेभ्योऽनुवादो वा फले विधिः।
अङ्गोपाङ्गोदितः कामो विध्यभावादनूद्यते॥
उत्पत्तिचोदनासिद्धे आश्रित्य विधिभावने।
फलसंयोगबोधेन भवेदेष फले विधिः॥
इदमाम्नायते – “एकस्मै वा अन्या इष्टयः कामायाऽऽह्रियन्ते सर्वेभ्यो दर्श-पूर्णमासौ” इति। “एकस्मै वा अन्ये यज्ञक्रतवः। कामायाऽऽह्रियन्ते सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः” इति। तत्र सर्वेभ्य इत्यनेन वाक्येन दर्शपूर्णमासयोर्न फले विधिः। विधायकस्य लिङादेर्भावनावाचिन आख्यातस्य चाभावात्। अनुवादस्तु भविष्यति, सर्वकामानां प्राप्तत्वात्। न च दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति विधानात्स्वर्ग एव प्राप्तो न तु कामान्तरमिति वाच्यम्। अङ्गोपाङ्गकामानामपि प्राप्तत्वात्। सामिधेन्यो दर्शपूर्णमासयोरङ्गम्। तत्र कामाः श्रूयन्ते – “एकविꣳशतिमनुब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्य” “चतुर्विꣳशतिमनुब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्य”

[[702]]

Page No. ७०२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( द्वादशद्वंद्वसंपत्त्यभिधानम् )
इति। तथा सांनाय्ययागस्य दोहनमङ्गं, तत्साधनं वत्सापाकरणमुपाङ्गं, तत्र पलाशशाखाहरणे काम आम्नातः – “यं कामयेत पशुमान्त्स्यादिति। बहुपर्णां तस्मै बहुशाखामाहरेत्। पशुमन्तमेवैनं करोति” इति। त एते सर्वे कामा अनूद्यन्त इति प्राप्ते ब्रूमः – मा भूतामस्मिन्वाक्ये विधिभावने। तथाऽ-ऽप्युत्पत्तिवाक्यसिद्धे ते आश्रित्य तादर्थ्यवाचिन्या चतुर्थ्या फलसंयोगो बोध्यते। तस्मादेष फले विधिः।
तृतीयाध्यायस्याष्टमे पादे चिन्तितम् –
वत्सं चोपसृजेत्तद्वदुखां चाधिश्रयेदिति।
द्वादशद्वंद्वकर्मैतत्स्वामिनो वेतरस्य वा।
आद्यः पाठात्स्वामिकाण्डे तादर्थ्येन परिक्रयात्।
महाकाण्डोक्तितोऽन्योऽस्तु द्वंद्वतैवात्र कीर्त्यते॥
दर्शपूर्णमासयोर्याजमानकाण्डे श्रूयते – द्वादश द्वंद्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि संपाद्यानीत्याहुर्वत्सं चोपावसृजत्युखां चाधिश्रयत्यव च हन्ति दृषदौ च समाहन्तीत्यादि। तत्र गां दोग्धुं वत्सोपसर्जनमेकं कर्म, दोहनेन संपादितं क्षीरं धारयितुं पिठरस्थापनपरं कर्म। तदेतदुभयं द्वंद्वम्। तथा व्रीहीणामवघातः, दृषदुपलयोः पाषाणान्तरेण समाघात इत्येतदुभयं द्वितीयं द्वन्द्वम्। एवं द्वादश कर्मद्वंद्वान्यनुष्ठेयान्यत्राऽऽम्नातानि। तेषां याजमानकाण्डे पठितत्वात्समाख्यया यजमानेन तान्यनुष्ठेयानीति प्राप्ते ब्रूमः – यजमानस्य यानि कार्याणि तान्य-नुष्ठातुमेव परिक्रीता ऋत्विजः। किंच यजुर्वेदे याजमानमिदमवान्तरकाण्डं, महाकाण्डं, त्वाध्वर्यवमेव। तत्रैते वत्सापाकरणादयो धर्मा आम्नाताः। तस्मादध्वर्युरेव ताननुतिष्ठेत्। याजमाने तु काण्डे न तेषामनुष्ठानप्रकारश्चोदितः किंतु परिगणनया द्वंद्वसंपादनमात्रमेवाऽऽम्नातम्। तेन यजमानस्तामानुपूर्वीं मनसि निधायाध्वर्योरनुष्ठाने प्रमादराहित्यमनुसंधातुं प्रभवति। तस्मादध्वर्योरेवानुष्ठानम्॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः॥९॥

[[703]]

Page No. ७०३
प्रपा॰ ६ अनु॰ १० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( हविःसादनविधिः)

१०

( अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः )।
ध्रु॒वो॑ऽसि ध्रु॒वो॑ऽहꣳ स॑जा॒तेषु॑ भूयास॒मित्या॑ह ध्रु॒वाने॒वै-
ना॑न्कुरुत उ॒ग्रो॑ऽस्यु॒ग्रो॑ऽहꣳ स॑जा॒तेषु॑ भूयास॒मित्या॒हाप्र॑तिवा-
दिन ए॒वैना॑न्कुरुतेऽभि॒भूर॑स्यभि॒भूर॒हꣳ स॑जा॒तेषु॑ भूयास॒मि-
त्या॑ह॒ य ए॒वैनं॑ प्र॒त्युत्पिपी॑ते॒ तमुपा॑स्यते यु॒नज्मि॑ त्वा॒ ब्रह्म॑णा॒
दैव्ये॒नेत्या॑है॒ष वा अ॒ग्नेर्योग॒स्तेन॑ (१) ए॒वैनं॑ युनक्ति य॒ज्ञस्य॒
वै समृ॑द्धेन दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कमा॑यन्य॒ज्ञस्य॒ व्यृ॑द्धे॒नासुरा॒न्प-
रा॑ऽभावय॒न्यन्मे॑ अग्ने अ॒स्य य॒ज्ञस्य॒ रिष्या॒दित्या॑ह य॒ज्ञ-
स्यै॒व तत्समृ॑द्धे॒न यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति य॒ज्ञस्य॒ व्यृ॑द्धेन॒
भ्रातृ॑व्यान्परा॑ भावयत्यग्निहो॒त्रमे॒ताभि॒र्व्याहृ॑तीभि॒रुप॑ सादये-
द्यज्ञमु॒खं वा अ॑ग्निहो॒त्रं ब्रह्मै॒ता व्याहृ॑तयो यज्ञमु॒ख ए॒व ब्रह्म॑
(२) कु॒रुते॒ सं॒व॒त्स॒रे प॒र्याग॑त ए॒ताभि॑रे॒वोप॑सादये॒प॑सादये॒द्ब्रह्म॑णै॒वो-
भ॒यतः॑ संवत्स॒रं परि॑ गृह्णाति दर्शपूर्णमा॒सौ चा॑तुर्मा॒स्यान्या॒-
लभ॑मान ए॒ताभि॒र्व्याहृ॑तीभिर्ह॒वीꣳष्या सा॑दयेद्यज्ञमु॒खं वै द॑र्श-
पूर्णमा॒सौ चा॑तुर्मा॒स्यानि॒ ब्रह्मै॒ता व्याहृ॑तयो यज्ञमु॒ख ए॒व
ब्रह्म॑ कुरुते संवत्स॒रे प॒र्याग॑त ए॒ताभि॑रे॒वाऽऽ सा॑दयेद्ब्रह्म॑णै॒वो-
भ॒यतः॑ संवत्स॒रं परि॑ गृह्णाति॒ यद्वै य॒ज्ञस्य॒ साम्ना॑ क्रि॒यते॑
रा॒ष्ट्रम् (३) य॒ज्ञस्याऽऽशीर्ग॑च्छति॒ यदृ॒चा विशं॑ य॒ज्ञ
स्या॒ऽऽशीर्ग॑च्छ॒त्यथ॑ ब्राह्म॒णो॑ऽना॒शीर्के॑ण य॒ज्ञेन॑ यजते सामि-
धे॒नीरनुव॒क्ष्यन्ने॒ता व्याहृ॑तीः पु॒रस्ता॑द्दध्या॒द्ब्रह्मै॒व प्र॑ति॒पदं॑
कुरुते॒ तथा॑ ब्राह्म॒णः साशी॑र्केण य॒ज्ञेन॑ यजते॒ यं का॒मये॑त॒
यज॑मानं॒ भ्रातृ॑व्यस्य य॒ज्ञस्या॒ऽऽशीर्ग॑च्छे॒दिति॒ तस्यै॒ता

[[704]]

Page No. ७०४

श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(हविःसादनविधिः)
व्याहृ॑तीः पुरोनुवा॒क्या॑यां दध्याद्भ्रातृव्यदेव॒त्या॑ वै पु॑रोनुवा॒-
क्या॑ भ्रातृ॑व्यमे॒वास्य य॒ज्ञस्य॑ (४) आ॒शीर्ग॑च्छति॒ यान्का॒-
मये॑त॒ यज॑मानान्त्स॒माव॑त्येनान्य॒ज्ञस्या॒ऽऽशीर्ग॑च्छे॒दिति॒ तेषा॑-
मे॒ता व्याहृ॑तीः पुरोनुवा॒क्या॑या अर्ध॒र्च एकां॑ दध्याद्या॒ज्या॑यै
पु॒रस्ता॒देकां॑ या॒ज्या॑या अर्ध॒र्च एकां॒ तथै॑नान्त्स॒माव॑ती य॒ज्ञ-
स्या॒ऽऽशीर्ग॑च्छति॒ यथा॒ वै प॒र्जन्यः॒ सुवृ॑ष्टं॒ वर्ष॑त्ये॒वं य॒ज्ञो यज॑
मानाय वर्षति॒ स्थल॑योद॒कं प॑रिगृ॒ह्णन्त्या॒शिषा॑ य॒ज्ञं यज॑मानः॒
परि॑ गृह्णाति॒ मनो॑ऽसि प्राजाप॒त्यम् (५) मन॑सा मा भू॒ते-
नाऽऽ वि॒शेत्या॑ह॒ मनो॒ वै प्रा॑जाप॒त्यं प्रा॑जाप॒त्यो य॒ज्ञो मन॑
ए॒व य॒ज्ञमा॒त्मन्ध॑त्ते॒ वाग॑स्यै॒न्द्री स॑पत्न॒क्षय॑णी वा॒चा मे॑न्द्रि॒-
येणाऽऽ वि॒शेत्या॑है॒न्द्री वै वाग्वाच॑मे॒वैन्द्रीमा॒त्मन्ध॑त्ते (६)॥
( तेनै॒व ब्रह्म॑ रा॒ष्ट्रमे॒वास्य॑ य॒ज्ञस्य॑ प्राजाप॒त्यꣳ षट्त्रिꣳ॑शच्च )।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१०॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
नवमे द्वंद्वसंपादनमुक्तं, दशमे हविःसादनं विधीयते। प्रथमं तावद्द्वितीया-नुवाकस्य पूर्वभागोक्तानां मन्त्राणां व्याख्यानम्। तत्र परिध्यनुमन्त्रणमन्त्रा-नुदाहृत्य व्याचष्टे -
ध्रुवोऽसीति। सजातेषु ध्रुवो भूयासमित्यनेन न केवलं स्वस्यैव ध्रुवत्वं प्रार्थितं, किंत्वेनाञ्‍ज्ञातीनपि ध्रुवानेव कर्तुं प्रार्थितम्। स्वस्यानुग्रहत्वेनाशिक्षिता ज्ञातयः प्रतिवादिनो भवन्ति। अत उग्रत्वप्रार्थनेन तन्निवार्यते। ज्ञातिमध्ये यः कोऽप्येनं यजमानं प्रत्युत्पिपीते प्रतिकूलो भूत्वोत्सादयितुमिच्छति तं प्रतिकूलमभिभविता भूयासमित्यनेनोपास्यत उपक्षिपति।

[[705]]

Page No. ७०५
प्रपा॰ ६ अनु॰ १० ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(हविःसादनविधिः)
अग्नियोगमन्त्रमादौ व्याचष्टे -
युनज्मीति। एष मन्त्रपाठ एवाग्नेर्योगो भवति। त्वामग्निं युनज्मीतिमन्त्रे श्रवणात्।
आसन्नस्य हविषोऽभिमन्त्रणं व्याचष्टे -
यज्ञस्य वा इति। यज्ञस्य हि द्वावंशौ समृद्धो व्यृद्धश्च। यथाशास्त्रमनुष्ठितः समृद्धः। अतथाभूतो व्यृद्धः। तत्र समृद्धो देवानां स्वर्गप्राप्तहेतुः। व्यृद्धोऽ-सुराणां तिरस्कारहेतुः। अतोऽस्मिन्मन्त्रे रिष्यात्स्कन्दादिति व्यृद्धमनूद्य तेन हन्मि सपत्नमिति वैरिपराभवः कथ्यते। समृद्धो न स्वर्गं प्राप्नोतीत्यर्थो लभ्यते।
भूर्भुवः सुवरिति व्याहृतिभिरग्निहोत्रहविष उपसादनं विधत्ते–अग्निहोत्रामिति।
तदेतदुपपादयति-
यज्ञमुखमिति। आधानानन्तरमेवानुष्ठेयत्वत्प्राधान्येन सर्वयज्ञेष्वग्निहोत्रस्य मुखत्वम्। व्याहृतयश्च त्रैलोक्यात्मनो विराड्रूपस्य परब्रह्मण्यारोपितशरीरस्य वाचकत्वेन ब्रह्मरूपाः। अतः प्रशस्ते यज्ञमुखे प्रशस्तं ब्रह्मरूपं व्याहृतित्रयं कृतवान्भवति।
अग्निहोत्रारम्भदिनगते हविःसादने व्याहृतीर्विधाय कालान्तरगतेऽपि सादने विदधाति -
संवत्सर इति। आद्यन्तयोर्दिनयोर्व्याहृतिभिरुपसादनं प्रशंसति -
ब्रह्मणैवेति। अग्निहोत्रवत्कर्मान्तरेऽपि व्याहृतिभिरासादनं विधत्ते -
दर्शपूर्णमासाविति। यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः। ततः पूर्वभावित्वाद्दर्शादेर्मुखत्वम्।
अन्यत्रापि व्याहृतीर्विधत्ते-
यद्वै यज्ञस्येति। यज्ञसंबन्धि किंचिदङ्गं साम्ना क्रियते, यथा बहिष्पवमानादि। अन्यत्किंचिदङ्गमृचा क्रियते, यथा याज्यापुरोनुवाक्यादि। तत्र सामसाध्येनाङ्गेन यज्ञफलं तद्राष्ट्रं प्राप्नोति, राष्ट्रे सस्याद्यभिवृद्धिर्भवतीत्यर्थः। ऋक्साध्येनाङ्गेन यत्फलं तद्विशं प्रजां प्राप्नोति, प्रजाया आयुरारोग्यादि वर्धत इत्यर्थः। अथैवं सति ब्राह्मणो यजमानः फलप्रदैर्यजुर्भिर्विरहित्वादनाशीर्केण निष्फलेन यज्ञेनेष्टवान्भवति। अतो यज्ञरूपा व्याहृतीः प्रयुञ्‍ज्‍यात्। होत्राऽनुवचनीयाः प्र वो वाजा इत्यादय ऋचः सामिधेन्यः। तदनुवचनात्प्रागेव होता व्याहृतीः

[[706]]

Page No. ७०६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( हविःसादनविधिः )
पठेत्। तद्देवताब्रह्मरूपं व्याहृतित्रयमेव सामिधेनीनां प्रतिपदं प्रारम्भं कृतवान्भवति। तथा सति यजमानः सफलेन यज्ञेनेष्टवान्भवति।
प्रकारान्तरेण विनियोगं हेयतयोपन्यस्यति-
यं कामयेतेति। यं यजमानं प्रति होता द्वेषादेवं कामयेतास्य यज्ञस्य फलं यजमानवौरणं गच्छेदिति तस्य यजमानस्य यागे पुरोनुवाक्यायाः प्राग्व्याहृतीः प्रयुञ्ज्‍यात्। तदा पुरोनुवाक्याया वैरी देवतेति तत्फलं वैरिगाम्येव भवति।
प्रकारान्तरेण विनियोगमुपादेयतया विधत्ते-
यान्कामयेतेति। बहुयजमानकानामहीनसत्राणामङ्गभूतेष्टिषु होता यद्येवं कामयेतैनान्सर्वान्यजमानान्यज्ञस्य फलं सममेव प्राप्नुयादिति तेषां यजमानानां यागे व्याहृतीरेवं दध्यात् – पुरोनुवाक्याया अर्धर्चेऽभिहिते सति प्रथमा व्याहृतिः। याज्यायाः पुरस्ताद्द्वितीया व्याहृतिः। याज्याया अर्धर्चेऽभिहिते सति तृतीया व्याहृतिः। तथा सत्येनान्सर्वान्यजमानान्याज्ञस्य फलं साम्येन प्राप्नोति।
तामेतां प्राप्तिं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-
यथा वै पर्जन्य इति। यथा सर्वतः प्रसृतो मेघः पक्षपातमन्तरेण सर्वेषु देशेष्वेकरूपं सुवृष्टं सस्यनिष्पत्तिक्षमं वर्षं मुञ्चत्येवमयं यथोक्तव्याहृत्युपेतो यज्ञः सर्वयजमानसंघाय सुफलं साधारण्येन प्रयच्छति। तेन च सुवृष्टेन नद्यां पूर्णायां सर्वे जना स्थलया कूलेनोदकं परिगृह्णन्ति, तद्वद्यजमानसंघ आशिषा साधारणफलेन युक्तमिमं यज्ञं परिगृह्णाति।
स्रौवाघारस्रुच्याघारानुमन्त्रणमन्त्रो व्याचष्टे -
मनोऽसीति। सर्वव्यवहारसाधनस्य मनसः प्रजापतिना प्रथमसृष्टत्वान्मनसः प्राजापत्यत्वम्। प्रथमसृष्टिश्च होतृब्राह्मणकाण्डे समाम्नायते - “इदं वा अग्ने नैव किंचनाऽऽसीत्। न द्यौरासीत्। न पृथिवी। नान्तरिक्षम्। तदसदेव सन्मनोऽकुरुत स्यामिति” इति। बृहदारण्यकेऽप्याम्नातम् - “तन्मनोऽकु-रुताऽऽत्मन्वी स्यामिति” इति। प्रजापतिर्यज्ञानसृजतेत्युक्तत्वात्प्राजापत्यो यज्ञः। अनेन मन्त्रपाठेन तौ मनोयज्ञौ स्वस्मिन्स्थापयति। इन्द्रेण व्याकृतत्वा-द्वागैन्द्री। तां च मन्त्रपाठेन स्वात्मनि स्थापयति॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः॥१०॥

[[707]]

Page No. ७०७
प्रपा॰ ६ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( प्राधान्येनाऽऽश्रावणादिमन्त्राः )

११

( अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः )।
यो वै स॑प्तद॒शं प्र॒जाप॑तिं य॒ज्ञम॒न्वाय॑त्तं॒ वेद॒ प्रति॑ य॒ज्ञेन॑
तिष्ठति॒ न य॒ज्ञाद्भ्रꣳ॑शत॒ आ श्रा॑व॒येति॒ चतु॑रक्षर॒मस्तु॒ श्रौष॒-
डिति॒ चतु॑रक्षरं॒ यजेति॒ द्व्य॑क्षरं॒ ये यजा॑मह॒ इति॒ पञ्चा॑क्षरं
द्व्यक्ष॒रो व॑षट्का॒र एष॒ वै स॑प्तद॒शः प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञम॒न्वाय॑त्तो॒
य ए॒वं वेद॒ प्रति॑ य॒ज्ञेन॑ तिष्ठति॒ न य॒ज्ञाद्भ्रꣳ॑शते॒ यो वै
य॒ज्ञस्य॒ प्राय॑णं प्रति॒ष्ठाम् (१) उ॒दय॑नं॒ वेद॒ प्रति॑ष्ठिते॒नारि॑-
ष्टेन य॒ज्ञेन॑ स॒ꣳस्थां ग॑च्छ॒त्या श्रा॑व॒यास्तु॒ श्रौष॒ड्यज॒
ये यजा॑महे वषट्का॒र ए॒तद्वै य॒ज्ञस्य॒ प्राय॑णमे॒षा प्र॑ति॒ष्ठैत-
दु॒दय॑नं॒ य ए॒वं वेद॒ प्रति॑ष्ठिते॒नारि॑ष्टेन य॒ज्ञेन॑ स॒ꣳस्थां ग॑च्छति॒
यो वै सू॒नृता॑यै॒ दोहं॒ वेद॑ दु॒ह ए॒वैनां॑ य॒ज्ञो वै सू॒नृताऽऽ श्रा॑व॒-
येत्यैवैना॑मह्व॒दस्तु॑ (२) श्रौष॒डित्यु॒पावा॑स्रा॒ग्यजेत्युद॑नैषी॒द्ये
यजा॑मह॒ इत्युपा॑सदद्वषट्का॒रेण॑ दोग्ध्ये॒ष वै सू॒नृता॑यै दोहो॒
य ए॒वं वेद॑ दु॒ह ए॒वैनां॑ दे॒वा वै स॒त्रमा॑सत॒ तेषां॒ दिशो॑ऽस्य॒न्त
ए॒तामा॒र्द्रां प॒ङ्क्तिम॑पश्य॒न्ना श्रा॑व॒येति॑ पुरोवा॒तम॑जनय॒न्नस्तु॒
श्रौष॒डित्य॒भ्रꣳ सम॑प्लावय॒न्यजेति॑ वि॒द्युत॑म् (३) अ॒ज॒न॒य॒न्ये
यजा॑मह॒ इति॒ प्राव॑र्षयन्न॒भ्य॑स्तनयन्वषट्का॒रेण॒ ततो॒ वै
तेभ्यो॒ दिशः॒ प्राप्या॑यन्त॒ य ए॒वं वेद॒ प्रास्मै॒ दिशः॑ प्यायन्ते
प्र॒जाप॑तिं त्वो॒वेद॑ प्र॒जाप॑तिस्त्वं वेद॒ यं प्र॒जाप॑ति॒र्वेद॒ स पुण्यो॑
भवत्ये॒ष वै छ॑न्द॒स्यः॑ प्र॒जाप॑ति॒रा श्रा॑व॒यास्तु॒ श्रौष॒डयज॒ ये
यजा॑महे वषट्का॒रो य ए॒वं वेद॒ पुण्यो॑ भवति वस॒न्तम्
(४) ऋ॒तू॒नां प्री॑णा॒मीत्या॑ह॒र्तवो॒ वै प्र॑या॒जा ऋ॒तूने॒व प्री॑णा-
ति॒ ते॑ऽस्मै प्री॒ता य॑थापू॒र्वं क॑ल्पन्ते॒ कल्प॑न्तेऽस्मा ऋ॒तवो॒ य

[[708]]

Page No. ७०८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( प्राधान्येनाऽऽश्रावणादिमन्त्राः )
ए॒वं वेदा॒ग्नीषोम॑योर॒हं दे॑वय॒ज्यया॒ चक्षु॑ष्मान्भूयास॒मित्या॑हा-
ग्नीषोमा॑भ्यां॒ वै य॒ज्ञश्चक्षु॑ष्मा॒न्ताभ्या॑मे॒व चक्षु॑रा॒त्मन्ध॑त्ते॒ऽग्नेर॒हं
दे॑वय॒ज्यया॑ऽन्ना॒दो भू॑यास॒मित्या॑हा॒ग्निर्वै दे॒वाना॑मन्ना॒दस्तेनै॒व
(५) अ॒न्नाद्य॑मा॒त्मन्ध॑त्ते॒ दब्धि॑र॒स्यद॑ब्धो भूयासम॒मुं द॑भे-
य॒मित्याहै॒तया॒ वै दब्ध्या॑ दे॒वा असु॑रानदभ्नुव॒न्तयै॒व भ्रातृ॑व्यं
दभ्नोत्य॒ग्नीषोम॑योर॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ वृत्र॒हा भू॑यास॒मित्या॑हा॒-
ग्नीषोमा॑भ्यां॒ वा इन्द्रो॑ वृ॒त्रम॑ह॒न्ताभ्या॑मे॒व भ्रातृ॑व्यꣳ स्तृणुत
इन्द्राग्नि॒योर॒हं दे॑वय॒ज्यये॑न्द्रिया॒व्य॑न्ना॒दो भू॑यास॒मित्या॑हेन्द्रि-
या॒व्ये॑वान्ना॒दो भ॑व॒तीन्द्र॑स्य (६) अ॒हं दे॑वय॒ज्यये॑न्द्रिया॒वी
भू॑यास॒मित्या॑हेन्द्रिया॒व्ये॑व भ॑वति महे॒न्द्रस्या॒हं दे॑वय॒ज्यया॑
जे॒मानं॑ महि॒मानं॑ गमे॒यमित्या॑ह जे॒मान॑मेव॒ म॑हि॒मां॑ गच्छ-
त्य॒ग्नेः स्वि॑ष्ट॒कृतो॒ऽहं दे॑वय॒ज्ययाऽऽयु॑ष्मान्य॒ज्ञेन॑ प्रति॒ष्ठां
ग॑मेय॒मित्या॒हाऽऽयु॑रे॒वाऽऽत्मन्ध॑त्ते प्रति॑ य॒ज्ञेन॑ ति॒ष्ठति (७)॥
( प्र॒ति॒ष्ठाम॑ह्व॒दस्तु॑ वि॒द्युतं॑ वस॒न्तं तेनै॒वेन्द्र॑स्या॒ष्टात्रिꣳ॑शच्च )।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः॥११॥

(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके एकादशोऽनुवाकः )।
दशमे हविःसादनं विहितम्। एकादशे त्वाश्रावणादिमन्त्राः प्राधान्येन विधी-यन्ते। तेषां पञ्चमन्त्राणामुत्पत्तिं विधातुं प्रस्तौति -
यो वै सप्तेति। अयं मन्त्रसंघः सप्तदशाक्षरोपेतत्वात्प्रजापतिसृष्टत्वाच्च सप्तदशः प्रजापतिरित्यभिधीयते। स च यज्ञमन्वायत्तः सर्वयज्ञेष्वनुगत-स्तद्विद्यजमानः संपूर्णेन यज्ञेन प्रतिष्ठितो भवति। वैकल्याभावाच्चायं यज्ञान्न भ्रष्टो भवित।
मन्त्रानुत्पादयति-

[[709]]

Page No. ७०९
प्रपा॰ ६ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( प्राधान्येनाऽऽश्रावणादिमन्त्राः )
आ श्रावयेति। एतेषु पञ्चसु मन्त्रेष्वाद्यस्य मन्त्रत्रयस्य विनियोगमापस्त-म्बोऽध्वर्युकाण्डे दर्शयति — “ब्रह्मन्प्रवरायाऽऽश्रावयिष्यामीति ब्रह्माणमामन्त्र्याऽऽश्रावयोश्रावय श्रावयोमाश्रावयेति वा श्रावयत्यस्तु श्रौषडित्याग्नीध्रोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन्स्फ्यꣳ संप्रमार्गाꣳश्च धारयन्प्रत्यश्रावयति” इति। “अवद्यम्नमुष्मा अनुब्रूहीति पुरोनुवाक्यां संप्रेष्य-त्यवदायावदाय स्रुवेण प्रस्तरबर्हिः संमृज्य जुहूपभृतावादाय दक्षिणाऽतिक्र-म्याऽऽश्राव्य प्रत्याश्रावितेऽमुं यजेति याज्यामिति सार्वत्रिकम्” इति (च)। आश्रावयेत्ययमेव पाठोऽत्रत्यः। ओश्रावयेति श्रावयेति ओमाश्रावयेति च त्रयं शाखान्तरीयम्। हे आग्नीध्र यक्ष्यमाणदेवतां प्रति तुभ्यमिदं दीयत इत्याभिमुख्येन श्रावयेत्यध्वर्युणोक्ते सति स आग्नीध्रोऽस्वित्यङ्गीकृत्य श्रौषडिति शब्देन श्रावयति। हे देवास्त्व (युष्म) द्विषयमिदं हविर्दानं शृणुतेत्यर्थः। हे होतर्यज याज्यां पठेत्यर्थः। इतरस्य तु मन्त्रद्वयस्य विनियोगमाश्वलायनो होतृकाण्डे दर्शयति — “आगूर्याज्यादिरज्यादिरनुयाजवर्जं ये यजामह इत्यागुर्वषट्कारोऽन्त्यः सर्वत्रः” इति। ये वयं होतारोऽध्‍वर्युणा यजेति प्रेषितास्ते वयं यजामहे याज्यां पठामः। वषट्कारशब्देन वौषडित्येवंरूपो मन्त्रो विवक्षितः। तं चाऽऽश्वलायन उदाहृत्य दर्शयति — “ये यजामहे समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तू वौषळिति वषट्कार इति” इति। हविर्दीयत इति तस्य शब्दस्यार्थः।
एतेषां पञ्चमन्त्राणां महिमानं वक्तुं प्रस्तौति-
यो वै यज्ञस्येति। प्रायणं प्रारम्भः। प्रतिष्ठा मध्यकालवर्त्यनुष्ठानम्। उदयनं सपाप्तिः। यो यजमानो यज्ञस्य मुख्यं प्रारम्भादित्रयं वेद तदीयो यज्ञः प्रतिष्ठितः साङ्गोऽरिष्टो वैकल्यरहितस्तादृशेन यज्ञेन संस्थां फलपर्यन्ततां प्राप्नोति। मन्त्रमहिमानं वक्ति-
आ श्रावयेति। आद्यो मन्त्रो मुख्यः प्रारम्भः। मन्त्रत्रयं प्रतिष्ठा। अन्त्य उदयनम्। देवतोद्दशेन द्रव्यात्यागरूपस्य यागशरीरगतस्येतैरेव मन्त्रैर्निष्पन्नत्वादवशिष्टानि प्राच्यान्युदीच्‍यानि शरीरगतवस्त्रालंकारस्थानीयानि।
प्रकारान्तरेण महिमानं वक्तुं प्रस्तौति-
यो वा इति। सूनृता समीचीना वाक्। सम्यक्त्वं च तस्याः सत्यप्रियरूपत्वम्।

[[710]]

Page No. ७१०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( प्राधान्येनाऽऽश्रावणादिमन्त्राः )
अत एव स्मार्यते —
“सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम्।
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः” इति।
सा च कामधेनुवत्परितोषहेतुत्वाद्गोत्वेनात्र विवक्षिता। तस्याश्च दोहनप्रकारं यो यजमानो वेद सोऽवश्यमेनां दुग्धे।
काऽसावत्र सूनृता को वा तद्देहनप्रकार इत्याशङ्क्य तदुभयं दर्शयन्मन्त्र-महिमानं वक्ति -
यज्ञो वा इति। लोके हि धोक्ष्यमाणाया गोराभिमुख्याय किमपि भक्ष्यं दातुं सांकेतिकेन नाम्ना तामाह्वयन्ति। अत एव प्रवर्ग्यब्राह्मणे धर्मदुह आह्वान-मेवनाम्नायते — “इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीत्याह। एतानि वा अस्यै देवनामानि। देवनामैरेवैनामाह्वयति। असावेह्यसावेह्यसावेहीत्याह। एतानि वा अस्यै मनुष्यनामानि। मनुष्यनामैरेवैनामाह्वयति” इति। तद्वदत्राप्याश्रावयेति मन्त्रपाठेनैवैनां सुनृतामाह्वयति। अस्तु श्रौषडिति पाठेनोपावास्राग्वत्समुपावसृजति। यजेति पाठेनोदनैषीद्दोहनपात्रमुन्नयति। ये यजामह इति पाठेनोपासदद्दोग्धा प्रत्यासीदति। वौषडिति पाठेन दोग्धि। अत्र रूपकत्वेन परिकल्पनामन्त्राणां तत्तदर्थवाचकत्वं नापेक्षितम्।
सामर्थ्यान्तरकल्पनया पुनर्महिमानं वक्ति -
देवा वा इति। सत्रमासीनानां देवानां केनापि वैकल्येन वृष्ट्यभावाद्दिशोऽ-दस्यन्नानादिग्गतानि सस्यानि शोषणेनोपक्षीणानि। तत्परिहाराय देवा आर्द्रां वृष्टिहेतुभूतामेतां पङ्क्तिं मन्त्रपञ्चकमपश्यन्। स्पष्टमन्यत्।
पुनरपि प्रकारान्तरेण मन्त्रमहिमानं दर्शयितुं प्रस्तौति -
प्रजापतिमिति। त्वशब्दः सर्वनामगणे पठित एकशब्दपर्यायः। अत एव संप्रदायविद उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमित्यृचमेवं व्याचक्षते – अप्येकः पश्यन्न पश्यतीति। सप्तदशाक्षररूपमेनं प्रजापतिमेको यजमानो वक्ष्यमाणमहिमोपेतं वेद। स च प्रजापतिर्ज्ञातारं तमेकं यजमानं वेद जानात्यनुगृह्णाति। यमनुगृह्णाति सोऽन्येभ्यो यजमानेभ्यः पुण्यादुत्कृष्टो भवति।
तन्महिमानं दर्शयति -
एष वा इति। एषोऽक्षररूपः प्रजारतिश्छन्दस्यः, छन्दःसु वेदेषु सारत्वेन

[[711]]

Page No. ७११
प्रपा॰ ६ अनु॰ ११ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( प्राधान्येनाऽऽश्रावणादिमन्त्राः )
निष्पन्नः। अत एव तृतीयकाण्डे समाम्नायते — “एतद्वै छन्दसां वीर्यमा श्रावयास्तु श्रौषड्यज ये यजामहे वषट्कारः” इति। य एवं प्रजापतिं छन्दःसारं वेद स उत्कृष्टो भवति। त्वोवेद त्वंवेदेत्यत्रोभयत्रैकपद्यं सांप्रदायिकम्।
द्वितीयानुवाकोक्तानां प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्राणां रूपकल्पनया तात्पर्यं व्याचष्टे –
वसन्तमिति। ऋतुदेवतास्तत्कल्पनया प्रीयन्ते। प्रीताश्चास्मै यजमानाय यथापूर्वं कल्पन्तेऽविपर्यासेन प्रवर्तन्ते स्वस्वकालोचितपुष्पोद्भवसंतापवृष्ट्या-दिलक्षणयुक्ता भवन्ति। वेदितुरपि तदेव फलम्।
आज्यभागानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे -
अग्नीषोमयोरिति। चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्याभागावित्यस्मिन्ननुवाके यज्ञचक्षुष्ट्वमाज्यभागयोः सम्यक्प्रतिपादितम्। अतस्तदीयदेवताभ्यां यज्ञस्य चक्षुष्मत्त्वं यजमानस्य तत्पलं चोच्‍यते।
आग्नेययागानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे -
अग्नेरहमिति। अन्नादो बह्वाशी न त्वन्यदेववदल्पाशी।
उपांशुयाजानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
दब्धिरसीति। एतयोपांशुयाजरूपया दब्धया वैरिघातिन्या हेत्यादभ्नुवन्हिं- सितवन्तः।
पौर्णमासीगतद्वितीयपुरोडाशानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
अग्नीषोमयोरिति। वृत्रनामकोऽसुरोऽग्नीषोमौ देवौ दन्तैः संदष्टवान्। तौ निःसारयितुमिन्द्रः शीतज्वरसंतापौ वृत्रे प्रयुज्य जञ्‍जभ्यमानाद्वृत्रात्तौ निःसार्य वृत्रं हतवानिति द्वितायकाण्डे स्पष्टी भविष्याति। स्तृणुते हिनस्ति। अमावास्यागतद्वितीयपुरोडाशानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे - इन्द्राग्नियोरिति।
सांनाय्यानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे - इन्द्रस्येति।
गतश्रियां राजन्यादीनां सांनाय्यनुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे - महेन्द्रस्येति।
स्विष्टकृदनुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे - अग्नेः स्विष्टकृत इति।

[[712]]

Page No. ७१२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्याष्टमे पादे चिन्तितम् -
नाऽऽर्षेयं न च होतारं नानूयाजेष्वितीदृशः।
विकल्पः पर्युदासो वा स्यादाद्यो वचनद्वायात्॥
अन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य विध्यंशः सा निषेधगीः।
नेत्यनूयाजधातुस्थस्तदर्थं पर्युदस्यति॥
महापितृयज्ञे चोदकप्राप्तं वरणं प्रत्येवं श्रूयते — “नाऽऽर्षेयं वृणीते। न होतारम्” इति। तथाऽनारभ्यवादे श्रूयते — “आ श्रावयेति चतुरक्षरमस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरं यजेति द्व्यक्षरं ये यजामह इति पञ्चक्षरं द्व्यक्षरो वषट्कार एष वै सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमन्वायत्तः” इति। तथोक्तम् — “नानूयाजेषु येयजामहं करोति” इति। तत्र वरणस्य विधिप्रतिषेधौ चोदकप्रत्यक्षवचनाभ्यां प्रतीयेते। ये यजामह इति मन्त्रस्य तु द्वाभ्यां प्रत्यक्षवचनाभ्यां विधिप्रतिषेधप्रतीतिः। तत्र विधायकप्रतिषेधकयोर्द्वयोः प्रमाणयोरवैयर्थ्याय विकल्प इति प्राप्ते ब्रूमः — अष्टदोषग्रस्तत्वाद्विकल्पो न न्याय्यः। ननु परस्परविरुद्धयोर्विधिनिषेधयोः समुच्चयस्याप्यसंभवात्का गतिरत्रेति चेदुच्यते– निषेधत्वेन प्रतीयमानमिदं नेत्यनेन शब्देनोपेतं वाक्यं विधिवाक्यस्य शेषो भविष्यति। तथा हि - यदि नेत्ययं शब्दः करोतिना संबध्येत तदा येयजामहं न करोतीत्येवं प्रतिषेधः स्यात्। यदि च वृणीत इत्येवाऽऽख्यातप्रत्ययेन संबध्येत तदा वरणं न कर्तव्यमिति निषिध्येत न चैवं संबध्यते, किं त्वानूयाजपदेन वृञ्धातुना च संबध्यते। तथा सत्यनूयाजव्यतिरिक्तेषु यागेषु येयजामहः कर्तव्यः। वरणव्यतिरिक्तमङ्गजातमनुष्ठेयमित्यनूयाजवरणपर्युदासेन विधेरेव विशेषितत्वे सति प्रतिषेधवाक्यस्य कस्यचिदभावान्न विकल्पः शङ्कितुमपि शक्यः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
एकादशोऽनुवाकः॥११॥

[[713]]

Page No. ७१३
प्रपा॰ ६ अनु॰ १२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )

१२

( अथ प्रथमाष्टके षष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )।
इन्द्रं॑ वो वि॒श्वत॒स्परि॒ हवा॑महे॒ जने॑भ्यः। अ॒स्माक॑मस्तु॒
केव॑लः। इन्द्रं॒ नरो॑ ने॒मधि॑ता हवन्ते॒ यत्पार्या॑ यु॒नज॑ते॒
धिय॒स्ताः। शूरो॒ नृषा॑ता॒ शव॑सश्चका॒न आ गोम॑ति व्र॒जे
भ॑जा॒ त्वं नः॑। इ॒न्द्रि॒याणि॑ शतक्रतो॒ या ते॒ जने॑षु प॒ञ्चसु॑।
इन्द्र॒ तानि॑ त॒ आ वृ॑णे। अनु॑ ते दायि म॒ह इ॑न्द्रि॒याय॑
स॒त्रा ते॒ विश्व॒मनु॑ वृत्र॒हत्ये॑। अनु॑ (१) क्ष॒त्रमनु॒ सहो॑
यज॒तेन्द्र॑ दे॒वेभि॒रनु॑ ते नृ॒षह्ये॑। आ यस्मि॑न्त्स॒प्त वा॑स॒वा-
स्तिष्ठ॑न्ति स्वा॒रुहो॑ यथा। ऋषि॑र्ह दीर्घ॒श्रुत्त॑म॒ इन्द्र॑स्य घ॒र्मो
अति॑थिः। आ॒मासु॑ प॒क्वमैर॑य॒ आ सूर्यꣳ॑ रोहयो दि॒वि।
घ॒र्मं न सामं॑ तपता सुवृ॒क्तिभि॒र्जुष्टं॒ गिर्व॑णसे॒ गिरः॑। इन्द्र॒-
मिद्गा॒थिनो॑ बृ॒हदिन्द्र॑म॒र्केभि॑र॒र्किणः। इन्द्रं॒ वाणी॑रनूषत।
गाय॑न्ति त्वा गाय॒त्रिणः॑ (२) अर्च॑न्त्य॒र्कम॒र्किणः॑। ब्र॒ह्मा-
ण॑स्त्वा शतक्रत॒वुद्व॒ꣳशमि॑व येमिरे। अ॒ꣳहो॒मुचे॒ प्र भ॑रेमा
मनी॒षामो॑षिष्ठ॒दाव्ने॑ सुम॒तिं गृ॑णा॒नाः। इदमि॑न्द्र॒ प्रति॑ ह॒व्यं
गृ॑भाय स॒त्याः स॑न्तु॒ यजमानस्य॒ कामाः॑। वि॒वेष॒ यन्मा॑
धि॒षणा॑ ज॒जान॒ स्तवै॑ पु॒रा पार्या॒दिन्द्र॒मह्नः॑। अꣳह॑सो॒ यत्र॑
पी॒पर॒द्यथा॑ नो ना॒वेव॒ यान्त॑मु॒भये॑ हवन्ते। प्र स॒म्‍राजं॑ प्रथ॒म-
म॑ध्‍व॒राणा॑म् (३) अ॒ꣳहो॒मु॒चं॑ वृष॒भं य॒ज्ञिया॑नाम्। अ॒पां
नपा॑तमश्विना॒ हय॑न्तम॒स्मिन्न॑र इन्द्रि॒यं ध॑त्त॒मोजः॑। वि न॑
इन्द्र॒ मृधो॑ जहि नी॒चा य॑च्छ पृतन्य॒तः। अ॒ध॒स्प॒दं तमीं॑
कृधि॒ यो अ॒स्माꣳ अ॑भि॒दास॑ति। इन्द्र॑ क्ष॒त्रम॒भि वा॒ममोजोऽ-
जा॑ यथा वृषभ चर्षणी॒नाम्। अपानुदो॒ जनममित्र॒यन्त॑मु॒रुं

[[714]]

Page No. ७१४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )
दे॒वेभ्यो॑ अकृणोरु लो॒कम्। मृ॒गो न भी॒मः कु॑च॒रो गि॑रि॒ष्ठाः
प॑रा॒वतः॑ (४) आ ज॑गामा॒ प॑रस्याः। सृ॒कꣳ स॒ꣳ शाय॑
प॒विमि॑न्द्र ति॒ग्मं वि शत्रू॑न्ताढि॒ वि मृधो॑ नुदस्व। वि
शत्रू॒न्वि मृधो॑ नु॒द वि वृ॒त्रस्य॒ हनू॑ रुज। वि म॒न्युमि॑न्द्र
भामि॒तो॑ऽमित्र॑स्याभि॒दास॑तः। त्रा॒तार॒मि॑न्द्र॑मवि॒तार॒मिन्द्र॒ꣳ ह-
वे॑हवे सु॒हव॒ꣳ शूर॒मिन्द्र॑म्। हु॒वे नु श॒क्रं पु॑रुहू॒तमिद्रꣳ॑ स्व॒स्ति
नो॑ म॒घवा॑ धा॒त्विन्द्रः॑। मा ते॑ अ॒स्याम् (५) स॒ह॒सा॒व॒न्प-
रि॑ष्टाव॒घाय॑ भूम हरिवः परा॒दै। त्राय॑स्व नोऽवृ॒केभि॒र्वरू॑थै॒-
स्तव॑ प्रि॒यासः॑ सू॒रिषु॑ स्याम। अन॑वस्ते॒ रथ॒मश्वा॑य तक्ष॒न्त्व-
ष्टा॒ वज्रं॑ पुरुहूत द्यु॒मन्त॑म्। ब्र॒ह्माण॒ इन्द्रं॑ म॒हय॑न्तो अ॒र्कैरव॑-
र्धय॒न्नह॑ये हन्त॒वा उ॑। वृष्णे॒ यत्ते॒ वृष॑णो अ॒र्कमर्चा॒निन्द्र॒
ग्रावा॑णो॒ अदि॑तिः स॒जोषाः॑। अ॒न॒श्वासो॒ ये प॒वयो॑ऽर॒था
इन्द्रे॑षिता अभ्यव॑र्तन्त॒ दस्यू॑न् (६)॥
(वृ॒त्र॒हत्येऽनु॑ गाय॒त्रिणो॑ऽध्व॒राणां परा॒वतोऽस्या॒मष्टाच॑त्वारिꣳशच्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

सं त्वा॑ ध्रु॒वो॑ऽस्य॒ग्निर्मा॑ ब॒र्हिषो॒ऽहमा प्या॑यता॒मग॑न्म॒ यथा॒ वै यो वै श्र॒द्धां प्र॒जाप॑तिर्य॒ज्ञान्ध्रु॒वो॑ऽसीत्या॑ह॒ यो वै स॑प्तद॒शमिन्द्रं॑ वो॒ द्वाद॑श॥ १२॥
सं त्वा॑ ब॒र्हिषो॒ऽहं यथा॒ वा ए॒वं वि॒द्वाञ्‍श्रौष॑ट्सहसाव॒-
न्नेक॑पञ्चा॒शत्॥५१॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
षष्ठप्रपाठक समाप्तः॥६॥

[[715]]

Page No. ७१५
प्रपा॰ ६ अनु॰ १२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )
(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )।

सप्तमादिष्वेकादशान्तेषु पञ्चस्वनुवाकेषु याजमानब्राह्मणप्रसङ्गादाध्वर्यव-ब्राह्मणमपि कियदभिहितम्। द्वादशानुवाके याज्या ( पुरोनुवाक्या ) उच्‍यन्ते। काम्येष्टिकाण्डे सप्तमानुवाके काचिदिष्टिरेवमाम्नायते -
“ऐन्द्रं चरुं निर्वपेत्पशुकाम ऐन्द्रा वै पशव इन्द्रमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै पशून्प्र यच्छति पशुमानेव भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
पशूनामैन्द्रत्वमर्थवादान्तरे द्रष्टव्यम्।
पुरोडाशादिपरित्यागेन चरुविधानं प्रशंसति-
“चरुर्भवति स्यादेवास्मै योनेः पशून्प्र जनयति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
वाजपेये हि नैवारं चरुमश्वानवघ्रापयेत्। अश्वमेधेऽपि लाजीनित्यादि-मन्त्रेणाश्वायान्नमुपावहरन्ति। तच्च भक्षितमन्नमुत्पत्स्यमानानामश्वानां रेतोरूपेण बीजमित्यभिप्रेत्य चरोः पशुयोनित्वमत्राभिधीयते।
तस्या ऐन्द्रेष्टेः पुरोनुवाक्यामाह-
इन्द्रं व इति। हे ऋत्विग्यजमाना वो युष्माकं जनेभ्यः पुत्रभृत्यादिजनसि-द्ध्यर्थं विश्वतस्परि सर्वस्य जगत उपरि स्थितमुत्कृष्टत्वेन वर्तमानमिन्द्रं हवामह आह्वायामः। स चेन्द्रोऽस्माकं केवलोऽस्त्वसाधारणोऽस्तु। इतरयज-मानेभ्योऽप्यधिकमनुग्रहमस्मासु करोत्वित्यर्थः।
याज्यामाह-
इन्द्रं नर इति। अग्निचयनमनुतिष्ठन्तो नर इन्द्रं नेमधिता वह्न्यादिभिर्देवैः सह नेमस्यार्धस्य हविषो धिता धारणाय हवन्त आह्वयन्ति। अत एव चयनब्राह्मणमेवमाम्नायते — “अर्धेन्द्राणि जुहोति” इति। तन्मन्त्राश्चैव-
माम्नायन्ते — “अग्निश्च म इन्द्रश्च मे सोमश्च म इन्द्रश्च मे” इत्यादयः। यद्यस्मात्कारणात्पार्याश्चितेऽग्नावग्निष्टोमादिपारमर्हन्तो यजमानास्ता धियो युनजते युञ्जते तान्यग्निष्टोमादीन्यनुतिष्ठन्ति। तादृश हे इन्द्र त्वं शूरो रक्षोभिरनभिभूतो नृषाता मनुष्येभ्यः सनिता धनस्य दाता शवसोऽस्मादीयस्य बलस्य चकानस्तर्पको भूत्वा नोऽस्मान्गोमति बहुगवादिपशुयुक्ते व्रजे संघ आभजाऽऽभिमुख्येन स्थापय।

[[716]]

Page No. ७१६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
(याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)

इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
“इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेत्पशुकाम इन्द्रियं वै पशव इन्द्रमेवेन्द्रियावन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा इन्द्रियं पशून्प्र यच्छति पशूमानेव भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
इन्द्रियं बलं प्रभूतमस्यास्तीतीन्द्रियावान्। क्षीरघृतादिद्वारेणेन्द्रियवृद्धिहेतु-त्वात्पशूनामिन्द्रियत्वम्। इन्द्रियं पशून्। चेति समुच्चयेऽध्याहर्तव्यः।
तस्यामिष्टौ पुरोनुवाक्यामाह-
इन्द्रियाणीति। हे शकक्रतो पञ्चसु जनेषु निषादपञ्चमेषु ब्राह्मणादिवर्णेषु यानि ते तवानुग्रहादिन्द्रियाणि सामर्थ्यानि सन्ति, हे इन्द्र तानि सर्वाणि ते तवानुग्रहादावृणे समन्ताद्गृह्णामि।
याज्यामाह-
अनु ते दायीति। यजत्र यष्टव्य हे इन्द्र महे महते सर्वेभ्योऽधिकाय ते तुभ्यं सत्रा सत्रेषु विश्वं सर्वं हविर्देवेभिरग्न्यादिभिरनुदायि अनुक्रमेण दीयते। किमर्थम्। वृत्रहत्ये वृत्रवधमनु ते तवेन्द्रियाय बलसिद्ध्यर्थम्। न केवलं वृत्रवधमनुसृत्य किंतु क्षत्त्रमनु त्वदीयं क्षत्त्रियत्वजात्यभिमानमनुसृत्य, सहोऽनु त्वदीयं बलमनुसृत्य, नृषह्ये वैरिमनुष्यतिरस्कारशीलमनुसृत्य, त्वयि यथोक्तान्गुणानवेक्ष्य ते तुभ्यं पुनः पुनर्दीयत इति शेषः।
अन्यामिष्टिं विधत्ते-
“इन्द्राय घर्मवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामो ब्रह्मवर्चसं वै गर्म इन्द्रमेव घर्मवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्येव भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
घर्मवते वेदशास्त्रादिप्रयुक्तब्रह्मतेजोयुक्ताय। विद्वत्सु वेदशास्त्रादिरूपेण ब्रह्मवर्चसेन दीप्यत इति ब्रह्मवर्चसस्य धर्मत्वम्।
एतस्यामिष्टौ पुरोनुवाक्यामाह-
आ यस्मिन्निति। वासयन्ति रथस्योपर्यादित्यमिति वासवा आदित्यस्याश्वाः। ते च सप्तसंख्याकाः। सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमिति मन्त्रवर्णात्। न चैवं सत्येको अश्वो वहति सप्तनामेत्यनेन विरोधः। वचनद्वयबलेन विकल्पस्या-

[[717]]

Page No. ७१७
प्रपा॰ ६ अनु॰ १२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )
ङ्गीकृतत्वात् ते च सप्ताश्वाः स्वारुहो यथाऽऽदित्यापरतन्त्रा अपि स्वयमेवा-ऽऽरोहन्त इव वर्तन्ते, सुशिक्षितत्वेन प्रेरणं विनैव प्रवृत्तत्वात्। तादृशाः सप्ताश्वा यस्मिन्नादित्य आभिवर्तन्ते आतिष्ठन्ति स आदित्य ऋषिर्हातीन्द्रि-यज्ञान्येव सर्वदा वेदत्रयोपेतत्वात्। अत एवाऽऽम्नायते — “वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः” इति। दीर्घश्रुत्तमस्त्रैलोक्यप्रकाशनेन प्रथितकीर्तितमः। ईदृशो घर्मो दीप्यमान आदित्य इन्द्रस्य गृहेऽतिथिः स्वाभीष्टं याचितुं यदा कदाचिदागच्छति तस्येन्द्रस्य महिमा किमिव वक्तव्य इत्यभिप्रायः।
याज्यामाह-
आमास्विति। आमासु फलपाकरहितास्वोषधीषु पक्वं सम्यक्पाकयुक्तं फलं हे इन्द्र त्वमैरयो वृष्टिद्वारा संपादितवानसि। सूर्यं विचरन्तं परिवर्तनसाम- र्थ्यप्रदानेन दिव्यारोहयसि। हेतिभिर्यजमाना जुष्टमिन्द्रस्य प्रियं हविः पुरोडाशरूपं तपत सुष्ठु हुतं कुरुत। किमिव, घर्मं न प्रवर्ग्यमिव, सुवृक्तिभि-र्हुंकारप्रस्तावादिशोभनभक्तियुक्तैः सामन्सामभिर्धर्मं यथा तपन्ति। गिर्वणसे गीर्भिः स्तुत्यायेन्द्राय गिरः स्तुतिरूपाः प्रयुङ्क्तेति शेषः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते-
“इन्द्रायार्कवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदन्नकामोऽर्को वै देवानामन्न-मिन्द्रमेवार्कवन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवास्मा अन्नं प्र यच्छत्यन्नाद एव भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
बुभुक्षुभिरर्थ्यमानत्वादादरेण स्वीक्रियमाणत्वादन्नस्यर्कत्वाम्।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह-
इन्द्रमिदिति। गाथिनः सामगा बृहद्बृहता साम्नेन्द्रमिदिन्द्रमेवानूषतास्तुवन्। ऋच् स्तुतावित्यस्माद्धातोरुत्पन्नोऽर्कशब्द ऋचमाचष्टे। अर्केभिग्भिरर्किणो बह्वृचा इन्द्रमस्तुवन्। वाणीरन्या अपि वाचो यजुरूपा इन्द्रमस्तुवन्।
याज्यामाह-
गायन्तीति। हे शतक्रतो गायत्रिणो गायत्रसामयुक्ता उद्गातारस्त्वां गायन्ति। अर्किणो बृह्वृचास्त्वामर्चन्ति स्तुवन्ति। ब्रह्माणस्तदुपलक्षिता अध्वर्यवोऽपि त्वामुद्येमिर उत्थापयन्ति वर्धयन्तीत्यर्थः। किमिव, वंशमिव। यथा कुलाचारादिभिः स्वकीयं वंशमुन्नतं कुर्वन्ति तद्वत्।

[[718]]

Page No. ७१८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )
इष्ट्यन्तरं त्रिहविष्कं विधत्ते-
“इन्द्राय घर्मवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रायेन्द्रियावत इन्द्रा-यार्कवते भूतिकामो यदिन्द्राय घर्मवते निर्वपति शिर एवास्य तेन करोति यदिन्द्रायेन्द्रियावत आत्मानमेवास्य तेन करोति यदिन्द्रायार्कवते भूत एवान्नद्ये प्रति तिष्ठति भवत्येव” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
तेन घर्मवते निर्वापेणाध्वर्युरस्य यजमानस्य शिरः करोति। एवंविधैश्वर्या-दिभिः सभायामुन्नतशिरस्कं करोति। तेनेन्द्रियावते निर्वापेणास्य यजमानस्याऽऽत्मानमेव करोति पुष्टशरीरमेव करोति। अर्कवते निर्वापेण यजमानो भूत एवैश्वर्यं प्राप्त एव सन्नदनयोग्ये सम्यगन्ने प्रतितिष्ठति। भवत्येव पुनरप्याधिकमैश्वर्यं प्राप्नोत्येव। अत्र घर्मवतो हविषि ‘आ यस्मिन्’ इत्यादिके याज्यानुवाक्ये। इन्द्रियावतो हविषि “इन्द्रियाणि शतक्रतो” इत्यादिके। अर्कवतो हविषि “इन्द्रमिद्गाथिनो बृहत्” इत्यादिके।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते-
‘इन्द्रायाꣳ होमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः पाप्मना गृहीतः स्यात्पाप्मा वा अꣳह इन्द्रमेवाꣳहोमुचꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं प्राप्मनोऽꣳहसो मुञ्चति’ (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
अंहःशब्देनात्र नरकहेतुर्निषिद्धाचरणादिरूपः पाप्मोच्‍यते। पाप्मनोंऽह-सोऽत्यधिकात्पापादित्यर्थः।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह-
अꣳहोमुच इति। गृणानाः स्तुवन्तो वयमोषिष्ठदाव्ने ग्रीष्मकाले दावा-ग्निनाऽत्यन्तदग्धभूप्रदेशेभ्यो वर्षर्तौ वृष्टिदात्रेंऽहोमुचे पापान्मोचयित्रे मनीषां बुद्धिं प्रभरेम स्वी कुर्मः। कीदृशीं सुमतिं, त्वां तोषयेमेत्येवमादिशो-भनमननोपेताम्। हे इन्द्रेदं त्यज्यमानं हव्यं प्रतिगृहाण। तेन यजमानस्य कामाः सत्याः सन्तु।
याज्यामाह-
विवेषेति। यद्यस्मात्कारणाद्धिषणा पूर्वोक्ता बुद्धिर्मां विवेष व्याप्तवती तस्मादहं सुबुद्धिर्जजान जातवानस्मि। एत एव पार्यादह्नः पुरोत्तमान्मरणादि वसात्पुरा त्वां स्तवै, आमरणं स्तवानीत्यर्थः। यत्र यस्यां धिषणायां सत्यामि न्द्रोऽस्मानंहसः पापात्पीपरदुत्तारितवान्सा धिषणा विवेषेत्यन्वयः। अथवा यत्रा

[[719]]

Page No. ७१९
प्रपा॰ ६ अनु॰ १२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
हन्यस्मानंहसः पारयति तस्मात्पार्यादह्नः पुरा स्तवा इत्यन्वयः। यथा लोके नावा नद्यां यान्तं नाविकमुभये कुलद्वयवर्तिनो हवन्ते मामुत्तारयेत्पाह्वयन्ति तथैवांहसो मुक्तानस्मानुभयकूलप्रभवा आह्वन्तीत्यर्थः।
अत्रैव विकल्पितामन्यां याज्यामाह-
प्रसम्‍राजमिति। हे नरो मनुष्या ऋत्विजः प्रकर्षेणेन्द्रं भजतेति शेषः। कीदृशं, सम्राजं सम्यग्दीप्यमानम्। अध्वराणामग्निष्टोमादीनां प्रथमं मुख्यदेवम्। अंहोमुचं पापान्मोचयितारम्। यज्ञियानां यज्ञसंबन्धिफलानां वृषभं वर्षितारम्। अपां वृष्टिरूपाणामुदकानां नपातमविनाशयितारम्। हयन्तमैश्वर्यस्य गमयितारम्। हेऽश्विनावस्मिन्यजमान इन्द्रियं चक्षुरादिपा-टवमोजो बलं च धत्तं स्थापयतम्।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते-
“इन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यं मृधोऽभि प्रवेपेरन्‍रा-ष्ट्राणि वाऽभि समियुरिन्द्रमेव वैमृधꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मान्मृधोऽपहन्ति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
मृधो वैरिणो यं यजमानमभितः प्रवेपेरन्प्रकर्षेण कम्पयेयुर्भीतिमुत्पादयेयुः। अथवा राष्ट्राणि देशानभितो विनाशयितुं समियुः संगता भवेयुः, तस्य यजमानस्य रक्षायै वैमृधाय शत्रुविनाशकायेन्द्राय निर्वपेत्। स चेन्द्रोऽस्मा- द्यजमानान्मृधः शत्रूनपहन्ति।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह-
वि न इन्द्रेति। हे इन्द्र नोऽस्माकं मृधः शत्रून्विशेषेण जहि। किंच, पृतन्यतोऽस्मान्घातयितुं सेनामिच्छतः शत्रून्नीचान्न्यग्भूतान्यच्छोपरतान्कुरु। यश्चान्योऽस्मानभिदासत्युपक्षपयति तमीं तमपि वैरिणमधस्पदमस्मत्पादयोः प्रणतशिरस्कं कृधि कुरु।
तत्र याज्यामाह-
इन्द्र क्षत्रमिति। हे इन्द्र वामं वननीयं क्षत्रं क्षताद्रक्षणमोजोऽस्मदीयं बलं चाभिलक्ष्याजायथा एतत्सर्वं संपादयितुं जातोऽसि। चर्षणीनां मनुष्याणां हे वृषभ कामानां वर्षकामित्रयन्तं शत्रुभावमिच्छन्तं जनमपानुदस्तिरस्कृतवानसि।

[[720]]

Page No. ७२०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )
देवेभ्यो हविष्प्रदानादिव्यवहारिभ्यो यजमानेभ्य उरुं विस्तीर्णं लोकं भोगस्थानमकृणोरु कृतवानेवासि।
तस्यामेवेष्टौ विकल्पितां पुरोनुवाक्यामाह-
मृगो नेति। हे इन्द्र भीमो भयंकरः कुचरः प्राणिभक्षणादिरूपकुत्सिताचर-णशीलो गिरिष्ठाः पर्वतनिवासी मृगो न सिंहव्याघ्रादिमृग इव परस्याः परावतो महतो दूरादाजगामास्मद्विरोधिनं हन्तुमागतोऽसि। आजगन्थेति हि शाखान्तरे मध्यमपुरुषः पठितः। सृकं परशरीरादिषु सरणशीलं तिग्मं तीक्ष्णं पविं वज्रं संशाय सम्यक्तीक्ष्णं कृत्वा विशेषेण शत्रूंस्ताडय। मृधो योद्धॄञ्शत्रून्विशेषेण नुदस्व निराकुरु।
विकल्पितां याज्यामाह-
वि शत्रूनिति। हे इन्द्र शत्रून्विशेषेण नुद निराकुरु। मृधो योद्धॄनपि विशेषेण नुद। वृत्रस्य हनू विरुज विशेषेण भग्नी कुरु। त्वं भामितः क्रुद्धः सन्नभिदासतोऽस्मानुपक्षपयतोऽमित्रस्य वैरिणो मन्युं विशेषेण भग्नं कुरु।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते-
“इन्द्राय त्रात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्बद्धो वा परियत्तो वेन्द्रमेव त्रातारꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं त्रायते” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
बद्धः शृङ्खलया निगडितः। परियत्तः शृङ्खलामन्तरेण परितो भटैवरुद्धः।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह-
त्रातारमिति। त्रातारं शृङ्खलाबन्धाद्रक्षितारम्। अवितारं भटावरोधाद्रक्षि-तारम्। शूरं बन्धकानामवरोधकानां च तिरस्कारे क्षमम्। हवे हवे सुहवं सर्वस्मिन्होमे सुखेनाऽऽह्वातुं शक्यम्। शक्रं सर्वेषु कार्येषु शक्तियुक्तम्। पुरुहूतं बहुभिर्यजमानैराहूतमिन्द्रं हुवे नु आह्वायाभ्येव। प्रतिविशेषणमिन्द्र-शब्दावृत्तिर्वाक्यभेदार्थम्। त्रातारमिन्द्रं हुवे। अवितारमिन्द्रं हुव इत्येवं वाक्यभेदः। तैश्च बहुभिर्वाक्यैरादरातिशयः प्रदर्श्यते। इन्द्राऽऽगच्छ हरित आगच्छेत्यादौ तद्दर्शनात्। लोकेऽप्यतिबालं पुत्रमुपलालयितुं पितरागच्छ भ्रातरागच्छेत्यादौ दृश्यते। मघवा धनवानिन्द्रो नोऽस्माभ्यं स्वस्ति धातु अविनाशं ददातु।

[[721]]

Page No. ७२१
प्रपा॰ ६ अनु॰ १२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )

तत्रैव याज्यामाह –
मा ते अस्यमिति। हे सहसावन्बलवन्निन्द्रास्यां परिष्टौ परित्राणार्थं क्रियमा-णायामिष्टौ वयमघाय वैकल्याय मा भूम, अस्मदनुष्ठिते कर्मणि वैकल्यं मा भूदित्यर्थः। हे हरिवो हरिभिरश्वैस्तद्वन्परादै परादातुं त्वामवज्ञातुं वयं मा भूम कदाचिदप्यवज्ञां मा करवामेत्यर्थः। त्वं नोऽस्मानवृकेभिर्हिंसकरहितैर्वरूथै-र्गृहैस्त्रायस्व। तादृशान्गृहान्प्रयच्छ। सूरिषु विद्वत्सु यजमानेषु मध्ये वयं तव प्रिया भवेम।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते-
“इन्द्रायार्काश्वमेधवते पुरोडामेकादशपालं निर्वपेद्यं महायज्ञो नोपनमेदेते मै महायज्ञस्यान्त्ये तनू यदर्काश्वमेधाविन्द्रमेवार्काश्वमेधयन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मा अन्ततो महायज्ञं च्‍यावयत्युपैनं महायज्ञो नमति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ७) इति।
अश्वमेधयज्ञस्य साधनभूतो योऽग्निः सोऽर्कः। यश्च तत्फलभूत आदित्यः सोऽश्वमेधः। अत एव पञ्चमकाण्डे पञ्चार्काहुतिविधिशेषार्थवादे समाम्नायते - “अर्को वा एष यदाग्निरसावादित्योऽश्वमेधो यदेता आहुतीर्जुहोत्यर्काश्वमेधयोरेव ज्योतीꣳषि संदधाति” इति। अश्वमेधब्राह्मणेऽप्याम्नायते - “अग्निर्वा अश्वमेधस्य योनिरायतम्। सूर्योऽग्नेर्योनिरायतनम्। यदश्वमेधेऽग्नौ चित्य उत्तरवेदिं चिनोति तावर्काश्वमेधौ” इति। वाजसनेयिनोऽपि चित्यस्यग्नेरुपासने समामनन्ति — “एष वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर आत्माऽयमग्निरर्कस्तस्येमे लोका आत्मानस्तावेतावर्काश्वमेधौ” इति। इन्द्रः स्तुतयोरग्न्यादित्ययोः स्वामित्वादर्काश्वमेधवानित्युच्‍यते। यं यजमानं प्रत्यश्वमेधराजसूयरूपो महायज्ञो नोपनमेन्न प्राप्नुयात्स यजमानोऽर्काश्वमेधस्वामिने निर्वपेत्। यावेतावर्काश्वमेधशब्दवाच्‍यावग्न्यादित्यौ तावुभौ महायज्ञस्याश्वमेधस्यान्त्ये तनू प्रारम्भसमाप्तिकोटयोर्वर्तमानशरीरे। चित्याग्निः साधनत्वेन प्रारम्भकोटौ वर्तते। आदित्यः फलरूपत्वेन समाप्तिकोटिगामी। स एवेन्द्र एवास्मै यजमानस्य समीपे महायज्ञं प्रेरयति। स च महायज्ञ एनं यजमानमुपनमति प्राप्नोति।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह-
अनवस्त इति। हे पुरुहूत बहुभिर्यजमानैराहूतेन्द्र ते तव रथमनवो मनु-

[[722]]

Page No. ७२२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे —
( याज्यापुरोनुवाक्याभिधानम् )

ष्यास्तक्षंस्तक्षन्तु संस्कुर्वन्तु। किमर्थम्। अश्वायाश्वं संयोक्तुम्। त्वष्टा देवः शिल्पी द्युमन्तं दीप्तिमन्तं वज्रं तक्षतु। ब्रह्माणो ब्राह्मणा ऋत्विजोऽर्कैर-र्चनसाधनैर्मन्त्रैर्महयन्तः पूजयन्त इन्द्रमवर्धयन्यशसा वर्धयन्तु। अहयेऽहिमघं महायज्ञप्राप्तिप्रतिबन्धकं पापं हन्तवा उ अवश्यं हन्तुमवर्धयन्नित्यन्वयः।
याज्यामाह-
वृष्णे यत्त इति। हे इन्द्र यद्यदा वृष्णे ते कामाभिवर्षिणस्तव संबन्धिनमर्क-मर्चनीयं वृषणं वर्षणं (कं) फलाभिवर्षकं यागं ग्रावाणः साधनभूता दृषदुपलादयः पदार्था अर्चानर्चयन्ति अलंकुर्वन्ति, तदानीमदितिर्वेदिरूपा पृथिवी सजोषास्त्वया समानप्रीतिर्भवतु। इन्द्रेषिता इन्द्रप्रेरिता ये पवयो वज्‍राः सन्ति तेऽप्यरथा अनश्वासो रथाश्वनिरपेक्षा एव दस्यून्महायज्ञप्राप्तिप्रतिबन्धकानसुरानभ्यवर्तन्ताभिलक्ष्य हन्तुं प्रवर्तन्ताम्।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“इन्द्रं वो विश्वतोऽमुष्मिंश्चरावैन्द्र ऋचोर्द्वयम्।
इन्द्रीन्द्रियावद्यागे स्यादा यस्मिन्घर्मवद्यजौ॥१॥
इन्द्रं स्यादर्कवद्यागे तिस्रोंऽहोमुग्यजावृचः।
विनो (वै)मृधे चतस्रः स्युस्त्रातारं त्रातृमद्यजौ।
अनवोऽर्काश्ववद्यागे मन्त्राः सप्तदशेरिता (न्त्रा एकोनविंशतिः”
॥२॥ इति।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥१॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमेहश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्व-
रस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण
विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
प्रथमकाण्डे षष्ठः प्रपाठकः॥६॥

७

[[723]]

Page No. ७२३
प्रपा॰ ७ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(इडानुमन्त्रणम् )
(अथ प्रथमाष्टके सप्तमः प्रपाठकः)।

०१

(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)
ह॒रिः॒ ॐ॥
पा॒क॒य॒ज्ञं वा अन्वाहि॑ताग्नेः प॒शव॒ उप॑ तिष्ठन्त॒ इडा॒ खलु॒
वै पा॑कय॒ज्ञः सैषाऽन्त॒रा प्र॑याजानूया॒जान्यज॑मानस्य लो॒केऽ-
व॑हिता॒ तामा॑ह्रि॒यमा॑णाम॒भि म॑न्त्रयेत॒ सुरू॑पवर्षवर्ण॒ एहीति॑
प॒शवो॒ वा इडा॑ प॒शूने॒वोप॑ ह्वयते य॒ज्ञं वै दे॒वा अदु॑ह्रन्य॒ज्ञोऽ-
सु॑राꣳ अदु॒हत्तेऽसु॑रा य॒ज्ञदु॑ग्धाः॒ परा॑ऽभव॒न्यो वै य॒ज्ञस्य॒
दोहं॑ वि॒द्वान् (१) यज॒तेऽप्य॒न्यं यज॑मानं दुहे॒ सा मे॑
स॒त्याऽऽशीर॒स्य य॒ज्ञस्य॑ भूया॒दित्या॑है॒ष वै य॒ज्ञस्य॒ दोह॒स्ते-
नै॒वैनं॑ दुहे॒ प्रत्ता॒ वै गौर्दु॑हे प्रत्तेडा॒ यज॑मानाय दुह ए॒ते वा
इडा॑यै स्तना॒ इडोप॑हू॒तेति॑ वा॒युर्व॒त्सो यर्हि॒ होतेडा॑मुप॒ह्वये॑त॒
तर्हि॒ यज॑मानो॒ होता॑र॒मीक्ष॑माणो वा॒युं मन॑सा ध्यायेत्
(२) मा॒त्रे व॒त्समु॒पाव॑सृजति॒ सर्वे॑ण॒ वै य॒ज्ञेन॑ दे॒वाः सु॑व॒र्गं
लो॒कमा॑यन्पाकय॒ज्ञेन॒ मनु॑रश्राम्य॒त्सेडा॒ मनु॑मु॒पाव॑र्तत॒ तां
दे॑वासु॒रा व्य॑ह्वयन्त प्र॒तीचीं॑ दे॒वाः परा॑ची॒मसु॑राः॒ सा दे॒वानु॒
पाव॑र्तत प॒शवो॒ वै तद्दै॒वान॑वृणत प॒शवोऽसु॑रानजहु॒र्यं का॒मये॑-
ताप॒शुः स्या॒दिति॒ परा॑चीं॒ तस्येडा॒मुप॑ ह्वयेताप॒शुरे॒व भ॑वति॒
यम् (३) का॒मये॑त पशु॒मान्त्स्या॒दिति॑ प्र॒तीचीं॒ तस्येडा॒मुप॑
ह्वयेत पशु॒माने॒व भ॑वति ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वा इडा॒मुप॑
ह्वयेत॒ य इडा॑मुप॒हूया॒ऽऽत्मान॒मिडा॑नामुपः ह्वये॒तेति॒ सा नः॑
प्रि॒या सुप्रतू॑र्तिर्मघो॒नीत्या॒हेडा॑मे॒वोप॒हूया॒ऽऽत्मान॒मिडा॑या॒मुप॑
ह्वयते॒ व्य॑स्तमिव॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॒ यदिडा॑ सा॒मि प्रा॒श्नन्ति॑ (४)

[[724]]

Page No. ७२४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(इडानुमन्त्रणम्)
सा॒मि मा॑र्जयन्त ए॒तत्प्रति॒ वा असु॑राणां य॒ज्ञो व्य॑च्छिद्यत॒
ब्रह्म॑णा दे॒वाः सम॑दधु॒र्बृह॒स्पति॑स्तनुतामि॒मं न॒ इत्या॑ह॒ ब्रह्म॒
वै दे॒वानां॒ बृह॒स्पति॒र्ब्रह्म॑णै॒व य॒ज्ञꣳ सं द॑धाति॒ विच्छि॑न्नं य॒ज्ञꣳ
समि॒मं द॑धा॒त्वित्या॑ह॒ संत॑त्यै॒व विश्वे॑ दे॒वा इ॒ह मा॑दयन्ता॒मि-
त्या॑ह सं॒तत्यै॒व य॒ज्ञं दे॒वेभ्योऽनु॑ दिशति॒ यां वै (५) य॒ज्ञे
दक्षि॑णां॒ ददा॑ति॒ ताम॑स्य प॒शवोऽनु॒ सं क्रा॑मन्ति॒ स ए॒ष ई॑जा॒-
नो॑प॒शुर्भावु॑को॒ यज॑मानेन॒ खलु॒ वै तत्का॒र्य॑मित्या॑हु॒र्यथा॑ देव॒त्रा
द॒त्तं कु॑र्वी॒ताऽऽत्मन्प॒शून्‍र॒मये॒तेति॒ ब्रध्न॒ पिन्व॒स्वेत्या॑ह य॒ज्ञो
वै ब्र॒ध्नो य॒ज्ञमे॒व तन्म॑हय॒त्यथो॑ देव॒त्रैव द॒त्तं कु॑रुत आ॒त्मन्प॒-
शून्‍र॑मयते॒ दद॑तो मे॒ मा क्षा॒यीत्या॒हाक्षि॑तिमे॒वोपै॑ति कुर्व॒तो मे॒
मोप॑ दस॒दित्या॑ह भू॒मान॑मे॒वोपै॑ति (६)॥
(वि॒द्वान्ध्या॑येद्भवति॒ यं प्रा॒श्नन्ति॒ यां वै म॒ एका॒न्नविꣳ॑श॒तिश्च॑)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥
अथ प्रथमकाण्डे सप्तमः प्रपाठकः।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥
प्रपाठके सप्तमेऽस्मिन्ननुवाकास्त्रयोदश।
याजमानब्राह्मणस्य शेषः षट्स्वादिमेषु हि॥
वाजपेयस्य मन्त्रास्तु षट्स्वन्येष्वथ याज्यकाः।
इडानुमन्त्रणं तस्या इडायाश्च प्रशंसनम्।
अन्वाहार्योऽथ मन्त्रानुवाकव्याख्या त्रिषु स्मृता।
रथमन्त्रा धावनं च रोहणं वाजहोमकः।
उज्जित्यतिग्राह्ययाज्या इत्यर्था अनुवाकगाः॥

[[725]]

Page No. ७२५
प्रपा॰ ७ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(इडानुमन्त्रणम्)
तत्र प्रथमेऽनुवाक इडानुमन्त्रणमुच्यते। तदेतद्विधातुं प्रस्तौति –
पाकयज्ञमिति। पाकयज्ञस्य स्वरूपमापस्तम्बसूत्रव्याख्यातृभिरुक्तम् - “औ-पासनहोमो वैश्वदेवं पार्वणमष्टका मासि श्राद्धं सर्पबलिरीसानवलिरिति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः” इति। बौधायनोऽप्याह - “हुतः प्रहुत आहुतः शूलगवो बलिहरणं प्रत्यवरोहणमष्टकाहोम इति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः” इति। अन्ये त्वाहुः— “अल्पयज्ञाः पाकयज्ञाः” इति। आश्वलायनोऽप्याह –त्रयः पाकयज्ञा हुता अग्नौ हूयमाना अनग्नौ प्रहूता ब्राह्मणभोजने ब्रह्मणि हुताः” इति।
एतेषां मध्ये यं कंचिदप्याहिताग्नेः पाकयज्ञमनु गवाद्याः पशवोऽवस्थिता भवन्ति पाकयज्ञेन लभ्यन्त इत्यर्थः। अत्र त्विडाभक्षणमेव पाकयज्ञो ब्रह्मणि हुतत्वात्। अतोऽनेनापीडाभक्षणेन पशवो लभ्यन्ते। तत्रेयमिडा यजमानस्य लोके फलसाधने यज्ञे प्रयाजानुयाजमध्ये व्यावस्थिता। प्रयाजाज्यभागप्रधा-नस्विष्टकृद्भ्य ऊर्ध्वमनूयाजेभ्यश्च प्रागिडाया अनुष्ठेयत्वात्। एतच्च हौत्रकाण्डे स्विष्टकृद्याज्याया अनूयाजयाज्याश्च मध्य इडोपाह्वानमन्यपाठादवगम्यते।
विधत्ते-
तामाह्रियमाणामिति। तामिडामाह्रियमाणामवदाय होतृसमीपमानीयमा-नाम्। तत्प्रकारमापस्तम्ब आह — “इडापात्रमुपस्तीर्य सर्वेभ्यो हविर्भ्य इडाꣳ समवद्यति चतुरवत्तां वा पञ्चावत्ताम्” इति। “अभिघार्येडाꣳ होत्रे प्रदाय” इति च। इडादेवतायाः पशुसाधनत्वाद्गोरूपत्वाच्च मन्त्रगतेनेहीति पदेन पशूने-वोपह्वयते।
सा मे सत्याऽऽशीरित्येतं मन्त्रभागं व्याख्यातुं प्रस्तौति-
यज्ञं वा इति। दोहनं रिक्तीकरणम्। गां दोग्धीत्यत्र तथा दर्शनात्। देवाः प्रथमं यज्ञमदुह्रन्नदुहन्, तद्गतसारफलस्वीकारेण रिक्ती चक्रुः। स च यज्ञोऽ-सुरानदुहत्तदीयसारापहारेण रिक्ती चकार। ततस्ते पराभूताः। यो यजमानो देवकर्तृकं यज्ञरिक्तीकरणं यज्ञकर्तृकमसुररिक्तीकरणं च विद्वान्यजते सोऽन्यमपि यजमानं दुहे रिक्ती करोति। एतस्य वाक्यस्य मन्त्रप्रशंसारूप-त्वादन्यस्य यजमानस्य न काचिद्धानिः।
व्याचष्टे-
सा मे सत्येति। उपहूतोऽयं यजमान उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूत इत्या-

[[726]]

Page No. ७२६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(इडानुमन्त्रणम्)
दिका येयमाशीरुपह्वानमन्त्रगता सेयमस्य यज्ञस्य संबन्धिन्याशीर्मम सत्या भूयादित्येवंरूपो यज्ञदोहस्तेनैवान्यं यजमानं दोग्धि।
वायुध्यानं विधातुं प्रस्तौति-
प्रत्ता वा इति। प्रत्ता वत्सलेहनेन प्रस्नुतस्तनी गौर्दुहे पयः क्षारयति तद्वदत्रेडा प्रत्ता सती यजमानस्य फलं दोग्धि। तस्या इडाया इडोपहूतेत्यादिमन्त्रभागाः स्तनाः। वायुर्वत्सः।
विधत्ते-
यर्हि होतेति। यर्हि यस्मिन्काले।
इडोपहूतेत्यादिमन्त्रभागप्रयोगे हेयोपादेयपक्षौ विधातुं प्रस्तौति-
सर्वेणेति। मनुसहिताः सर्वे देवाः कृत्स्नेन दर्शपूर्णमासयागेन स्वर्गलोकं प्राप्तुमुद्यताः। तत्र मनुः पाकयज्ञेन श्रान्तोऽभूत्। “इडा खलु वै पाकयज्ञः” इत्युक्तम्। अतो मनुर्होता सन्निडोपाह्वान एव तात्पर्यवानभूदित्यक्तं भवति। सा चेडा देवता तात्पर्यवन्तं मनुमुपगतवती। तां दृष्ट्वा देवाश्चासुराश्च परस्परव्यत्ययेनाह्वयन्त। ते देवाः प्रतीचीं संमुखामुपाह्वयन्त। असुराः पराचीनमुखमुपाह्वयन्त। इडोपहूतेत्यवमादाविडाशब्दप्रयोगः सांमुख्याम्। उपहूतेडेति पश्चादिडाशब्दप्रयोगो विमुखत्वम्। तत्र संमुखत्वेन तुष्टा सती सा देवानुपावर्तत। पशवो वा इडेत्यन्यात्राऽऽम्नातत्वादिडारूपाः पशवस्तत्तदा देवानवृणत वृतवन्तः प्राप्तवन्तः। विमुखत्वेनेडाया अपरितोषात्तद्रूपाः पशवोऽसुरानजह्रुः संत्यक्तवन्तः।
तत्र हेयपक्षं विधत्ते – यं कामयेतेति।
उपादेयपक्षं विधत्ते – यं कामयेतेति।
सा नः प्रियेति मन्त्रभागं व्याख्यातुं प्रस्तौति-
ब्रह्मवादिन इति। वेदार्थविचारका विद्वांसः परस्परमित्याहुः। किमिति, यो बुद्धिमान्मन्त्रेणेड एह्यदित एहीत्यादिनेडामुपहूय तस्यामिडायामात्मानमुपह्वयते योजयति स एवेडां यथाशास्त्रमुपह्वयेतेति।
मन्त्रं व्याचष्टे-
सा नः प्रियेति। येयमिडाऽस्माभिरिड एहीत्यादिनोपहूता सेयमिडा त्वं नोऽस्माकं प्रियेत्यनेन वचनेन स्वात्मानमिडायां योजितवान्भवति।
मार्जनार्थं मनो ज्योतिरित्यादिकामृचं व्याख्यातुं प्रस्तौति-

[[727]]

Page No. ७२७
प्रपा॰ ७ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(इडानुमन्त्रणम्)
व्यस्तमिवेति। इडेति यदेतेन यज्ञस्याङ्गं व्यस्तं विच्छिन्नमिव भवति। तत्कथमिति। उच्‍यते - सामि पुरोडाशस्य लेशमिडाभागरूपमृत्विजः प्राश्नन्ति, साम्युदकलेशं मार्जयन्ते शिरसि सिञ्‍चन्ति, तदानीं प्रधानयागाः पूर्वमेव हुता अनूयाजादियागा इत ऊर्ध्वं यष्टव्यास्तन्मध्ये त्वेतदिडाभक्षणं मार्जनं च क्रियते, तयोरयागरूपत्वाद्यागविच्छेदकत्वम्। तता सत्यसुरा यष्टव्याननूयाजादीन्विस्मृतवन्तः। अतोऽसुराणां यज्ञ एतत्प्रति भक्षणमार्जनद्वयं प्रत्येतदीये काले विच्छिन्नोऽभूत्। देवास्त्वप्रमत्ताः सन्तो ब्रह्मणा परिवृढेन केनचित्पुरुषेण समदधुस्तयोर्विच्छिन्नयोर्यज्ञभागयोः संधानं कृतवन्तः।
तस्य ऋचस्तृतीयपादं व्याचष्टे-
बृहस्पतिरिति। देवगुरुत्वाद्बृहस्पतेः परिवृढत्वम्।
संधातृप्रतिपादकं तृतीयपादं व्याख्याय संधानप्रतिपादकं द्वितीयपादं
व्याचष्टे-
विच्छिन्नमिति। अविच्छेदायेत्यर्थः।
तस्य संततस्य यज्ञस्य देवसमर्पणप्रतिपादकं चतुर्थपादं व्याचष्टे-
विश्वे देवा इति। ब्रध्न पिन्वस्वेत्यादिकं पुरोडाशाभिमन्त्रणमन्त्रं व्याख्यातुं प्रस्तौति-
यां वै यज्ञ इति। यजमानेनर्त्विग्भ्यो दीयमानां गवान्वाहार्यादिरूपां दक्षिणां तदीयाः पशवः सर्वेऽप्यनुगच्छन्ति, तदा यज्ञानुष्ठाता च पशुरहितो भवति। अतः स्वेन दत्तं दक्षिणाद्रव्यं यथा देवत्रा देवेषु ऋत्विक्ष्ववस्थितं भवति, पशवश्च यथा स्वस्मिन्नेव रमन्ते, तथा यजमानेन कर्तव्यमिति बुद्धिमन्त आहुः।
मन्त्रस्य प्रथमभागं व्याचष्टे-
ब्रध्न पिन्वस्वेति। हे यज्ञ प्रीणीहीत्यनेन यज्ञस्य पूजारूपेण प्रोत्साहनेन यथोक्तं प्रयोजनद्वयं संपद्यते।
द्वितीयं भागं व्याचष्टे-
ददतो म इति। दानप्रयुक्तो द्रव्यक्षयो मा क्षायीति प्रार्थनेन निवारितो भवति।
तृतीयभागं व्याचष्टे-
कुर्वतो म इति। उपक्षयनिवारणस्य पूर्वमेव प्रार्थितत्वान्मोपदसदित्यनेना-भिवृद्धिलक्षणं बाहुल्यमेव प्रार्थ्यते भूमानमेवोपैतीति।

[[728]]

Page No. ७२८
प्रपा॰ ७ अनु॰ १ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(इडाप्रशंसा)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

०२

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
सꣳश्र॑वा ह सौवर्चन॒सस्तुमि॑ञ्ज॒मौपो॑दितिमुवाच॒ यत्स॒त्रि-
णा॒ꣳ होताऽभूः॒ कामिडा॒मिपा॑ह्वथा॒ इति॒ तामुपा॑ह्व॒ इति॑
होवाच॒ या प्रा॒णेन॑ दे॒वान्दा॒धार॑ व्या॒नेन॑ मनु॒ष्या॑नपा॒नेन॑
पि॒तॄनिति॑ छि॒नत्ति॒ सा न छि॑न॒त्ती ३ इति॑ छि॒नत्तीति॑ होवाच॒
शरी॑रं॒ वा अ॑स्यै॒ तदुपा॑ह्वथा॒ इति॑ होवाच॒ गौर्वै (१)
अ॒स्यै॒ शरी॑रं॒ गां वाव तौ तत्पर्य॑वदतां॒ या य॒ज्ञे दी॒यते॒ सा
प्रा॒णेन॑ दे॒वान्दा॑धार॒ यया॑ मनु॒ष्या॑ जीव॑न्ति॒ सा व्या॒नेन॑
मनु॒ष्या॑न्यां पि॒तृभ्यो॒ घ्नन्ति॒ साऽपाने॒न॑ पि॒तॄन्य ए॒वं वेद॑ पशु॒-
मान्भ॑व॒त्यथ॒ वै तामुपा॑ह्व॒ इति॑ होवाच॒ या प्र॒जाः प्र॒भव॑न्तीः॒
प्रत्या॒भव॒तीत्यन्नं॒ वा अ॑स्यै॒ तत् (२) उपा॑ह्वथा॒ इति॑ होवा॒चौ-
ष॑धयो॒ वा अ॑स्या॒ अन्न॒मोष॑धयो॒ वै प्र॒जाः प्र॒भव॑न्तीः॒
प्रत्या भ॑वन्ति॒ य ए॒वं वेदा॑न्ना॒दो भ॑व॒त्यथ॒ वै तामु-
पा॑ह्व॒ इति॑ होवाच॒ या प्रजाः प॑रा॒भव॑न्तीर॒नुगृ॒-
ह्णाति॒ प्रत्या॒भव॑न्तीर्गृ॒ह्णातीति॑ प्रति॒ष्ठां वा अ॑स्यै॒ तदुपा॑-
ह्वथा॒ इति॑ होवाचे॒यं वा अ॑स्यै प्रति॒ष्ठा (३) इ॒यं वै प्र॒जाः
प॑रा॒भव॑न्ती॒रनु॑ गृह्णाति॒ प्रत्या॒भव॑न्तीर्गृह्णाति॒ य ए॒वं वेद॒
प्रत्ये॒व ति॑ष्ठ॒त्यथ॒ वै तामुपा॑ह्व॒ इति॑ होवाच॒ यस्यै॑ नि॒क्रम॑णे
घृ॒तं प्र॒जाः सं॒जीव॑न्तीः॒ पिब॒न्तीति॑ छि॒नत्ति॒ सा न छि॑नत्ती॒ ३

[[729]]

Page No. ७२९
प्रपा॰ ७ अनु॰ २ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(इडाप्रशंसा)
इति॑ न छि॑न॒त्तीति॑ होवाच॒ प्र तु ज॑नय॒तीत्ये॒ष वा इडा॒मुपा॑-
ह्वथा॒ इति॑ होवाच॒ वृष्टि॒र्वा इडा॒ वृष्ट्यै॒ वै नि॒क्रम॑णे घृ॒तं प्र॒जाः
सं॒जीव॑न्तीः पिबन्ति॒ य ए॒वं वेद॒ प्रैव जा॑यतेऽन्ना॒दो भ॑वति
(४)॥
(गौर्वा अ॑स्यै॒तत्प्र॑ति॒ष्ठाऽह्व॑था॒ इति॑ विꣳश॒तिश्च॑)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
इडाद्यनुमन्त्रणमन्त्राः प्रथमे व्याख्याताः। तामिडां द्वितीये द्वयोर्मुन्योः प्रश्नो-त्तराभ्यां प्रशंसति। तत्र प्रश्नमवतारयति-
सꣳश्रवा इति। संश्रवा इत्यृषेर्नामधेयम्। स च सुवर्चनसः पुत्रः। तुमिञ्ज इत्यृष्यन्तरस्य नामधेयम्। स चोपोदितस्य पुत्रः।
संश्रवसः प्रश्नं दर्शयति-
यत्सत्रिणामिति। यद्यदा, तदेत्यध्याहारः। कां किंगुणकाम्।
तामुपाह्व इति। प्राणादिवृत्तिभिरिडाया देवादिधारणमुत्तरत्र स्पष्टी करिष्यते। तां देवादिधारणगुणकामिडामुपहूतवानस्मि।
पुनः प्रश्नं दर्शयति-
छिनत्तीति। त्वयोपहूता सेयमिडा गोरूपा सती दक्षिणात्वेन प्रतिग्रहीतॄन्किं छिनत्ति प्रतिग्रहदोषेण विनाशयत्यथवा न च्छिनत्तीति विचारार्थः लुप्तः।
उत्तरं दर्शयति - छिन्नत्तीति।
एवं तर्हि नेवं मुख्येडेति प्रश्नवादिनोक्तं दूषणं दर्शयति-
शरीरमिति। अस्या इडादेवतायाः शरीरमेव त्वयोपहूतं न तु सा देवता।
इदानीमाख्यायिकातोऽपसृत्य श्रुतिः स्वयमेवाऽऽह-
गौर्वा इति। गौरेवास्या इडायाः शरीरम्। एतच्च मानवी घृतपदी मैत्राव-

[[730]]

Page No. ७३०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(इडाप्रशंसा)
रुणीत्येतस्य हौत्रस्येडोपाह्वानमन्त्रस्य ब्राह्मणे मनुः पृथिव्या इत्याद्यनुवाके प्रसिद्धम्। अत इडायाः शरीरभूतां गामेव ज्ञातवन्तौ तदानीं छिनत्तीत्येतादृ-शाभ्यां प्रश्नोत्तराभ्यामनिन्दताम्।
इदानीं देवादिधारणं स्पष्टी करोति-
या यज्ञ इति। यज्ञे दक्षिणारूपेण दत्तया गवा देवास्तूष्णीमेव तुष्यन्ति न तु तां दुहन्ति नापि घ्नन्ति। अतः प्राणेन प्रकृष्टचेष्टयोत्तमया वृत्त्या देवान्धारयति। मनुष्यास्तु गां दुग्ध्वा जीवन्ति, तदा नात्यन्तमहानि। क्षीरस्य हीनत्वात्। नाप्यत्यन्तं हानिः। शरीरस्य वधाभावात्। अतः प्राणापानमध्य-वर्तिन्या व्यानसमानया मध्यमवृत्त्या मनुष्यान्धारयति। अष्टकाश्राद्धे गां पितृभ्यो घ्नन्ति। तथा चाऽऽपस्तम्बः — “श्वोभूते दर्भेण गामुपाकरोति पितृभ्यस्त्वा जुष्टामुपाकरोमि” इति। सेयं गौरपानेनाधमवृत्त्या मारणरूपया पितॄन्धारयति।
उक्तस्य देवादिधारणस्य वेदनं प्रशंसति-
अथ तुमिञ्जः स्वेनोपहूताया इडाया मुख्यत्वं संपादयितुं गुणान्तरेणेडां विशिनष्टीति दर्शयति-
अथ वेति। पक्षान्तरद्योतनायाथ वा इति पदद्वयम्। येयमिडा प्रभुत्वोपेताः प्रजाः प्रत्याभिमुख्येन वर्तते तादृशीमिडामुपहूतवानस्मि।
संश्रवा एतस्या अपीडाया मुख्यत्वं वारयतीति दर्शयति-
अन्नं वा इति। अस्या इडायाः संबन्धि यदन्नं तदेवोपहूतवानसि न तु मुख्यामिडाम्।
तदेतद्वेद उपपादयति-
ओषधय इति। ओषधीनां गवामन्नत्वं प्रसिद्धम्। प्रभुत्वोपेतानां च प्रजानां गृहेषु बहुजनभोजनाय व्रीह्याद्योषधय आगत्य वर्तन्ते।
एतद्वेदनं प्रशंसति - य एवमिति।
पुनरपि तुमिञ्जस्य गुणान्तरोक्तिमिडाया मुख्यत्वसंपादिकामुदाहरति-
अथवा इति। येयमिडा व्याध्यादिभिः पराभूयमानाः प्रजाः स्वस्यामवस्था-प्यानुगृह्णाति, पराभूयमानाः प्रजास्तत्तदपेक्षितस्थानप्रदानेन स्वी करोति।
अस्या अपीडाया मुख्यत्वनिराकरणोक्तिं दर्शयति-

[[731]]

Page No. ७३१
प्रपा॰ ७ अनु॰ २ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(इडाप्रशंसा)
प्रतिष्ठामिति। प्रतितिष्ठत्यस्यामिडा गोरूपेति प्रतिष्ठा भूमिस्तामेवोपहूतवानसि न मुख्यामिडाम्।
तदेतद्वेद उपपादयति- इयं वा इति।
वेदनं प्रशंसति- य एवमिति।
मुख्यत्वसंपादनाय गुणान्तरोक्तिं दर्शयति-
अथ वा इति। यस्या वृष्टिरूपाया इडाया निष्क्रमणे न्यग्भावेन पतने सति यद्घृतं क्षरदुदकं तज्जीवनार्थिन्यः प्रजा उपजीवन्ति तादृशीमिडामुपहूतवान-स्मि।
संश्रवा अस्यामिडायां पूर्ववद्दोषाभावौ पृच्छति-
छिनत्तीति। वृष्टेर्गवान्नभूमीनामिव प्रतिग्राह्यद्रव्यत्वाभावात्तुमिञ्जस्य प्रतिग्राह्यदोषाभावोक्तिं गुणान्तरोक्तिं च दर्शयति-
न छिनत्तीति। वृष्टिरूपेयमिडा कमपि पुरुषं न च्छिनत्ति न दूषयति किंतु प्रकर्षेण सस्यादिकं जनयति।
एष वा इति। एष वृष्टिरूपेडावादी त्वमेव मुख्यामिडामुपहूतवानसि।
एतस्यामुक्तायामिडायां पूर्वोक्तलक्षणं वेदो दर्शयति-
वृष्ठिर्वा इति। तदेवमस्मिन्ननुवाके सर्वप्राण्युपकारिभिर्गवान्नभूमिवृष्टिरूपै-रियमिडा प्रशस्ता॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥

०३

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः )।
प॒रोक्षं॒ वा अ॒न्ये इ॒ज्यन्ते॑ प्र॒त्यक्ष॑म॒न्ये यद्यज॑ते य ए॒व
दे॒वाः प॒रोक्ष॑मि॒ज्यन्ते॒ ताने॒व तद्य॑जति॒ यद॑न्वाहा॒र्य॑मा॒हर॑त्ये॒ते
वै दे॒वाः प्र॒त्यक्षं॒ यद्ब्रा॑ह्म॒णास्ताने॒व तेन॑ प्रीणा॒त्यथो॒ दक्षि॑णै॒वा-
स्यै॒षाऽथो॑ य॒ज्ञस्यै॒व छि॒द्रमपि॑ दधाति॒ यद्वै य॒ज्ञस्य॑ क्रू॒रं यद्वि-

[[732]]

Page No. ७३२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(अन्वाहार्याभिधानम् )
लि॑ष्टं॒ तद॑न्वाहा॒र्ये॑ण (१) अ॒न्वाह॑रति॒ तद॑न्वाहा॒र्य॑स्यान्वाहा-
र्य॒त्वं दे॑वदू॒ता वा ए॒ते यदृ॒त्विजो॒ यद॑न्वाहा॒र्य-
मा॒हर॑ति दे॑वदू॒ताने॒व प्री॑णाति प्र॒जाप॑तिर्दे॒वेभ्यो॑ य॒ज्ञान्व्यादि॑
श॒त्स रि॑रिचा॒नो॑ऽमन्यत॒ स ए॒तम॑न्वाहा॒र्य॑मभ॑क्तमपश्य॒त्तमा॒त्म-
न्‍न॑धत्त॒ स वा ए॒ष प्रा॑जाप॒त्यो यद॑न्वाहा॒र्यो॑ यस्यै॒वं वि॒दुषो॑ऽ-
न्वाहा॒र्य॑ आह्रि॒यते॑ सा॒क्षादे॒व प्र॒जाप॑तिमृध्नो॒त्यप॑रिमितो नि॒रु-
प्योऽप॑रिमितः प्र॒जाप॑तिः प्र॒जाप॑तेः (२) आप्त्यै॑ दे॒वा वै य-
द्य॒ज्ञेऽकु॑र्वत॒ तदसु॑रा अकुर्वत॒ ते दे॒वा ए॒तं प्रा॑जाप॒त्यम॑न्वाहा॒-
र्य॑मपश्य॒न्तम॒न्वाह॑रन्त॒ ततो॑ दे॒वा अभ॑व॒न्पराऽसु॑रा॒ यस्यै॒वं वि॒-
दुषो॑ऽन्वाहा॒र्य॑ आह्रि॒यते॒ भव॑त्या॒त्मना॒ परा॑ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यो भ-
वति य॒ज्ञेन॒ वा इ॒ष्टी प॒क्वेन॑ पू॒र्ती यस्यै॒वं विदुषो॑ऽन्वाहा॒र्य॑ आ-
ह्रि॒यते॒ स त्वे॑वेष्टा॑पूर्ती प्र॒जाप॑तेर्भागो॑ऽसि (३) इत्या॑ह प्र॒जा-
प॑तिमे॒व भा॑ग॒धेये॑न॒ सम॑र्ध॒यत्यूर्ज॑स्वा॒न्पय॑स्वा॒नित्या॒होर्ज॑मे॒-
वास्मि॒न्पयो॑ दधाति प्राणापा॒नौ मे॑ पाहि समानव्या॒नौ म्॑
पा॒हीत्या॑हा॒ऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा॒स्तेऽक्षि॑तो॒ऽस्यक्षि॑त्यै त्वा॒ मा
मे॑ क्षेष्ठा अ॒मुत्रा॒मुष्मिँ॑ल्लो॒क प्र॒जा उ॑प॒जीव॑न्ति॒ यदे॒वम॑भिमृ-
शत्यक्षि॑तिमे॒वैन॑द्गमयति॒ नास्या॒मुष्मिँ॑ल्लो॒केऽन्‍नं॑ क्षीयते (४)।
( अ॒न्वा॒हा॒र्ये॑ण प्र॒जाप॑तेरसि॒ ह्य॑मुष्मिँ॑ल्लो॒के पञ्च॑दश च )।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

[[733]]

Page No. ७३३
प्रपा॰ ७ अनु॰ ३ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(अन्वाहार्याभिधानम् )

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः )।
द्वितीया इडायाः प्रशंसोक्ता। तृतीयेऽन्वाहार्य उच्‍यते। तस्य दानं विधातुं प्रस्तौति-
परोक्षमिति। परोक्षमिति क्रियाविशेषणम्। अग्नीन्द्रादीनामदृश्यमान-त्वात्तद्यागः परोक्षः। ऋत्विजां दृश्यमानत्वात्तद्यागः प्रत्यक्षः।
अन्वाहार्यदानं विधत्ते-
यदन्वाहार्यमिति। अन्वाहार्य पक्व ओदनस्तामाहरत्यृत्विग्भ्यो दद्यात्। प्रत्यक्षं वर्तन्त इति शेषः।
अन्वाहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेन यज्ञच्छिद्रपिधायकत्वेन च त प्रशंसति-
अथ दक्षिणेति। अन्वाहार्यशब्दं निर्वक्ति-
यद्वै यज्ञस्येति। अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनमित्यस्मिन्प्रायश्चित्ताहुतिमन्त्रे प्रोक्तमधिकं यज्ञाङ्गमत्र क्रूरं, न्यूनं विलिष्टं, तदुभयमनेनान्वाहार्यदानेनानुकूलं यथा भवति तथाऽऽहरति समादधति। तस्मादन्वाहार्यत आनुकुल्येन समाधीयतेऽनेनेत्यन्वाहार्यः।
ऋत्विक्प्रीतिहेतुत्वे पुनः प्रशंसति-देवदूता इति।
प्रजापतिभागत्वेन पुनस्तं प्रशंसति-
प्रजापतिरिति। आग्नेयाग्नीषोमीयपुरोडाशान्यागानग्न्यादिदेवेभ्यो विभज्य दत्त्वा स्वकीययागराहित्येन रिक्तमात्मानं मन्यमानः प्रजापतिरभक्तं देवेभ्यो विभज्यासमर्पितं दृष्ट्वा तमात्मनि स्थापितवान्। ततोऽन्वाहार्यः प्राजापत्यः।
तस्यान्वाहार्यस्य बाहुल्यसंपादनं विधत्ते-
अपरिमित इति। सर्वदेवस्वामित्वेन व्याप्तिबाहुल्यात्प्रजापतेरपरिमितत्वम्।
स्वविजयहेतुत्वेन वैरिपराजयहेतुत्वेन च पुनः प्रशंसति - देवा वा इति।
इष्टापूर्तकारित्वपूरणेन च पुनः प्रशंसंति-
यज्ञेन वा इति। इष्टमाग्नेयादि श्रौतकर्म। पूर्तं वापीकूपादि स्मार्तकर्म। तत्राऽऽग्नेयादियागेनेष्टसंपत्तिः। पक्वेनान्वाहार्येण पूर्तसंपत्तिः।
तस्याभिमर्शनमन्त्रप्रथमभागं व्याचष्टे-प्रजापतेरिति।
द्वितीयभागं व्याचष्टे-ऊर्जस्वानिति।
तृतीयभागं व्याचष्टे-

[[734]]

Page No. ७३४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(शेषाहुत्यनुमन्त्रव्याख्यानम्)
प्राणापानामिति। ऋत्विग्भिरन्वाहार्यस्य नीयमानत्वात्तेन स्वकीयप्राणा-दिपालनमाशीर्वाद एव।
चतुर्थभागं व्याकुर्वन्नभिमर्शनं विधत्ते-
अक्षितोऽसीति। स्वर्गस्य कर्मभूमित्वाभावान्न तत्साधनानुष्ठानेनान्नं संपादयितुं शक्यं, किंतु स्वगप्राप्ताः प्रजा इतःप्रदानमेतल्लोकानुष्ठितकर्मसंपादितमेवान्नं स्वर्गे लोक उपजीवन्ति। तस्मात्तत्र भूज्यमानमिदं क्षीयते। अक्षितोऽसीति मन्त्रेण यदभिमर्शनं तेनान्नस्याक्षयत्वप्रापणादन्नं न स्वर्गे क्षीयते॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

०४

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
ब॒र्हिषो॒ऽहं दे॑वय॒ज्यया॑ प्र॒जावा॑न्भूयास॒मित्या॑ह ब॒र्हिषा॒ वै
प्रजाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत॒ तेनै॒व प्र॒जाः सृ॑जते॒ नरा॒शꣳस॑स्या॒हं
दे॑वय॒ज्यया॑ पशु॒मान्भूयास॒मित्या॑ह॒ नरा॒शꣳसे॑न॒ वै प्रजाप॑तिः
प॒शून॑सृजत॒ तेनै॒व प॒शून्त्सृ॑जतेऽग्नेः स्वि॑ष्ट॒कृतो॒ऽहं दे॑वयज्य-
याऽऽयु॑ष्मान्य॒ज्ञेन॑ प्रति॒ष्ठां ग॑मेय॒मित्या॒हाऽऽयु॑रेवाऽऽत्मन्ध॑त्ते॒
प्रति॑ य॒ज्ञेन॑ तिष्ठति दर्शपूर्णमा॒सयोः॑ (१) वै दे॒वा उज्जि॑-
ति॒मनूद॑जयन्दर्शपूर्णमा॒साभ्या॒मसु॑रानपा॑नुदन्ता॒ग्नेर॒हमुज्जि॑ति-
मनूज्जे॑ष॒मित्या॑ह दर्शपूर्णमा॒सयो॑रे॒व दे॒वता॑नां॒ यज॑मान॒ उ-
ज्जि॑ति॒मनूज्ज॑यति दर्शपूर्णमा॒साभ्यां॒ भ्‍रातृ॑व्या॒नप॑ नुदते॒ वाज॑-
वतीभ्यां॒ व्यू॑ह॒त्यन्नं॒ वै वाजोऽन्न॑मे॒वाव॑ रुन्धे॒ द्वाभ्यां॒ प्रति॑ष्ठित्यै॒
यो वै य॒ज्ञस्य॒ द्वौ दोहौ॑ वि॒द्वान्यज॑त उभ॒य॑तः (२) ए॒व
य॒ज्ञं दु॑हे पु॒रस्ता॑च्‍चो॒परि॑ष्टाच्‍चै॒ष वा अ॒न्यो य॒ज्ञस्य॒ दो॒ह इडा॑-
याम॒न्यो यर्हि॒ होता॒ यज॑मानस्य॒ नाम॑ गृह्णी॒यात्तर्हि॑ ब्रूया॒देमा

[[735]]

Page No. ७३५
प्रपा॰ ७ अनु॰ ४ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शेषाहुत्यनुमन्त्रव्याख्यानम् )
अ॑ग्मन्ना॒शिषो॒ दोह॑कामा॒ इति॒ सꣳस्तु॑ता ए॒व दे॒वता॑ दु॒हेऽथो॑
उभ॒यत॑ ए॒व य॒ज्ञं दु॑हे पु॒रस्ता॑च्‍चो॒परि॑ष्टाच्‍च॒ रोहि॑तेन त्वा॒ऽग्नि-
र्दे॒वतां॑ गमय॒त्वित्या॑है॒ते वै दे॑वा॒श्वाः (३) यज॑मानः प्रस्त॒रो
यदे॒तैः प्र॑स्त॒रं प्र॒हर॑ति देवा॒श्वैरे॒व यज॑मानꣳ सुव॒र्गं लो॒कं ग॑-
मयति॒ वि ते॑ मुञ्चामि रश॒ना वि र॒श्मीनित्या॑है॒ष वा अ॒ग्नेर्वि॑
मो॒कस्तेनै॒वैनं॒ वि मु॑ञ्चति॒ विष्णोः॑ शं॒योर॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ य॒ज्ञेन॑
प्रति॒ष्ठां ग॑मेय॒मित्या॑ह य॒ज्ञो वै विष्णु॑र्य॒ज्ञ ए॒वान्त॒तः प्रति॑ ति
ष्ठति॒ सोम॑स्या॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ सु॒रेताः॑ (४) रेतो॑ धिषी॒येत्या॑ह॒
सोमो॒ वै रे॑तो॒धास्तेनै॒व रेत॑ आ॒त्मन्ध॑त्ते॒ त्वष्ठु॑र॒हं दे॑वय॒ज्यया॑
पशू॒नाꣳ रू॒पं पु॑षेय॒मित्या॑ह॒ त्वष्टा॒ वै प॑शू॒नां मि॑थु॒नानाꣳ॑ रू-
प॒कृत्तेनै॒व प॑शू॒नाꣳ रू॒पमा॒त्मन्ध॑त्ते द॒वानां॒ पत्नी॑र॒ग्निर्गृ॒हप॑ति-
र्य॒ज्ञस्य॑ मिथु॒नं तयो॑र॒हं दे॑वय॒ज्यया॑ मिथु॒नेन॒ प्र भू॑यास॒मित्या॑-
है॒तस्मा॒द्वै मि॑थु॒नात्प्र॒जाप॑तिर्मिथु॒नेन॑ (५) प्राजा॑य॒त तस्मा॑-
दे॒व यज॑मानो मिथु॒नेन॒ प्र जा॑यते वे॒दो॑ऽसि॒ वित्ति॑रसि वि॒दे-
येत्या॑ह वे॒देन॒ वै दे॒वा असु॑राणां वि॒त्तं वेद्य॑मविन्दन्त॒ तद्वे॒दस्य॑
वेद॒त्वं यद्य॒द्भ्रातृ॑व्यास्याभि॒ध्याये॒त्तस्य॒ नाम॑ गृह्णीया॒त्तदे॒वास्य॒
सर्वं॑ वृङ्क्ते घृ॒तव॑न्तं कुला॒यिन॑ꣳ रा॒यस्पोष॑ꣳ सह॒स्रिणं॑ वे॒दो
द॑दातु वा॒जिन॒मित्या॑ह॒ प्र स॒हस्रं॑ प॒शूना॑प्नो॒त्याऽस्य॑ प्र॒जायां॑
वा॒जी जा॑यते॒ य ए॒वं वेद॑ (६)।
( द॒र्श॒पूर्ण॒मा॒सयो॑रुभ॒यतो॑ देवा॒श्वाः सुरे॒ताः॑ प्र॒जाप॑तिर्मिथु॒नेना॑ऽऽप्नोत्य॒ष्टौ च॑ )।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

[[736]]

Page No. ७३६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(शेषाहुत्यनुमन्त्रव्याख्यानम् )
(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः )।
तृतीयेऽन्वाहार्योऽभिहितः। चतुर्थे शेषाहुतीनामनुमन्त्रणमन्त्रा व्याख्यायन्ते। तत्रानूयाजमन्त्रान्व्याचष्टे-
बर्हिषोऽहमिति। बर्हिषा बर्हिर्यागानुमन्त्रणेन। एवमितरत्रोभयत्र।
सूक्तवाकानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
दर्शपूर्णमासयोरिति। अनुष्ठितयोर्दर्शपूर्णमासयोरनेनोज्जितिमन्त्रपाठेनो-ज्जितिरुत्कर्षः संपूर्णता भवति। तां च यज्ञोज्जितिमनु देवा अप्युत्कर्षेणाजयन्। ताभ्यां च संपूर्णाभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यामसुरान्निराचक्रुः।
स्रुग्व्यूहनानुमन्त्रणं विधत्ते-
वाजवतीभ्यामिति। व्यूहति अध्वर्युणा क्रियमाणमनुमन्त्रयेदित्यर्थः।
पादद्वयेनैव प्रकर्षेण स्थित्यर्थं मन्त्रद्वित्वमित्याह-
द्वाभ्यामिति। कालविशिष्टमेमा अग्मन्निति मन्त्रपाठं विधातुं प्रस्तौति-
यो वा इति। एष इदानीमेव वक्ष्यामाण एमा अग्मन्नितिमन्त्रपाठः पृथग्दोहः। पूर्वमिडायामुक्तः सा मे सत्याऽऽशीरिति मन्त्रपाठः पृथग्दोहः।
विधत्ते-
यर्हि होतेति। होता सूक्तवाकं पठन्नाशास्तेऽयं यजमानोऽसाविति यदा नाम गृह्णाति तदानीमेमा अग्मन्निति मन्त्रं पठेत्। या देवताः “अग्निमग्न आवह” “अग्निरिदं हविरजुषत” इत्यादिना होत्रा बहुशः संस्तुताः सर्वा अप्यनेन मन्त्रपाठेन यजमानो दुग्धे। किंचेडाकालीनो दोह इदानींतनो दोह इत्युभयमपि संपदितं भवति।
प्रस्तरानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
रोहितेनेति। यजमानवद्यागसाधनत्वात्प्रस्तरे यजमानत्वोपचारः।
परिधिविमोकानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
वि ते मुञ्चामीति। ते रशना विमुञ्चामीत्यग्निमुद्दिश्याभिधानादयमग्नेर्विमोकः।
शंयुवाकानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
विष्णोरिति। यज्ञस्य फलव्याप्त्या विष्णुत्वम्। अन्ततः समाप्तिकाले।

[[737]]

Page No. ७३७
प्रपा॰ ७ अनु॰ ५ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(शेषाहुत्यनुमन्त्रव्याख्यानम् )
प्रथमस्य संयाजस्यानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
सोमस्येति। गर्भाशये रेतोधारणं सोमस्यानुग्रहाद्भवति। ततः सोमो रेतोधाः।
द्वितीयपत्नीसंयाजस्यानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे-
त्वष्टुरिति। अन्यत्र “यावच्छो वै रेतसः सिक्तस्य त्वष्टा रूपाणि विकरोति” इत्याम्नानान्मनुष्यगवाश्वादिपशूनां स्त्रीपुरुषमिथुनात्मकानां रूपं त्वष्टा करोति।
तृतीयचतुर्थपत्नीसंयाजयोरेकीकारेणानुमन्त्रणमन्त्रं व्याचष्टे - देवानामिति।
वेदाभिमर्शनमन्त्रं व्याचष्टे-
वेदोऽसीति। वित्तं पूर्वलब्धं धनं, वेद्यमितः परं लब्धव्यं, तदुभयमसुर-संबन्धि यत्र क्वापि निक्षिप्तं, तदुभयं देवाः कदाचिद्वेदेन भूमिं संमृजन्तोऽ-लभन्त। ततो विद्यते वित्तमनेनेति व्युत्पत्त्या वेदत्वं निष्पन्नम्।
विधत्ते-
यद्यद्भ्‍रातृव्येति। वैरिणः संबन्धि यद्गृहक्षेत्रादिकं यजमानो ममास्त्वित्य-भिध्यायेत्तस्य सर्वस्य नामधेयं मन्त्रमध्ये गृहीत्वा विदेयेत्येतत्पदं पठेत्।
एतस्य मन्त्रस्यान्त्यभागे सहस्रिणमिति पदस्योच्‍चारणं प्रशंसति - घृतवन्त-मिति।
मन्त्रार्थवेदनं प्रशंसति-
आऽस्येति। प्रजायां संततौ सर्वतः पुत्रोऽन्नसंमृद्धो जायते॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः
ध्‍रु॒वां वै रिच्‍य॑मानां य॒ज्ञोऽनु॑ रिच्‍यते य॒ज्ञं यज॑मानो॒
यज॑मानं प्र॒जा ध्‍रु॒वामा॒प्याय॑मानां य॒ज्ञोऽन्वा प्या॑यते य॒ज्ञं
यज॑मानो॒ यज॑मानं प्र॒जा आ प्या॑यतां ध्‍रु॒वा घृ॒तेनेत्या॑ह

[[738]]

Page No. ७३८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(आप्यायनादिमन्त्रव्याख्यानम्)
ध्‍रु॒वामे॒वाऽऽ प्या॑ययति॒ तामा॒प्याय॑मानां य॒ज्ञोऽन्वा प्या॑यते
य॒ज्ञं यज॑मानो यज॑मानं प्र॒जाः प्र॒जाप॑तेर्वि॒भान्नाम॑ लो॒कस्त-
स्मिꣳ॑स्त्वा दधामि स॒ह यज॑माने॒नेति॑ (१) आ॒हा॒यं वै
प्र॒जाप॑तेर्वि॒भान्नाम॑ लो॒कस्तस्मि॑न्ने॒वैनं॑ दधाति स॒ह यज॑मानेन॒
रिच्‍य॑त इव॒ वा ए॒तद्यद्यज॑ते॒ यद्य॑जमानभा॒गं प्रा॒श्नात्या॒त्मान॑मे॒व
प्री॑णात्ये॒तावा॒न्वै य॒ज्ञो यावा॑न्यजमानभा॒गो य॒ज्ञो यज॑मानो॒
यद्य॑जमानभा॒गं प्रा॒श्नाति॑ य॒ज्ञ एव य॒ज्ञं प्रति॑ ष्ठापयत्ये॒तद्वै सू
यव॑स॒ꣳ सोद॑कं॒ यद्बर्हिश्चाऽऽप॑श्चै॒तत् (२) यज॑मानस्या॒ऽऽ-
यत॑नं॒ यद्वेदि॒र्यत्पू॑र्णपा॒त्रम॑न्तर्वे॒दि नि॒नय॑ति॒ स्व ए॒वाऽऽयत॑ने
सू॒यव॑स॒ꣳ सोद॑कं कुरुते॒ सद॑सि॒ सन्मे॑ भूया॒ इत्या॒हाऽऽपो॒ वै
य॒ज्ञ आपो॒ऽमृतं॑ यज्ञमे॒वामृत॑मा॒त्मन्ध॑त्ते॒ सर्वा॑णि वै भू॒तानि॑
व्र॒तमु॑पयन्त॒मनूप॑ यन्ति॒ प्राच्यां॑ दि॒शि दे॒वा ऋ॒त्विजो॑ मार्ज-
यन्ता॒मित्या॑है॒ष वै द॑र्शपूर्णमा॒सयो॑रवभृ॒थः (३) यान्ये॒वैनं॑
भू॒तानि॑ व्र॒तमु॑प॒यन्तमनू॑प॒यन्ति॒ तैरेव॒ स॒हाव॑भृ॒थमवै॑ति॒ विष्णु॑-
मुखा॒ वै दे॒वाश्छन्दो॑भिरि॒माँल्लो॒कान॑नपज॒य्यम॒भ्य॑जय॒न्यद्वि॑ष्णु-
क्र॒मान्क्रम॑ते॒ विष्णुरे॒व भू॒त्वा यज॑मान॒श्छन्दो॑भिरि॒माँल्लो॒का-
न॑नपज॒य्यम॒भि ज॑यति॒ विष्णोः॒ क्रमो॑ऽस्यभिमाति॒हेत्या॑ह
गाय॒त्री वै पृथि॒वी त्रैष्टु॑भम॒न्तरि॑क्षं॒ जाग॑ती द्यौरानु॑ष्टिभीर्दिश॒-
श्छन्दो॑भिरे॒वेमाँल्लो॒कान्य॑थापू॒र्वम॒भि ज॑यति॥ ४॥
( यज॑माने॒नेति॑ चै॒तद॑वभृ॒थो दिशः॑ स॒प्त च॑ )।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

[[739]]

Page No. ७३९
प्रपा॰ ७ अनु॰ ५ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(आप्यायनादिमन्त्रव्याख्यानम्)

०५

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
चतुर्थे शेषाहुत्यनुमन्त्रणमन्त्रा व्याख्याताः। पञ्चमे त्वाप्यायनादिमन्त्रा व्याख्यायन्ते। तत्राऽऽप्यायनमन्त्रं व्याख्यातुमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रस्तौति-
ध्‍रुवां वा इति। ध्‍रुवायां रिक्तायां यज्ञस्यासंपूर्त्या यजमानस्य फलाभावात्त-दीयप्रजाया अन्नाद्यभाव इति व्यतिरेकः। एवमन्वये योज्यम्।
मन्त्रं व्याचष्टे - आ प्यायतिमिति।
यजमानभागप्राशनमन्त्रं व्याचष्टे-
प्रजापतेरिति। विशेषेण कर्मभूमित्वेन भातीति विभानयं भूलोकः। एनं यजमानभागम्।
यजमानस्य रिक्तीकरणनिवारणेन भागप्राशनं प्रशंसति-
रिच्‍यत इति। यजत इति यत्, एतेन पुरोडाशाज्यसांनाय्यद्रव्यहोमे यजमानो रिक्त इव भवति। भागप्राशनेन तु प्रीतस्तं क्लेशं जहाति।
यज्ञप्रतिष्ठाहेतुत्वेनापि तदेव प्रशंसति-
एतावानिति। यजमानस्य भागो यावानस्ति एतावानेवेह लोके यजमान-स्योपयुक्तो यज्ञोऽवशिष्टस्य देवैत्विग्भिश्च भक्ष्यमाणत्वात्। स्वयं च यज्ञस्वामित्वेन यज्ञात्मकः। तथा सति यजमानेन भागे प्राशिते यज्ञ एव यज्ञः प्रतिष्ठापितो भवति।
पूर्णपात्रस्य निनयनं विधातुं प्रस्तौति –
एतद्वा इति। वेदेर्हविर्धारणेन यजमानस्थानत्वम्। एतच्च स्थानं बर्हिषाऽऽ-स्तीर्णत्वात्समीचीनतृणोपेतं प्रणीतानामत्र स्थापितत्वादुदकोपेतं च।
विधत्ते-
यत्पूर्णपात्रमिति। सूवयसं तृणसमृद्धिं सोदमुकदसमृद्धिं च कुरुते।
निनयनमन्त्रं व्याचष्टे-
सदसिति। अपां यज्ञसाधनत्वाद्यज्ञत्वं, जीवनहेतुत्वाच्चामृतत्वं, तस्मादपोऽ-भिलक्ष्य सन्मे भूया इत्युक्ते सति यज्ञरूपममृतं स्वस्मिन्धारयति।

[[740]]

Page No. ७४०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(उपस्थानादिमन्त्रव्याख्यानम्)
व्युत्सेचनमन्त्रं व्याचष्टे-
सर्वाणीति। यो यजमानो यज्ञव्रतमुपैति तमनु देवपित्रादीनि सर्वाणि भूतानि व्रतं प्रारभन्ते। अतो देवपित्रादिमार्जनप्रतिपादकेनानेन मन्त्रेण तैः सर्वैर्भूतैः सहैवावभृथं प्राप्नोति।
विष्णुक्रमान्विधत्ते-
विष्णुमुखा इति। देवाः पूर्वं स्वेषु विष्णुमेव मुख्यं कृत्वा छन्दोभिमानिदेवैः सहिता अन्यैर्जेतुं यथा न शक्यते तथा लोकानजयन्। अतो यजमानो विष्णुक्रमान्क्रमत इति यत्स विष्णुरेव भूत्वेमाँल्लोकानभिजयति।
तत्रत्यान्मन्त्रान्व्याचष्टे-
विष्णोः क्रम इति। गायत्रादिच्छन्दोदेवानां पृथिव्यादिलोकस्वामित्वेन तैः सह लोकानां जेतुं शक्यतया मन्त्रेषु गायत्रेण छन्दसेत्यादि पठितमित्यभिप्रायः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

०६

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।
अग॑न्म॒ सुवः॒ सुव॑रग॒न्मेत्या॑ह सुव॒र्गमे॒व लो॒कमे॑ति सं॒दृ-
श॑स्ते॒ मा छि॑त्सि॒ यत्ते॒ तप॒स्तस्मै॑ ते॒ माऽऽ वृ॒क्षीत्या॑ह यथा-
य॒जुरे॒वैतत्सु॒भूर॑सि॒ श्रेष्ठो॑ रश्मी॒नामा॑यु॒र्धा अ॒स्मायु॑र्मे धे॒हीत्या॑
हा॒ऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा॑स्ते॒ प्र वा ए॒षो॑ऽस्माल्लो॒काच्‍च्य॑वते॒
यः (१) वि॒ष्णु॒क्र॒मान्क्रम॑ते सुव॒र्गाय॒ हि लो॒काय॑ विष्णु-
क्र॒माः क्र॒म्यन्ते॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ स त्वै वि॑ष्णुक्र॒मान्क्र॑मेत॒
य इ॒माँल्लो॒कान्भ्रातृ॑व्यस्य सं॒विद्य॒ पुन॑रि॒मं लो॒कं प्र॑त्यव॒रोहे॒-
दित्ये॒ष वा अ॒स्य लो॒कस्य॑ प्रत्यवरो॒हो यदाहे॒दम॒हम॒मुं भ्रातृ॑-
व्यमा॒भ्यो दि॒ग्भ्यो॑ऽस्यै दि॒व इती॒माने॒व लो॒कान्भ्रातृ॑व्यस्य

[[741]]

Page No. ७४१
प्रपा॰ ७ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(उपस्थानादिमन्त्रव्याख्यानम्)
सं॒विद्य॒ पुन॑रि॒मं लो॒कं प्र॒त्यव॑रोहित॒ सम् (२) ज्योति॑षाऽ-
भूव॒मित्या॑हा॒स्मिन्ने॒व लो॒के प्रति॑ तिष्ठत्यै॒न्द्रीमा॒वृत॑म॒न्वावर्त॒
इत्या॑हा॒सौ वा आ॑दि॒त्य इन्द्र॒स्तस्यै॒वाऽऽवृत॒मनु॑ प॒र्याव॑र्तते
दक्षि॒णा प॒र्याव॑र्तते॒ स्वमे॒व वी॒र्य॑मनु॑ प॒र्याव॑र्तते॒ तस्मा॒द्दक्षि॒-
णोऽर्ध॑ आ॒त्मनो॑ वी॒र्या॑वत्त॒रोऽथो॑ आदि॒त्यास्यै॒वाऽऽवृत॒मनु॑
प॒र्याव॑र्तते॒ सम॒हं प्र॒जया॒ सं मया॑ प्र॒जेत्या॑हा॒ऽऽशिष॑म् (३)
ए॒वैतामा शा॑स्ते॒ समि॑द्धो अग्ने मे दीदिहि समे॒द्धा ते॑ अग्ने
दीद्यास॒मित्या॑ह यथाय॒जुरै॒वैतद्वसु॑मान्य॒ज्ञो वसी॑यान्भूयास॒मि-
त्या॑हाऽऽशिष॑मे॒वैतामा शा॑स्ते ब॒हु वै गार्ह॑पत्य॒स्यान्ते॑ मि॒श्र-
मि॑व चर्यत आग्निपावमा॒नीभ्यां॒ गार्ह॑पत्य॒मुप॑ तिष्ठते पु॒नात्ये॒-
वाग्निं पु॑नी॒त आ॒त्मानं॒ द्वाभ्यां॒ प्रति॑ष्ठित्या॒ अग्ने॑ गृहपत॒ इत्या॑ह
(४) य॒था॒य॒जुरे॒वैतच्छ॒तꣳ हिमा॒ इत्या॑ह श॒तं त्वा॑ हेम॒न्ता-
नि॑न्धिषी॒येति॒ वावैतदा॑ह पु॒त्रस्य॒ नाम॑ गृह्णात्यन्ना॒दमे॒वैनं॑
करोति॒ तामा॒शिष॒मा शा॑से॒ तन्त॑वे॒ ज्योति॑ष्मती॒मिति॑ ब्रूया॒-
द्यस्य॑ पु॒त्रोऽजा॑तः॒ स्यात्ते॑ज॒स्व्ये॑वास्य॑ ब्रह्मवर्च॒सी पु॒त्रो
जा॑यते॒ तामा॒शिष॒मा शा॑से॒ऽमुष्मै॒ ज्योति॑ष्माती॒मिति॑ ब्रूया॒द्यस्य॑
पु॒त्रः (५) जा॒तः स्यात्तेज॑ ए॒वास्मि॑न्ब्रह्मवर्च॒सं द॑धाति॒ यो
वै य॒ज्ञं प्र॒युज्य॒ न वि॑मु॒ञ्चत्य॑प्रतिष्ठा॒नो वै स भ॑वति॒ कस्त्वा॑
युनक्ति॒ स त्वा॒ वि मु॑ञ्‍च॒त्वित्या॑ह प्र॒जाप॑ति॒र्वै कः प्र॒जाप॑तिनै॒-
वैनं॑ यु॒नक्ति॑ प्र॒जाप॑तिना॒ वि मु॑ञ्‍चति॒ प्रति॑ष्ठित्या ईश्व॒रं वै
व्र॒तमवि॑सृष्टं प्र॒दहोऽग्ने॑ व्रतपते व्र॒तम॑चारिष॒मित्या॑ह व्र॒तमेव॒
(६) वि सृ॑जते॒ शान्त्या॒ अप्र॑दाहाय॒ परा॒ङ्वाव य॒ज्ञ ए॑ति॒
न नि व॑र्तते॒ पुन॒र्यो वै य॒ज्ञस्य॑ पुनराल॒म्भं वि॒द्वान्यज॑ते॒ तम॒भि

[[742]]

Page No. ७४२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(उपस्थानादिमन्त्रव्याख्यानम्)
नि व॑र्तते य॒ज्ञो ब॑भूव॒ स आ ब॑भू॒वेत्या॑है॒ष वै य॒ज्ञस्य॑ पुनरा-
ल॒म्भस्तेनै॒वैनं॒ पुन॒रा ल॑भ॒तेऽन॑वरुद्धा॒ वा ए॒तस्य॑ विरा॒ड्य
आहि॑ताग्निः॒ सन्न॑स॒भः प॒शवः॒ खलु॒ वै ब्राह्म॒णस्य॑ स॒भेष्टा
प्राङु॒त्क्रम्य॑ ब्‍रूया॒द्गोमा॑ꣳ अ॒ग्नेऽवि॑माꣳ अ॒श्वी य॒ज्ञ इत्यव॑
स॒भाꣳ रु॒न्धे प्र स॒हस्रं॑ प॒शूना॑प्नो॒त्याऽस्य॑ प्र॒जायां॑ वा॒जी
जा॑यते (७)॥
(यः समा॒शिषं॑ गृहपत॒ इत्या॑हा॒मुष्मै॒ ज्योति॑ष्मती॒ति॑ ब्रूया॒द्यस्य॑ पु॒त्रो
व्र॒तमे॒व खलु॒ वै चतु॑र्विꣳशतिश्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः)।
आप्यायनादिमन्त्राः पञ्चमे व्याख्याताः। उपस्थानादिमन्त्राः षष्ठे व्याख्या- यन्ते। तत्राऽऽहवनीयोपस्थानमन्त्रस्य पूर्वभागं व्याचष्टे-
अगन्मेति। द्विरुक्त्याऽऽदरस्य प्रतीतेः सर्वथा प्राप्नोत्येव।
उत्तरभागं व्याचष्टे -
संदृश इति। अस्मियजुषि तपःशब्ददर्शनात्तपसश्च विच्छिन्नो मा भूवमिति यत्प्रतीयत एतद्यजुरनतिक्रम्य तथैव प्रार्थ्यते।
आदित्योपस्थानमन्त्रं व्याचष्टे-
सुभूरसीति। आयुर्मे धेहीत्यनेनाऽऽशीः प्रतीयते।
इदमहमित्यादिकं वैरिनिःसारणमन्त्रं व्याख्यातुं प्रस्तौति-
प्र वा इति। विष्णुक्रमणां स्वर्गार्थत्वाद्विष्णुक्रमैरस्माल्लोकात्प्रच्‍युतिर्भवति। तस्याः प्रच्‍युतेः परिहारोपायं ब्रह्मवादिनः परस्परमेवमाहुः — यो यजमानो वैरिण इमाँल्लोकांस्तेन संपादितान्वैरिनिःसारणेन लब्ध्वा विष्णुक्रमैः स्वर्गा-रोहणादूर्ध्वं पुनरिमं मनुष्यलोकं प्रत्यवरोहेत्स एव यजमानो विष्णुक्रमेषु चतुर इति।
मन्त्रं व्याचष्टे-

[[743]]

Page No. ७४३
प्रपा॰ ७ अनु॰ ६ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(उपस्थानादिमन्त्रव्याख्यानम्)
एष वा इति। इदमहमित्यादिमन्त्रमाहेति यदेष एव पाठोऽस्य भूलोकस्य संबन्धी प्रत्यवरोहः।
आत्माभिमर्शनमन्त्रं व्याचष्टे-
संज्योतिषेति। एतल्लोकप्रापके(ण) ज्योतिषा संगतोऽहमित्येव मन्त्रे प्रतीयमानत्वात्।
प्रदक्षिणावृत्तिमन्त्रं व्याचष्टे-
ऐन्द्रीमिति। परमैश्वर्ययोगादादित्यस्येन्द्रत्वम्।
प्रदक्षिणावृत्तिं विधत्ते-
दक्षिणेति। दक्षिणा प्रादक्षिण्येन। द्रक्षिणभागमवस्थाप्य वामभागस्य प-रिभ्रमणात्प्रादक्षिण्यम्। पुरुषस्य दक्षिणाभागे सामर्थ्यातिशयसद्भावात्तदेवानु-सृत्याऽऽवृत्तिः कृता भवति। यस्माद्दक्षिणभागे वीर्यं श्रुतेरभिप्रेतं तस्माल्लोकेषु सर्वेषु व्यापारेषु दक्षिणहस्तस्यैव वीर्यातिशय उपलभ्यते। किंच, आदित्यो मेरुं प्रदक्षिणी करोति तदप्यत्रानुसृतं भवति।
विपर्ययेणाऽऽवृत्तिमन्त्रं व्याचष्टे-
समहमिति। स्वयं यथा प्रजादिना संगच्छते तथा प्रजादिरपि स्वेन संगच्छत इत्येतदुभयं द्वितीयावृत्त्या प्रार्थ्यते।
समिदाधानमन्त्रं स्पष्टार्थत्वेन व्याचष्टे - समिद्ध इति।
आहवनीयोपस्थानमन्त्रं व्याचष्टे-
वसुमानिति। वसीयानतिशयेन धनवान्।
विधत्ते-
बहु वा इति। गार्हपत्योऽजस्रं धार्यते। तथा सति एतत्संनिधौ बहुविधजन्तु-पातकं संभाव्यते। अतो यजमानेन गार्हपत्यस्य समीपे पापमिश्रमिव होमा-दिकर्मानुष्ठीयते।
ततोऽग्न आयूंषीत्याद्याभ्यामग्निपवमानदेवकाभ्यां शुद्धिहेतुभ्यामग्न्युपस्थाने वह्नेः स्वस्य च शुद्धिर्भवति।
अन्यमपि गार्हपत्योपस्थानमन्त्रं व्याचष्टे-
अग्ने गृहपत इति। तदिदं मन्त्रब्राह्मणं स्पष्टार्थं पूर्वप्रपाठके व्याख्यातं च। तत्र नाम गृह्णातीति विधिः।

[[744]]

Page No. ७४४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(उपस्थानादिमन्त्रव्याख्यानम्)
तद्ग्रहणे प्रकारविशेषमाहाऽऽपस्तम्बः —
“तन्तव इत्यजातस्यामुष्मा इति जातस्य” इति।
अजातस्य पुत्रस्य विशेषनामभावात्तन्तव इत्येतदेव सामान्यनाम गृह्णीयात्। जातस्य पुत्रस्य त्वमुष्मा इत्यनेन विशेषनामनिर्देशो विवक्ष्यते।
यज्ञविमोकमन्त्रं व्याचष्टे - यो वै यज्ञमिति।
ईश्वर वा इति। यत्व्रतं गृहीतं सन्न विसृष्टं तद्व्रतं प्रदहो यजमानं प्रदग्धुमीश्वरं समर्थम्। अग्ने व्रतपत इत्यादिमन्त्रपाठ एव व्रतविसर्गः। तेन शीतं सन्तं न दहति।
पुनरालम्भमन्त्रं व्याख्यातुं प्रस्तौति-
पराङिति। पराङ्वाव विमुख एव पुनर्न निवर्तते, पुनरालम्भमन्त्रवादिनं यजमानं प्रति तु पुनर्निवर्तते, पुनरप्यसावनुतिष्ठतीत्यर्थः।
मन्त्रं व्याचष्टे-
यज्ञ इति। एष वै मन्त्रपाठ एव।
गोमतीमन्त्रं विधातुं प्रस्तौति-
अनवरुद्धा इति। यो यजमान आहिताग्निरपि सन्सभारहितो भवेत्, एतस्य यजमानस्य विराड्विशेषेण राजमाना स्वोचितसभा कदाचिदप्यनवरुद्धाऽ-स्वाधीना भवति। यागकाले सभाहीनस्य लोकव्यावहारकालेऽपि सभा न संभवेदित्यर्थः। नात्र राज्ञ इवामात्यस्वभटरूपा सभा ब्राह्मणस्योचिता, किं तर्हि यज्ञनिष्पादका द्विपदश्चतुष्पादश्च पशवोऽस्य सभा॥
मन्त्रं विधत्ते-
इष्ट्वा प्राङिति। भूमनिन्दाप्रशंसास्विति वैयाकरणैरुक्तत्वाद्गोमानित्यादिको मतुप्प्रत्ययो बाहुल्यवाची। अतः सहस्रप्राप्तिर्युक्ता। इडावान्प्रजावानिति मन्त्रेऽभिधानादस्य प्रजायामन्नवतः पुत्रस्योत्पत्तिर्युक्ता॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः॥६॥

[[745]]

Page No. ७४५
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)

०७

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
देव॑ सवितः॒ प्र सु॑व य॒ज्ञं प्र सु॑व य॒ज्ञप॑तिं॒ भगा॑य दि॒व्यो
ग॑न्ध॒र्वः। के॒त॒पूः केतं॑ न पुनातु वा॒चस्पति॒र्वाच॑म॒द्य स्व॑दाति
नः। इन्द्र॑स्य॒ वज्रो॑ऽसि॒ वार्त्र॑घ्न॒स्त्वया॒ऽयं वृ॒त्रं व॑ध्यात्।
वाज॑स्य॒ नु प्र॑स॒वे मा॒तरं॑ म॒हीमदि॑तिं॒ नाम॒ वच॑सा करामहे।
यस्या॑मि॒दं विश्वं॒ भुव॑नमावि॒वेश॒ तस्यां॑ नो दे॒वः स॑वि॒ता धर्म॑
साविषत्। अ॒प्सु (१) अ॒न्तर॒मृत॑म॒प्सु भे॑ष॒जम॒पामु॒त प्रश॑
स्ति॒ष्वश्वा॑ भवथ वाजिनः। वा॒युर्वा॑ त्वा॒ मनु॑र्वा त्वा गन्ध॒र्वाः
स॒प्तवि॑ꣳशतिः। ते अग्ने॒ अश्व॑मायुञ्ज॒न्ते अ॑स्मिञ्ज॒वमाऽद॑धुः।
अपां॑ नपादाशुहेम॒न्य ऊ॒र्मिः क॒कुद्मा॒न्प्रतू॑र्तिर्वाज॒सात॑म॒स्तेना॒यं
वाज॑ꣳ सेत्। विष्णोः॒ क्रमो॑ऽसि॒ विष्णोः॑ क्रा॒न्तम॑सि॒ विष्णो॒-
र्विक्रा॑न्तमस्य॒ङ्कौ न्य॒वङ्काव॒भितो॒ रथं॒ यौ ध्वा॒न्तं वा॑ता॒ग्र-
मनु॑ सं॒चर॑न्तौ दू॒रेहे॑तिरिन्द्रि॒यावा॑न्पत॒त्री ते नो॒ऽग्नयः॒ पप्र॑यः
पारयन्तु (२)॥
(अ॒प्सु न्य॒ङ्कौ पञ्‍च॑दश च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥१२॥
(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
इत्थं षट्स्वनुवाकेषु दार्शिकयाजानब्राह्मशेषो वर्णितः। अथ देव सवितः प्र सुवेत्यादिषु षट्सु वाजपेयविषया आध्वर्यवमन्त्रा उच्‍यन्ते। तत्रास्मिन्सप्त-मेऽनुवाके रथविषया मन्त्राः कथ्यन्ते। तेषां वाजपेयमन्त्राणां व्याख्यानं ब्राह्मणग्रन्थे प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके द्वितीयमारभ्य नवमान्तेष्वष्टस्व-नुवाकेष्वाम्नातम्। तत्र वाजपेयविधिर्ग्रहविधिः पशुविधिश्चाऽऽद्येषु त्रिष्व-नुवाकेषु क्रमेणाऽऽम्नाताः अनयोर्वाजपेयविषययोर्मन्त्रब्राह्मणयोरत्यन्त-विप्रकृष्टदेशवर्तित्वेन बुद्धिसां-

[[746]]

Page No. ७४६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
निध्याभावाच्छ्रोतॄणां प्रतिपत्तिसौकर्याय पूर्वोक्तदार्शिसौमिककाण्डवद्ब्रा-ह्मणेन सहैव मन्त्रा व्याख्यायन्ते-
तस्य च ब्राह्मणस्य प्रथमानुवाके वाजपेयं विधातुं प्रस्तौति-
“देवा वै यथादर्शं यज्ञानाहरन्त। योऽग्निष्टोमम्। य उक्थ्यम्। योऽतिरात्रम्। ते सहैव सर्वे वाजपेयमपश्यन्। ते। अन्योन्यस्मै नातिष्ठन्त। अहमनेन यजा इति। तेऽब्रुवन्। आजिमस्य धावामेति (१) । तस्मिन्नाजिमधावन्। तं बृहस्पतिरुदजयत्। तेनायजत। स स्वाराज्यमगच्छत्। तमिन्द्रोऽब्रवीत्। मामनेन याजयेति। तेनेद्रमयाजयत्। सोऽग्रं देवतानां पर्यैत्। अगच्छत्स्वाराज्यम्। अतिष्ठन्तास्मै ज्यैष्ठ्याय (२)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
देवानां मध्ये कश्चिदग्निष्टोमं ददर्श। अन्य उक्थ्यमपरोऽतिरात्रम्। ते च स्वस्वदर्शनमनतिक्रम्य तान्यज्ञानाहरन्तानुष्ठितवन्तः। ते देवाः सर्वे सहैव वाजपेयं दृष्ट्वाऽहमेव प्रथममनेन वाजपेयेन यजा इत्येवं विवदमानाः परस्परं प्रथमानुष्टातृत्वलक्षणाय ज्यैष्ठ्याय नातिष्ठन्त ज्यैष्ठ्यं नाङ्गी चक्रुः। तत एवं समयं चक्रुरस्माकं मध्य आजिं धावनेन यः कश्चिज्जयति स एव ज्येष्ठोऽस्त्विति। आजिर्धावनप्रदेशस्यावधिर्भूविशेषः। एवं समयं कृत्वा तस्मिन्वाजपेयविषये विजयायाऽऽजिमधावन्। तत्र तं वाजपेयं प्रति धावन्बृहस्पतिरुत्कर्षेणाजयत्। इतरेभ्यः प्रथममवधिं पस्पर्श। ततः प्रथमं स एव तेन वाजपेयेनेष्ट्वा स्वाराज्यमपारतन्त्र्यरूपं माहाराज्यमगच्छत्। तत इन्द्रस्तं बृहस्पतिं संप्रार्थ्य तेन वाजपेयेनेष्ट्वा देवानां मध्ये ज्येष्ठत्वमपारतन्त्र्येण स्वर्गाधिपत्यलक्षणं स्वाराज्यं चागच्छत्। अस्येन्द्रस्य ज्यैष्ठ्यमितरे सर्वे देवा मात्सर्यं परित्यज्याङ्गी चक्रुः।
स्वाराज्यादिकामिनो वाजपेयं विधत्ते-
“य एवं विद्वान्वाजपेयेन यजते। गच्छति स्वाराज्यम्। अग्रꣳ समानानां पर्येति। तिष्ठन्तेऽस्मै ज्यैष्ठ्याय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
अधिकारविशेषविधिमुन्नयति।
“स वा एष ब्राह्मणस्य चैव राजन्यस्य च यज्ञः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।

[[747]]

Page No. ७४७
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
स बृहस्पतिनाऽनुष्ठितः। एष इन्द्रेणानुष्ठितः। देवानां मध्ये बृहस्पतिर्ब्रा-ह्मणजात्यभिमानी, इन्द्रः क्षत्रियजात्यभिमानी, ताभ्यामेवानुष्ठितत्वान्मनु-ष्येष्वपि ब्राह्मणराजन्ययोरेवात्राधिकारो न तु वैश्यस्य। अत एवाऽऽपस्तम्ब आह – “शरदि वाजपेयेन यजेत ब्राह्मणो राजन्यो वर्द्धिकामः” इति।
नामनिर्वचनं दर्शयति-
“तं वा एतं वाजपेय इत्याहुः। वाजाप्यो वा एषः। वाजꣳ ह्येतेन देवा ऐप्सन्” (ब्रा॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ २) इति।
वाजो देवान्नरूपः सोमः पेयो यस्मिन्यागे स वाजपेय इत्येकं निर्वचनम्। यस्मादेतेन यज्ञेन देवा वाजं फलरूपमन्नमाप्तुमैच्छंस्तस्मादन्नरूपो वाजः पेयः प्राप्यो येन स वाजपेय इत्यपरं निर्वचनम्।
सोमस्यैतद्यागसाधनत्वात्तदभेदेन यागं तद्वेदनं च स्तौति –
“सोमो वै वाजपेयः। यो वै सोमं वाजपेयं वेद (३) वाज्येवैनं पीत्वा भवति। आऽस्य वाजी जायते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
एनं वाजपेयगतं सोमम्।
फलभूतान्नाभेदोपचारेण स्तौति-
“अन्नं वै वाजपेयः। य एवं वेद। अत्त्यन्नम्। आऽस्यान्नादो जायते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
यागप्रतिपादकवेदाभेदोपचारेण स्तौति-
“ब्रह्म वै वाजपेयः। य एवं वेद। अत्ति ब्रह्मणाऽन्नम्। आऽस्य ब्रह्मा जायते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
ब्रह्मणा वेदाध्यापनसंपादितया गुरुदक्षिणयेत्यर्थः। ब्रह्मा वेदाध्यापकः।
मन्त्रोच्चारणसाधनभूतवागभेदोपचारेण स्तौति-
“वाग्वै वाजस्य प्रसवः। य एवं वेद। करोति वाचा वीर्यम्। ऐनं वाचा गच्छति। अपिवतीं वाचं वदति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
देव सवितः प्र सुवेत्यादिमन्त्ररूपा वागेव वाजस्य वाजपेयस्य प्रसव उत्प-त्तिहेतुः। य एतद्वेदिता स तया सभायां पाण्डित्यरूपया वाचा वीर्यमतिशयं करोति। सभागतश्च विद्वत्संघः स्तुतिरूपया वाचा युक्त एनमागच्छति बहुधा प्रशंसतीत्यर्थः। पुनरपि वाजपेयवाक्यं श्रोष्यामि तदर्थं ज्ञास्याम्यनुष्ठास्यामीत्ये-तादृशीं पुनरपीत्यपिशब्दोपेतां वाचं सर्वदा वदति श्रद्धालुर्भवतीत्यर्थः।

[[748]]

Page No. ७४८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
एकादशानुवाकगतानामुज्जितिमन्त्राणां पाठं विधातुं प्रस्तौति-
“प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्। स आत्मन्वाजपेयमधत्त। तं देवा अब्रु-
वन्। एष वाव यज्ञः। यद्वाजपेयः (५) अप्येव नोऽत्रास्त्विति। तेभ्य एता उज्जितीः प्रायच्छत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
प्रजापतिरितरेभ्यो देवेभ्योऽग्निष्टोमादीन्यज्ञान्विभज्य दत्त्वा वाजपेयं स्वस्मिन्नेव स्थापितवान्। देवाश्च वाजपेय एव मुख्यो यज्ञोऽतोऽस्माकमप्यत्र भागोऽस्त्वित्यब्रुवन्, स च तेभ्य उज्जितिमन्त्रान्प्रायच्छत्।
विधत्ते-
“ता वा एता उज्जितयो व्याख्यायन्ते यज्ञस्य सर्वत्वाय। देवतानामनिर्भा-गाय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
व्याख्यायन्ते व्याख्यायेरन्पठनीया इत्यर्थः। तत्पाठेन यज्ञस्य सर्वत्वमवैकल्यं भवति। देवताश्च भागयुक्ता भवन्ति। तेषु मन्त्रेष्वग्निरश्विनौ विष्णुः सोम इत्येवं तत्तद्भागभाजो देवता आम्नाताः। अयं विधिरापस्तम्बेन स्पष्टं दर्शितः — “अग्निरेकाक्षरेणेति धावति धावत्सूज्जितीर्यजमानं वाचयति” इति। उज्जितिमन्त्राणां रथधावनकाले पठनीयत्वाद्धावनविधिसमीप एवायं विधिरुत्क्रष्ठव्यः।
अस्य च विध्युत्कर्षस्य प्रसङ्गेन बुद्धिस्थं पुरुषार्थत्वेन क्रतुप्रकरणादुत्क्रष्ठव्यं कंचित्प्रतिग्रहनिषेधं विधित्सुः प्रस्तौति -
“देवा वै ब्रह्मणश्चान्नस्य च शमलमपाघ्नन्। यद्ब्रह्मणः शमलमासीत्। सा गाथा नाराशꣳस्यभवत्। यदन्नस्य। सा सुरा (६)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
ब्रह्मणो वेदस्य शमलं मलिनभागमपाघ्नन्नपनीतवन्तः। नराणां राजामात्या-दीनामा समन्तात्प्रशंसनं नराशंसस्तद्विषया गीर्नाराशंसी।
प्रतिग्रहनिषेधं विधत्ते-
“तस्माद्गायतश्च मत्तस्य च न प्रतिगृह्यम्। यत्प्रतिगृह्णीयात्। शमलं प्रतिगृ-ह्णीयात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
यस्माल्लौकिकमनुष्यविषयगानसुरे मलरूपे तस्मात्तादृशगानपरस्य सुरापानमत्तस्य च धनं न प्रतिगृह्णीयात्।
प्रकारान्तरेण वाजपेयं प्रशंसति-

[[749]]

Page No. ७४९
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
“सर्वा वा एतस्य वाचोऽवरुद्धाः। यो वाजपेययाजी। या पृथिव्यां याऽग्नौ या रथंतरे। याऽन्तरिक्षे या वायौ या वामदेव्ये। या दिवि याऽऽदित्ये या बृहति। याऽप्सु यौषधीषु या वनस्पतिषु” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
पृथिव्यन्तरिक्षद्युरूपं यल्लोकत्रयं तदभिमानिदेवतात्रयं रथन्तरवामदेव्यबृहद्रूप-मुक्तलोकाभिमानिदेवताप्रियं यत्सामत्रयमबोषधिवनस्पतिरूपं यद्यागोपयुक्तद्रव्यत्रयं तस्य सर्वस्य संबन्धिन्यो या वाचस्ताः सर्वा एतस्य वाजपेययाजिनोऽवरुद्धः संपन्नाः। तत्र सामसंबन्धिन्यो वाचस्तदाश्रयभूता ऋच एव। पृथिव्यै त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेत्येते यूपप्रोक्षणमन्त्राः। पृथिव्यादिविषया वाचः। अग्न आयूंषीत्यादिराग्नेयातिग्राह्यमन्त्रोऽग्निविषया वाक्। आ वायो भूषेति ग्रहान्तरमन्त्रो वायुविषवा वाक्। तुरीया-
ऽऽदित्य सवनं त इन्द्रियमित्यादिग्रहान्तरमन्त्र आदित्यविषया वाक्। सूपस्था देवो वनस्पतिरित्यादिर्वनस्पतिविषया वाक्। एवं पृथिवी दीक्षेत्यादयो बहव उदाहार्याः। तदेवं सर्ववागवरोधाद्वाजपेयः प्रशस्तः।
तामिमां प्रशंसामुपसंहरति-
“तस्माद्वाजपेययाज्यार्त्विजीनः। सर्वा ह्यस्य वाचोऽवरुद्धाः (७)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ २) इति।
आर्त्विजीनो वाजेपयं यष्टुं प्रशस्तानृत्विजोऽर्हति। वाजपेयेनेष्ट्वा परार्थ-मार्त्विज्यं चार्हति।
इत्थमेकेनानुवाकेन वाजपेयो विहितः। अथान्येनानुवाकेन ग्रहविशेषा विधीयन्ते, तत्रातिग्राह्यान्विधातुं प्रस्तौति-
“देवा वै यदन्यैर्ग्रहैर्यज्ञस्य नावारुन्धत। तदतिग्राह्यैरतिगृह्यावारुन्धत। तद-तिग्राह्याणामतिग्राह्यत्वम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३ इति।
अन्यैरैन्द्रवायवादिग्रहैर्यत्फलं न प्राप्नुवस्तंदप्राप्यं फलमतिग्राह्यसंज्ञकैर्ग्रहै-रतिशयेन गृहीत्वा स्वाधीनं कृतवन्तः। इतरग्रहानतिक्रम्य दुष्प्रापं फलं गृह्यत एभिरित्यतिग्राह्याः।
विधत्ते-
“यदतिग्राह्या गृह्यन्ते। यदेवान्यैर्ग्रहैर्यज्ञस्य नावरुन्धे। तदेव तैरतिगृह्याव-
रुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३ इति।

[[750]]

Page No. ७५०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
प्रकृतिगतानामाग्नेयैन्द्रसौर्याणामतिग्राह्याणां चोदकादेव प्राप्तत्वात्तद्वि-धित्वभ्रान्तिव्युदासाय संख्याविशेषं विधत्ते-
“पञ्च गृह्यन्ते। पाङ्क्तो यज्ञः। यावानेव यज्ञः। तमाप्त्वाऽवरुन्धे (१)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
धानाः करम्भ इत्यादिब्राह्मणोदाहरणेन यज्ञस्य पाङ्क्तत्वमसकृद्दर्शितम्।
वक्ष्यमाणैरिन्द्राय जुष्टं गृह्णामीत्येतादृशैरिन्द्रलिङ्गकैर्मन्त्रैरेव तद्ग्रहणं विधत्ते-
“सर्व ऐन्द्रा भवन्ति। एकधैव यजमान इन्द्रियं दधति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
सर्वेषामेकदेवताकत्वेनैकविधेन्द्रियधारकत्वम्।
ग्रहान्तराणि विधत्ते-
“सप्तदश प्राजापत्य ग्रहा गृह्यन्ते। सप्तदशः प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
प्रजापतेः सप्तदशत्वं यो वै सप्तदशमित्यत्रोपपादितम्।
वक्ष्यमाणामया विष्ठा इत्यादिकामृचं कुविदङ्गेत्यादिकां च विषयविशेषेण व्यावस्थितां विधत्ते-
“एकयर्चा गृह्णाति। एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
तेषु ग्रहेषु द्रव्यद्वयं विधत्ते-
“सोमग्रहाꣳश्च सुराग्रहाꣳश्च गृह्णाति। एतद्वै देवानां परममन्नम्। यत्सोमः (२) एतन्मनुष्याणाम्। यत्सुरा। परमेणैवास्मा अन्नाद्येनावरमन्नाद्यमवरुन्धेः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
मनुष्याणामधमजातीनामिति शेषः। शालिमुद्गादिकं परमान्नं यावनालप्रि-यंग्वादिकमवरम्। यदा परमान्नसंपत्तिस्तदानीमवरान्नसंपत्तिः किमु वक्तव्या। उक्तग्रहप्रकारश्चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृतः — “ ऐन्द्रमतिग्राह्यं गृहीत्वोपयामगृ-हीतोऽसि नृषदं त्वेति पञ्चैन्द्रानतिग्राह्यान्गृह्णाति तेषां पूर्ववत्कल्पः, षोडशिनं गृहीत्वाऽया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति सप्तदश प्राजापत्यान्गृह्णाति तेषां षोडशिवत्कल्पः, कुविदङ्गेत्यपरस्मिन्खरे प्रतिप्रस्थाता सप्तदशभिरुपयामः सुराग्रहान्गृह्णाति” इति।
द्विविधग्रहविधिमनूद्य प्रशंसति-

[[751]]

Page No. ७५१
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
“सोमग्रहान्गृह्णाति। ब्रह्मणो वा एतत्तेजः यत्सोमः। ब्रह्मण एव तेजसा तेजो यजमाने दधाति। सुराग्रहान्गृह्णाति। अन्नस्य वा एतच्छमलम्। यत्सुरा (३) अन्नस्यैव शमलेन शमलं यजमानादपहन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
ब्रह्मणो ब्राह्मणस्योचितं तेजः सोमः। अत एव तदभावे व्रात्यत्वमाम्नायते “यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिबेत्स व्रात्यः” इति।
प्रकारान्तरेण विधिद्वयं प्रशंसति-
सोमग्रहाꣳश्च सुराग्रहꣳश्च गृह्णाति। पुमान्वै सोमः। स्त्री सुरा। तन्मिथुनम्। मिथुनमेवास्य तद्दज्ञे करोति प्रजननाय। आत्मानमेव सोमग्रहैः स्पृणोति। जायाꣳ सुराग्रहैः। तस्माद्वाजपेययाज्यमुष्मिँल्लोके स्रियꣳ संभवति। वाजपयाभिजितꣳ ह्यस्य (४)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
स्पृणोति प्रीणयति। तस्माज्जायाभिमानिदेवतायाः सुराग्रहैस्तोषितत्वा-त्स्वर्गलोके स्वापेक्षितां रम्भादिस्त्रियमनुभवति। तदेतत्सामर्थ्यमस्य युक्तं वाजपेयेन संपादितत्वात्।
वर्गद्वयस्य पूर्वोत्तरकालविशेषं स्थानविशेषं च विधत्ते-
“पूर्वे सोमग्रहा गृह्यन्ते। अपरे सुराग्रहाः। पुरोक्षꣳ सोमग्रहान्सादयति। पश्चादक्षꣳ सुराग्रहान्। पापवस्यसस्य विधृत्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
पुरोक्षं शकटस्याधस्तादक्षस्य पुरः। पापं सुराग्रहरूपं निन्दितं कर्म, वस्यसं वसुमत्तरं सोमग्रहरूपं पुण्यं कर्म, तयोर्विधृत्यै विभागेन धारणाय।
व्यतिषङ्गं विधत्ते-
“एष वै यजमानः। यत्सोमः। अन्नꣳ सिरा। सोमग्रहाꣳश्च सुराग्रहाꣳश्च व्यतिषजति। अन्नाद्येनैवैनं व्यातिषजति (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
व्यतिषङ्गप्रकार आपस्तम्बेन दर्शितः — “व्यतिषङ्गं सोमग्रहैः सुराग्रहा-न्गृह्णाति पूर्वोऽध्वर्युर्गृह्णाति जघन्यः प्रतिप्रस्थाता” इति। व्यतिषङ्गं सुरा ग्रहं गृह्णीयात्। ततो द्विताये द्वितीयं, सोऽयं व्यतिषङ्गः।
अध्वर्योरुद्द्रवणस्य विधास्यमानस्य मन्त्रमुत्पाद्य व्याचष्टे-

[[752]]

Page No. ७५२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
“संपृचः स्था सं मा भद्रेण पृङ्क्तेत्याह। अन्नं वै भद्रम्। अन्नाद्यैवैनꣳ सꣳसृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
हे सोमग्रहा यूयं संपृचः स्थ संपर्कयोग्याः स्थ। अतो मां भद्रेण श्रेयसाऽन्नेन संपृक्त संयोजयत।
प्रतिप्रस्थातुरुद्द्रवणस्य विधास्यमानस्य करणभूतं मन्त्रमुत्पादयितुं प्रस्तौति-
“अन्नस्य वा एतच्छमलम्। यत्सुरा। पाप्मेव खलु वै शमलम्। पाप्मना वा एनमेतच्छमलेन व्यातिषजति। यत्सोमग्रहाꣳश्च व्यतिषजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
पाप्मेव पापरूपमेव। लोकेवेदनिषिद्धत्वात्।
मन्त्रमुत्पाद्य व्याचष्टे-
“विपृचः स्थ वि पाप्मना पृङ्क्तेत्याह। पाप्मनैवैनꣳ शमलेन व्यावर्तयति (६) तस्माद्वाजपेययाजी पूतो मेध्यो दक्षिण्यः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
हे सुराग्रहा यूयं विपृचः स्थ विभागयोग्याः स्थ। अतो मां पाप्मना विपृङ्क्त वियोजयत। तस्मात्पापव्यावृत्तत्वादयं शुद्धो युद्धो यष्टुं दक्षिणां दातुं च योग्यः।
अध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोरुद्द्रावणं विधत्ते-
“प्राङुद्द्रवति सोमग्रहैः। अमुमेव तैर्लोकमभिजयति। प्रत्यङ्सुराग्रहैः। इममेव तैर्लोकमभिजयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
तदेतदुद्द्रवणमापस्तम्बः स्पष्टी चकार – “संपृचः स्थ सं मा भद्रेण पृङ्क्तेति प्राङ्ङध्वर्युः सोमग्रहैरुद्द्रवति, विपृचः स्थ वि मा पाप्मना पृङ्क्तेति प्रत्यङ्प्रतिप्र-स्थाता सुराग्रहैराहवनीयं न्यङ्क्ते सोमग्रहैरवतिष्ठन्ते(ते) मार्जालीयं न्यङ्क्ते सुराग्रहैः” इति।
प्रचारं विधत्ते-
“प्रतिष्ठन्ति सोमग्रहैः। यावदेष सत्यम्। तेन सूयते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
प्रतिष्ठन्ति प्रचरन्ति जुह्वतीत्यर्थः। सत्यमवश्यंभावि फलं तद्यावदस्ति तेन सर्वेणायं यजमानः सूयते प्रेर्यते कृत्स्नं फलमुद्दिश्य सोमग्रहैर्हुतवान्भवती-त्यर्थः।
विधत्ते-
“वाजसृद्भ्यः सुराग्रहान्हरन्ति। अनृतेनैव विशꣳ सꣳसृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

[[753]]

Page No. ७५३
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
वाजसृतोऽन्नस्यार्जयितारो वैश्याः। तेभ्यः सुराग्रहान्सोमरहितान्दद्युः। सुरायाः शमलत्वेनानृतसदृशत्वाद्विशमधमजातिमनृतेनैव संयोजितवान्भवति।
दक्षिणाविशेषं विधत्ते-
“हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णं ददाति। मधव्योऽसानीति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
मधु माक्षिकम्। मध्वादिभोज्यद्रव्ययुक्तो भवानीत्यनेनाभिप्रायेण मधुपूर्णं सुवर्णपात्रं दद्यात्।
तद्दानस्य कृष्णलदानसाहित्यं विधत्ते-
“एकधा ब्रह्मण उपहरति। एकधैव यजमान आयुस्तेजो दधाति (७)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
कृष्णलसाहित्यं चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति — “ कृष्णलं कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति तानि प्रत्यादाय ब्रह्मणे ददाति मधुष्ठालं च सौवर्णं शतमानस्य कृतम्” इति।
ग्रहविधिमनेनानुवाकेन समाप्यानुवाकान्तरेण पशून्विधातुं प्रस्तौति-
“ब्रह्मवादिनो वदन्ति। नाग्निष्टोमो नोक्थ्यः। न षोडशी नातिरात्रः। अथ कस्माद्वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इति पशुभिरितु ब्रूयात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
यज्ञशब्देनोद्देशत्यागरूपाः प्रयाजादयः प्रत्येकमभिधीयन्ते। तत्समूहरूप एव फलसाधनात्मा कर्मविशेषः क्रतुः। वेदावादिनो मिलित्वा परस्परमेवं विचारयन्ति–यज्ञाश्च क्रतवश्च सर्वेऽपि वाजपेयोऽन्तर्भूता इत्यस्ति प्रसिद्धिः। तत्कथमुपपद्यते। तथा हि–प्रयाजादीनां दीक्षणीयादिद्वारा तत्रान्तर्भावेऽप्याग्निष्टोमादीनामनन्तर्भावात्। तेषां ब्रह्मवादिनां मध्ये कश्चिद्बुद्धिमानेवमुत्तरं ब्रूयात्–अग्निष्टोमादिगतैराग्नेयादिसवनीयपशुभिः क्रतवोऽन्तर्भूता इति।
पशून्विधत्ते-
“आग्नेयं पशुमालभते। अग्निष्टोममेव तेनावरुन्धे। ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम् ऐन्द्रेण शोडशिनः स्तोत्रम्। सारस्वत्याऽतिरात्रम् (१) मारुत्या बृहतः स्तोत्रम्। एतावन्तो वै यज्ञक्रतवः। तान्पशुभिरेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।

[[754]]

Page No. ७५४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
आग्नेयादयोऽग्निष्टोमादीनां व्यावर्तकाः पशवः। षोडशिनो ग्रहस्य स्तोत्रं, तेन स क्रतुरुपलक्ष्यते। सारस्वती मेषी, सा चातिरात्रस्य व्यावृत्तिहेतुः। मारुती वशा, तथाऽनुबन्ध्यया बृहत्सामसंबन्धि स्तोत्रमवरुन्धे, तेन च स्तोत्रेण वाजपेय उपलक्ष्यते, तस्य चासाधारणत्वात्।
तानेतान्पशुविधीन्बौधायन उदाहरति-
“आश्विनं गृहीत्वा षड्रशना आदाय यूपमभ्यैति स्वर्वन्तं यूपमुत्सृज्याथैना-न्पशूनुपाकरोत्याग्नेयमैन्द्राग्नेयमैन्द्राग्नमैन्द्रं मारुतीं वशां सप्तदश प्राजापत्या-ञ्‍श्यामानेकरूपान्सारस्वतीमन्ततः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
आपस्तम्बस्त्वाग्नेयादीनां चोदकप्राप्तानामनुवादं मत्वा मेषीमारुत्योर्विधिमुदा-हरति-
“पशुकाले त्रीन्क्रतुपशूनुपाकृत्य मारुतीं वशामुपाकरोति सारस्वतीं च मेषाम्” इति।
आत्मादिप्रीतिहेतुत्वेन भूम्यादिलोकजयहेतुत्वेन तेजःप्रभृतिधारणहेतुत्वेन च क्रतुपशून्प्रशंसति-
“आत्मानमेव स्पृणोत्यग्निष्टोमेन। प्राणापानावुक्थ्येन। वीर्यꣳ षोडशिनः स्तोत्रेण। वाचमतिरात्रेण। प्रजां बृहतः स्तोत्रेण। इममेव लोकमभिजयत्यग्नि-ष्टोमेन। अन्तरिक्षमुक्थ्येन २। सुवर्गं लोकेꣳ षोडशिनः स्तोत्रेण। देवयानानेव पथ आरोहत्यतिरात्रेण। नाकꣳ रोहति बृहतः स्तोत्रेण। तेज एवाऽऽत्मन्धत्त आग्नेयेन पशुना। ओजो बलमैन्द्राग्नेन। इन्द्रियमैन्द्रेण। वाचꣳ सारस्वत्या। उभावेव देवलोकं चाभिजयति मारुत्य वशया” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
अत्राग्निष्टोमेनेत्यादिशब्दैस्तन्निष्पादका आग्नेयादिपशवो विवक्षिताः पशुविधेः प्रस्तुतत्वात्, आग्नेयेन पशूनेत्यन्तिमपर्याय (ये) विधानाच्च।
विधत्ते-
“सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते। सप्तदशः प्रजापतिः ३ प्रजापतेराप्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
तेषु पशुषु गुणद्वयं वाक्यभेदमङ्गीकृत्य विधत्ते-
“श्यामा एकरूपा भवन्ति। एवमिव हि प्रजापतिः समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।

[[755]]

Page No. ७५५
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
पशूनामेकरूपत्वं नामैकविधशृङ्गपुच्छादिभिर्युक्तत्वम्। प्रजापतिशब्देनात्रेश्व-रस्य हिरण्यगर्भशरीराद्यभिव्यक्तेः प्रागवस्था विवक्ष्यते। सा चावस्था श्यामेव भवति। “तम आसीत्तमसा गूढम्” इति श्रुतेः। जगद्रूपस्य नानात्वस्यानुत्प-त्तेरेकरूपत्वम्, “एकमेवाद्वितीयम्” इति श्रुतेः। पशूनां जगदीश्वरेण साम्ये सति समृद्धिर्भवति।
प्रकृतिभूतेऽग्नीषोमीये पशौ पर्यग्निकरणादूर्ध्वमविलम्बेनाऽऽलम्भस्य विहितत्वादत्रापि चोदकपरम्परया तत्प्राप्तौ सहसाऽऽलम्भनं निषेधति –
“तान्पर्यग्निकृतानुत्सृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
तदानीं नाऽऽलभेतेत्यर्थः।
आलम्भस्य व्यवधाने कारणमाह-
“मरुतो यज्ञमजिघाꣳसन्प्रजापतेः। तेभ्य एतां मारुतीं वशामालभत। तयैवैनानशमयत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
सप्तदशप्रजापतिरूपो यः प्रजापतेर्यज्ञस्तं यज्ञं मरुतः पर्यग्निकरणादूर्ध्वं हन्तुमुद्यताः। तदानीमुत्कोचरूपेण प्रजापतिर्मरुद्भ्यो वशामालभत, क्रुद्धान्मरुतस्तया वशया शमितवान्।
प्राजापत्यानां संज्ञपनकालं विधत्ते-
“मारुत्या प्रचर्य। एतान्त्संज्ञपयेत्। मरुत एव शमयित्वा (४) एतैः प्रचरति। यज्ञस्याघाताय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
प्रचर्य मारुत्या वशाया वपां हुत्वेत्यर्थः।
सप्तदशानां वपानां सह प्रचारं विदधाति-
“एकधा वपां जुहोति। एकदेवत्या हि। एते। अथो एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
विधत्ते-
“नैवारेण सप्तदशशरावेणैतर्हि प्रचरति। एतत्पुरोडाशा ह्येते। अथो पशूनामेव छिद्रमपिदधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
नीवारैर्निष्पन्नश्चरुर्नैवारः, सप्तदसंख्यातैः शरावैर्निरुप्तः सप्तशशरावः, तेनैव चरुणैतर्हि प्राजापत्यवपाहोमादूर्ध्वं प्रचरेत्। एष एव चरुः पशुपुरोडाश तेनैव चरुणैतर्हि प्राजापत्यवपाहोमादूर्ध्वं प्रचरेत्। एष एव चरुः पशुपुरोडाश-

[[756]]

Page No. ७५६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
स्थानीयो येषां प्राजापत्यपशूनां त एतत्पुरोडाशा अतः प्रकृतौ यथा वपया प्रचर्य पुरोडाशेन प्रचरति तद्वदत्रापि। किंच वपोत्खेदात्पशूनां यच्छिद्रं कर्मवैकल्यं भवति तदेतेन चरुणाऽपिहितं भवति।
सारस्वत्या मेष्याऽङ्गप्रचरस्य कालविशेषं विधत्ते-
“सारस्वत्योत्तमया प्रचरति। वाग्वै सरस्वती। तस्मात्प्राणानां वागुत्तमा। अथो प्रजापतावेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति। प्रजापतिर्हि वाक्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
सारस्वती यथोत्तमा चरमा भवति तथा प्रचरेत्। सप्तदशपश्वङ्गप्रचारादूर्ध्वं प्रचरेदित्यर्थः। यस्मात्सारस्वत्या उत्तमत्वं तस्माल्लोकेऽपि सरस्वतीरूपा वाक्प्राणानां चक्षुःश्रोत्रादीनां मध्य उत्तमा, सभामध्ये विद्वदमात्यादेर्वाग्ग्मिनः प्रागल्भ्यदर्शनात्। किंच प्रजापतेः सरस्वतीपतित्वात्तदभेदोपचारेण वाग्रूपत्वे सति सारस्वत्या समापनेन प्रजापतावेव यज्ञः समापितो भवति।
सारत्वत्या मेष्याः कंचिद्गुणं विधत्ते।
“अपन्नदती भवति। तस्मान्मनुष्याः सर्वा वाचं वदन्ति (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ४) इति।
अपतितदन्तोपेता मेषी कार्या। लोकेऽप्यपतितदन्ताः पुरुषाः सर्वाण्यक्षराणि यथोक्तस्थानप्रयत्नोपेतान्येवोच्‍चारयन्ति।
देव सवितरिति। तदेवं ब्राह्मणगतेनानुवाकत्रयेण वाजपेयगता विधयो निरूपिताः। अथ मन्त्रव्याख्यानरूपान्ब्राह्मणानुवाकांस्तत्तन्मन्त्रैः सहैवोदाह-रामः।
तत्र प्रथमन्त्रस्य विनियोगं बौधायन आह – “दीक्षणीयां निर्वप्स्यन्सावित्रं जुहोति देव सवितः प्र सुव यज्ञं प्र सुव यज्ञपतिं भगाय दिव्यो गन्धर्वः। केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्ततिर्वाचमद्य स्वदाति नः स्वाहेति, दीक्षाहुतीर्होष्यन्सावित्रं जुहोति, प्रायणीयां निर्वप्स्यन्सावित्रं जुहोति” इति।
हे सवितर्देव प्रेरकान्तर्यमिन्नस्मदीयं वाजपेययज्ञं प्रवर्तय। यज्ञपतिं यजमानं, भगायानुष्ठानरूपायैश्वर्याय। दिवि भवो यो गन्धर्वः सवितुरनुग्रहात्केतान्पुनाति प्राणिनां विज्ञानानि शोधयति सोऽस्माकं केतं वाजपेयविज्ञानं पुनातु शोधयेत्। वाचस्पतिश्च सवित्राऽनुज्ञातोऽद्यास्मिकर्मणि वाचमस्माभिः पठितान्वाजपेयमन्त्रान्स्वदाति स्वदयतु यथावत्पाठयतु।

[[757]]

Page No. ७५७
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
अनेन मन्त्रेण होमं विधत्ते-
“सावित्रं जुहोति कर्मणः कर्मणः पुरस्तात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५ ) इति।
तदेतद्बौधायनेनैवोदाहृतम्।
तत्तत्कर्मादौ होममुपपायति-
“कस्तद्वेदेत्याहुः। यद्वाजपेयस्य पूर्वं यदपरमिति। सवितृप्रसूत एव यथापूर्वं कर्माणि करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
बद्धक्रमैरङ्गैश्चोदकप्राप्तैः प्रत्यक्षविहितैश्चोपेतस्य वाजपेयस्य यदङ्गं पूर्वभावि यच्‍च पश्चाद्भावि तन्मनुष्यः को वेदेति बुद्धिमन्त आहुः। सावित्रहोमे तु कृते सवित्रा प्रेरित एव सन्क्रममनुल्लङ्घ्य कृतवान्भवति।
प्रतिकर्म तमेतं होमं कर्तुमशक्तं प्रति पक्षान्तरं विधत्ते-
“सवने सवने जुहोति। आक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानः कुरुते। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
उक्तेन त्रयाणां सवनानामादौ होमेन स्वर्गं प्राप्तुं सेतुस्थानीयमाक्रमणं कृतवान्भवति।
अस्य मन्त्रस्य चतुर्थपादे स्वदनस्यान्नविषयस्य वाग्विषयत्वमनुपयुक्तमिति शङ्कां निराकर्तुं व्याचष्टे-
“वाचस्पतिर्वाचमद्य स्वदाति न इत्याह। वाग्वै देवानां पुराऽन्नमासीत्। वाचमेवास्मा अन्नꣳ स्वदयति (१)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
स्तुत्या देवैस्तृ(वानां तृ)प्तत्वाद्वाचो देवान्नत्वम्।
इन्द्रस्येति। कल्पः — “रथ एष दक्षिणे श्रोण्यन्ते रथवाहन आहितो भवति तमुपसादयतीन्द्रस्य वज्‍रोऽसि वार्त्रघ्नस्त्वयाऽयं वृत्रं वध्यादिति” इति।
वार्त्रघ्नो वैरिघाती योऽयमिन्द्रस्य वज्‍रः, हे रथ स एव त्वमसि। त्वया सहकारिणा सहितोऽयं यजमानो वृत्रं वैरिणं वध्यात्।
रथवाहने काष्ठविशेषे स्थापिते गमनाय सज्‍जीकर्तुं तस्य रथस्य तस्मात्का-ष्ठादवरोहणं विधत्ते-
“इन्द्रस्य वज्‍रोऽसि वार्त्रघ्न इति रथमुपावहरति विजित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।

[[758]]

Page No. ७५८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
वाजस्येति। कल्पः — “अथैनं धर्मगृहीतमन्तर्वेद्यभ्यावर्तयन्ति वाजस्य नु प्रसवे मातरं महीमदितिं नाम वचसा करामहे। यस्यामिदं विश्वं भुवनमाविवेश तस्यां नो देवः सविता धर्म साविषदिति” इति।
दक्षिणवेदिश्रोण्यन्ते रथवाहनादवरोपितं रथं सौमिकवेदिमध्ये प्रदक्षिण्ये-वाऽऽनयेदित्यर्थः। वाजस्य नु अन्नस्यैव प्रसव उत्पत्तिनिमित्तं मातरमन्नस्य निर्मात्रीं महीं वेदिरूपां पृथिवीमदितिं नामाखण्डनीयामेव वचसा स्तुत्या करामहे कुर्मः। यस्यां पृथिव्यामिदं सर्वं भूतजातं प्रविश्यावतिष्ठते तस्यां पृथिव्यां नोऽस्माकं धर्म धारणं सविता देवः साविषदनुजानातु।
अनेन मन्त्रपाठेन भूमिं तदाश्रितं जगच्‍च स्वाधीनत्वेन संपादयतीत्येवं व्याचष्टे-
“वाजस्य नु प्रसवे मातरं महीमित्याह। यच्चैवेयम्। यच्‍चास्यामधि। तदेवावरुन्धे। अथो तस्मिन्नेवोभयेऽभिषिच्‍यते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
न केवलं तयोः स्वाधीनत्वं किंत्वेतस्मिन्नुभयस्मिन्भूभ्यां तदाश्रितजने च राजत्वेनाभिषिक्तो भवति।
अप्स्वन्तरिति। कल्पः — “अथाश्वान्पल्पूलयति अप्स्वन्तरमृतमप्सु भेषज-मपामुत प्रशस्तिष्वश्वा भवथ वाजिन इति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
पल्पूलयति जले प्लावयति शरीरं प्रक्षालयतीत्यर्थः। अप्सु मध्येऽपमृत्युनि-वारकं रोगनिवारकं च सारं वर्तते। हे वाजिनोऽन्नवन्तोऽश्वा अपां संबन्धि-नीषूत प्रशस्तिष्वमृतत्वभेषजत्वसदृशीष्वन्यास्वपि गुणवत्त्वप्रशंसासु यूयं संबद्धा भवथ।
विधत्ते-
“अप्स्वन्तरमृतमप्सु भेषजमित्यश्वान्पल्पूलयति। अप्सु वा अश्वस्य तृतीयं प्रविष्टम्। तदनु वेनन्न्ववप्लवते। यदप्सु पल्पूलयति (२) यदेवास्याप्सु प्रविष्टम्। तदेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
स्नपयितुं प्रवेशितोऽप्यश्वः स्वेच्छया क्रीडञ्जलस्योपरि प्लवते तत्रेदमुत्प्रेक्षते -अप्सुयोनिर्वा अश्व इति श्रुतेरश्वजन्मकाले गर्भसंबन्धि तृतीयमंशजातं ज-लेऽवस्थितं भवति, यथा मनुष्यगर्भे तद्वत्। अत एव हि मनुष्या नवप्रसूताया योषितो गर्भस्थानं समाधातुं बहुभिरौषधैश्चिकित्सां कुर्वन्ति। एवं च सत्ययम-प्यश्वस्तदंशजातमनु वेनन्नु कामयमानो नु प्रायेणावप्लवते, यथा विनष्टद्रव्यमन्वि-

[[759]]

Page No. ७५९
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
च्छन्पुरुषो जले पुनः पुनर्मज्‍जन्नुत्तिष्ठति तद्वत्। एवं च सत्यध्वर्युः प्लावयतीति यत्तेनाप्सु प्रविष्टमश्वावयवजातं तत्सर्वं संपादितवान्भवति।
प्रकारान्तेण प्लावनविधिं स्तौति-
“बहु वा अश्वोऽमेध्यमुपगच्छति। यदप्सु पल्पूलयति। मेध्यानेवैनान्करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
अश्वः खलु पृथिव्यां यत्र क्वाप्यशुचिप्रदेशे विपरिवर्तमानो बहुविधममेध्य-मयज्ञार्हमुच्छिष्ठादिकमुपगच्छति। अतोऽध्वर्युः प्रक्षालनेनाश्वान्यज्ञयोग्यानेव करोति।
वायुर्वेति कल्पः — “अथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा गन्धर्वाः सप्तविꣳशतिः। ते अग्ने अश्वमायुञ्जन्ते अस्मिञ्जवमादधुरिति” इति।
योग्यं रथे योक्तुमर्हमश्वं वायुश्च मनुश्च पञ्‍चविंशतिसंख्याका गन्धर्वाश्चेति मिलित्वा सप्तविंशतिसंख्याका ये पुरुषास्ते सर्वेऽग्रेऽस्मत्तः पूर्वं रथे संयोजि-तवन्तः। ते पुनः सर्वे पृष्ठसंमार्जनाद्युपचारेणास्मिन्नश्वे वेगं संपादितवन्तः। वायुस्त्वामयोजयन्मनुस्त्वामयोजयदिति पृथग्वाक्यकरणं तयोर्मुख्यत्वज्ञाप-नार्थम्। अहं युनज्मीत्यभिप्रायः।
अहं युनज्मीति पाठं परित्यज्य वायुर्वा त्वेति पाठस्याभिप्रायमाह-
“वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वेत्याह। एता वा एतं देवता अग्ने अस्वमयुञ्जन्। ताभिरेवैनान्युनक्ति। सवस्योज्‍जित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
योजयितॄणां देवानामनुग्रहाद्यज्ञस्योत्कर्षेण जयो भवति।
विधत्ते-
“यजुषा युनक्ति व्यावृत्त्यै ३” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
अनुष्टुप्छन्दस्त्वादृग्‍रूपोऽपि वायुर्वा त्वेति मन्त्रो यजुर्वेदपठितत्वाद्यजुरि-त्युपचर्यते। लौकिके रथे मन्त्रमन्तरेणाश्वयोजनादत्र समन्त्रकत्वेन व्यावृत्तिर्भवति।
अपां नपादिति। कल्पः — “ अथास्य पृष्ठं मर्मृज्‍यते–अपां नपादाशुहेमन्य ऊर्मिः ककुद्मान्प्रतूर्तिर्वाजसातमस्तेनायं वाजꣳ सेदिति” इति।
मर्मृज्यते पुनः पुनः संमर्ष्टि। हेऽपां नपात्प्लवनकाले जलस्य कालुष्याना-पादनादविनाशयितः, आशुहेमंस्तीव्रगन्तः, तादृश हेऽश्व जले य ऊर्मिः ककुद्मान्ककुदिवोन्नतःप्रतूर्तिर्निमज्‍जनेन प्रसक्तस्योपद्रवस्य प्रकर्षेण हिंसको वाजसातमः सस्योपकारित्वेनातिशयेनान्नप्रदस्तेन त(त्व)त्पृष्ठलग्नेनोर्मि-णाऽस्माकं वाजमन्नं सेत्साधय।

[[760]]

Page No. ७६०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
विधत्ते-
“अपां नपादाशुहेमन्निति संमार्ष्टि। मेध्यानेवैनान्करोति। अथो स्तौत्येवै-नानाजिꣳ सरिष्यातः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ३) इति।
पृष्ठसंमार्जनेन शोधितत्वाद्यागयोग्यत्वम्। किंच धावनार्थायाः सप्तदशश-रपातपरिमिताया भूमेरवधिराजिस्तं प्रति सरिष्यन्ति गमिष्यन्ति, तान्गमिष्य-तोऽश्वान्पृष्ठसंमार्जनरूपेणोपलालनेन स्तौत्येव प्रोत्साहयत्येव।
विष्णोः क्रम इति। कल्पः — “अथ रथमभिप्रैति विष्णोः क्रमोऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसीति” इति।
तदेतद्यजमानकर्म।
तथा चाऽऽपस्तम्बः — “विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽभ्यैति” इति।
यजमानस्य मम हे प्रथमप्रक्रम त्वं विष्णोर्व्यापनशीलस्य जगदीश्वरस्य त्रिविक्रमावतारस्य क्रमोऽसि प्रथमपदप्रक्षेपेण जितो भूलोकोऽसि। हे द्वितीयप्रक्रम त्वं क्रान्तं विष्णोर्द्वितीयपदप्रक्षेपेण जितमन्तरिक्षमसि। हे तृतीयप्रक्रम त्वं विक्रान्तं विष्णोः पराक्रमेण जितं त्रिविष्टमपसि।
विधत्ते-
‘विष्णुक्रमान्क्रमते। विष्णुरेव भूत्वेमाँल्लोकानभिजयति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
कल्पः — ‘अथ रथस्य पक्षसी संमृशत्यङ्ककावभितो रथं याविति’ इति। पक्षसी पार्श्वौ।
पाठस्तु-
अङ्कौ न्यङ्काविति। रथमभितो यावङ्कौ लक्षणभूतौ पार्श्वविशेषौ, न्यङ्कौ नितरां लक्षणभूतौ चक्रविशेषौ। अत एवाऽऽपस्तम्ब आह- ‘अङ्कौ न्यङ्काविति। रथचक्रे अभिमृशति पक्षसी वा’ इति। ध्वान्तं ध्वन्युपेतं, वाताग्रं वायोरपि पुरोदेशं शीघ्‍रतया वायुमप्यतिलङ्घ्यानुक्रमेण संचरन्तौ, तादृग्भ्यामुभाभ्यामग्नयो नोऽस्मान्पारयन्तु धावनावधिं पारयन्तु। कीदृशा अग्नयः। पप्रयोऽपेक्षितमर्थं पूरयितारः। येऽग्नयो दुरेहेतिरित्यादिनामोपेतास्ते।
एतन्मन्त्रगतमग्निपदं रथावस्थितदेवतापरत्वेन व्याचष्टे-

[[761]]

Page No. ७६१
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
‘वैश्वदेवो वै रथः। अङ्कौ न्यङ्कावभितो रथं यावित्याह। या एव देवता रथे प्रविष्टाः। ताभ्य एव नमस्करोति। आत्मनोऽनार्त्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
दूरेहेतिरित्यादिनामका अग्नेयोऽत्र विश्वे देवाः। तद्वाहनरूपोऽयं रथः। पारयन्त्विति प्रार्थनैव नमस्कारस्तेन नमस्कारेण तदीयं रथमारूढस्यापि स्वस्याऽऽर्तिर्न भवति।
वेदनं प्रशंसति-
‘अशमरथंभावुकोऽस्य रथो भवति। य एवं वेद (४)’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ५) इति।
शमयुक्तो रथः शमरथो मन्दगतिः। अशमरथः शीघ्रगती रथः तच्छीलोऽस्य वेदितू रथो भवति।
अत्र विनियोसंग्रहः —
“देवहोमोऽत्र कर्मादाविन्द्रस्य रथमाहरेत्।
याजस्य वेदिध्ये तमभ्यावर्तयते रथम्॥१॥
अप्स्वश्वान्प्लावयेद्वायुर्युनक्ति तुरगं रथे।
अपां तदश्वपृष्ठानि मार्ष्टि विष्णो रथं व्रजेत्॥
अङ्कौ रथे मृशेत्पक्षावष्टौ मन्त्रा इहोदिताः॥२॥” इति।
अथ मीमांसा।
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-
“यजेत वाजपेयेन स्वाराज्यर्थीत्यसौ गुणः।
नाम वा गुणता तन्त्रयोगाद्गुणफलद्वये॥
साधारणयजेः कर्मकरणत्वेन तन्त्रता।
त्रिकद्वयं विरुद्धं स्यात्तन्त्रतायां फलं प्रति॥
उपादानविधेयत्वगुणत्वाख्यत्रिकं यजेः।
उद्देशानूक्तिमुख्यत्वत्रिकं तस्य गुणं प्रति॥
त्यक्त्वा तन्त्रं तदावृत्तौ वाक्यं भिद्येत तेन सः।
वाजपेयेतिशब्दोऽपि कर्मनामाग्निहोत्रवत्॥”

[[762]]

Page No. ७६२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
‘वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत’ इत्यत्र वाजपेयशब्देन गुणो विधीयते। अन्नवाची वाजशब्दः। तच्चान्नं पेयं सुराद्रव्यं तच्चात्र गुणः। सुराग्रहाणामनुष्ठे-यत्वात्। ननु गुणत्वे वाजपेयद्रव्यवता यागेन स्वाराज्यं भावयेदित्येवं मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येत। मैवम्। सकृदुच्‍चरितस्य यजेतेत्याख्यातस्य वाजपे-यगुणे स्वाराज्यफले च तन्त्रेण संबन्धाङ्गीकारात्। वाजपेयद्रव्येण स्वारा-ज्याय यजेतेत्येवमुभयसंबन्धः। ननु गुणसंबन्धे सति वाजपेयेन गुणेन यागं कुर्यादिति यजेः कर्मकारकत्वं भवति, फलसंबन्धे तु यागेन स्वाराज्यं संपाद-येदिति करणकारकत्वं, ततः कथमुभयसंबन्ध इति चेन्नायं दोषः। यजेः साधारणत्वेन द्विरूपत्वसंभवात्। यजेतेत्यत्र प्रकृत्या याग उक्तः, प्रत्ययेन भावनोक्ता, तयोस्तु समभिव्याहारात्संबन्धमात्रं गम्यते। तच्‍च कर्मत्वकरण-त्वयोः साधारणम्। न खलु तत्र कर्मत्वस्यैव करणत्वस्यैव वा साक्षादभिधा-यिका काचिदसाधारणा विभक्तिः श्रूयते। अतः साधारणस्य यजेरुभाभ्यां गुणफलाभ्यां युगपत्संबन्धे सति यथोचितं संबन्धविशेषः पर्यवस्यति। एवं तन्त्रेण संबन्धाङ्गीकरणे वाजपेयद्रव्येण यागं कुर्यादित्यस्यार्थस्य लभ्यमान-त्वाद्गुणविधित्वेऽपि नास्ति मत्वर्थलक्षणा। यद्युद्भिदादिष्वप्येवं गुणविधिः स्यात्तर्हि तान्यपि वाक्यान्यत्रोदाहृत्य तदीयः सिद्धान्तः पुनराक्षिप्यतामिति प्राप्ते ब्रूमः — यजेस्तन्त्रेणोभयसंबन्धे सति विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिः स्यात्। उपादेयत्वं विधेयत्वं गुणत्वं चेत्येकं त्रिकम्, उद्देश्यत्वमनुवाद्यत्वं मुख्यत्वं चेत्यपरं त्रिकम्। तत्रोद्देश्यत्वादयः स्वाराज्यफलनिष्ठा धर्मा उपादेयत्वादयस्त्रयः साधनभूतयजिनिष्ठाः। फलमुद्दिश्य यजिरुपादीयते, फलमनूद्य यजिर्विधीयते। फलं प्रधानं यजिरुपसर्जनम्। फलस्योद्देश्यत्वं नाम मानसापेक्षाविषयत्वाकारो यजेरुपादेयत्वं नामानुष्ठीयमानत्वाकारः, तावुभौ मनःशरीरोपाधिकौ धर्मौ। अनुवाद्यत्वविधेयत्वधर्मौ तु शब्दोपाधिकौ। ज्ञातस्य कथनमनुवादः। अज्ञातस्यानुष्ठेयस्य कथनं विधिः। फलयागयोः साध्यसाधनरूपतया प्रधानत्वोपसर्जनत्वे। एवं सति फलतत्साधनयोः स्वाराज्ययागयोः स्वभावपर्यालोचनायां फलस्योद्देश्यत्वादित्रिकं यागस्योपादेयत्वादित्रिकं व्यवतिष्ठते। तथा यागस्य वाजपेयद्रव्यस्य च साध्यसाधनभावपर्यालोचनायां यागस्योद्देश्यत्वादित्रिकं द्रव्यस्योपादेयत्वादित्रिकं पर्यवस्यति। ततो यागस्य फलद्रव्याभ्यामुभाभ्यां प्रतियोगिभ्यां युगपत्संबन्धे सति विरुद्धत्रिकद्वयमापद्येत। ननु तर्हि मा भूत्तन्त्रणोभय

[[763]]

Page No. ७६३
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
संबन्धः पृथक्संबन्धाय यजिरावर्त्यतामिति चेन्न। वाक्यभेदप्रसङ्गात्। द्रव्येण यागं कुर्यादित्येकं वाक्यम्, यागेन फलं कुर्यादित्यपरम्। तस्माद्वाजपेयशब्दो न गुणविधायकः, किंतु यथोक्तं द्रव्यं निमित्तीकृत्याग्निहोत्रशब्दवत्कर्मनाम-धेयम्।
द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“आहुतीस्तिस्र इत्यत्र कर्मैक्यमुत भिन्नता।
एकत्वं सकृदाख्यानात्संख्यावृत्त्या प्रयाजवत्।
आख्यातमात्रं नो मानं संख्यया बहुकर्मता।
आवृत्त्यैकादशत्वं तु प्रयाजे गत्यभावतः॥
पशून्सप्तदश प्राजापत्यानित्यत्र भष्यकृत्।
विचारमाह पूर्वत्र क्रियात्रित्वस्फुटत्वतः॥
बहुत्वोपेतपशुभिर्देवयोगादभिन्नता।
रूपस्य तेन कर्मैक्यं संख्या नात्र क्रियागता।
देवतासंगतस्यैव तद्धितार्थस्य पश्चिमः।
बहुत्वसंगमो रूपसंख्ययाऽतः क्रियाभिदा” ॥

तिस्र आहुतीर्जुहोतीति श्रूयते। तत्र जुहोतीत्येतदाख्यातं समिधो यजती-त्यादिवन्नाभ्यस्तं, किंतु सकृदेवाऽऽम्नातम्। तत एकमिदं कर्म त्रित्वसंख्या तु तस्यैव कर्मण आवृत्त्या नेतव्या। यथा प्रयाजेष्वेकादशत्वसंख्या पञ्चानामेव प्रयाजानामावृत्त्या नीता तद्वदिति प्राप्ते ब्रूमः — किमिदमाख्यातं पदान्तरनिर-पेक्षमेव कर्मैक्ये प्रमाणम्, उत पदान्तरान्वितम्। नाऽऽद्यः। वाक्यांशस्य पदमात्रस्य प्रमितिजनकत्वाभावात्। द्वितीये त्रित्वसंख्यया विशेषितेनाऽऽ-ख्यातेन कर्मबहुत्वं गम्यते। प्रयाजानां तु पूर्वमेव संख्यावरुद्धत्वादावृत्तिम-न्तरेणैकादशत्वं दुःसंपादम्। इह त्वेतद्विधितः पूर्वं कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम्। तदेतद्वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते। कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य विशेषणेन त्रिशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुत्थानात्। इदं त्वत्रोदाजहार – सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभत इति। अत्र प्रजापतिर्देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्या इति तद्धितव्युत्पत्तौ बहुत्वोपेताः पशव एकं द्रव्यम्। ततो द्रव्यैक्याद्देवतैक्याच्च यागस्य रूपमभिन्नमित्येकमिदं कर्म। या तु सप्तदशेति संख्या सा

[[764]]

Page No. ७६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
पशुद्रव्यगता, न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्येव क्रियागता। तस्मान्न कर्मभेदमा-पादयतीति प्राप्ते ब्रूमः — अत्र प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्य इति तद्धितान्तं प्रातिपदिकं व्युत्पाद्य पश्चात्तद्धिजातान्तप्रातिपदिकार्थस्य प्रजापति-देवताविशिष्टपशोः कर्मत्ववहुत्वविवक्षायामुत्पन्नो इमे द्वितीयाविभक्तिबहु-वचने। तत्र प्रथमभाविन्या द्वितीयाविभक्तेरेव तावत्तद्धितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति, कुतः पश्चाद्भाविनो बहुवचनस्यान्वयः। एवं सति प्राजापत्येत्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकेनैकपशुद्रव्यकमेकदेवतोपेतं यादस्य रूपं समर्थ्यते। तादृशानां च रूपाणां बहुत्वाय बहुवचनम्। बहुत्वविशेषश्च सप्तदशेति निर्दिश्यते। तस्मादत्र संख्यया कर्मभेदः। एवं च सत्यष्टमे वक्ष्यमाणं सप्तदशपशूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते।
पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
“उपाकृतानां किं सप्तदशानां यूपबन्धने।
क्रमो नास्त्यस्ति वा नियामकविवर्जनात्॥
आद्यसंस्कृत्यनुष्ठानं यत्क्रमेण स एव हि।
क्रमोऽन्यत्र प्रवृत्तिस्तु क्रमस्यात्र नियामिका॥

वाजपेये ‘सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते’ इति विहितानां पशूनामुपाक-रणनियोजनादयः संस्काराः कर्तव्याः। तत्रेदृशे पशावुपक्रम ईदृशे च समाप्ति-रिति नियमकारिणः शास्त्रस्याभावादैच्छिकेन क्रमेणोपाकरणरूपः प्रथमः संस्कारोऽनुष्ठितः। उपाकृतानां यूपे नियोजनं संस्कारान्तरं कर्तव्यम्। तदानी-मीदृशः पशूः प्रथमं नियोक्तव्य इति क्रमनियमकारिणां श्रुत्यर्थपाठानामभावा-न्नास्ति क्रमनियम इति चेन्मैवम्। उपाकरणे यः क्रमः स्वीकृतस्तस्यैव नियो-जनादिसंस्कारेषु स्वीकर्तव्यत्वात्। श्रुत्यर्थपाठा इव प्रथमप्रवृत्तिरपि क्रमं निय-न्तुमर्हति। प्रवृत्त्या बुद्धिस्थस्य क्रमस्य त्यागकारणाभावात्। प्रावृत्तिकक्रम-स्वीकारे प्रथमपशावुपाकरणनियोजनयोः प्रथमद्वितीयसंस्कारयोर्मध्ये पश्वन्त-रेष्वनुष्ठितैः षोडशभिरेवोपाकरणपदार्थैर्व्यवधानं भवति। तच्‍च व्यवधानं सप्त-दशेतिविधिबलादभ्यनुज्ञातम्। प्रावृत्तिकं क्रमं परित्यज्य पश्वन्तराणां पूर्वं नियोजनं कृत्वा पश्चात्प्रथमपशोर्यदि नियोजनं क्रियेत तदा द्वात्रिंशद्भिः पदार्थैर्व्यवधानं स्यात्। तत्तु नाभ्यनुज्ञातम्। तस्मात्प्रवृत्त्या क्रमो नियम्यते।
तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम्-

[[765]]

Page No. ७६५
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
“वाजपेये किमेकैकपशोः सर्वसमापनम्।
सर्वेषु वैकैकधर्मा आद्यः साहित्यसिद्धये॥
वचनात्पशुसाहित्यं प्रयोगोक्त्या तु कल्प्यते।
धर्मसाहित्यमेतच्‍च सिद्धान्तेऽपि न हीयते॥”
वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्येषु पशुष्वेकैकस्मिन्पशावपाकरणानियोजनादि-संस्काराः सर्वे समापनीयाः। तथा सति साङ्गं प्रधानं कर्तव्यमिति प्रयोगवच-नेनावगतं धर्माणां साहित्यं प्रसिध्यति। चोदकोऽपि धर्मसाहित्यं प्रापयति। प्रकृतावुपाकरणनियोजनादीनां साहित्यदर्शनात्। तस्मादत्र काण्डानुसमयो न तु पदार्थानुसमय इति प्राप्ते ब्रूमः — सप्तवश प्राजापत्यान्पशूनालभत इति वचनात्पशुसाहित्यमवगतं, तच्‍च प्रबलं, प्रत्यक्षेण पशूनित्यनेनैकशब्देन प्रापि-तत्वात्। धर्मसाहित्यं तु न प्रत्यक्षशब्देन प्रापितं, किंतु प्रयोगवचनेन परि-कल्प्यते। यदैकस्मिन्प्रयोगे धर्मसाहित्यं न स्यात्तदा कतिपयधर्मवैकल्येन सा-ङ्गप्रधानानुष्ठानविधिर्नोपपद्येतेत्यर्थापत्तेश्चोदकेनापि विकृतौ धर्मसाहित्यवचन-मनुष्ठीयते। तदुभयं प्रत्यक्षात्पशुसाहित्यवचानाद्दुर्बलम्। तस्माद्वैश्वदेवीं कृत्वा प्रजापत्यैश्चरन्तीत्यनेन प्रत्यक्षवचनेनावगतं पशुसाहित्यमबाधितुं सर्वेषु पशुष्वेकैक उपाकरणादिधर्मः कर्तव्य इत्येवं पदार्थानुसमयोऽभ्युपेतव्यो न तु काण्डानुसमयः। अस्मिन्नपि पक्षे प्रयोगवचनचोदकाभ्यामवगतं धर्मसाहित्यं न विरुध्यते। एकस्मिन्नेव प्रयोगे कृत्स्नधर्माणामनुष्ठितत्वात्।
दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् –
“प्राजापत्यैः पशूनां किं बाधो यद्वा समुच्‍चयः।
अक्रियार्था पशूक्तिः स्याल्लिङ्गं तेनास्तु बाधनम्॥
पशूनुद्दिश्य संख्याया देवस्य च विधौ भिदा।
कर्मान्यत्वे ग्रहन्यायाद्रोधनाच्‍च समुच्चयः॥”
वाजपेये श्रूयते - ‘सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते’ इति। तैरेतैः प्राकृत-पशूनामाग्नेयादीनां बाधः स्यात्। कुतः। पशूत्वलिङ्गात्। नहि पशुशब्दो ग्रह-शब्दवदपूर्वां विधेयक्रियां ब्रूते, येन लिङ्गत्वं हीयेतेति प्राप्ते ब्रूमः किमत्र प्राकृ-तपश्वनुवादेन सप्तदशसंख्या प्रजापतिदेवता चेति गुणद्वयं विधीयते, आहो-स्विद्विशिष्ठमन्यत्कर्म। नाऽऽद्यो वाक्यभेदापत्तेः। द्वितीये तु न पशुशब्दो लिङ्गं,

[[766]]

Page No. ७६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
ततोऽत्र ग्रहन्यायो योजनीयः। किंचावरोधनमेवमाम्नायते- ‘ब्रह्मवादिनो वद-न्ति। नाग्निष्ठोमो नोक्थ्यः। न षोडशी नातिरात्रः। अथ कस्माद्वाजपेये सर्वं यज्ञक्रतवोऽवरुध्यन्त इति। पशुभिरिति ब्रूयात्। आग्नेयं पशुमालभते। अग्नि-ष्टोममेव तेनावरुन्धे। ऐन्द्राग्नोक्थ्यम्। ऐन्द्रेण षोडशिनः स्तोत्रम्। सारस्वत्या-ऽतिरात्रम्। मारुत्या बृहतः स्तोत्रम्। एतावन्तो वै यज्ञक्रतवः। तान्पशुभिरेवा-वरुन्धे’ इति। अस्मिन्नवरोधनाम्नाये चोदकप्राप्ताग्नेयादिपशुसद्भावस्य सिद्धव-दनुवादात्समुच्चयोऽवगम्यते।
एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“प्राजापत्यवसानां किं भेदस्तन्त्रमुताग्रिमः।
पशुभेदाद्देवपाककालैक्याच्छक्तितोऽन्तिमः॥”
वाजपेये सप्तदशसु प्रजापतिदेवताकेषु पशुषु तद्भेदानुसारेण वसाहोमो भि-द्यत इति चेन्मैवम्। प्रजापतिरेक एव सप्तदशानां पशूनां देवता। तथा पाको-ऽपि सहैव क्रियते। प्रदानस्यापि पाक उपलक्षणम्। प्रदानेऽपि साहित्यमस्ति। कालश्चैकः, याज्याया अर्धर्चान्तस्य तत्कालत्वेन चोदकातिदेशात्। शक्यते च सह होमः। तस्मात्तन्त्रम्।
तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम् —
“प्राजापत्येषु कुम्भ्यादेर्भेदो नो वाऽङ्गभेदतः।
भेदो मैवमशेषाङ्गश्रपणादौ प्रभुत्वतः॥”
वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्यपशुषु कुम्भ्या हृदयशूलस्य वपाश्रवण्याश्च भेदः स्यात्। कुतः। तत्तत्पश्वङ्गानां भिन्नत्वात्। मैवम्। पश्वङ्गानां बहुत्वेऽपि प्रौढकुम्भ्यादेर्दृष्टार्थश्रपणादौ प्रभुत्वात्। तस्मात्तन्त्रम्।
तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम् —
“प्राजापत्यप्रचारः किमार्भवे शस्त्रिसोमतः।
ऊर्ध्वं वा विकृतौ वोत परस्तात्सर्वसोमतः।
आर्भवे चोदकादुक्त्यासत्तिभ्यां तदनन्तरः।
श्रुतिबाधस्तदा तस्मात्तृतीयो विकृतित्वतः॥
पशवो नहि सोमस्य विकारा अविशेषतः।
उक्तत्वात्सर्वसोमानामुपरिष्टात्प्रचर्यताम्॥”

[[767]]

Page No. ७६७
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
वाजपेये सप्तदशप्राजापत्यपशुप्रचारस्य काले चतुर्धा संशयः। तत्र तावदयं प्रयोगक्रमः – तृतीयसवने प्रथममार्भवः पवमानः, ततो वैश्वदेवग्रहपर्यन्ताः शस्त्रवन्तः सोमाः, ततोऽशस्त्रेष्ववशिष्टेषु सोमग्रहेषु प्रचीर्णेष्वग्निष्टोमसाम्न ऊर्ध्वमुक्थ्यादयः सोमविकारा इति। एवं स्थिते प्राजापत्यपशूनामार्भवकाले प्रचारः। कुतः। प्रकृतौ तस्य पशुप्रचारकालत्वेन चोदकप्राप्तेरित्याद्यः पक्षः। उपरिष्टात्सोमानां प्राजापत्यैश्चरन्तीति वचनेन सोमग्रहप्रचारादूर्ध्वः कालो विधीयते। यदि प्रातःसवनमाध्यंदिनसवनसोमेभ्य ऊर्ध्वत्वमार्भवकालस्या-स्तीति योज्येत तदा चोदकेनैव तत्कालप्राप्तेर्वचनमिदमनर्थकं स्यात्। अतस्तृतीयसवनगतसोमानामुपरीति वक्तव्यम्। यदि तत्र सर्वसोमानामुप-रीति विवक्ष्येत तदा चोदकप्राप्तः कालो विप्रकृष्येत। ततः प्रत्यासत्तये शस्त्रिणां वैश्वदेवग्रहान्तानां सोमानामुपरीति द्वितीयः पक्षः। उपरिष्टात्सो-मानामित्यविशेषप्रवृत्ता श्रुतिः कतिपयसोमोर्ध्वत्वविवक्षायां बाध्येत, तस्माच्छस्त्रवतां तद्रहितानां च सोमानामुपरिष्टादग्निष्ठोमे यज्ञायज्ञीय-
साम्ना संस्थिते सति तत्प्रचारः कार्यः, तस्य विकृतिकालत्वात्प्राजापत्यपशूनां च विकृतिरूपत्वादिति तृतीयः पक्षः। सोमविकाराणामेवायं कालः, पशवस्तु न सोमविकाराः, तस्मादविशेषवचनानुसारेण प्राकृतानां च सर्वेषां सोमा-नामुपरिष्टात्प्राजापत्यपशुप्रचार इति राद्धान्तः।
तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“पर्यग्निकरणे त्याग आलम्भो ब्रह्मसामनि।
कर्मशेषनिषेधश्च कर्मान्तरविधिर्भवेत्॥
किंवोत्कर्षोऽवशिष्टस्य ह्यारण्योक्तिवदादिमः।
अदृष्टवाक्यभेदाप्तेर्द्रव्याभावेन चान्तिमः॥”
वाजपेये सप्तदश प्राजापत्यान्पशून्प्रकृत्य श्रूयते – “तान्पर्यग्निकृतानुत्सृजति, ब्रह्मसाम्न्यालभते” इति। तेषु सप्तदशसु पशुषु पर्यग्निकरणेऽनुष्ठिते सत्युत्तर-कालभावी कर्मशेष उत्सर्गशब्देन निषिध्यते। अश्वमेधे ‘पर्यग्निकृतानारण्या-नुत्सृजन्ति’ इत्वत्र कर्मशेषनिषेधस्य संप्रतिपन्नत्वादत्रापि तथात्वेन सप्तदश पशवः पर्यग्निकरणान्ताः समापनीयाः। आलभतिना च ब्रह्मसामकाले कर्मान्तरं विधीयत इति प्राप्ते ब्रूमः - कर्मान्तरविधौ सप्तदशपशुजन्यादृष्टाद्भिन्नं किंचिददृष्टं कल्प्येत, वाक्यभेदश्च प्राप्नुयात्। किंच ब्रह्मसाम्न्यालभत इत्यत्र द्रव्यदेवतयो-

[[768]]

Page No. ७६८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
रश्रवणान्न कर्मान्तरविधिः संभवति। तस्मात्पर्यग्निकरणानन्तरमेव कर्तव्यस्य सप्तदशपशूनामालम्भादिशेषस्य ब्रह्मसामकाल उत्कर्षो विधीयते। तथा सत्यर्थप्राप्तः पर्यग्निकरणानन्तरभाविकर्मशेषव्यापारोपरम उत्सर्गशब्देनानूद्यते॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः॥७॥

०८

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।
दे॒वस्या॒हꣳ स॑वि॒तुः प्र॑स॒वे बृह॒स्पित॑ना वाज॒जिता॒ वाजं॑
जेषं दे॒वस्या॒हꣳ स॑वि॒तुः प्र॑स॒वे बृह॒स्पित॑ना वाज॒जिता॒ वर्षि॑ष्ठं॒
नाक॑ꣳ रुहेय॒मिन्द्रा॑य॒ वाचं॑ वद॒तेन्द्रं॒ वाजं॑ जापय॒तेन्द्रो॒ वाज॑
मजयित्। अश्वा॑जनि वाजिनि॒ वाजे॑षु वाजिनीव॒त्यश्वा॑न्त्स॒-
मत्सु॑ वाजय। अर्वा॑ऽसि॒ सप्ति॑रसि वा॒ज्य॑सि॒ वाजि॑नो॒ वाजं॑
धावत म॒रुतां॑ प्रस॒वे ज॑यत॒ वि योज॑ना मिमीध्व॒मध्व॑नः
स्कभ्नीत॒ (१) काष्ठां॑ गच्छत॒ वाजे॑वाजेऽवत वाजिनो
नो॒ धने॑षु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः। अ॒स्य मध्वः॑ पिबत
मा॒दय॑ध्वं तृ॒प्ता या॑त प॒थिभि॑र्देव॒यानैः॑। ते नो॒ अर्व॑न्तो
हवन॒श्रुतो॒ हवं॒ विश्वे॑ शृण्वन्तु वा॒जिनः॑। मि॒तद्र॑वः
सहस्र॒सा मे॒धसा॑ता सनि॒ष्यवः॑। म॒हो ये रत्न॑ꣳ समि॒-
थेषु॑ जभ्रि॒रे शं नो॑ भवन्तु वा॒जिनो॒ हवे॑षु। दे॒व-
ता॑ता मि॒तद्र॑वः स्व॒र्काः। ज॒म्भय॒न्तोऽहिं॒ वृक॒ꣳ रक्षाꣳ सि
सने॑म्य॒स्मद्यु॑यवन् (२) अमी॑वाः। ए॒ष स्य वा॒जी
क्षि॑प॒णिं तु॑रण्यति ग्नीवा॒यां॑ बध्दो॒ अ॑पिकक्ष॒ आस॒नि॑।

[[769]]

Page No. ७६९
प्रपा॰ ७ अनु॰ ७ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
क्रतुं॑ दधि॒क्रा अनु॑ सं॒तवी॑त्वत्प॒थामङ्का॒ꣳ स्यान्व॒मनी॑फण-
त्। उ॒त स्मा॑स्य॒ द्रव॑तस्तुरण्य॒तः प॒र्णं न वेरनु॑ वाति
प्रग॒र्धिनः॑। श्ये॒नस्ये॑व ध्रज॑तो अङ्क॒सं परि॑ दधि॒-
क्राव्णः॑ स॒होर्जा तरि॑त्रतः। आ मा॒ वाज॑स्य प्रस॒वो
ज॑गम्या॒दा द्यावा॑पृथि॒वी वि॒श्वशं॑भू। आ मा॑ गन्तां
पि॒तरा॑ (३) मा॒तरा॒ चाऽऽ मा॒ सोमो॑ अमृत॒त्वाय॑
गम्यात्। वाजि॑नो वाजजितो॒ वाज॑ꣳ सरि॒ष्यन्तो॒ वाजं॑
जे॒ष्यन्तो॒ बृह॒स्पते॑र्भा॒गमव॑ जिघ्रत॒ वाजि॑नो वाजजितो॒
वाज॑ꣳ ससृ॒वाꣳसो॒ वाजं॑ जिगि॒वाꣳसो॒ बृह॒स्पते॑र्भागे नि
मृ॑ड्ढ्वमि॒यं वः॒ सा स॒त्या सं॒धाऽभू॒द्यामिन्द्रे॑ण स॒मध॑द्-
ध्व॒मजी॑जिपत वनस्पतय॒ इन्द्रं॒ वाजं॒ वि मु॑च्यध्वम् (४)॥
(स्क॒भ्नी॒त॒ यु॒य॒व॒न्पि॒तरा॒ द्विच॑त्वारिꣳशच्‍च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥४॥

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।
सप्तमे रथमन्त्रा वर्णिताः। अष्टमे रथस्य धावनमन्त्रा वर्ण्यन्ते।
देवस्याहमिति। कल्पः — “रथमातिष्ठति देवस्याहꣳ सवितुः प्रसवे बृहस्प-तिना वाजजिता वाजं जेषमिति” इति।
आतिष्ठत्यारोहेदित्यर्थः। वाजजिताऽन्नजयकारिणा बृहस्पतिनाऽनुगृहीतोऽहं वाजं जेषमन्नं जेष्यामि।
एतन्मन्त्रगतं बृहस्पतिशब्दं ब्राह्मणजात्यभिमानिदेवपरत्वेन व्याचष्टे-
“देवस्याहꣳ सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वाजं णेषमित्याह। सवितृप्रसूत एव ब्रह्मणा वाजमुज्‍जयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

[[770]]

Page No. ७७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
देवस्याहमिति। कल्पः — “ चात्वाले रथचक्रं निमितं ब्रह्माऽऽरोहति तमत एवानुमन्त्रयते देवस्याहꣳ सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकꣳ रुहेयमिति” इति।
निमितं निखातस्य काष्ठस्याग्रे स्थापितं, वर्षिष्ठमतिशयेन प्रवृद्धम्।
पूर्वमन्त्रवद्व्याचष्टे-
‘देवस्याहꣳ सवितुः प्रसवे बृहस्पतिना वाजजिता वर्षिष्ठं नाकꣳ रुहेयमि-त्याह। सवितृप्रसूत एव ब्रह्मणा वर्षिष्ठं नाकꣳ रोहति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति। विधत्ते –
‘चात्वाले रथचक्रं निमितꣳ रोहति अतो वा अङ्गिरस उत्तमः स्वर्गं लो-कमायन्। साक्षादेव यजमानः सुवर्गं लोकमेति’ ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
अत उपरि स्थिताद्रथचक्रात्, उत्तमा उद्गततमाः, साक्षादेवाव्यवधानेनैव।
विधत्ते-
‘आवेष्टयति। वज्‍रो वै रथः। वज्‍रेणैव दिशोऽभिजयति १’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
ऊर्ध्वकाष्ठाग्रे स्थापितं ब्रह्मणा समारूढं रथचक्रं त्रिः प्रदक्षिणं पर्यावर्तयेत्। रथस्य वज्‍रांशत्वाद्वज्‍रत्वम्। तच्‍चान्यत्राऽऽम्नातम् - ‘स्फ्यस्तृतीयꣳ रथस्तृतीयं यूपस्तृतीयम्’ इति।
विधत्ते-
‘वाजिनाꣳ साम गायते। अन्नं वै वाजः। अन्नमेवावरुन्धे’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
वाजिनामन्नार्थिनां संबन्धि यत्साम तद्ब्रह्मा गायेत्। अन्नप्रदस्तु सामविशेषः शाखान्तरे द्रष्टव्यः।
ब्रह्मण इदं गानमित्यापस्तम्बः स्पष्टयति- ‘औदुम्बरꣳ रथचक्रं ब्रह्माऽऽरोहति तमाह वाजिनाꣳ साम गायेति तस्य चक्रं त्रिः प्रदक्षिणमावर्तयति तत्रऽऽवर्त(र्त्य)माने ब्रह्मा गायति’ इति।

[[771]]

Page No. ७७१
प्रपा॰ ७ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
इन्द्रायेति। कल्पः — ‘आघ्नन्ति दुंदभीन्संप्रवदन्ति वाचः संप्रवदिता वाचो-ऽनुमन्त्रयत इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं वाजं जापयतेन्द्रो वाजमजयिदिति’ इति।
यागलक्षणेन परमैश्वर्येण योगाद्यजमान इन्द्रस्तस्मा इन्द्राय हे सभ्या ब्राह्मणा आशीर्वादरूपां श्रुतां वाचं वदत। इन्द्रं यजमानं वाजं जापयत। अन्नविषये जयं प्रापयत। अयमिन्द्रो यजमानो वाजमन्नमजयिज्जयतु।
सोऽयं मन्त्र आपस्तम्बेन दुंदुभिवादने विनियुक्तः — ‘इन्द्राय वाचं वदतेति दुंदुभीन्सꣳ ह्लादयन्ति’ इति।
तमेतं दुंदुभिघातं विधातुं प्रस्तौति-
‘वाचो वर्ष्म देवेभ्योऽपाक्रामत्। तद्वनस्पतीन्प्राविशत्। सैषा वाग्वास्पतिषु वदति। या दुंदुभौ। तस्माद्दुंदुभिः सर्वा वाचोऽतिवदति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
वाग्देवताया वर्ष्म नादात्मकं प्रधानशरीरं, तस्य प्रवेशादयं दुंदुभिः सर्वा मनुष्यवाचोऽतिक्रम्य ध्वनिं करोति।
विधत्ते-
‘दुंदुभीन्समाघ्नन्ति। परमा वा एषा वाक् २ या दुंदुभौ। परमयैव वाचाऽवरां वाचमवरुन्धे। अथो वाच एव वर्ष्म यजमानोऽवरुन्धे।’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
मन्त्रगतमिन्द्रियपदं वाजमजयिदित्येतच्च व्याचष्टे-
‘इन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं वाजं जापयतेन्द्रो वाजमजयिदित्याह। एष वा एतर्हीन्द्रः। यो यजते। यजमान एव वाजमुज्जयति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
अश्वाजनीति। कल्पः - ‘अथास्मा अश्वाजनिं प्रयच्छति अश्वाजनि वाजिनि वाजेषु वाजिनीत्यश्वान्त्समत्सु वाजयेति’ इति।
अस्मै यजमानाय। अश्वमजति क्षिपतीत्यश्वाजनी कशा। सा च विजयेनान्न-प्रदत्वाद्वाजिनी। वाजिन्यो वेगवत्योऽश्वगतयस्ता अस्याः कशाया इति वाजि-नीवती। यथोक्तगुणत्रयोपेते हे कशे वाजेष्वन्नेषु निमित्तभूतेषु सत्सु त्वमश्वान्समत्सु युद्धेषु वाजय गमय। (ब्राह्मणेन) अयं मन्त्रः स्पष्टत्वबुद्ध्यो-पेक्षितः।
त्रीन्विधेयान्विधत्ते-

[[772]]

Page No. ७७२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
‘सप्तदश प्रव्याधानाजीं धावन्ति। सप्तदशꣳ स्तोत्रं भवति। सप्तदश सप्तदश दीयन्ते ३ सप्तदशः प्रजापतेराप्त्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
प्रकर्षेण बलाधिक्येन विध्यन्ते मुच्यन्ते बाणा यावत्परिमाणेषु देशविशेषेषु तावत्परिमाणा देशाः प्रव्याधाः। ते च सप्तदशसंख्याकाः। तेषामन्तेऽवधित्व-द्योतनाय काचिदौदुम्बरी शाखा निखन्यते तत्काष्ठयुक्तोऽवधिराजिः। तत्पर्य-न्तं रथारूढा धावेयुः। अस्मिन्वाजपेये सामवेदप्रसिद्धं यत्स्तोत्रं तत्सप्तदशसं-ख्याकावृत्तियुक्तं भवेत्। तदावृत्तिप्रकारस्त्वष्टमप्रपाठके समिधमातिष्ठेत्यस्मिन्न-नुवाके ब्राह्मणोदाहरणेन स्पष्टी करिष्यते। दक्षिणात्वेन दातव्यानां रथादीनां गोशतान्तानां द्रव्याणां मध्य एकैकद्रव्यं सप्तदशसंख्यायुक्तं दद्यात्। तच्चाऽ-ऽपस्तम्बो दर्शयति - ‘दक्षिणाकाले सप्तदश रथान्ददाति सप्तशानांसि सप्तद-शाश्वान्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान्सप्तदश दास्यः(सीः) सप्तदशाजाः सप्तदशावीः सप्तदश वासांसि सप्तदश गवां शतानि’ इति। यद्यपि स्तोमवि-शेषविधेर्देयद्रव्यसंख्याविधेश्च नायमवसरस्तथाऽपि गन्तव्यदेशविशेषसंख्या-विधिप्रसङ्गेन तदुभयं विहितम्। तथा सत्येकेनैव सप्तदशः प्रजापतिरित्यनेना-र्थवादेन विधित्रयस्य स्तोतुं शक्यत्वात्।
अर्वाऽसीति। कल्पः — ‘तथा यथायुक्तमश्वान्क्षिपति अर्वाऽसीति दक्षिणां सप्तिरसीति मध्यमं वाज्यसीत्युत्तरम्’ इति।
अर्वादयोऽश्वजातिविशेषाः। तदेवाभिप्रेत्यान्यत्राऽऽम्नायते - ‘हयो देवा-नवहदर्वाऽसुरान्वाजी गन्धर्वानश्वो मनुष्यान्’ इति। वामदक्षिणयोरश्वयोर्मध्य ईषाद्वयं प्रसार्य तयोर्मध्ये सप्त्याख्यजातिविशेषोपेतमश्वं युञ्‍ज्यात्।
त्रींस्तान्देवतात्रयरूपेण स्तौति-
‘अर्वाऽसि सप्तिरसि वाज्यसीत्याह। अग्निर्वा अर्वा। वायुः सप्तिः। आदित्यो वाजी। एताभिरेवास्मै देवताभिर्देवरथं युनक्ति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
पूर्वं यजुषा युनक्तीत्यत्र मन्त्रो विहितः इदानीं रथयोगं विधत्ते-
‘प्रष्टिवाहिनं युनक्ति। प्रष्टिवाही वै देवरथः। देवरथमेवास्मै युनक्ति (४)’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

[[773]]

Page No. ७७३
प्रपा॰ ७ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
पादत्रयोपेतो भोजनपात्रस्याऽऽधारस्तद्वदश्वैस्त्रिभिर्वहतीति प्रष्टिवाही। अत एवोपरिष्टाद्वक्ष्यते - ‘त्रयोऽश्वा भवन्ति रथश्चतुर्थः’ इति।
वाजिन इति। कल्पः — ‘अथैतानाजिसृतो विख्यापयति वाजिनो वाजं धावत मरुतां प्रसवे जयत वि योजना मिमीध्वमध्यनः स्कभ्नीत काष्ठां गच्छ-तेति।
हे वाजिनोऽश्वा वाजमन्नं संपादयितुं त्वरया धावत। मरुतामनुज्ञायां सत्या-मन्नं जयत। विशेषेण बहून्यपि योजनानि मिमीध्वं शीघ्रधावनेन परिमिता-न्यल्पानीव कुरुत। किंचाध्वनो मार्गान्स्कभ्नीत स्कम्भयत शीघ्‍रगत्या पीडि-तान् कुरुत। काष्ठामध्वसमाप्तिमाजिशिरो गच्छत।
अस्मिन्मन्त्रे प्रथमभागं प्रतीकत्वेनोपादाय चतुर्थभागे काष्ठाशब्दं व्याचष्टे-
‘वाजिनो वाजं धावत काष्ठां गच्छतेत्याह। सुवर्गो वै लोकः काष्ठा। सुवर्गमेव लोकं यन्ति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
दिग्विशेषं विधातुं प्रस्तौति-
‘सुवर्गं वा एते लोकं यन्ति। य आजिं धावन्ति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
विधत्ते-
‘प्राञ्चो धावन्ति। प्राङिव हि सुवर्गो लोकः’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
प्राञ्चः पूर्वाभिमुखाः। ऐन्द्रत्वात्स्वर्गस्य प्राग्दिग्वर्तित्वम्।
कल्पः - ‘अथ रथान्धावतोऽनुमन्त्रयते वाजेवाजेऽवत वाजिनो न इति चतसृभिरनुच्छन्दसम्’ इति।
तत्रेयमृक्प्रथमा-
वाजेवाज इति। हे वाजिनोऽश्वा वाजेवाजे तत्तदन्ननिमित्तं धननिमित्तं च नोऽस्मानवत। विप्रा ब्राह्मणवत्स्नानेन शुद्धा अमृता मरणरहिताः श्रमरहिता ऋतज्ञा ऋतं सत्यमस्य गन्तव्यदेशं जानन्तः। तादृगश्वाभिमानिनो हे देवा अस्य मध्व पिबत, धावनात्पूर्वं पश्चाच्‍चावघ्‍राप्यामाणं मधुसमानं नैवारचरुरसं पिबत। पीत्वा त मादयध्वं हृष्टा भवत। ततस्तृप्ताः सन्वो देवयानैः पथिभिराजिं प्रति यात।

[[774]]

Page No. ७७४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
अथ द्वितीया-
ते न इति। तेऽश्वा अर्वन्तो गतिकुशला हवनश्रुतोऽस्मदाह्वानश्रोतारो वाजिनोऽन्नवन्तो विश्वे सर्वेऽपि हवमाह्वानमस्मद्वचनं शृण्वन्तु।
अथ तृतीया-
मितद्रव इति। महान्तमपि पन्थानं मितमल्पमिव द्रवन्ति गच्छन्तीति मितद्रवः। सहस्रसाः सहस्रस्य महतोऽन्नराशेः सनितारो दातारः। मेधसाता यज्ञस्य प्रदातारः सनिष्यवः सनिं द्रव्यदानमस्मास्विच्छन्तः। ईदृशा येऽश्वाः समिथेषु संग्रामेषु महो रत्नमत्यधिकं शत्रोर्धनं जभ्रिरे हृतवन्तस्ते वाजिनो नोऽस्माकं शं भवन्तु सुखकरा भवन्तु।
अथ चतुर्थी-
देवताता इति। देवताता देवानर्हन्तीति देवतातयः। मितद्रवः पूर्ववत्। स्वर्काः शीघ्रधावनेन सुष्ट्वर्चनीयाः, ते वाजिनोऽहिं वृकं रक्षांसि सर्पवदरण्यश्ववत्बाधकान्‍राक्षसाञ्जम्भयन्तः, वर्णव्यत्ययः। सनेमि क्षिप्रमेवामीवा रोगानस्मद्युयवन्नस्मत्तो वियोजितवन्तः।
तदेवमध्यापकसंप्रदायमनुसृत्य मन्त्रचतुष्टयं विभक्तम्। बौधायनाचार्यस्तु ते नो अर्वन्त इत्यादिर्वाजिनो हवेष्वित्यन्त एक एव मन्त्र इत्यभिप्रेत्य चतुर्थीमेष स्य वाजीत्यादिकामृचं चतुष्टयेऽन्तर्भावयामास। तदीयपाठस्तु -
एष स्य इति। ग्नीवायां कक्ष आस्ये च तत्तदुचितरज्जुविशेषैर्बद्धः सन्नेष स्य वाज्येषोऽश्वः क्षिपणिं तुरण्यति कशां त्वरयति, बहुधा बद्धत्वाद्रथं भञ्जयितु-मितस्ततो न गच्छति, कशयाऽश्वः शीघ्‍रं धावतीत्यर्थः। दधिक्रा धारका-न्मार्गावरोधकान्पाषाणादीनप्यतिक्रामन्क्रतुं सादिनोऽभिप्रायमनु संतवीत्वत्स-म्यगनुसंदधानः पथां मार्गाणामङ्कांसि लक्षणानि कुतिलानि निम्नोन्नतानि च वाज्यन्वापनीफणदनुक्रमेणर्जुत्वं समत्वं चाऽऽपादयंस्तुरण्यतीति पूर्वत्रान्वयः।
कल्पः — ‘स यद्यस्मै रथभ्रेषमाचक्षत आग्नीध्र एतां जुहोत्युत स्मास्यद्रवत-स्तुरण्यत इति’ इति।
पाठस्तु-

[[775]]

Page No. ७७५
प्रपा॰ ७ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
उत स्मास्येति। उत स्मापि च द्रवतो गच्छतस्तुरण्यतस्त्वरयतः प्रगर्धिनोऽ-वधिं प्राप्तुं काङ्क्षतोऽस्याश्वस्याङ्कसं शृङ्गारचिह्नं वस्त्रचामरादिकं परि सर्वस्मिन्नपि देहे वर्तमानमनु वाति गच्छन्तमश्वमनूत्क्षिप्तत्वेन दृश्यमानं गच्छति। कस्य किमिव। वेः पक्षिणः पर्णं न पक्ष इव। यथा त्वरया गच्छतः पक्षिणः पक्ष उत्क्षिप्तो गच्छन्नवलोक्यते तथा धावतोऽश्वस्यालंकाररूपं वस्त्रचामरादिकं विस्पष्टमवलोक्यते। पक्षिमात्रस्य पर्णमङ्कसस्य दृष्टान्तत्वे-नाभिहितम्। शीघ्‍रधावने श्येनदृष्टान्त उच्यते। ध्रजतो गच्छतः श्येनस्येव दधिक्राव्णो धारकपर्वताद्यतिक्रामिण ऊर्जा सहात्यन्तबलेन सह तरित्रतो भृशं तरतोऽश्वस्येति योज्यम्।
आपस्तम्बस्त्वेवमाह- ‘वाजिनो वाजं धावतेति चतसृभिर्धावतोऽनुमन्त्र-यतेऽग्निरेकाक्षरेणेति धावत्सूज्जितीर्यजमानं वाचयति लक्षणं प्राप्योदञ्च आवृत्य प्रदक्षिणमावर्तन्ते मितद्रव इति चतसृभिः इत्याधावतोऽनुमन्त्रयते’ इति। वाजिनो वि योजना वाजेवाजे ते नो अर्वन्त इति चतस्रः।
प्रधावतोऽनुमन्त्रणं विधत्ते-
‘चतसृभिरनुमन्त्रयते। चत्वारि छन्दाꣳसि। छन्दोभिरैवैनान्त्सुवर्गं लोकं गमयति (५)’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्ठुबिति च्छन्दसां चतुष्टयम्। उदङ्मुखत्वेनाऽऽवृत्तिं विधत्ते-
‘प्र वा एतेऽस्माल्लोकाच्‍च्यवन्ते। य आजिं धावन्ति। उदञ्च आवर्तन्ते। अस्मादेव तेन लोकान्नयन्ति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
कल्पः — ‘रथविमोचनीयं जुहोत्या मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादिति’ इति।
पाठस्तु-
आ मा वाजस्येति। वाजस्यान्नस्य प्रसव उत्पत्तिर्मां प्रत्याजगम्यादागच्छतु। द्यावापृथिव्यौ च विश्वशंभू कृत्स्नस्य जगतः सुखं भावयन्तौ(न्न्यौ) मामागच्छ-ताम्। पितरा मातराऽस्मदीयः पिता माता च मां प्रत्यागम्यादागच्छतु।
‘अपाम सोमममृता अभूम’ इति ह्यन्यत्र श्रुतम्।
विधत्ते-
‘रथविमोचनीयं जुहोति प्रतिष्ठित्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।

[[776]]

Page No. ७७६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
रथविमोकेनाश्वानामायासं परिहृत्य स्वयं प्रतिष्ठितो भवति।
मन्त्रे वाजप्रसवोक्तेरभिप्रायमाह-
‘आ मा वाजस्य प्रसवो जगम्यादित्याह। अन्नं वै वाजः। अन्नमेवावरुन्धे’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
इतरैः षोडशरथैर्धावद्भ्यः कृष्णलदानं विधातुं प्रस्तौति-
‘यथालोकं वा एत उज्जयन्ति। य आजिं धावन्ति (६)’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
ये रथान्तरवर्तिन आजिं धावन्ति, एते यथालोकं यथास्थानमुज्जयन्ति। यस्मिन्यस्मिन्स्थाने यो यो धावत्यसावसौ तत्तत्स्थानं जयतीत्यर्थः।
विधत्ते-
‘कृष्णलं कृष्णलं वाजसृद्भ्यः प्रयच्छति। यमेव ते वाजं लोकमुज्जयति। तं परिक्रीयावरुन्धे’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
यवत्रयपरिमितं सुवर्णं कृष्णलम्। वाजमन्नमुद्दिश्य सरन्ति धावन्तीति वाजसृतो रथान्तरवर्तिनः।
अत एवाऽऽपस्तम्बः —
‘यजुर्युक्तं यजमान आरोहति वाजसृत इतरान्‍रथान्’ इति।
एकैकस्मै वाजसृत एकैकं कृष्णलं दद्यात्तेन तैः संपादितमन्नं निवासस्थानं च परिक्रीय स्वाधीनं करोति।
तान्षोडश कृष्मलान्पुनरादायैकीकृत्य ब्रह्मणे तद्दानं विधत्ते –
‘एकधा ब्रह्मण उपहरति। एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
चरुं विधातुं प्रस्तौति-
‘देवा वा ओषधीष्वाजिमयुः। ता बृहस्पतिरुजयत्। स नीवारान्निरवृणीत। तन्नीवाराणां नीवारत्वम्’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
यथा पूर्वं प्रथमतो वाजपेययागार्थमाजिं धावतो बृहस्पतेर्जयस्तद्वदत्राप्यो-षधीषु सारस्वीकारायाऽऽजिप्राप्तौ बृहस्पतिर्जयं प्राप्यौषधीषु सारत्वेन नीवारानन्याभ्य ओषधीभ्यो निष्कृष्यावृणीत। निःशेषेण वृतत्वान्नीवारत्वं संपन्नम्।
विधत्ते-

[[777]]

Page No. ७७७
प्रपा॰ ७ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
‘नैवारश्चरुर्भवति (७) एतद्वै देवानां परममन्नम्। यन्नीवाराः। परमेणैवास्मा अन्नाद्येनावरमन्नाद्यवरुन्धे’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
शाल्यादिभ्योऽत्यन्तपूतत्वेन नीवाराणां देवान्नत्वम्।
चरोः परिमाणं विधत्ते-
‘सप्तदशशरावो भवति। सप्तदशः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्त्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
चरोः सप्तदशशरावपरिमितत्वं पूर्वं तत्प्रचारविधौ व्याख्यातम्।
चरुनिष्पादनोपयुक्तं द्रव्यविशेषं विधत्ते-
‘क्षीरे भवति। रुचमेवास्मिन्दधाति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
रुचं स्वादुत्वम्।
निष्पन्ने चरौ घृतप्लावनं विधत्ते-
‘सर्पिष्वान्भवति मेध्यत्वाय’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
एतदेवाभिप्रेत्याश्वदेवानुद्दिश्यास्य मध्वः पिबत मादयध्वमित्यस्य मन्त्रस्यार्थो व्याख्यातः।
चरोर्देवतां विधत्ते-
‘बार्हस्पत्यो वा एष देवतया (८)। यो वाजपेयेन यजते। बार्हस्पत्य एष चरुः’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
कर्तव्य इत्याध्याहारः। वाजपेययाजिनो बृहस्पतिर्देवतेति तत्रत्यचरोरपि सा देवता युक्ता।
वाजिन इति। कल्पः – ‘तमेतान्यजुर्युजोऽश्वानवघ्‍रापयति– वाजिनो वाज-जितो वाजꣳ सरिष्यन्तो वाजं जेष्यन्तो बृहस्पतेर्भागमव जिघ्‍रापयति’ इति।
वाजजितोऽन्‍नं जेतुमुद्यता वाजिनो हेऽश्वा वाजमन्‍नं जेतुमाजिमुद्दिश्य सरिष्यन्तो धावनं करिष्यन्तो वाजमन्‍नं जेष्यन्तो यूयं बृस्पतेर्भागमिमं चरुमवजिघ्रत।
वाजिन इति। कल्पः – “युजुर्यजोऽश्वान्प्रत्याधावतोऽवध्‍रापयति–वाजिनो वाजजितो वाजꣳ ससृवाꣳसो वाजं जिगिवाꣳसो बृहस्पतेर्भागे नि मृड्ढ्वमिति” इति।
यजमानार्थे रथे यजुर्भिर्मन्त्रैर्योजनीया अश्वा यजुर्युजः। ससृवांसो धावनं कृतवन्तः। जिगिवांसो जयं कृतवन्तः। निमृड्ढ्वं शुद्धा भवत। आपस्तम्बमते तु जिगिवाꣳस इत्यन्तो मन्त्रः। तदर्थपूरणाय बृहस्पतेर्भागमवजिघ्रतेति पूर्व-

[[778]]

Page No. ७७८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
स्मान्मन्त्रादनुवर्तनीयम्। अवशिष्टभागो मन्त्रान्तरं, तस्य विनियोगं स
एवाऽऽह – ‘बृहस्पतेर्भागे निमृड्ढ्वमिति प्रप्रोथेषु च लेपान्निमार्ष्ठि’ इति। प्रप्रोथा ओष्ठाग्राणि।
आजिधावनात्पुरा पश्चाच्चावघ्‍रापणं विधत्ते-
‘अश्वान्त्सरिष्यतः सस्रुषश्चावघ्‍रापयति। यमेव ते वाजं लोकमुज्जयन्ति। तमेवावरुन्धे’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
इयं व इति। कल्पः — ‘अथ रथान्विमुच्‍यमानाननुमन्त्रयते–इयं वः सा सत्या संधाऽभूद्यामिन्द्रेण समधद्ध्वमिति’ इति।
हे रथा वो युष्मकमियं संधाऽऽजिधावनप्रतिज्ञा सा सत्याऽभूत्। यां प्रति-ज्ञामिन्द्रेणेन्द्रानुग्रहेण समधद्ध्वं सम्यग्धारितवन्तः। इन्द्रानुग्रहायैवेन्द्रस्य वज्‍रोऽसीति रथमन्त्र आम्नातः।
अजीजिपतेति। कल्पः - ‘दुंदुभीनवस्यातोऽनुमन्त्रयते–अजीजिपत वनस्पतय इन्द्रं वाजं वि मुच्यध्वमिति’ इति।
हे वनस्पतयो वनस्पतिविकारा दुंदुभय इन्द्रं यागस्वामिनं वाजमन्नमनुद्दि-श्याजीजिपत यथा जितवान्भवति तथा जितवन्तः। तादृशा यूयं पूर्वं यत्र बद्धास्ततो विमुच्यध्वं विमुक्ता भवत। बन्धनप्रदेशस्त्वापस्तन्बेन दर्शितः — दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां सप्तदश दुंदुभीन्प्रबध्नातीति’ इति।
विधत्ते-
‘अजीजिपत वनस्पतय इन्द्रं वाजं विमुच्यध्वमिति दुंदुभीन्विमुञ्चति। यमेव ते वाजं लोकमिन्द्रियं दुंदुभय उज्‍जयन्ति। तमेवावरुन्धे (८)’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ६) इति।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“देवाऽऽरोहेद्रथं स्वामी ब्रह्मारोहणमन्त्रणम्।
देवेतीन्द्रा दुंदुभीनां घोषोऽश्वाज कशाग्रहः॥१॥
अर्वाऽसीति त्रिभिर्मन्त्रैर्युनक्त्यश्वत्रयं रथे।
वाजीत्येतैर्मन्त्रयेत चतुर्भिर्धावतो रथान्॥२॥
मितेत्याभिश्चतसृभिस्तान्प्रत्याधावतो रथान्।
आ मा रथविमुक्त्याख्यं जुहुयाद्वाजिनद्वयात्॥३॥
गतेः पुरोपरिष्टाच्च घ्रापयेच्‍चरुमश्वकान्।
बृहादिजिघ्रतेत्यन्तो द्वितीयेऽप्युनुषज्यते॥४॥

[[779]]

Page No. ७७९
प्रपा॰ ७ अनु॰ ८ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
बृहेति मार्ष्टि घोणायामियं तु रथमन्त्रणम्।
अजी दुंदुभिन्त्रः स्यादेकविंशतिरीरिताः॥५॥” इति।
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —
“यजुर्युक्तोऽध्वर्युभागं बाधते यमयत्युत।
बाधः प्राकाशवन्मैवं पक्षे प्राप्तो नियम्यते॥”
वाजपेये श्रूयते – “यजुर्युक्तं रथमध्वर्यवे ददाति” इति। तस्यायमर्थः — रथशकटदासीनिष्कादीनि सप्तदश द्रव्याणि प्राकृतगवाश्वादिदक्षिणाद्रव्यबाध-कान्यत्र विहितानि। तेषु च प्रतिद्रव्यं सप्तदशसंख्या विहिता। ततो रथाः सप्तदश। तेषु मुख्यं रथं यजमानारोहणायेन्द्रस्य वज्‍रोऽसीत्यादिभिर्यजुर्वेदो-क्तैर्मन्त्पैः सज्जी करोति। सोऽयं यजुर्युक्तो रथः। तं च दक्षिणाकालेऽध्वर्यवे दद्यादिति। प्राकाशावध्वर्यवे ददातीत्यत्र यथा चोदकप्राप्तस्याध्वर्युभागस्य बाध एवमत्रापि। ननु सप्तदशद्रव्यविधानेनैव प्राकृतद्रव्यबाधः सिद्धः। बाढम्। त-थाऽप्यर्धिनः पादिन इत्यादिसमाख्याप्रापिता विषमविभागविशेषकॢप्तिर्न द्रव्या-न्तरविधिमात्रेण बाधितुं शक्या। विरोधिनो विधान्तरस्याधानात्। अतश्चोदक-प्राप्ता येयमध्वर्योर्भागविशेषकॢप्तिः सा यजुर्युक्तरथरूपभागविशेषविधिना बाध्यते। तस्मादध्वर्योर्न रथान्तरभागोऽस्ति नापि शकटदास्यादिभाग इति पूर्वः पक्षः। नैतद्युक्तम्। प्राकाशदृष्टान्तवैषम्यात्। अत्यन्तमप्राप्तौ हि प्राकाशौ तत्र विधेयौ। यजुर्युक्तरथस्तु पक्षे प्राप्तः। तथा हि – सप्तदश रथान्ददातीत्युक्ते कस्य को रथ इति विवक्षायां यजमानेच्छाया नियामकत्वाद्यदाऽध्वर्यवे तं दातुमिच्छति तदा प्राप्नोति, यदा नेच्छति तदा न प्राप्नोतीति पक्षे प्राप्तिः। ततो यजुर्युक्तो यो रथः सोऽध्वर्यवेऽवश्यं देय इति नियम्यते। अतो न कस्याप्यनेन बाधः।
तत्रैव द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“शरावैः सप्तदशभिर्यश्चरुस्तत्र मुष्टयः।
चत्वारः सन्ति नो वोत स्यादेकं मुष्टिसंख्ययोः।

[[780]]

Page No. ७८०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
तत्किमाद्यश्चोदितत्वाच्छरावापूरणान्न सः।
द्वितीयोऽस्त्विति चैन्मैवं द्विलोपे बाधगौरवात्॥
तृतीयोऽस्त्वेकलोपे(पोऽ)त्र धर्मः संख्यैव लुप्यताम्।
क्रियायोगान्न तद्धर्मः प्राथम्यात्साऽनुगृह्यताम्॥”
प्रकृतौ ‘चतुरो मुष्टीन्निर्वपति’ इति मुष्टितत्संख्ये श्रुते। तथा वाजपेये विकृतिरूपः सप्तदशशरावश्चरुः श्रुतः। तत्र चरौ किं मुष्टिसंख्ये द्वे अपि विद्येते किंवा द्वे अपि न विद्येते। आहोस्मिदुभयोरेकमस्त्यन्यन्नास्ति। यदैकं तदाऽपि किं मुष्टिरेव किंवा संख्यैवेति संशयः। चोदकप्राप्तमुभयमस्तीत्याद्यः पक्षः प्राप्नोति। चतुर्भिर्मुष्टिभिः सप्तदशशरावपूरणे समर्थस्य चरोरनिष्पत्तेः स पक्षो न युक्तः। तर्हि मुष्टिसंख्ये द्वे अपि बाध्येते इति द्वितीयः पक्षोऽस्त्विति चेन्मैवम्। एकतरबाधेनैव पूरणाभावपरिहारे सिद्धे सति द्वयोर्बाधे गौरवप्रसङ्गात्। नन्वत्रोपदिष्टेन शरावद्रव्येणातिदिष्टं मुष्टिद्रव्यं बाध्यते, तथा सप्तदशसंख्यया चतुःसंख्या बाध्यत इत्युभयबाधोऽवश्यंभावी। मैवम्। भिन्नविषयत्वेन बाधासंभवात्। शरावसप्तदशसंख्ये यागसंबद्धे मुष्टिचतुःसंख्ये तु निर्वापसंबद्धे इतिविषयभेदः। कथं तर्ह्यत्र बाधप्रसङ्गः। अन्यथाऽनुपपत्त्ये-ति वदामः। अनुपपत्तिश्च पूरणासंभवेन दर्शिता। पूरणं चैकबाधेनाप्युपपद्यते। मुष्टिबाधे यथोचितं चतुःसंख्योपेतैः कुडवादिभिः पूर्तिः स्यात्। चतुःसंख्याबाधे यथोचितमधिकसंख्योपेतैर्मुष्टिभिः पूर्तिर्भविष्यति। एवं तर्ह्येकलोप इति तृतीयः पक्षोऽस्तु। तत्र संख्या धर्मः, मुष्टिर्धर्मी। तथा सति मुष्टौ लुप्ते सति निराश्रयस्य धर्मस्यासिद्धेः संख्यालोपोऽप्यवश्यंभावी। संख्यायां तु लुप्तायां मुष्टिः शक्नोत्यवस्थातुम्। तस्मात्संख्यैव लुप्यतामिति प्राप्ते ब्रूमः — चतुःसंख्या तावन्न मुष्टिमात्रेऽन्वेति, कर्मकारकवाचिद्वितीयाविभक्त्यन्तस्य चतुःशब्दस्य सह कर्मकारकेण निर्वपतिधातुना सहान्वयात्। अतः संख्या न मुष्टिधर्मः। पार्ष्णिकान्वयेन तु मुष्टिविशेषणं भविष्यति। संख्यामुष्टयोः क्रियासंबन्धे समाने सत्यपि प्रथमश्रुतत्वात्साऽनुगृह्यते, चरमश्रुतत्वे दुर्बलो मुष्टिर्बाध्यत इति राद्धान्तः॥

[[781]]

Page No. ७८१
प्रपा॰ ७ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठकेऽ
ष्टमोऽनुवाकः॥८॥

०९

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः )।
क्ष॒त्रस्योल्ब॑मसि क्ष॒त्रस्य॒ योनि॑रसि॒ जाय॒ एहि॒ सुवो॒
रोहा॑व॒ रोहा॑व॒ हि सुव॑र॒हं ना॑वु॒भयोः सुवो॑ रोक्ष्यामि॒
वाज॑श्च प्रस॒वश्चा॑पि॒जश्च॒ क्रतु॑श्च॒ सुव॑श्च मू॒र्धा च॒ व्यश्नि॑-
यश्चाऽऽन्त्याय॒नश्चान्त्य॑श्च भौव॒नश्च॒ भुव॑न॒श्चाधि॑पतिश्च।
आयु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्पतां प्रा॒णो य॒ज्ञेन॑ कल्पतामपा॒नः (१)
य॒ज्ञेन॑ कल्पतां व्या॒नो य॒ज्ञेन॑ कल्पतां॒ चक्षु॑र्य॒ज्ञेन॑ कल्प-
ता॒ꣳ श्रोत्रं॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पतां॒ मनो॑ य॒ज्ञेन॑ कल्पतां॒ वाग्य॒-
ज्ञेन॑ कल्पतामा॒त्मा य॒ज्ञेन॑ कल्पतां य॒ज्ञो य॒ज्ञेन॑ कल्प-
ता॒ꣳ सुव॑र्दे॒वाꣳ अ॑गन्मा॒मृता॑ अभूम प्र॒जाप॑तेः प्र॒जा
अ॑भूम॒ सम॒हं प्र॒जया॒ सं मया॑ प्र॒जा सम॒हꣳ रा॒यस्पोषे॑ण॒
सं मया॑ रा॒यस्पोषोऽन्ना॑य त्वा॒न्नाद्या॑य त्वा॒ वाजा॑य त्वा
वाजजि॒त्यायै॑ त्वा॒ऽमृत॑मसि॒ पुष्टि॑रसि प्र॒जन॑नमसि (२)।
(अ॒पा॒नो वाजा॑य॒ नव॑ चः)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः॥९॥

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।
अष्टमे रथधावनमुक्तं नवमे यूपारोहणमुच्यते।
क्षत्रस्येति। कल्पः — “अथ यजमानं तार्प्यं परिधापयति क्षत्त्रस्योल्बमसीति दर्भमयं पत्नीम्” इति।

[[782]]

Page No. ७८२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
घृताक्तं वस्त्रं तार्प्यम्। क्षत्त्रस्य राजस्थानीयस्य यजमानस्य गर्भत्वेनोपचर्य-माणस्योल्बमावरणमसि। उल्बवृतो गर्भ इति छन्दोगा आमनन्ति। हे दर्भमय पट क्षत्त्रस्य राजमहिषीस्थानीयस्य पत्नीशरीरस्य योनिरसि शीतनिवारणका-रणमसि।
तदेतत्परिधानद्वयं विधत्ते-
“तार्प्यं यजमानं परिधापयति। यज्ञो वै तार्प्यम्। यज्ञेनैवैनꣳ समर्धयति। दर्भमयं परिधापयति। पवित्रं वै दर्भाः। पुनात्येवैनम्। वाजं वा एषोऽवरुरुत्सते। यो वाजपेयेन यजते। ओषधयः खलु वै वाजः। यद्दर्भमयं परिधापयति” (१) वाजस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
तार्प्यस्य यज्ञसाधनत्वाद्यज्ञत्वम्। एवं पत्नीदेहम्। वाजपेययाजिनोऽन्नाव-रोधकामिन ओषधिरूपदर्भमयेनान्नमवरुद्धं भवति।
जाय एहीति। कल्पः — “अथ जायमानमन्त्रयते जाय एहि सुवो रोहावोति, रोहाव हि सुवरितीतरा प्रत्याहाहं नावुभयोः सुवो रोक्ष्यामीति यजमानः” इति।
स्पष्टार्थो मन्त्रः।
एहीत्याह्वानस्य तात्पर्यमाह-
‘जाय एहि सुवो रोहावेत्याह। पत्निया एवैष यज्ञस्यान्वारम्भोऽनवच्छित्त्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
आह्वानेन यजमानस्य यज्ञारम्भमनु पत्न्या अपि यज्ञारम्भे सति यज्ञोऽनव च्छिन्नो भवति।
पूर्वमन्त्रैः स्वर्गत्वेन निरूपितस्याऽऽरोहणीयस्य यूपस्य चोदकप्राप्तं परिमाणमपवदितुं परिमाणान्तरं विधत्ते-
‘सप्तदशारत्निर्यूपो भवति। सप्तदशः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्त्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
चतुर्विंशत्यङ्गुलीपरिमितोऽरत्निः। सप्तदशसंख्याका अरत्नयः परिमाणं यस्य यूपस्येति विग्रहः।
अन्यद्गुणद्वयं विधत्ते –
‘तूपरश्चतुरश्रिर्भवति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
इतेरषां यूपानामग्रे शृङ्गस्थानीयः काष्ठशेषोऽणीयांश्चषालप्रतिमोकायाव-शेष्यते, सोऽस्य नास्तीति तूपरत्वम्। अष्टाश्रित्वमपवदितुं चतुरश्रित्वम्।

[[783]]

Page No. ७८३
प्रपा॰ ७ अनु॰ ९ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम् )
चषालनामकस्य यूपकटकस्य दारुमयत्वापवादाय विधत्ते-
‘गौधूमं चषालम्। न वा एते व्रीहयो न यवाः। यद्गोधूमाः (२)। एवमिव हि प्रजापतिः समृद्ध्यै। अथो अमुमेवास्मै लोकमन्नवन्तं करोति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
गौधूमं कुर्यादिति शेषः। यथा व्रीहिभ्यो यवेभ्यश्च गोधूमानां लोके प्रश-स्तत्वमेवमेवान्येभ्यो देवेभ्यः प्रशस्तः प्रजापतिः। किंच गोधूमसंपत्त्या स्वर्गोऽन्नवान्भवति।
यूपस्य वेष्टनं विधत्ते-
“वासोभिर्वेष्टयति। एष वै यजमानः। यद्यूपः सर्वदेवत्यं वासः। सर्वाभि-रेवैनं देवताभिः समर्धयति। अथो आक्रमणमेव तत्सेतुं यजमानः कुरुते सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
वाससां संख्यामापस्तम्ब आह – “रशनाकाले सप्तदशभिर्वासोभिर्यूपं वेष्टयति” इति।
वाससां सर्वदेवत्यत्वमग्नेस्तूषाधानमित्यादौ सौमिकदीक्षाप्रकरणे विस्पष्टम्। आक्रमणं स्वर्गारोहणं सोपानसदृशम्।
कल्पः – ‘आहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने वाजश्च प्रसवश्चेति द्वादश स्रुवाहुतीः’ इति।
पाठस्तु –
वाजश्चेति। वाजादयः सर्वे मम सन्त्विति शेषः। वाजोऽन्नं, प्रसवस्तस्यो-त्पत्तिः। अपिजस्तस्यैव पुनः पुनरुत्पत्तिः। क्रतुः संकल्पो भोगादिविषयो यागो वा। सुवस्तस्यैवोत्पत्तौ हेतुरादित्यः। अथवा वाजादयश्चैत्रादिमासानां नामविशेषाः। तदानीं सर्वे ते प्रीणन्त्विति वाक्यशेषः। चकाराः परस्परसमु-च्चयार्था अनुक्तकालादिदेवतासमुच्चयार्था वा।
विधत्ते-
‘द्वावश वाजप्रसवीयानि जुहोति (३)। द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरमेव प्रीणाति। अथो संवत्सरमेवास्मा उपदधाति। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।

[[784]]

Page No. ७८४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे-
(वाजपेयोपयुक्तरथविषयमन्त्राभिधानम्)
वाजशब्दप्रसवशब्दौ येषु कर्मसु मन्त्रत्वेन श्रूयेते तानि कर्माणि वाजप्रसवी-यानि। अन्नोत्पत्तिहेतुत्वाद्वा वाजप्रसवीयत्वम्। न केवलमनेन होमेन संवत्स-रदेवतायाः प्रीतिः, किंत्वस्य यजमानस्य स्वार्गप्राप्तये संवत्सरदेवतां निःश्रेणि-वदुपधानमाधारमपि करोति।
कल्पः — तं दशभिः कल्पै रोहत्यायुर्यज्ञेन कल्पतामिति’ इति।
तं यूपम्। कल्पैः कल्पशब्दोपेतैः।
पाठस्तु-
आयुर्यज्ञेति। आत्मा जीवः। यज्ञेन यज्ञसंबन्धिना यूपारोहणेन। आयुरादयः स्वस्वप्रयोजनसमर्था भवन्तु।
विधत्ते-
‘दशभिः कल्पै रोहति। नव वै पुरुषे प्राणाः।नाभिर्दशमी। प्राणानेव यथास्थानं कल्पयित्वा। सुवर्गं लोकमेति। एतावद्वै पुरुषस्य स्वम् (४)। यावत्प्राणाः। यावदेवास्यास्ति। तेन सह सुवर्गं लोकमेति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
अन्यत्र सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चाविति श्रुतत्वादिहापि छिद्राभि-प्रायः प्राणशब्दः। अनेन कल्पमन्त्रपाठेन प्राणापानचक्षुःश्रोत्रादीन्प्राणान्स्व-स्वस्थाने स्थापयित्वा तैस्तदीयस्थानैः सह स्वर्गं प्राप्तो भवति।
सुवर्देवानिति। कल्पः – ‘बाहू उद्गृह्णाति सुवर्देवाꣳ अगन्मामृता अभूम प्रजापतेः प्रजा अभूमेति’ इति।
उद्गृहीताभ्यां बाहुभ्यां स्वर्गप्राप्तिमभिनयता यजमानेनेदमुच्यते वयं स्व-र्गावस्थितदेवान्प्रत्यगन्म प्राप्ताः स्मः। प्राप्य चामृता देवा अभूम। अतः प्रजा-पतेः प्रीतिविषयाः प्रजा अस्मिन्भूलोके यज्ञानुष्ठानपरा अभूम।
मन्त्रस्य त्रीन्भागान्पृथग्व्याचष्टे-
‘सुवर्देवाꣳ अगन्मेत्याह। सुवर्गमेव लोकमेति। अमृता अभूमेत्याह। अमृतमिव हि सुवर्गो लोकः। प्रजापतेः प्रजा अभूमेत्याह। प्राजापत्यो वा अयं लोकः। अस्मादेव तेन लोकान्नैति’ (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ३ अ॰ ७) इति।
तेन तृतीयभागपाठेन भूलोकात्सर्वात्मना निर्गतो न भवति।

[[786]]

७८६
आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाड्कः ४२
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता
(प्रथमकाण्डगतसप्तमप्रपाठकान्तर्गदशमानुवाकमारभ्य प्रथमकाण्डसमाप्तिपर्यन्तस्तृतीयो भागः।)
एतत्पुस्तकम्
आनन्दाश्रमविश्वस्तैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आनन्दाश्रमे मुद्रितं प्रकाशितं च।
नूतनेयमड्कनावृत्तिः। इ.स. १९९१
(शकाब्दाः १९१२)
अस्य सर्वेऽधिकाराः राजशासनानुसारेणण स्वायत्तीकृताः।
मूल्यं— मूल्यम् ८५ पचाशीतिः रुप्यकाणि

[[787]]

७८७
ॐ तत्सद्ब्रम्हणे नमः।
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता-
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
तस्यास्तृतीयो भागः।

१०

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपपाठके दशमोऽनुवाकः)।
वाज॑स्ये॒मं प्र॑स॒वः सु॑षुवे॒ अग्रे॒ सोम॒ꣳ राजा॑-
न॒मोष॑धीष्व॒प्सु। ता अ॒स्मभ्यं॒ मधु॑मतीर्भवन्तु
व॒यꣳ रा॒ष्ट्रे जा॑ग्रियाम पु॒रोहि॑ताः। वाज॑स्ये॒दं
प्र॑स॒व आ ब॑भूवे॒मा च॒ विश्वा॒ भुव॑नानि स॒र्वतः।
स वि॒राजं॒ पर्ये॑ति प्रजा॒नन्प्र॒जां पुष्टिं॑ व॒र्धय॑
मानो अ॒स्मे। वाज॑स्ये॒मां प्र॑स॒वः शि॑श्रिये॒
दिव॑मि॒मा च॒ विश्वा॒ भुव॑नानि स॒म्राट्। अदि॑-
त्सन्तं दापयतु प्रजा॒नन्र॒यिम् (१) च॒ नः॒
सर्व॑वीरां॒ नि य॑च्छतु। अग्ने॒ अच्छा॑ वदे॒ह नः॒
प्रति॑ नः सु॒मना॑ भव। प्र णो यच्छ भुवस्पते
धन॒दा अ॑सि न॒स्त्वम्। प्र णों॑ यच्छत्वर्यमा
प्र भगः॒ प्र बृह॒स्पतिः॑। प्र दे॒वाः प्रोत सू॒नृता॒
प्र वाग्दे॒वी द॑दातु नः। अ॒र्य॒मणं॒ बृह॒स्पति॒-
मिन्द्रं॒ दाना॑य चोदय। वाचं॒ विष्णु॒ꣳ सर॑स्व-
तीꣳ सवि॒तार॑म् (२) च॒ वा॒जिन॑म्। सोम॒ꣳ
राजा॑नं॒ वरु॑णम॒ग्निम॒न्वार॑भामहेः। आ॒दि॒त्या-
न्विष्णु॒ꣳ सूर्यं॑ ब्र॒म्हाणं॑ च॒ बृह॒स्पति॑म्।
देवस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑सवे॑ऽश्विनो॑र्बाहुभ्यां॑

[[788]]

७८८
पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒ꣳ सर॑स्वत्यै वा॒चो य॒न्तुर्य॒-
न्त्रेणा॒ग्नेस्त्वा॒ साम्रा॑ज्येना॒भि षि॑ञ्चा॒मीन्द्र॑भ्य॒
बृह॒स्पते॑स्त्वा॒ साम्रा॑ज्येना॒भि षि॑ञ्चामि (३)।
(र॒यिꣳ स॑वि॒तार॒ꣳ षट्त्रि॑ꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥१०॥

(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
नवमे यूपारोहणमुक्तं दशमेऽन्नहोमा उच्यन्ते।
कल्पः— “अथास्यैतत्पुरस्तादौदुम्बरे द्रोणे सर्वौषधमाज्येन समुदायुतं भवति तस्यौदुम्बरेण स्त्रुवेणोपघांत सप्तान्नहोमाञ्जुहोति वाजस्येमं प्रसवः सुषुवे अग्रे सोममिति” इति। तत्रेयमृक्प्रथमा-वाजस्येयमिति। वाजस्यान्नस्योत्पादकःपरमेश्वर ओषधीष्वप्सु च सारभूतमिमं सोमं वल्लीरूपं राजानं दीप्तिमन्तं पदार्थमग्रे सृष्ट्यादौ सुषुव उत्पादयामास।ताश्चौषधय आपश्चासस्मदर्थं मधुमतीमाधुर्योपेता भवन्तु। वयमप्यस्मिन्राष्ट्रे पुरोहिता यागानुष्ठानादौ पुरोगामिनो जाग्रियाम जागरूका भूयास्म।
वाजस्येदमिति। वाजस्य प्रसवः परमेश्वर इदमनुष्ठीयमानं कर्मांऽऽबभूव भावितवानुत्पादितवान्। इमानि सर्वाणि भुवानानि सर्वत उत्पादितवान्। स परमेश्वरोऽस्मै अस्मदर्थं प्रजां पुष्टिं च वर्धयमानः प्रजानन्नस्मदाभिप्रायं प्रकर्षेण जानानो विराजं हूयमानमन्नं पर्येति सर्वतः प्राप्नोतु। अन्नं वै विराडिति श्रुतिः।
अथ तृतीया—
वाजस्येमामिति। वाजस्य प्रसव ईश्वर इमां दिवमिमानि चान्यानि सर्वाणि भुवनानि शिश्रिय आश्रितवान्। सर्वेषां च भुवनानां राजा भूत्वाऽदित्सन्तं हविर्दातुमनिच्छन्तं मां प्रजानन्मदीयबुद्धिप्रेरणेन हविर्दापंयतु। ततो नोऽस्मभ्यं सर्ववीरां पुत्रभृत्यादयः सर्वे वीरा यस्याःसा सर्ववीरा तादृशीं रयिं धनं च नियच्छतु नियमेन ददातु।

[[789]]

७८९
अथ चतुर्थी—
अग्ने अच्छेति। हेऽग्न इहास्मिन्कर्मणि नोऽस्माकमच्छाऽऽभिमुख्येन वद हितं कथय। नोऽस्मान्प्रति सुमनाः करुणार्द्रचित्तो भव। हे भुवस्पते भूमिपते नोऽस्मभ्यं प्रकर्षेण यच्छ धनं देहि। यस्मात्त्वमस्मत्स्वामी सन्नोऽस्मभ्यं धनदा असि।
अथ पञ्चमी—
प्र णो यच्छत्विति। षड्भिः प्रशब्दैः प्रयच्छत्विति प्रददात्वित्यन्वये सत्येतानि षड् वाक्यानि भवन्ति। अर्यमभगबृहस्पतयो देवेषूत्तमत्वाद्विप्रपरिव्राजकन्यायेन पृथङ्निर्दिश्यन्ते। तेभ्योऽन्ये त्वत्र देवशब्देनोच्यस्ते। ते सर्वे नोऽस्मभ्यं धनं प्रयच्छन्तु। उतापि च सूनृता प्रियवागभिमानिनी देवता या चान्यवाङ्मात्राभिमानिनी देवता ते उभे धनं प्रयच्छताम्।
अथ षष्ठी—
अर्यमणमिति। हे ईश्वर पुनरस्मभ्यं दातुं धनस्य दानायार्यमादींश्चोदय प्रेरय। वाक्सरस्वत्योः पूर्वोक्तसूनृतावाचोरिव भेदो द्रष्टव्यः। वाजिनमन्नाधिपतिम्।
अथ सप्तमी—
सोममिति— वयं सोमराजादीन्प्रथमतः कर्मारम्भकाननुसृत्य पश्चादारभामहेऽतस्ते सर्वेऽनुगृह्णन्तु।
विधत्ते—
“सप्तान्नहोमाञ्जुहोति। सप्त वा अन्नानि। यावन्त्येवान्नानि। तान्येवावरुन्धे। सप्त ग्राम्या ओषधयः। सप्ताऽऽरण्याः। उभयीषामवरुद्ध्यै” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।
अन्नहेतूनामोषधीनां सप्तत्वात्तत्कार्याणामन्नानामपि सप्तत्वम्। ओषधीनां सप्तत्वमापस्तम्बोऽग्निचयने दर्शयति — “तिलमाषव्रीहियवाः प्रियङ्वणवो गोधूमा वेणुः श्यामाका नीवारा जर्तिलाश्च गवीधुका अरण्यजा मार्कटका विज्ञेया गार्मुतसप्तमाः कुलत्थसप्तमा वा सप्त ग्राम्याः कृष्टे सप्ताऽऽरण्या अकृष्टे” इति।
एकैकस्यान्नस्य पृथगेव होमं विघत्ते—
“अन्नस्यान्नस्य जुहोति। अन्नस्यान्नस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।

[[790]]

७९०
इमं पक्षमापस्तम्बो दर्शयति — “वाजप्रसवीयं जुहोति सप्त ग्राम्या ओषधयः सप्ताऽऽरण्याः पृथगन्नानि द्रवीकृत्यौदुम्बरेण स्रुवेण वाजस्येमं प्रसवःसुषुव इति ग्राम्याणि हुत्वाऽऽरण्यानि जुहोति” इति।
इदानीं बौधायनाभिमतं सर्वाण्येकीकृत्य होमं विधत्ते—
“यद्वाजपेययाज्यनवरूद्धस्याश्र्नीयात् (१)। अवरुद्धेन व्यृध्येत। सर्वस्य समवदाय जुहोति। अनवरद्धस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा.का.१ प्र.३ अ. ८) इति।
होमकाले यदन्नमवरुद्धं स्वीकृतं तदुपेक्ष्य यदस्वीकृतं वाजपेययाजी कालान्तरेऽश्र्नीयात्तदानीमुपेक्षितेन यागकालीनेनान्नेनासौ वियुक्तो भवेत्। अतः सर्वमेकीकृत्य होमे सर्वस्यापि यागकाले स्वीकृतत्वेन दोषापादकमस्वीकृतं किंचिन्न भवेत्।अतोऽस्वीकृतस्य सर्वस्यापि यागकाले स्वीकाराय मिलित्वा होम इत्यर्थः।
होमे साधनविशेषं विधत्ते—
“औदुम्बरेण स्त्रुवेण जूहोति। र्उर्ग्वा अन्नमुदुम्बरः। र्उर्ज
एवान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।
र्उर्ग्वा अन्नं बलप्रदमेवान्नमत एव देशविशेषे बह्वद्यते।
देवस्य त्वेति। कल्पः— “अथ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तृणाति तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्यां रुक्माभ्यां पर्युपास्य पुरस्तात्प्रत्यञ्चमाभिषिञ्चति शीर्षतोऽभिषिञ्चत्यामुखादन्ववस्त्रावयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणानग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीन्द्रस्य त्वा बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीति” इति।
अत्रेन्द्रस्येत्यस्मिन्मध्यममन्त्रेऽनुषङ्गसूचनायानाम्नातोऽपि त्वाशब्दः सूत्रकारेण पठितः। देवस्य त्वेत्यादिर्व्याख्यातः। या सरस्वती वाग्विशेषदेवता या च वाक्शब्दाभिहिता वाक्सामान्यदेवता याश्चान्तर्यामी यन्तृशब्दवाच्यो योऽप्याग्निस्तेजःप्रदस्तेषां यन्त्रेण नियमनेनानुज्ञया साम्राज्यनिमित्तं त्वामभिषिञ्चामि। इन्द्रस्येत्येतावानेवाऽऽम्नातो द्वितीयो मन्त्रः। स च पृर्वोत्तरभागयोरनुषङ्गेण व्याख्यातव्यः। बृहस्पतेरित्यादौ तृतीयमन्त्रे पूर्वभागोऽनुषञ्जनीयः।

[[791]]

७९१
देवस्य त्वेत्येतस्मिन्मन्त्रभागे प्रसवपदाभिप्रायमाह—
“देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह। सवितृप्रसूत एवैनं ब्रम्हणा देवताभिरभिषिञ्चति” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।
ब्रम्हणा मन्त्रेण प्रतिपाद्याभिरिति शेषः।
सर्वौषधिरन्नमभिषेकद्रव्यत्वेन विधत्ते—
“अन्नस्यान्नस्याभिषिञ्चति। अन्नस्यान्नस्यावरद्ध्यै (२)” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।
प्रकारविशेषं विधत्ते—
“पुरस्तात्प्रत्यञ्चमभिषिञ्चति। पुरस्ताद्धि प्रतीचीनमन्नमद्यते। शीर्षतोऽभिषिञ्चति। शीर्षतो अन्नमद्यते” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।
आसपुटाघातविषवाक्यवद्व्याख्येयम्।
गुणान्तरं विधत्ते—
“आमुखादन्ववस्त्रावयति। मुखत एवास्मा अन्नाद्यं दधाति” [ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८] इति।
शिरस आरभ्याऽऽनुलोभ्येन मुखपर्यन्तमेवावस्त्रावयेन्न त्वधः।
मन्त्रेष्वग्नीन्द्रबृहस्पतिशब्दतात्पर्यं व्याचष्टे—
“अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह। एष वा अग्नेः सवः। तेनैवैनमभिषिञ्चति। इन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह (३)। इन्द्रियमेवास्मिन्नेतेन दधाति। बृहस्पतेस्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्याह। ब्रम्ह वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रम्हणेवैनमाभिषिञ्चति” [ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ७] इति।
एष ओषाविरसोऽग्नेः सवोऽग्निना प्रेरितः। अतोऽग्निशब्दमुच्चारयन्नाग्निसंबन्धेन तेनैव रसेनाभिषिञ्चति। एष वा इन्द्रस्य सवो बृहस्पतेः सव इत्यनुसंधेयम्।
विधत्ते —
“सोमग्रहाꣳश्चावदानीयानि चर्त्विग्भ्य उपहरन्ति। अमुमेव तैर्लोकमन्नवन्तं करोति। सुराग्रहाꣳश्चानवदानीयानि च वाजसृद्भ्यः। इममेव तैर्लोकमन्नवन्तं करोति। अथो उभयीष्वेवाभिषिच्यते” (ब्रा. का. १ प्र. ३अ. ८) इति।
पशोर्यान्यवदानीयानि हृदयादीनि। हृदयस्याग्रेऽवद्यतीत्योदिश्रुतेः। तानीडायामवत्तानि सोमग्रहांश्चर्त्विग्भ्यः प्रयच्छेत्। शिरआदीन्यनवदानीयानि। न

[[792]]

७९२
शीर्ष्णोऽवद्यति नांसयोरित्यादिश्रुतेः। तानि सुराग्रहांश्च वाजसृद्भ्यो रथान्तरैः षोडशभिराजिधावनं कृतवद्भ्यो वैश्येभ्यः प्रयच्छेत्। एवं सत्युभयीषु दैवीषु मानुषीषु च प्रजास्वयमभिषिक्तो भवति।
विधत्ते —
“विमाथं कुर्वते वाजसृतः (४)। इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ३ अ.८) इति।
विशेषेण मथनमालोडनं कलहो विमाथः। पानवश्यनटनायाभिनयं विमाथं कुर्युः।
सवनत्रये स्तोत्रेषु ऋग्विशेषं विधत्ते —
“अनिरुक्ताभिः प्रातःसवने स्तुवते। अनिरुक्तः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्त्यै। वाजवतीभिर्माध्यंदिने। अन्नं वै वाजः। अन्नमेवावरुन्धे। शिपिविष्टवतीभिस्तृतीयसवने। यज्ञो वै विष्णुः। पशवः शिपिः। यज्ञ एव पशुषु प्रतितिष्ठति” (ब्रा. का. १ प्र.३ अ. ८) इति।
अनिरुक्ताभिव्यक्तदेवताकाभिग्भिः। साकल्येन तन्महिम्नो वक्तुमशक्यत्वात्प्रजापतिरनिरुक्तः। वाजशब्दोपेता ऋचो वाजवत्यः। शिपिविष्टशब्दोपेताश्चर्चः शिपिविष्टवत्यस्ताः सर्वाः सामवेदे द्रष्टव्याः। विष्टशब्दो विष्णुपर्यायः सन्नत्र फलव्यापिनं यज्ञमाचष्टे। शिपिशब्दः पशुवाची। अतः शिपिविष्टवतीभिग्भिर्यज्ञे पशुषु च प्रतितिष्ठत्येव।
सामविशेषं विधत्ते —
“बृहदन्त्यं भवति। अन्तमेवैनꣳ श्रियै गमयति (५)” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ८) इति।
अन्तिमस्य स्तोत्रस्य यदन्त्यं साम तद्बृहाद्गायेत्। तेन गानेनैनं यजमानं श्रियै संपत्सिद्धये यज्ञस्यान्तं समाप्तिं प्रापितवान्भवति।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“वाजसप्तभिरन्नस्य होमो देवयजुस्त्रयात्।
अभिषिञ्चेत्स्वामिनं तं दश मन्त्रा इहोदिताः ॥१॥” इति
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥१०॥

[[793]]

७९३

११

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)।
अ॒ग्निरेका॑क्षरेण॒ वाच॒मुद॑यद॒श्विनौ॒ द्व्य॑क्ष-
रेण प्राणापा॒नावुद॑जयतां॒ विष्णु॒स्त्र्य॑क्षरेण॒ त्री-
ल्ँ लो॒कानुद॑जय॒त्सोम॒श्चतु॑रक्षरेण॒ चतु॑ष्पदः प॒शू-
नुद॑जयत्पू॒षा पञ्चा॑क्षरेण प॒ङ्क्तिमु॑दजयद्धा॒ता
षड॑क्षरेण॒ षडृ॒तूनुद॑जयन्म॒रुतः॑ स॒प्ताक्ष॑रेण स॒प्त-
प॑दा॒ꣳ शक्व॑री॒मुद॑जय॒न्बृह॒स्पति॑र॒ष्टाक्ष॑रेण गाय॒-
त्रीमुद॑जयन्मि॒त्रो नवा॑क्षरेण त्रि॒वृत॒ꣳ स्तोम॒-
मुद॑जयत् (१) वरु॑णो॒ दशा॑क्षरेण वि॒राज॒मु-
द॑जय॒दिन्द्र॒ एका॑दशाक्षरेण त्रि॒ष्टुभ॒मुद॑जय॒द्विश्वे॑
दे॒वा द्वाद॑शाक्षरेण॒ जग॑ती॒मुद॑जय॒न्वस॑व॒स्त्रयो॑-
दशाक्षरेण त्रयोद॒शꣳ स्तोम॒मुद॑जयन्रु॒द्राश्चतु॑-
र्दशाक्षरेण चतुर्द॒शꣳ स्तोम॒मुद॑जयन्नादि॒त्याः
पञ्च॑दशाक्षरेण पञ्चद॒शꣳ स्तोम॒मुद॑जय॒न्नदि॑तिः॒
षोड॑शाक्षरेण षोड॒शꣳ स्तोम॒मुद॑जयत्प्र॒जाप॑तिः
स॒प्तद॑शाक्षरेण सप्तद॒शꣳ स्तोम॒मुद॑जयत् (२)॥
(त्रि॒वृत॒ꣳ स्तो॒ममुद॑जय॒त्षट्च॑त्वारिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥११॥
(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः)।
दशमेऽन्नहोम उक्तः। एकादश उज्जितिमनन्त्रा उच्यन्ते।
कल्पः — “अथ यजमानमन्वास्थायोज्जितीर्वाचयत्यग्निरेकाक्षरेण वाचमुदजयदिति सप्तदश” इति।

[[794]]

७९४
पाठस्तु —
अग्निरेकाक्षरेणेति। आश्रावयेत्यादिके सप्तदशाक्षरे मन्त्रसंघ एकैकाक्षरवृद्धय तत्तन्मन्त्रं पठित्वा तत्सामर्थ्यादग्न्यादयो वागादीनुदजयन्। अथवा विध्यन्तर एकाक्षरो मन्त्रशास्त्रप्रसिद्ध्या वागग्निबीजं तेनैकाक्षरेण मन्त्रेणाग्नेर्वागुज्जयः। व्द्यक्षरेणाजपामन्त्रेण प्राणापानात्मकेनाश्विनोः प्राणापानोज्जयः। एवमन्येऽपि त्र्यक्षरादिमन्त्रा यथायोगमुन्नेयाः। मन्त्राक्षरसंख्यानुसारेण लोकत्रयादिजयो विज्ञेयः। त्रिवृत्स्तोमगतानामृचां नवसंख्योपेतत्वात्तज्जयो द्रष्टव्यः। त्रयोदशस्तोमादावपि तिसृणामृचामावृत्तिविशेषेण तत्तत्संख्या द्रष्टव्या। एतदुज्जितिविधिस्तु ता वा एता उज्जितयो व्याख्यायन्त इत्येतादृशः पूर्वमेवास्माभिर्व्याख्यातः सोऽयमत्रोत्कर्षणीयः।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“अग्निः सप्तदशाऽऽम्नाता उज्जितीर्वाचयेदमूः।
यजमानं रथेष्वेषु धावत्स्वध्वर्युरादरात् ॥१॥” इति
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदयितैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥११॥

१२

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)।
उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि नृ॒षदं॑ त्वा द्रु॒ष॑दं भुव-
न॒सद॒मिन्द्रा॑य॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॒रि-
न्द्रा॑य त्वोपया॒मगृ॑हीतोऽस्यप्सु॒षदं॑ त्वा घृत॒-
सदं॑ व्योम॒सद॒मिन्द्रा॑य॒ जुष्टं॑ गृहणाम्ये॒ष ते॒ योनि॒-
रिन्द्रा॑य त्वोपया॒मगृ॑हीतोऽसि पृथिवि॒षदं॑ त्वाऽ–
न्तरिक्ष॒सदं॑ नाक॒सद॒मिन्द्रा॑य॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒
योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा। ये ग्रहाः॑ पञ्चज॒नीना॒
येषां॑ ति॒स्त्रः प॑रम॒जाः। दैव्यः॒ कोशः॑ (१)

[[795]]

७९५
समु॑ब्जितः। तेषां॒ विशि॑प्रियाणा॒मिष॒मूर्ज॒ꣳ सम॑-
ग्रभीमे॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा। अ॒पाꣳ रस॒-
मुद्व॑यस॒ꣳ सूर्य॑रश्मिꣳ स॒माभृ॑तम्। अ॒पाꣳ
रस॑स्य॒ यो रस॒स्तं वो॑ गृह्णाम्युत्त॒ममे॒ष ते॒
योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा। अ॒या वि॒ष्ठा ज॒नय॒न्कर्व॑-
राणि॒ स हि घृणि॑रु॒रुर्वरा॑य गा॒तुः। स प्रत्यु-
दै॑द्ध॒रुणो॒ मध्वो॒ अग्र॒ꣳ स्वायां॒ यत्त॒नुवां॑ त॒नूमै-
र॑यत। उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒
जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनिः॑ प्र॒जाप॑तये त्वा (२)॥
(कोश॑स्त॒नुवां॒ त्रयो॑दश च)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥
(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः)।
एकादश उज्जितिमन्त्रा उक्ताः। द्वादशेऽतिग्राह्यमन्त्रा उच्यन्ते।
कल्पः — “आग्रयणं गृहीत्वा पञ्चैन्द्रानतिग्राह्यान्गृहात्युपयामगृहीतोऽसि नृषदं त्वा द्रुषदमित्येताभिः पञ्चभिः” इति।
तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु —
उपयामेति। हे प्रथमातिग्राह्य त्वमुपयामेन पृथिव्यात्मकेन पात्रेण गृहीतोऽसि। इयं वा उपयाम इति पूर्वमुदाहृतम्। मनुष्येषु वनस्पतिषु भुवनेषु स्वामित्वेनावस्थितमिन्द्राय प्रियं त्वां गृह्णामि। एष स्वरप्रदेशस्ते स्थानं तस्मादिन्द्राय त्वामत्र सादयामि। एष इत्यादिः सादनमन्त्रः।
नृषदमित्यादिपदाभिप्रायमाह —
“नृषदं त्वेत्याह। प्रजा वै नृन्। प्रजानामेवैतेन सूयते। द्रुषदमित्याह। वनस्पतयो वै द्रु। वनस्पतीनामेवैतेन सूयते। भुवनसदमित्याह। यदा वै वसीया

[[796]]

७९६
न्भवति। भुवनमगन्निति वै तमाहुः। भुवनमेवैतेन गच्छति (१)” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ९) इति।
नृन्नरस्तेषु सीदतीति नृषत्तं नृषदम्। एतेन यजुष्पाठेन प्रजानां मध्ये सूयते स्वामित्वेनाभिषिच्यते। यदा लोके वसीयान्धनाढ्यो भवति तदा तं पुरुषं स्वामित्वेन कृत्स्नं भुवनमगन्प्राप्तवानिति जना आहुः।
अथ द्वितीयग्रहणमन्त्रः —
उपयामेति। पूर्ववद्व्याख्येयम्।
एतदेवाभिप्रेत्य तथैव व्याचष्टे —
“अप्सुषंद त्वा घृतसदमित्याह। अपामेवैतेन घृतस्य सूयते। व्योमसदामित्याह। यदा वै वसीयान्भवति। व्योमागन्निति वै तमाहुः। व्योमैवैतेन गच्छति” (ब्रा. का. १ प्र.३ अ.९) इति।
अप्स्वित्यादिपाठेन तत्स्वामित्वेनाभिषेकः। धनाढ्यस्य व्योमगामित्वं नाम गजाश्चारोहणम्।
अथ तृतीयग्रहणमन्त्रः —
उपयामेति। पूर्ववद्व्याचष्टे —
“पृथिविषदं त्वाऽन्तरिक्षसदमित्याह। एषामेवैतेन लोकानाꣳ सूयते। तस्माद्वाजपेययाजी न कंचन प्रत्यवरोहति। अपीव हि देवतानाꣳ सूयते। नाकसदमित्याह। यदा वै वसीयान्भवति। नाकमगन्निति वै तमाहुः। नाकमेवैतेन गच्छति” (ब्रा.का. १ प्र. ३ अ. ९) इति।
तस्मादयं वाजपेययागेनाग्न्यादिदेवतानामपि मध्येऽभिषिक्त इव भवति। अग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीत्यादिमन्त्रेष्वग्न्यादीनां यत्तत्साम्राज्यं तेन निमित्तेनाभिषेकस्योक्तत्वान्न प्रत्यवरोहति। अपि तस्माद्देवतांना मध्येऽभिषिक्तत्वाद्देववदेव कमपि मनुष्यं प्रति गजदिवाहनान्नावरोहति नावरोहेदिति विधिः। अत एवाऽऽपस्तम्ब आह — “यावज्जीवं न कंचन प्रत्यवरोहेद्बृहस्पतिसवेन वा प्रत्यवरोहणीयेन यजेत” इति।
अथ चतुर्थग्रहणमन्त्रः —
ये ग्रहा इति। येऽतिग्राह्यरूपा ग्रहाः पञ्चजनीनाः पञ्चजनेभ्यो देव

[[797]]

७९७
मनुष्यासुररक्षोगन्धर्वेभ्यो निषादपञ्चमेभ्यो वर्णेभ्यो वा हिताः। येषामतिग्राह्याणां तिस्त्र आग्नेयैन्द्रसौर्याख्यातिग्राह्यरूपाः परमजाः प्रकृतयः। किंच येषां प्रभावेन दैव्यो दिवि भवः कोशो मेघः समुब्जितः सम्यङ्न्युब्जीकृतो वर्षाभिमुखः कृत इत्यर्थः। विविधानि शिप्राणि हनुस्थानीयानि पात्राग्राणि तैरुपेता विशिप्रियास्तादृशानां तेषामतिग्राह्याणां पूरणायेषमन्नसदृशमूर्जं बलप्रदं सोमरसं समग्रभीं सम्यग्गृह्णामि।
पञ्चजनीनशब्दाभिप्रायं दर्शयति —
“ये ग्रहाः पञ्चजनीना इत्याह। पञ्चजनानामेवैतेन सूयते” (ब्रा. का. १ प्र. ३ अ. ९) इति।
एतेन मन्त्रपाठेन निषाद पञ्चमानां वर्णानां स्वामित्वेनाभिषिच्यते।
अथ पञ्चमग्रहणमन्त्रः —
अपामिति। हेऽतिग्राह्या वो युष्मांक मध्य उत्तमं चरणं ग्रहं तं तथाविधं गृह्णामि। किंविधम्। अपां रसम्। उदकस्यैव सोमरसत्वेन परिणामात्। उद्भूतं वयोऽन्नं जीवनं वा यस्य तमुद्वयसम्। सोमरसो ह्यन्नभूतो जीवनहेतुश्च। अपाम सोमममृता अभूमेत्युक्तत्वात्। सूर्य (र्यो) रश्मिः परिपाकहेतुर्यस्य वं सूर्यरश्मिम्। वृष्टिक्लिन्ना ओषधय आतपेन पच्यन्तेऽन्यथा वृष्ट्याधिक्येन पूयेयुः। समाभृतं गायत्र्या द्युलोकात्सम्यगानीतम्। किंचापां रसः सोमवल्लिरूपेण परिणतस्तस्यापि यो रसः सारस्तादृशमुदकरसम्।
स्वामित्वं तेजोयुक्तत्वं च भागद्वयपाठेन भवतीति दर्शयति —
“अपाꣳ रसमुद्वयसमित्याह। अपामेवैतेन रसस्य सूयते। सूर्यरश्मिꣳ समाभृतमित्याह सशुक्रत्वाय (२)” (ब्रा. का.१ प्र.३अ.९) इति।
कल्पः — “अया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति सप्तदश प्राजापत्यान्सोमग्रहान्गृह्णाति” इति।
पाठस्तु —
अया विष्ठेति। अयाऽयं प्रजापतिर्विष्ठा विशेषेणात्र स्थितः कर्वराण्येतानि कर्माणि जनयन्संपादयन्वर्तते। यस्मात्स प्रजापतिर्घृणिर्दीप्तिमान्प्रकाशको भूत्वा वराय श्रेष्ठाय कर्मफलायोरुर्गातुर्विस्तीर्णो मार्गो भवति। तस्मात्स प्रजापतिर्मध्वो मधुनः कर्मफलस्य धरुणो धारयितो सन्नग्रं प्रत्यस्मत्समीपं प्रति उदैदुत्कर्षेण प्राप्नोतु। यद्यस्मात्स्वायां तनुवां स्वकीये शरीरे तनूमस्मच्छरीरमैरयत

[[798]]

७९८
प्रापयति, तस्माद्वयं फलं प्राप्स्याम इति शेषः। एकयर्चा गृह्णातीत्येतस्य विधिः। स च पूर्वमेव व्याख्यातः। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“उपेत्यतिग्राह्यमेन्द्रं गृहीत्वैषेति सादयेत्।
उत्तरेषु चतुर्ष्वेवमया सप्तदश ग्रहान्।
प्राजापत्यान्प्रगृह्णाति मन्त्रा द्वादश वर्णिताः” ॥१॥ इति॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ॥१२॥

१३

(अथ प्रथमाष्टके सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
अन्वह॒ मासा॒ अन्विद्वना॒न्यन्वोष॑धी॒रनु॒ पर्व॑-
तासः। अन्विन्द्र॒ ꣳ रोद॑सी वावशा॒ने अन्वापो॑
अजिहत॒ जाय॑मानम्। अनु॑ ते दायी म॒ह
इ॑न्द्रि॒याय॑ स॒त्रा ते॒ विश्व॒मनु॑ वृत्र॒हत्ये॑। अनु॑
क्ष॒त्र्त्रमनु॒ सहो॑ यज॒त्रेन्द्र॑ दे॒वेभि॒रनु॑ ते नृ॒षह्ये॑।
इ॒न्द्रा॒णीमा॒सु नारि॑षु सु॒पत्नी॑म॒हम॑श्रवम्। न
ह्य॑स्या अप॒रं च॒न ज॒रसा॑ (१) मर॑ते॒ पतिः॑।
नाहमि॑न्द्राणि रारण॒ सख्यु॑र्वृ॒षाक॑पेर्ऋ॒ते। यस्ये॒-
दमप्य॑ ꣳ ह॒विः प्रि॒यं दे॒वेषु॒ गच्छ॑ति। यो जा॒त
ए॒व प्र॑थ॒मो मन॑स्वान्दे॒वो दे॒वान्क्रतु॑ना प॒र्यभू॑
षत्। यस्य॒ शुष्मा॒द्रोद॑सी॒ अर्भ्यसेतां नृ॒म्णस्य॑
म॒ह्ना स ज॑नास॒ इन्द्रः॑। आ ते॑ म॒ह इ॑न्द्रो॒त्यु॑ग्र॒
सम॑न्यवो॒ यत्स॒मर॑न्त॒ सेनाः॑। पता॑ति दि॒द्युन्न-
र्य॑स्य बाहु॒वोर्मा ते॑ (२) मनो॑ विष्व॒द्रिय॒ग्वि
चा॑रीत्। मा नो॑ मर्धी॒रा भ॑रा द॒द्धि तन्नः॒ प्र
दा॒शुषे॒ भूरि॒ यत्ते। नव्ये॑ दे॒ष्णे श॒स्ते

[[799]]

७९९
अ॒स्मिन्त॑ उ॒क्ये प्र ब्र॑वाम व॒यमि॑न्द्र स्तु॒वन्तः॑।
आ तू भ॑र॒ माकि॑रे॒तत्परि॑ ष्ठाद्वि॒द्मा हि त्वा॒
वसु॑पतिं॒ वसू॑नाम्। इन्द्र॒ यत्ते॒ माहि॑नं॒ दत्र॒म-
स्त्य॒स्मभ्यं॒ तद्ध॑र्यश्व (३) प्र य॑न्धि। प्र॒दा॒-
तारꣳ हवामह॒ इन्द्र॒मा ह॒विषा॑ व॒यम्। उ॒भा
हि हस्ता॒ वसु॑ना पृ॒णस्वाऽऽ प्र य॑च्छ॒ दक्षि॑-
णा॒दोत स॒व्यात्। प्र॒दा॒ता व॒ज्री वृ॑ष॒भस्तु॑रा॒-
षाट्च्छ॒मी राजा॑ वृत्र॒हा सो॑म॒पावा॑। अ॒स्मि-
न्य॒ज्ञे ब॒र्हिष्या नि॒षद्याथा॑ भव॒ यज॑मानाय॒ शं
योः। इन्द्रः॑सु॒त्रामा॒ स्ववा॒ ꣳ अवो॑भिः सुमृ-
डी॒को भ॑वतु वि॒श्ववे॑दाः। बाध॑तां॒ द्वेषो॒ अभ॑यं
कृणोतु सु॒वीर्य॑स्य (४) पत॑यः स्याम। तस्य॑
व॒य ꣳ सु॑म॒तौ य॒ज्ञिय॒स्यापि॑ भ॒द्रे सौ॑मन॒से
स्या॑म। स सु॒त्रामा॒ स्ववा॒ ꣳ इन्द्रो॑ अ॒स्मे
आ॒राच्चि॒द्द्वेषः॑ सनु॒तर्यु॑योतु। रे॒वती॑र्नः सध॒-
माद॒ इन्द्रे॑ सन्तु तु॒विवा॑जाः। क्षु॒मन्तो॒ याभि॒-
र्मदे॑म। प्रो ष्व॑स्मै पुरोर॒थमिन्द्रा॑य शु॒षम॑र्चत।
अ॒भीके॑ चिदु लोक॒कृत्स॒ङ्गे स॒मत्सु॑ वृत्र॒हा।
अ॒स्मांक॑ बोधि चोदि॒ता नभ॑न्तामन्य॒केषा॑म्।
ज्या॒का अधि॒ धन्व॑सु (५)॥
(ज॒रसा॒ मा ते॑ हर्यश्व सु॒वीर्य॒स्याध्येकं॑ च)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥

[[800]]

८००
(पा॒क॒य॒ज्ञ ꣳ स ꣳ श्र॑वाः प॒रोक्षँ॑ ब॒र्हिषो॑ ध्रु॒वामग॒न्मेत्या॑ह॒ देव॑ सवितर्देव॒-
स्या॒हं क्ष॒त्र्त्रस्योल्बं॒ वाज॑स्या॒रिका॑क्षरेणोपया॒मगृ॑हीतोऽसि नृ॒षद॒मन्व॑ह॒ त्रयो॑दश ॥१३॥
(पा॒क॒य॒ज्ञं प॒रोक्षं॑ ध्रु॒वां वि सृ॑जते च नः॒ सर्व॑वीरां॒ पत॑यः स्या॒मैक॑पञ्चा॒शत् ॥५१॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टके
सप्तमः प्रपाठकः ॥७॥।
(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
द्वादशे वाजपेयमन्त्राः समापिताः। त्रयोदशे काम्ययाज्या (पुरोनुवाक्या) उच्यन्ते।
काम्येष्टिकाण्डे काचिदिष्टिरेवमाम्नायते —
“इन्द्रायान्वृजवे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्ग्रामकाम इन्द्रमेवान्वृज ꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै सजाताननुकान्करोति ग्राम्येव भवति” (सं. का. २ प्र.२ अ.८) इति।
अनुकूलश्चासावृजुश्चेत्यन्वृजुः, साहाय्यकरणमानुकूल्यम्। विरोधानाचारणमृजुत्वं तादृशम्। इन्द्रोऽस्मै यजमानाय सजाताञ्ज्ञातिप्रभृतिबन्धूननुकानेतस्मिन्ननुकूलान्कारोति। ततोऽयं ग्रामस्वामी भवत्येव।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
अन्वहेति। अहशब्द इच्छब्दश्च समुच्चये। चैत्रादयो मासास्ते च जायमानमिन्द्रमनुसृत्याजिहतास्माननुग्रहीतुं प्राप्तवन्तः। एवं वनान्योषधयः पर्वता वावशाने अस्मान्कामयमाने रोदसी द्यावापृथिव्यावापश्चाजिहतेति योजना। षोढा वाक्यानि भेत्तुं षडनुशब्दाः। स च भेद आदरार्थः॥
अथ याज्यामाह —
अनु त इति। यजत्र यष्टव्य हे इन्द्र महे महते सर्वेभ्यो देवेभ्योऽधिकाय ते तुम्यं सत्रा सत्रेषु विश्वं सर्वं हविर्देवेभिरग्न्यादिभिरनुयायि अनुक्रमेण दीयते।

[[801]]

८०१
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
किमर्थम्। वृत्रहत्ये वृत्रवधमनु ते तवेन्द्रियाय बलसिद्ध्यर्थम्। न केवलं वृत्रवधमनुसृत्य क्षत्रमनु त्वदीयं क्षत्रियत्वजात्यभिमानं चानुसृत्य, सहोऽनु त्वदीयमेव बलमनुसृत्य, नृषह्ये वैरिमनुष्यतिरस्कारशीलमनुसृत्य, त्वयी यथोक्तान्गुणानवेक्ष्य ते तुभ्यं पुनः पुनर्दीयत इति शेषः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
“इन्द्राण्यै चरुं निर्वपेद्यस्य सेनाऽस शिꣳतेव स्यादिन्द्राणी वै सेनायै देवलेन्द्राणीमेव स्वेन भागघेयेनोप धावति सैवास्य सेनाꣳ सꣳ श्यति (सं. का. २ प्र.२. अ.८)” इति।
असंशिता तीक्ष्णा न भवति (वेत्) स्वकार्यक्षमा नैव भवेदित्यर्थः।
तस्यामिष्टौ कंचिदङविशेषं विधत्ते —
“बल्बजानपीध्मे सं नह्येद्गौर्यत्राधिष्कन्ना न्येमहत्ततो बल्बजा उदतिष्ठन्गवामेवैनं न्यायमपिनीय गा वेदयति” (सं. का. २ प्र. २ अ. ८) इति।
बल्बजास्तृणविशेषः। तानपि चोदकप्राप्त इध्मे सम्यग्बध्नीयात्। अधिष्कन्नाऽधिकं पुरीषं प्राप्ता गौर्यत्र देशे न्यमेहन्नितरां मूत्रं करोति, ततो देशाद्वल्बजा उत्पद्यन्ते। तेषां च बल्बजानां बन्धत्वेन यजमांन गवामेव न्यायमपिनीय प्रापय्य गा वेदयति लम्भयति। गवां न्यायः स्वाधीनतया शिक्षितत्वम्। यथा धेनवः शिक्षिताः प्रतिदिनमरण्ये गत्वा यत्र क्वापि पलायनलक्षणं चापलं परित्यज्य काले स्वगृहमेवाऽऽयान्त्यनायासेन दुह्यन्ते यथा वा बलीवर्दाःशिक्षिताः सन्तो रथादीन्स्वामिन इच्छानुसारेण वहन्ति, तथा सेनायाः स्ववशत्वेन कार्यकारित्वं गोन्यायः। गा वेदयति गोवद्धितां स्वाधीनां कार्यकारित्वेन प्रापयतीत्यर्थः।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
इन्द्राणीमिति। आसु नारिषु देवस्त्रीषु मध्ये सेनास्वामिभूतामिन्द्राणीं सुपत्नीं पतिव्रतामहमश्रवम्। अपरं चनान्यदप्येकमस्ति, अस्या इन्द्राण्याः पतिर्जरसा नहि मरते नैव त्रियते।
तत्रैव याज्यामाह —

[[802]]

८०२
नाहमिति। हे इन्द्राणि अहं सख्युर्वृषाकपेऋते त्वत्प्रियमिन्द्रं विना यं कमप्यन्यं देवं न रारण नैव कीर्तयामि। यस्य ममाप्यमप्सु भवमिदं हविः सोमपुरोडाशादिकं प्रियमिष्टं भूत्वा देवेषु गच्छति सर्वान्देवान्प्राप्नोति, तादृशोऽहमिति पूर्वत्रान्वयः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
“इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वषेत्संग्रामे संयत्त इन्द्रियेण वै मन्युना मनसा सङ्ग्रामं जयतीन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्तꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्युं मनो दधाति जयति त ꣳ संग्रामम्” (सं. का. २ प्र. २ अ.८) इति।
मनस्वते धैर्योपेताय, संग्रामे युद्धे संयत्ते सम्यक्प्रवृत्ते सति, इन्द्रियेण पाणिपादादीन्द्रियपाटवेन, मन्युना वैरिविषयकोपाधिक्येन, मनसा पलायनभीत्यादिवर्जनरूपेण धैर्येण।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
यो जात इति। यो देव इन्द्रो जात एवोत्पन्नमात्र एव प्रथमो देवानो मध्ये मुख्यो मनस्वान्धैर्यवाश्च भूत्वा ऋतुना वृत्रवधादिकर्मणा देवानन्यानग्न्यादीन्पर्यभूषदतिक्रान्तवान्। यस्येन्द्रस्य शुष्माद्बलांद्रोदसी द्यावापृथिव्यावभ्यसेतामविभीताम्। भ्यस, भय इति धातुः। जनासो हे जनाःस इन्द्रो नृम्णस्य स्वकीयबलस्य मह्ना महिम्ना युष्मानवत्विति शेषः।
याज्यामाह —
आ त इति। उग्र हे इन्द्राऽऽसमन्तात्ते तवोती रक्षणं महोऽधिकम्। यद्यस्माद्रक्षणादस्मदीयाः सेनाःसमन्यवो वैरिविषयकोपयुक्ताः सत्यः समरन्त सम्यगरमन्त क्रीडा अकुर्वन्परबलं नैवागणयन्नित्यर्थः। स(किं)च नर्यस्य मनुष्यहितस्य ते तव बाहुवोर्दिद्युत्खड्गदिदीप्तिः पताति सर्वत्र प्रसरति।
ते मनो विष्वद्रियग्बहुमुखं सन्मा विचारीन्मा विचरतु।
पूर्वोक्तामेवेष्टिं फलान्तराय विधत्ते —
“एतामेव निर्वपेद्यो हतमनाः स्वयंपाप इव स्यादेतानि हि वा एतस्मादपक्रान्तान्यथैष हतमनाः स्वयंपाप इन्द्रमेव मन्युमन्तं मनस्वन्त ꣳ स्वेन भागदेयेनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्युं मनो दधाति न हतमनाः स्वयंपापो भवति” (सं. का. २ प्र.२ अ.८) इति।

[[803]]

८०३
यः पुरुषो रोगेण द्रव्यहान्यादिना वा हतमना नष्टचित्तः सन्स्वयंपाप इव भ्रान्त इव स्यात्, एतस्मात्पुरुषादेतानीन्द्रियमन्युधैर्याणि अपक्रान्तानि। अथेदानीमेष पुरुषो नष्टचित्तः स्वयं भ्रान्तो भवति तादृश एतामेव निर्वपेदिति पूर्वेत्रान्वयः। एतस्यामपीष्टौ पूर्वोक्ते एव याज्यानुवाक्ये।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
“इन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः कामयेत दानकामा मे प्रजाः स्युरितीन्द्रमेव दातारꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दानकामाः प्रजाः करोति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति” (सं. का. २ प्र. २ अ. ८) इति।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
मा न इति। हे इन्द्र नोऽस्मानस्मदीयाः प्रजाश्च मा मर्धीः कलहार्थिनार्मा कार्षीः। किंतु प्रकर्षेण दाशुषे हव्यं दत्तवत्ते यजमानाय दातवे दातुं ते त्वदीयं यद्भूरि धनं संचितमस्ति तदाभर तदाहर। आहृत्य च नोऽस्मभ्यं दद्धि देहि। हे इन्द्र नव्ये नूतने देष्णे त्वद्दानसाधने शस्ते प्रशस्तेऽस्मिन्कर्मणि त उक्थे त्वदीये शस्त्रे स्तुवन्तो वयं प्रब्रवाम प्रकर्षेण प्रार्थयामहे।
तत्रैव याज्यामाह —
आ तू भरेति। हे इन्द्र त्वमा तू भर धनमाहरैव। एतत्त्वदाहृतं धनं माकिर्मैव परिष्ठात्परत्र मा तिष्ठतु। यस्मात्त्वां वसूनां वसुपतिरिति विद्म। कस्यचिदेव धनस्य पतिर्न भवसि, किंतु सर्वेषामिति विवक्षया वसूनां वसुपतिमित्युक्तम्। यस्मादेवं विद्म तस्मादाहरेत्यन्वयः। हे इन्द्र त्वदीयं माहिनं महनीयं दत्रं दातव्यं यद्धनमस्ति हे हर्यश्व हरिनामकाभ्यामश्वाभ्यामुपेतेन्द्र तद्धनमस्मभ्यं प्रयन्धि प्रयच्छ।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —
“इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्मै प्रत्तमिव सन्न प्रदीयेतेन्द्रमेव प्रदातार ꣳ स्वेन भागघेयेनोप धावति स एवास्मै प्र दापयति” (सं. का २ प्र. २ अ. ८) इति।
प्रदात्रे प्रदापयित्रे। वाक्यस्यान्ते प्रदापयतीति श्रवणात्। यस्मा उत्तमर्णाय प्रतिग्रहीत्रे दायादाय वाऽधमर्णादिः पुरैव प्रकर्षेण दत्तमित्येवं दातव्यं धनमपलपति तद्धनं स्वत्वेन व्यवहिते। वस्तुतस्तु नैव प्रत्तं, तादृश उत्तमर्णादिर्निर्वपेत्।

[[804]]

८०४
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
प्रदातारमिति। प्रकर्षेण दातारं दापयितारमिन्द्रं हविषा युक्ता वयमाहवामह आह्वयामः। हे इन्द्र, उभावपि हस्तौ धनेन पृणस्व पूरय। ततो ममाऽऽभिमुख्येन दक्षिणाद्धस्तात्प्रयच्छ, सव्यादप्याभिमुख्येन प्रयच्छ।
तत्र याज्यामाह —
प्रदातेति। प्रदाता प्रकर्षेण दाता। वज्त्री वज्रवान्। वृषभोऽभिमतानां धनानां वर्षिता। तुराषाट् शत्रूणां शीघ्रमभिभविता। शुष्मी बलवान्। राजा दीप्यमानः। वृत्रहा वृत्रं हतवान्। सामपावा सोमस्य पाता। ईदृशस्त्वमस्मिन्यज्ञे बर्हिषि वेद्यां स्तीर्णदर्भ आनिषद्याऽऽगत्योपविश्याथानन्तरं शं सुखकरो योरनिष्टवियोजयिता भव।
इष्य््न्तरं विधत्ते —
“इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदपरुद्धे। वाऽपरुध्यमानो वेन्द्रमेव सुत्रामाणꣳ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं त्रायतेऽनरुपध्यो भवति” (सं.का. २ प्र. २ अ. ८) इति।
सुत्राम्णे सुष्ठु त्रात्रे। अपरुद्धश्चिरं राज्याद्भ्रष्टः। अपरुध्यमान इदानीमेव भ्रश्यमानः। अनपरुध्यो भ्रंशाविषयः।
तत्र पुरोनुवाक्यामाह —
इन्द्र इति। अयमिन्द्रः सुत्रामा सुष्ठु त्राता स्ववान्धनवानवोभी रक्षणैः सुमृडीकः सुखकरो विश्ववेदा अस्मदनुष्ठितकृत्स्नपरिचर्याभिज्ञो भवतु।
बाधतामस्मान्बाधमानानां वैरिणां द्वेषो विद्वेषी स इन्द्रोऽस्माकमभयं कृणोतु करोतु। तत्प्रसादाद्वयं सुवीर्यस्य वैर्यभिभवसामर्थ्यस्य पतयः स्याम स्वामिनो भवेम।
याज्यामाह —
तस्य वयमिति। वयं यज्ञियस्य यज्ञसंबन्धिनस्तस्येन्द्रस्य सुमतावनुग्रहयुक्ते चित्त स्थिता भवेम। अपि च भद्रे परममङ्गले सौमनसे मनःसमाधानेऽवस्थिताः स्याम। सुत्रामा सुष्ठु त्राता स्ववान्धनवान्स इन्द्रोऽस्मे अस्याकं द्वेषो द्वेष्यानाराच्चद्दूरादेव युयोतु पृथक्करोतु। कीदृशानामस्यांक सनुतः सनुतां हविर्दातृणाम्।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते —

८०५
“इन्द्रो वै सदृङ् देवताभिरासत्सि न व्यावृतमगच्छत्स प्रजापतिमुपाधावत्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निरवपत्तेनैवास्मिन्निन्द्रियमदधाच्छक्वरी याज्यानुवाक्ये अकरोद्वज्रो वै शक्वरी स एनं वज्रो भूत्या ऐन्ध सोऽभवत्सोऽबिभेद्भूतः प्र मा धक्ष्यतीति स प्रजापतिं पुनरुपाधावत्स प्रजापतिः शक्वर्या अधि रेवतीं निरमिमीत शान्त्या अप्रदाहाय” (सं. का.२ प्र. २ अ. ८) इति।
पुरा कदाचिदिन्द्रो देवताभिरितराभिर्हि सदृश आसीत्तदाधिपत्यलक्षणां व्यावृत्तिं न प्राप्तवान्। कश्चिदपि देव एतदीयं भृत्यत्वं नाङ्गीचकार। स इन्द्रः खिन्नः प्रजापतिमुपाजगाम। स प्रजापतिर्व्यावृत्तिकामाय तस्मा इन्द्रायातीतसृष्टिगतेन्द्रदेवताकमेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत्। स प्रजापतिः स्वयमिन्द्रस्य यजमानस्य याग आघ्वर्यवमकरोत्। तेनैव यागेनास्मिन्व्यावृत्तिकाम इन्द्रे सामर्थ्ये स्थापितवान्। तत्सिद्धयर्थ शक्वरीच्छन्दसा युक्ते द्वे ऋचौ याज्यानुवाक्ये अकरोत्। यद्यप्यत्र प्रो ष्वस्मा इत्येकैव शक्वरी तथाऽप्यावृत्ता सती सैव शक्वरी याज्या पुरोनुवाक्या च भविष्यतीति। सा शक्वरी वज्ररूपा।स वज्र एनं व्यावृत्तिकामिनमिन्द्रं भूत्या आधिपत्यलक्षणायैश्वर्यायैन्ध प्रकाशितवान्। स चेन्द्रोऽधिपतिरभवत्। भूत ऐश्वर्यं प्राप्तः स इन्द्रः पुनरविभेदियमत्युग्रा शक्वरी मां प्रधक्ष्यतीति विचार्य, तच्छान्तये स इन्द्रः प्रजापतिं पुनरुपाधावत्। स प्रजापतिः शक्वर्या अधि अधिकत्वेन रेवतीं रेवतीर्नः सधमाद इत्येतामृचं निर्मितवान्। किमर्थम्। शक्वर्या उग्रत्वशान्त्या इन्द्रस्याप्रदाहाय च।
ऐश्वर्ययोग्यराजकुमारादेरैश्वर्याप्राप्तावैश्वर्यप्राप्त्यर्थमिष्टिमिदानीं विधत्ते —
“योऽलꣳ श्रियै सन्त्सदृङ्समानैः स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रमेव स्वेन भागधेयोनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं दधाति” (सं. का. २ प्र.२ अ. ८) इति।
यः पुमान्राजकुमारादिः श्रिया ऐश्वर्यायालं सन्समर्थः सन्नपि तदैश्वर्यमप्राप्य समानैः साधारणैरैश्वर्यरहितैः प्राणिभिः सदृशः स्यात्तस्मै तदर्थमियमिष्टिः।
तामेतामिष्टिं विधाय याज्यानुवाक्ये विधत्ते —
“रेवती पुरोनुवाक्या भवति शान्त्या अप्रदाहाय शक्वरी याज्या वज्रो वै शक्वरी स एनं वज्रो भूत्या इन्धे भवत्येव” (सं. का. २ प्र. २ अ. ८) इति।

[[805]]

८०५
“इन्द्रो वै सदृङ् देवताभिरासत्सि न व्यावृतमगच्छत्स प्रजापतिमुपाधावत्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निरवपत्तेनैवास्मिन्निन्द्रियमदधाच्छक्वरी याज्यानुवाक्ये अकरोद्वज्रो वै शक्वरी स एनं वज्रो भूत्या ऐन्ध सोऽभवत्सोऽबिभेद्भूतः प्र मा धक्ष्यतीति स प्रजापतिं पुनरुपाधावत्स प्रजापतिः शक्वर्या अधि रेवतीं निरमिमीत शान्त्या अप्रदाहाय” (सं. का.२ प्र. २ अ. ८) इति।
पुरा कदाचिदिन्द्रो देवताभिरितराभिर्हि सदृश आसीत्तदाधिपत्यलक्षणां व्यावृत्तिं न प्राप्तवान्। कश्चिदपि देव एतदीयं भृत्यत्वं नाङ्गीचकार। स इन्द्रः खिन्नः प्रजापतिमुपाजगाम। स प्रजापतिर्व्यावृत्तिकामाय तस्मा इन्द्रायातीतसृष्टिगतेन्द्रदेवताकमेकादशकपालं पुरोडाशं निरवपत्। स प्रजापतिः स्वयमिन्द्रस्य यजमानस्य याग आघ्वर्यवमकरोत्। तेनैव यागेनास्मिन्व्यावृत्तिकाम इन्द्रे सामर्थ्ये स्थापितवान्। तत्सिद्धयर्थ शक्वरीच्छन्दसा युक्ते द्वे ऋचौ याज्यानुवाक्ये अकरोत्। यद्यप्यत्र प्रो ष्वस्मा इत्येकैव शक्वरी तथाऽप्यावृत्ता सती सैव शक्वरी याज्या पुरोनुवाक्या च भविष्यतीति। सा शक्वरी वज्ररूपा।स वज्र एनं व्यावृत्तिकामिनमिन्द्रं भूत्या आधिपत्यलक्षणायैश्वर्यायैन्ध प्रकाशितवान्। स चेन्द्रोऽधिपतिरभवत्। भूत ऐश्वर्यं प्राप्तः स इन्द्रः पुनरविभेदियमत्युग्रा शक्वरी मां प्रधक्ष्यतीति विचार्य, तच्छान्तये स इन्द्रः प्रजापतिं पुनरुपाधावत्। स प्रजापतिः शक्वर्या अधि अधिकत्वेन रेवतीं रेवतीर्नः सधमाद इत्येतामृचं निर्मितवान्। किमर्थम्। शक्वर्या उग्रत्वशान्त्या इन्द्रस्याप्रदाहाय च।
ऐश्वर्ययोग्यराजकुमारादेरैश्वर्याप्राप्तावैश्वर्यप्राप्त्यर्थमिष्टिमिदानीं विधत्ते —
“योऽलꣳ श्रियै सन्त्सदृङ्समानैः स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रमेव स्वेन भागधेयोनोप धावति स एवास्मिन्निन्द्रियं दधाति” (सं. का. २ प्र.२ अ. ८) इति।
यः पुमान्राजकुमारादिः श्रिया ऐश्वर्यायालं सन्समर्थः सन्नपि तदैश्वर्यमप्राप्य समानैः साधारणैरैश्वर्यरहितैः प्राणिभिः सदृशः स्यात्तस्मै तदर्थमियमिष्टिः।
तामेतामिष्टिं विधाय याज्यानुवाक्ये विधत्ते —
“रेवती पुरोनुवाक्या भवति शान्त्या अप्रदाहाय शक्वरी याज्या वज्रो वै शक्वरी स एनं वज्रो भूत्या इन्धे भवत्येव” (सं. का. २ प्र. २ अ. ८) इति।

[[806]]

८०६
रेवत्याः पाठस्तु —
रेवतीर्न इति। रेवतीर्धनवत्यः सधमादोऽस्माभिः सह मादयन्त्यो हर्षयुक्तास्तुविवाजा बहून्नोपेताः शक्वरीप्रापितदाहशान्तिप्रदा आपो नोऽस्मांक स्मामिनीन्द्रे सन्त्वस्मत्सुखाय तिष्ठन्तु। याभिरद्भिः सह वयं क्षुमन्तः शब्दायन्त इन्द्रं स्तुवन्तो मदेम हृष्याम।
शक्वर्याः पाठस्तु —
प्रो ष्वस्मा इति। अस्मा इन्द्रायास्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरोभागे शूषं बलं प्रोष्वर्चत प्रकर्षेण सुष्ठु पूजयत। कथं बलस्य पूजेत्युच्यते। अयमिन्द्रो वृत्रहा वैरिघाती समत्सु सँग्रामेषु सङ्गे योद्धृभिर्वैरिभटैः सङ्गे सति सयोगे सति अभीके चिदु हन्तुं कामयमानेऽपि वैरिणि लोककृत्स्थिति करोत्येव न तु पलायते। इत्थं बलस्य पूजा। तथा पूजित इन्द्रोऽस्माकमितरव्यावृत्तये चोदिता प्रेरयिता सन्बोधि बुध्यतां सावधानो भवतु। अन्यकेषां कुत्सितानां वैरिणां धन्वसु अधिश्रित्य वर्तमाना ज्याकाः कुत्सिता ज्या नमन्तां नश्यन्तु त्रुट्यन्त्वित्यर्थः।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“अन्वहान्वृजुमत्यैन्द्र इन्द्राणीति तु (मिति) तच्चरौ।
यो जातो मन्युमत्यैन्द्रे मा नो दातृमदैन्द्रके ॥१॥
प्रदा प्रदातृमत्यैन्द्र इन्द्रः सुत्रामसंयुते।
रेवतीः श्रीप्रदैन्द्रे स्यादव मन्त्राश्चतुर्दश ॥२॥” इति।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके
त्रयोदशोऽनुवाकः ॥१३॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥१॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरस्य श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे सप्तमःप्रपाठकः॥७॥

[[807]]

८०७

८

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमः प्रपाठकः)।

०१

(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)।
ह॒रिः॒ॐ।
अनु॑मत्यै पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति
धे॒नुर्दक्षि॑णा॒ ये प्र॒त्यश्चः॒ शम्या॑या अव॒शीय॑न्ते॒
तं नैर्ऋ॒तमेक॑कपपालं कृ॒ष्णं वासः॑ कृ॒ष्णतू॑षं॒
दक्षिणा॒ वीहि॒ स्वाहाऽऽहु॑तिं जुषा॒ण एष॒ ते॑
निते भा॒गो भूते॑ ह॒विष्म॑त्यसि मु॒ञ्चेममꣳ
ह॑सः॒ स्वाहा॒ नमो॒ य इ॒दं च॒कारा॑ऽऽदि॒त्यं च॒रुं
निर्व॑पति॒ वरो॒ दक्षि॑णाऽऽग्नावैष्ण॒वमेका॑दशक-
पालं वाम॒नो व॒ही दक्षि॑णाऽऽग्नीषो॒मीय॑म् (१)
एका॑दशकपा॒लꣳ हिर॑ण्यं॒ दक्षि॑णै॒न्द्रमेका॑दशक-
पालमृष॒भो व॒ही दक्षि॑णाऽऽग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालमै॒न्द्रं
दध्यृ॑ष॒भो व॒ही दक्षि॑णै॒न्द्राग्नं द्वाद॑शकपालं
वैश्वदे॒वं च॒रूं प्र॑थम॒जो व॒त्सो दक्षि॑णा सौ॒म्यꣳ
श्या॑मा॒कं च॒रुं वासो॒ दक्षि॑णा॒ सर॑स्वत्यै च॒रुꣳ
सर॑स्वते च॒रुं मि॑थु॒नौ गावौ॒ दक्षि॑णा (२)॥
(अ॒ग्नी॒षो॒मीयं॒ चतु॑स्त्रिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥१॥
(अथ प्रथमकाण्डऽष्टमः प्रपाठकः)।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिळं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥

[[808]]

८०८
प्रपाठकेऽथाष्टमेऽस्मिन्राजसूयो निगद्यते।
द्वाविंशत्यनुवाकेषु विंशत्या राजसूयके॥
अनेकानि प्रधानानि कर्माणि विहिनान्यथ।
द्वाभ्यां सौत्रामणीमन्त्राः काम्या याज्याश्च वर्णिताः॥
अष्टमे मन्त्रकाण्डस्थे कर्मणां बहुलत्वतः।
तत्तत्संनिधये प्रोक्ता मन्त्रा विधिपुरःसराः॥
अनूद्य तान्विधीनर्थवादो ब्राह्मण ईरितः।
संप्रदायविदोऽतोऽत्र ब्राह्मणद्वयमूचिरे॥
ब्राह्मणं मन्त्रकाण्डस्थविधिजातमितीरितम्।
अनुब्राह्मणमन्यत्तु कथितं सार्थवादकम्॥
तत्र प्रथमानुवाके प्रथमं तावद्ब्राह्मणेन कर्मद्वयं विधीयते-
अनुमत्या इति। चतुर्दशीमिश्रितायाः पौर्णमास्या अभिमानिदेवताऽनुमतिः। “अमावस्या सिनीवाली पौर्णमास्यनुमतिः” इति श्रुतेः। “कलाहीनसाऽनुमतिः पूर्णे राका निशाकरे” इत्यभिधानात्। सा चानुमतिरत्र देवता, पुरोडाशो द्रव्यमित्येतदेकं कर्म। दक्षिणाभिधानेन वक्ष्यमाणेभ्यः कर्मभ्यो भिन्नाधिकारावगमात्। अस्मिन्कर्मणि पुरोडाशार्थं तण्डुलेषु पिष्यमाणेषु पश्चिमायांदिशि दृषदमभ्याधातुमधः स्थापितायाः शम्यायाः पश्चाद्ये तण्डुलपिष्टलेशा अवशीयन्तेऽधः पतन्ति तल्लेशजातं द्रव्यं नितिदेवताकं, तदिदमपरं कर्म। पृथग्दक्षिणाभिधानात्। कृष्णं वासोऽत्र दक्षिणा। तच्च कृष्णतूषं कृष्णदशान्तम्। केषांचिद्वस्त्राणां वैचित्र्याय दशाभागमुपेक्ष्य मध्यमभाग एव काषायहरिद्रादिभी रज्जितो भवति तद्वन्मा भूदिति कृष्णतूषत्वेन विशेष्यते। एतस्मिन्मुख्ये ब्राह्मणे प्रधानं कर्म विहितम्। अनुब्राह्मणं तु ग्रन्थान्तरे प्रथमकाण्डे षष्ठसप्तमाष्टमप्रपाठकरूपम्।
तत्रं षष्ठप्रपाठकस्याऽऽदौ पूर्वोदाहृतं कर्मविधिमनूद्य प्रशंसति —
“अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति। ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते। वं नैतमेककपालम्। इयं वा अनुमतिः। इथं नितिः” (ब्रा. का.१ प्र.६ अ. १) इति।
भूमिर्द्विविधा। शालिगोधूमादिसर्वसस्याढ्या तदयोग्या वा। तत्राऽऽयभूमिरूपाऽनुमतिर्द्वितीयभूमिरूपा नितिः।

[[809]]

८०९
पश्चान्निरुप्तस्य नैतस्याऽऽनुमतादुत्तरकाले न्यायप्राप्तं प्रधानयागप्रचारं बाधितुं पूर्वकालं विधत्ते —
“नैतेन पूर्वेण प्रचरति। पाप्पानमेव नैतिं पूर्वा निरवदयते” (ब्रा. का.१ प्र.६ अ. १) इति।
लोके रुग्णानां पुरुषाणामनिष्टं रोगं प्रथमं निर्वाय पश्चादिष्टा शरीरपुष्टिः संपाद्यते तद्वदत्रापि पाप्मानं प्रतिकूलां नैतिं प्रथमतो भागदानेन निवारयति।
विधिवाक्यगतं कपालैक्यमनूद्य प्रशंसति —
“एककपालो भवति। एकधैव नैतिं निरवदयते” (ब्रा. का.१ प्र.६ अ. १) इति।
एकधैवैकेनैव प्रयत्नेन। कपालबाहुल्ये हि प्रयत्नबाहुल्यं प्रसज्येतेति। तत्त्विदमानुमतनैतिदकमन्वाररम्भणीयास्थानीयात्पवित्राख्यादग्निष्टोमादूर्घ्वमनुष्ठेयम्।.
तथाऽत्राऽऽपस्तम्ब आह — “राजा स्वर्गकामो राजसूयेन यजेत गवां शतसहस्त्रं दक्षिणाऽग्निष्टोमः पश्चापवर्गःप्रथममहःपञ्च सहस्त्राणि पवित्रे ददाति त्रिंशतमभिषेचनीये त्रिंशतं दशपेये दश केशवपनीये विंशतिं व्युष्टिद्विररात्रे पञ्च क्षत्र्त्रस्य घृतावपि वा चत्वार्यभिषेचनीये प्रतिसहस्त्राणीतराण्यहानि षष्टिं शतानि सहस्त्राणि ददातीति बह् वृचब्राह्मणं भवति। तथा दक्षिणा अतिनयेद्यथाऽस्याहानि समकालानि स्युः शेषमनुदिशति श्वोभूत आनुमतादिभिरष्टाभिरन्वहं यजेत पिंषन्नानुमतं पश्चादुत्तरश्च व्यवशातयति ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तं नैतमेककपालमिति। अत्र चाऽऽनुमतमासाद्य नैतेन प्रचरति” इति।
बौधायनोऽप्येतदेव विशदयति —“राजसूयेन यक्ष्यमाणो भवति। पुरस्तात्फाल्गुन्यै पौर्णमास्यै चैत्र्यै वा पौर्णमास्या अमावस्येन हविषेष्ट्वा दीक्षते तस्य तिस्त्रो दीक्षास्तिस्त्र उपसदः सप्तम्यां प्रसूतः संतिष्ठत एव प्रायणीयोऽग्निष्ठोमश्चतुष्टोमः सहस्त्रदक्षिण उदवसानीयान्तोऽथाष्टमेऽह्न्यानुमतं निर्वपति हविः पेष्यै प्रयच्छन्नाह प्राचश्च प्रतीचश्च व्यवशातयेति” इति। “ये प्राञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तानध्वर्युः समोप्य संयुत्याऽऽनुमतं श्रपयति। अथ ये प्रत्यञ्चः शम्याया अवशीयन्ते तान्प्रतिप्रस्थाता समोप्य संयुत्य नैतं श्रपयति” इति च।

[[810]]

८१०
वीहि स्वाहेति। प्रधानकर्ममात्राभिधायकेन मुख्यब्राह्मणेनोपेते प्रकृते मन्त्रकाण्डे नैतयागविधिसंनिधौ वीहीत्यादस्त्रयो मन्त्रा आम्नातास्येषां विनियोगं बौधायन आह —
“गार्हपत्ये स्त्रुवाहुतिं जुहोति वीहि स्वाहाऽऽहुतिं जुषाण इति। अथ दक्षिणया द्वारोपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य स्वकृतमिरिणं स्पष्टं भवति प्रदरो वा तदेतदेकोल्मुकमुपसमाधायाङ्गुष्ठाभ्यां परिगृह्य नैतं जुहोति एव ते निते भागो भूते हविष्मत्यसि मुञ्चेममꣳहसः स्वाहेति। अत्र कृष्णं वासः कृष्णतूषं निदधाति। अथापो व्यतिषिच्य परास्य पात्रं निदंधात्यनवेक्षमाणा आयन्त्यथ हस्तपादान्प्रक्षाल्वैतेनैव पथा यथेतमेत्य गार्हपत्ये सुवाहुतिं जुहोति स्वाहा नमो य इदं चकारेति। अथाऽऽनुमतेन सꣳस्थां करोति धेनुं ददाति” इति।
हे गार्हपत्य स्वाहा तुभ्यं दत्तामाहुतिं जुषाणः सेवामानो वीहि दक्षिणां दिशं जिगमिषभिरस्माभिर्विगतो भव। माऽस्माननूत्याय बाधिष्ठाः।
कृत्स्नाङ्गविधायके सार्थवादेऽनुब्राह्मणे यथोक्ताहुतिविधिरन्वयव्यतिरेकाभ्यामुन्नियते —
“यदहुत्वा गार्हपत्य ईयुः (१) रुद्रो भूत्वाऽग्निरनूत्थाय। अध्वर्यु च यजमानं च हन्यात्। वीहि स्वाहाहुतिं जुषाण इत्याह। आहुत्यैवैनꣳ शमयति। नाऽऽर्तिमार्छत्यध्वर्यर्न यजमानः” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
यद्यदि रुद्रः क्रूरदेवः। “रुद्रो वै क्रूरः” इति श्रुतेः। अध्वर्युयजमानयोरार्तिनिवारणाय जुहुयादित्यर्थः।
दक्षिणाग्नेरुल्मुकनयनं विधत्ते —
“एकोल्मुकेन यन्ति। नद्धि नैत्यै भागधेयम्” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
उल्मुकेन युक्ता इत्यध्याहारः। नैतेरेकोल्मुकप्रियत्वमर्थवादान्तरगतं हिशब्देन सूच्यते।
दक्षिणपश्चिमयोरवान्तरदेशमङ्गुलिनिर्देशेन विधत्ते —
“इमां दिशं यन्ति। एषा वै नैत्यै दिक्। स्वायामेव दिशि नैतिंनिरवदयते (२)” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
नीतस्योल्मुकस्य स्थापनाय देशविशेषं विधत्ते —

[[811]]

८११
“स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा। एतद्वै नैत्या आयतनम्। स्व एवाऽऽयतने नैतिं निरवदयते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।

इरिणमूषरक्षेत्रं, तच्च स्वकृतं स्वतःसिद्धं, न तु यतः कुताश्रिदादायोषाः प्रक्षिप्ताः। प्रदरः स्वतःसिद्धं भूछिद्रम्।
द्वितीयमन्त्रस्यायमर्थः — हे नैते पाप्यदेवते, एष एककपालपुरोडाशत्वद भागः। हे भूते स्वकीयभागे परितोषेणास्मदीयैश्वर्यहेतो त्वमिदानीं हविष्मत्यसि। अत इमं यजमानमंहसो दारिद्र्यप्रदात्पापान्मुञ्च। अत्र स्वाहाकारो बौधायनेनाध्याहृतः।
नैतिमुद्दिश्य प्रत्यक्षमेव भागं समर्थयितुमेतच्छब्द इत्यभिप्रेत्य व्याचष्टे —
“एष ते निते भाग इत्याह। निर्दिशत्येवैनाम्” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति। भूतिशब्देन नितिपरामर्शस्याभिप्रायमाह —
“भूते हविष्मत्यसीत्याह। भूतिमेवोपार्वतते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति। प्राप्नोतीत्यर्थः।
मन्त्रसामर्थ्यात्सर्वथा मुञ्चतीत्यमुमभिप्रायं दर्शयति —
“मुञ्चेममꣳहस इत्याह। अꣳहस एवैन मुञ्चति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति। चोदकप्राप्तं जुह्वा होममपवदितुं विधत्ते —
“अङ्गुष्टाभ्यां जुहोति (३)। अन्तत एव नितिं निरवदयते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
अन्तत एव हस्ताग्रेणैव नितिमपसारितवान्भवति।
मुख्यब्राह्मणे विहितां दश्रिणां प्रशंसति —
“कृष्णं वासः कृष्णतूषं दक्षिणा। एतद्वै नित्यै रूपम्। रूपेणेव नितिं निरवदयते”(ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
राक्षस जातेः पापरूपाया नितेर्देहः कृष्णवर्णः१
पृष्ठभागदर्शनरहितं प्रत्यागमनं विधत्ते —
“अप्रतीक्षमायन्ति। नित्या अन्तर्हित्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।अदर्शनायेत्यर्थः। तृतीयमन्त्रस्यायमर्थः — यो गार्हपत्य इदमस्माभिर्वीहीति शब्देन प्रार्थितमनुष्ठानं तथैव चकार, तस्मै स्वाहा हविर्दत्तं नमस्कारश्च कृतः। विधत्ते —

[[812]]

८१२
“स्वाहा नमो य इदं चकोरति पुनरेत्य मार्हपत्ये जुहोति। आहुत्यैव नमस्यन्तो गार्हपत्येमुपावर्तन्ते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
नैतप्रचारादूर्ध्वे लब्वावसरस्याऽऽनुमतहविषः प्रचारं विधत्ते —
“आनुमतेन प्रचरति। इयं वा अनुमतिः (४) । इयमेवास्मै राज्यमनुमन्यते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
सर्वसस्याढ्यायां भूमावयमनुमैतिशब्दोऽन्वर्थ इत्यभिप्रायः।
नवसूतिकाया गोर्दानं प्रशंसति —
“धेनुर्दक्षिणा। इमामेव धेनुं कुरुते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति। इमामेवानुमतिरूपां भूमिमेव।
आनुमतादिभिररष्टामिऱिति यदुदाहृतं तत्रैकस्मिन्दिनेऽनुष्ठितादानुमतादन्यान्क्रमेण दिनान्तरेष्वनुष्ठेयानादित्यादीन्सप्त मुख्यान्यागान्विधत्ते —
आदित्यं चरुमिति। गौर्वे वर इति सूत्रकारेणोदहृतत्वाद्वरो गौः। वही भारवाही बलीवर्दः। ऋषभः सेचनसमर्थः साण्डः आग्नेयैन्द्राभ्यां हविर्भ्यामुपेत एको यागः। ऐन्द्राग्नवैश्वदेवसौम्यैस्त्रिभिर्हविर्भिर्युक्त आग्रयणरूप एक एव यागः। सरस्वती —सरस्वद्देवताभ्यां हविर्भ्या युक्तो याग एकः। तदेवमादित्यादयः सप्त संपद्यन्ते। अदितिदेवताकं कर्म प्रशंसति —
“आदित्य चरुं निर्वपति। उभयीष्वेव प्रजास्वभिषिच्यते।दैवीषुच मानुषीषुच” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
अनुमतिरर्मानुषभूमिः। अत एव राज्यमनुमन्यत इत्युक्तं भवति। अदितिर्देवभूमिरित्यभिप्रत्य दैविषु प्रजास्वभिषेकं दर्शयति। अतः पूर्वराज्येन सह समुच्चित्योमयीष्यित्युच्यते। श्रेष्ठस्य गोर्दानं प्रशंसति —
“वरो दक्षिणा। वरो हि राज्यꣳ समृदध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति। वरः श्रेष्ठो गौस्तस्य राजगृहार्हत्वाद्राज्यत्वम्।
अग्निं विष्णुं च पृथक्प्रशंसति —
“आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति। अग्निः सर्वा देवताः (५)। विष्णुर्यज्ञः। देवताश्चैव यज्ञं चावरुन्धे” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।

[[813]]

८१३
अग्नेः सर्वदेवतारूपत्वमन्यत्रोपपादितम् — ते देवा अग्नौ तनूः संन्यदधत। तस्मादाहुः। अग्नि सर्वा देवताः इति। पुनरप्यन्यत्राऽऽम्नातम् — ते देवा बिभ्यतोऽग्निं प्राविशन्तस्मादाहुरग्निः सर्वा देवताः इति।
फलव्यापित्वाद्यज्ञस्य विष्णुत्वम्।
अग्नेर्विष्णोश्च प्रीतिकरं वहित्वं वामनत्वं च दर्शयति —
वामनो वही दक्षिणा। यद्वही। तेनाऽऽग्नेयः। यद्वामनः। तेन वैष्णवः समृद्ध्यै (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
अग्नीषोमीस्य वैरिघातित्वं याजमानमन्त्रब्राह्मणयोर्वृत्रवधब्राह्मणे च प्रसिद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽह —
अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति। अग्नीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमहन्निति। यदग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति(६)। वार्त्रघ्रमेव विजित्यै (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
तत्कर्म शत्रुघ्नमेव भूत्वा विजयाय पर्याप्तं भवति।
हिरण्यस्य समृद्धिहेतुत्वं लोकप्रसिद्धमेव दर्शयति —
हिरण्यं दक्षिणा समृद्ध्यै (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
मुख्यब्राह्मण गतेनेन्द्रेण सह विकल्पितमैन्द्राग्नं प्रस्तौति —
इन्द्रो वृत्र ꣳ हत्वा। देवताभिश्चेन्द्रियेण च व्यार्ध्यत। स एतमैन्द्राग्नमेकादशकपाल पश्यत। तं निरवपत्। तेन वै स देवताश्चेन्द्रियं चावारुन्ध (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
व्यार्ध्यत व्यृद्धो वियुक्तोऽभूत्। विधत्ते —
यदैन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपति। देवताश्चैव तेनेन्द्रियं च यजमानोऽवरुन्धे (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
देवद्वयप्रित्यर्थ गुणद्वयमित्येतद्दर्शयति —
ऋषभो वही दक्षिणा()। यद्वही। तेनोऽऽग्नेयः। यदृषभः। तेनैन्द्रः समृद्ध्यै (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
एकस्मिन्यागे विहितं हविर्द्वयं गोगतं गुणद्वयं च पृथक्प्रशंसति —
आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति। ऐन्द्रं दधि। यदाग्नेयो भवति। अग्निर्वै यज्ञमुखम्। यज्ञमुखमेवर्द्धिं पुरस्ताद्धत्ते। यदैन्द्रं दधि(८)। इन्द्रियमेवावरुन्धे।

[[814]]

८१४
“ऋषभो वही दक्षिणा। यद्वही। तेनोऽऽग्नेयः। यदृषभः। तेनैन्द्रः समृद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
अग्निमन्तरेण यज्ञस्थाप्रवृत्तेरग्नेर्यज्ञमुखत्वं, तादृशाग्नेः प्रथमहविःप्रदानेन यागस्याऽऽदावेव समृद्धिं धृतवानन्भवनि।
हविर्द्व (ख) ये दक्षिणाद्वये श्रूयमाणेऽपि कर्मैकत्वसिद्ध्यर्थमाग्रयणतां संघरूपां विधातुं प्रस्तौति —
“यावतीर्वै प्रजा ओषक्धीनामहुतानामाश्नन्। ताः पराभवन्” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
यावत्य ओषधीनां संबन्धिन्य इति शेषः। विधत्तेः
“आग्रयणं भवति हुताद्याय। यजमानस्यापराभावाय(९)”। (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
तस्मिन्संये स्थितस्यैन्द्राग्नस्योपाख्यानेन जयहेतुत्वं दर्शयति—
“देवा वा ओषधीष्वाजिमयुः। ता इन्द्राग्नी उदजयताम्। तावतेमैन्द्राग्नं “द्वादशकपालं निरवृणाताम्। यदैन्द्राग्नो भवत्युज्जित्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
माससामान्येन कपालसंख्यां प्रशंसति—
द्वादशकपालो भवति। द्वादश मासा संवत्सरः।संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्धे (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१)
वैश्वदेवमन्नं रुचिहेतुरित्येतद्दर्शयति —
“वैश्वदेवश्चरुर्भवति। वैश्वदेवं वा अन्नम्। अन्नमेवास्यै स्वदयति (१०)”। (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
प्रश्चमजस्य जनिष्यमाणवत्सापेक्षया समृद्धिहेतुत्वमित्याह —
“प्रथमजो वत्सो दक्षिणा समृद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
तृतीयहविषः सोमदेवतायाः स्वीकारे कारणमाह—
“सौम्यꣳ श्यामाकं चरुं निर्वपति। सोमो वा अकृष्टपच्यस्य राजा। अकृष्टपथ्यमेवास्मै स्वदयती” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
प्रतिग्रहमन्त्रे सोमाय वास इति श्रुतिमभिसंधाय दक्षिणां प्रशंसति —

[[815]]

८१५
“वासो दक्षिणा। सौम्यꣳ हि देवतया वासः समृद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
समृद्धिहेतुत्वेन सरस्वतीसरस्वतौ चरुमथुनदक्षिणां च प्रशंसति
“सरस्वतै यरुं निर्वपति।सरस्वते चरुम। मिथुनमेवावरुन्धे। मिथुनौ गावौ दक्षिणा समृद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
अत्र द्रव्यदेवतासंबन्धानामष्टभ्योऽधिकत्वाद्यागेष्वप्याधिक्यशङ्काभ्रमवारणायाष्टसंख्या विधातुं प्रस्तौति —
“एति वा एष यज्ञमुखादृद्ध्याः। योऽग्नेर्देवताया एति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
एति पृथग्भवति। अपगच्छतीत्यर्थः। वक्ष्यमाणप्रकारेणाग्नेरष्टत्वसंख्यात्मकत्वात्तत्संख्याया अपगम एवाग्निसकाशादपगमः। योऽग्नेरपगच्छति स यज्ञमुखाद्यज्ञप्रारम्भ्यादृद्ध्या यज्ञसमाप्तेश्चापगच्छति। विधत्ते —
“अष्टावेतानि हवीꣳषि भवन्ति। अष्टाक्षरा गायत्रि। गायत्रोऽग्निः। तेनैव यज्ञमुखादृद्ध्या अग्नेर्देवतायै नैति (११)”। (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.१) इति।
गायत्र्या अग्नेश्च मुखजत्वेन सहोत्पन्नत्वलक्षणः संबन्धः। तेनैव तेषां इविःशब्दवाच्यानां कर्मणामष्टत्वेन यज्ञपारम्भसमाप्तिभ्यामाग्निदेवतायाश्च नापगच्छति। तत्र विधिविवेकसहितो विनियोगसंग्रहः —
आदावानुमतं तस्य मध्ये नैतमत्र च।
वीहीत्याद्यास्त्रयो मन्त्रा विनियोगस्तु वर्ण्यते॥
वीह्येष नम इत्यग्निप्रदराग्निषु हूयते।
सहैवाऽऽनुमतेनाष्टौ यागाः प्रथम ईरिताः॥ इति।

अत्र मीमासा।
चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —
राजसूयेऽनुमत्यादि देवनादि च ते उभे।
मुख्ये उतैकमुख्यत्वं स्यादाद्यः प्रक्रियैक्यतः॥

[[816]]

८१६
यागानां राजसूयत्वादङ्गित्वं फलवत्त्वतः।
देवनाद्यफलं यत्तदङ्गं फलवतो यजेः॥
राजसूयप्रकरणे यागरूपा अनुमत्यादयो बहवः क्षुताः — “अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति” “नैतमेककपालम्” “आदित्यं चरुं निर्वपति” “आग्नावैष्णवमेकादशकपालम् इत्यादयः” (इति)। यथैता इष्टयस्तथा पशवोऽपि श्रुताः—“आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते मारुतीं पृश्निं पष्ठौहीम्” इति। मल्हा मणिला गले स्तनयुक्तेत्यर्थः। तस्या अदितिर्देवता। पृश्निरल्पतनुस्तस्या मरुतो देवता। यावता वयसा वर्षवयरुपेण पृष्ठे भारं वोढुं शक्तिर्भवति तावद्वयस्का पष्ठौही। एवमभिषेचनीयादयः सोमयागाः श्रुताः। तथा ववल्मीकवपायां होम इत्यादयो दर्विहोमाः श्रुताः। यथैत इष्टिपशुस्त्रोमदर्विहोमाश्चतुर्विधा यागरुपा एवमयागरूपा अपि द्यूतादयः श्रुताः — “पष्ठौही दीव्यति, अक्षैर्दीव्यति, राजन्यं जिनाति, शौनःशेपमाख्यापयते” इत्येवमादयः। तत्र यागा तथा मुख्यास्तथा देवनादीनामपि मुख्यत्वं युक्तं, प्रकरणपाठस्योभयत्र समानत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः — राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेतेत्यत्राऽऽख्यातवाच्यायां भावनायां धातुवाच्यो यागः करणम्। राजसूयशब्दश्चाप्रसिद्धार्थत्वाद्यागसामानाधिकरण्येन तन्नामधेयं भवति। तथा सतिराजसूयेन यागेन स्वाराज्यं भावयेदिति वाक्यार्थपर्यवसानात्। अनुमत्यादीनां यागानामेव फलत्त्वादङ्गित्वं, तत्संनिधौ श्रूयमाणमफलं देवनादिकं यागाङ्गम।
दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
सा किमस्त्यनुमत्यादौ न वाऽस्त्याङ्गिन्युपक्रमात्।
संघस्योपक्रमो नेष्टो द्वारलोपान्न सा भवेत्॥
अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपतीत्यादिना राजसूये दर्शपूर्णमासेष्टिविकृतयो बहूव्यो विहितास्तास्वारम्भणीयाऽस्ति न वेति संदेहः। दीक्षणीयादिवदनुमत्यादीनामन्याङ्गत्वाभावात्सोमयागवत्सर्वासामङ्गित्वेनोपक्रमसंभवात्तदद्वारेणाऽऽरम्भणीयाऽस्तीति पूर्वः पक्षः। यद्यप्यङ्गिभूता अनुमत्यादयस्तथाऽप्येकैकस्या इष्टेः पृथगारम्भो नास्ति। अन्यथा प्रधानेष्वाग्नेयादिष्वन्वारम्भणीयायाः षट्कृत्वोऽनुष्ठानं प्रसज्येत। अथोच्यते। प्रधानानां षण्णामाग्नेयादीनां संघस्य दर्शपूर्णमासे —

[[817]]

८१७
ष्टित्वात्तस्यैक आरम्भ इति, तर्ह्यत्रापीष्टिपशुसोमदर्विहोमरूपाणामनेकेषां प्रधानानां संघस्य राजसूयत्वात्संघस्योपक्रमोऽस्तु। न चासौ संघो दर्शपूर्णमासविकृतिर्येन तत्राऽऽरम्भणीयाऽऽशङ्येत्त। अस्ति चात्रापरः सर्वारम्भार्थो यागः। अग्निष्टोममग्रे ज्योतिष्टोममाहरतीति ज्योतिष्टोमावान्तरसंस्थाभेदरूपस्याग्निष्टोमस्याऽऽम्नातत्वात्। तस्मादनुमत्यादिष्विष्टिष्वारम्भद्वारलोपात्साऽऽरम्भणीया न भवेत्।
तत्रैव तृतीयपादेऽन्यच्चिन्तितम् —
वासो वत्सं समुच्चेयमन्वाहार्येण वा न वा।
अविरोधात्समुच्चेयं न कार्यैक्याद्विरोधतः॥
आग्रयणे श्रूयते — “वासो दक्षिणा, वत्सं प्रथमजो दक्षिणा” इति। तदेतत्प्राकृतेनान्वाहार्येण सह विरोधाभावात्समुच्चीयत इति मन्दः पूर्वपक्षः।
एककार्यत्वेन विरोधित्वान्न समुच्चयः, किंतु बाध इति राद्धान्तः।
अत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
अन्वाहार्यस्य धर्मऽत्र न कार्यः क्रियतेऽथवा।
न तद्धर्मत्वतो मैवं साधनत्वप्रयुक्तितः॥
सन्त्यन्वाहार्यधर्मास्तान्कल्पसूत्रकार उदाजहार — “दक्षिणासद्भ्य उपहतेवा इति संप्रेष्यति ये ब्राह्मणा उत्तरतस्तान्यजमान आह दक्षिणत एतेति तेभ्योऽन्वाहार्ये ददाति अयं व ओदन इति प्रतिगृहीतोत्तरतः परीतेति संप्रेष्यति इति। सोऽयं धर्मो वासोवत्से न कार्यस्तस्यान्वाहार्यनिमित्तत्वात्। मैवम्। अन्वाहार्यस्य दक्षिणारूपत्वेनाऽऽनतिसाधनत्वप्रयुक्त्या तद्धर्म क्रियन्ते। तत्साधनत्वं वासोवत्सेऽपि समानम्। तस्मादत्रापि सन्ति ते धर्माः।
अत्रैवान्यच्चिन्तितम्–
पाकोऽस्ति नो वा वत्से स्यादन्वाहार्यस्य दर्शनात्।
न वत्सनाशादश्नौति दक्षिणा मांसदानतः॥
अन्वाहार्ये पाकोऽस्ति, पूर्वन्यायेन तद्धर्मातिदेशाद्वत्सेऽपि पाकः स्यादिति चेन्न। वत्सनाशप्रसङ्गात्। अस्त्विति चेन्न। तथा सति मांसदानेन श्रुतहान्यश्रुतकल्पने प्रसज्येयाताम्। तस्मान्नास्ति वत्सपाकः। तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
वाससोऽस्ति न वा पाको विनाशाभावतोऽस्त्यसौ।
वैयर्थ्यादप्यशक्यत्वात्पको वाससि नोचितः॥
वासस उष्णोदकभाण्डप्रक्षेपेण वत्सस्येव विनाशो नास्ति। तस्मादन्वाहार्य-

[[818]]

८१८
वत्पाकोऽस्तीति चेन्मैवम्। ओदनत्वार्थो हि पाकः। नहि वाससः सहस्त्रवा पच्यमानस्यौदनता संभवति। न च पाकः कर्तुं शक्यते। नह्युष्णोदकसंबन्धः पाकशब्दार्थः, किंतु तण्डलादीनां विक्लित्तिं जनयितुं कृतः पुरुषप्रयत्नः। न च विक्लित्तिर्वाससोऽस्ति। तस्मादतिदिष्टः पाको बाध्यते।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
अभिघारोऽस्ति नो वाऽत्र शक्यत्वाद्वत्सवाससोः।
अस्त्यन्वाहार्यवन्मैवं स्वादुताया असंभवात्॥
स्पष्टोऽर्थः। सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —
वासोनसी वानताक्षणातिदेशकरे न वा।
आद्यः क्रियानिमित्तत्वाज्जातिवाचित्वतोऽन्तिमः॥
वासो ददात्यनो ददातीति श्रूयते। तत्र यूपशब्दस्य यथा शास्त्रीयच्छेदनतक्षणादिक्रिया प्रवृत्तिनीमित्तं तथा वासःशब्दस्य लौकिकी कुविन्दकर्तृका तन्तुवानक्रिया। अनःशब्दस्य वर्धकिकर्तृता दारुतक्षणादिक्रिया। तस्माद्वासोनः शब्दयोः क्रियातिदेशकत्वाद्वानतक्षणे कारयित्वा तदुभयं दातव्यमिति चेन्न। गवाश्वादिशब्दवज्जातिवाचित्वान्। पाचकादिशब्दानां क्रियामुपलक्ष्य प्रयुज्यमानत्वात्क्रियैव प्रवृत्तिनिमित्तम्। वासःशकटादिषु क्रियामनुपलक्ष्यापि जातिमुपलक्ष्ये शब्दं प्रयुज्जते। तस्माद्वासोनःशब्दौ न क्रियामतिदिशतः।
द्वादशाध्यायस्य द्वितीयपदे चिन्तितम्—
बर्हिराग्रयणे किंचित्प्रसूनं बहुलत्वतः।
प्राथम्याच्चाग्रिमो मैवमलोपात्कांस्येभोजिवत्॥
ऐन्द्राग्नवैश्वदेवद्यावापृथिव्ययागा आग्रयणेष्टौ सह प्रयुज्यन्ते। तत्रैन्द्राग्नवैश्वदेवयोर्बर्हिर्मात्रं चोदकप्राप्तम्। तत्प्रकृतौ बर्हिर्विशेषस्यानुक्तत्वात्। द्यावापृथिव्ये तु स्वप्रकृत्यनुसारेण प्रसूनं बर्हिरतिदिश्यते। प्रसूनं पुष्पितं लूनशेषान्मूलात्पुनरुत्पन्नं वा। तत्राऽऽग्रयणे यत्किंचिर्द्वार्हिर्मात्रमाहर्तव्यम्। ऐन्द्राग्नवैश्वदेवयोरनेकत्वेन प्रथमत्वेन च तदानुगुण्यस्य न्याय्यत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः — बर्हिरन्तरस्वीकरे द्यावापृथिव्ये प्रमाणप्राप्तः प्रसूननियमो लुप्येत। प्रसूनस्वीकारे त्वैन्द्राग्ववैश्वदेवयोर्न किंचिल्लुप्यते। तस्मादलोपाय कांस्यभोजिन्यायेन प्रसूनमेव क(वाऽऽह) र्तव्यम्। शिष्यस्य कांस्यभोजनव्रतमस्ति। गुरोस्तु तन्नास्ति। वयोस्तु सहभोजने

[[819]]

८१९
यथोपसर्जनमपि शिष्यमनुसृत्य व्रतमलोपयितुं कांस्यमाद्रियते। तथाऽत्रापि द्रष्ठव्यम्। तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
द्यावापृथिव्यस्तन्त्री स्यात्सर्वे वा तन्त्रिणोऽग्रिमः।
प्रैषन्यायात्प्रसूनस्य तन्त्रित्वापादकत्वतः।
प्रसूनत्वं नोपदिष्ठमविरोधात्समाश्रितम्।
तन्त्रित्वं (त्व) नियतौ शक्तं नातः सर्वेऽत्र तन्त्रिणः॥
यथा मैत्रावरुणप्रैषमन्त्रविकारः पशुसंबन्धात्पशोस्तन्त्रित्वमापादयति तथा प्रसूनं(नत्वं) द्यावापृथिव्यसंबन्धित्वाद्द्यावापृथिव्यस्य तन्त्रित्वमापादयतीति प्राप्ते ब्रूमः — उक्तप्रैषमन्त्रविकारः प्रत्यक्षश्रुतः। इह तु प्रसूनत्वमतिदिष्टत्वान्न तन्त्रित्वमापादयितुं क्षमम्। न च प्राबल्याभावे कथं तदाश्रयणमिति वाच्यम्। ऐन्द्राग्नादिना सह विरोधाभावमात्रेण तदाश्रयणात्। तस्मादेकस्य तन्त्रित्वनियमाभाव आग्नेयादिवत्सर्वेऽप्यत्र तन्त्रिणः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
प्रथमोऽनुवाकः॥१॥

०२

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
आ॒ग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति सौ॒म्यं च॒रुꣳ
सा॑वि॒त्रं द्वाद॑शकपालꣳ सारस्व॒तं च॒रुं पौ॒ष्णं
च॒रु मारु॒तꣳ स॒प्तक॑पालं वैश्वदे॒वीमा॒मिक्षां॑
द्यावापृथि॒व्य॑मेक॑पालम्(१)॥
(आ॒ग्ने॒यꣳ सौ॒म्यं मा॑रु॒तम॒ष्ठाद॑श)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥

[[820]]

८२०
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः)।
प्रथमानुवाके प्रायणीयादह्र उत्तरभाविन आनुमतादयोऽष्टौ यागा नैतमन्त्राश्चोक्ताः। द्वितीये चातुर्मास्येषु प्रथमपर्वररूपं हविरष्टकं विधत्ते—
आग्नेयमष्टाकपालमिति। स्पष्टोऽर्थः। एतेषां वैश्वदेवादीनां चातुर्मास्या-नामानुमताद्यनन्तरभावित्वं पाठप्राप्तमापस्तम्बो विशदयति — एताभिरन्वहमिष्ट्वा चातुर्मास्यान्यारभते तैःसंवत्सरं यजते इति। तेषु चातुर्मास्येषु प्रथमपर्वणो वैश्वदेवस्य देशकालौ स एवाऽऽह प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते इति। फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैत्र्यां वा वैश्वदेवेन यजते इति (च)।
तस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि प्रथमभावीन्याग्येयादीनि पञ्च हवींष्युपाख्यानेन प्रशंसति—
वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत। ताः सृष्ठा न प्राजायन्त। सोऽग्निरकामयत। अहमिमाः प्रजनयेयमिति। स प्रजापतये शुचमदधात्। सोऽशोचत्प्रजामिच्छमानः। तस्माद्यं च प्रजा भुनक्ति यंच न। तावुभौ शोचतः प्रजामिच्छमानौ। तास्मग्नीमप्यसृजत्। ता अग्निरध्यैत्(१)। सोमो रेतोऽदधात्। सविता प्राजनयत्। सरस्वती वाचमदधात्। पूषाऽपोषयत्। ते वा एते त्रिः संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते। ये देवाः पुष्टिपतयः। सवत्सरो वै प्रजापतिः। संवत्सरेणैवास्ये प्रजाः प्राजनयत् (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
पुरा कदाचित्प्रजापतिः प्रजाकामः संस्तत्साधनत्वेनेदं वैश्वदेवाख्यं कर्मानुष्ठाय तेनैव प्रजा अरूजत। ताश्च सृष्ठाः प्रजा न प्राजायन्त स्वकीयान्यपत्यानि न लोभिरे। तदानीं प्रजापतिसृष्टाववस्थितः सोऽग्निर्मनस्येवमकामयत। किमित्यपत्यरहिता इमाः प्रजा अहं प्रजनयेयमपत्योत्पपादिकाः करिष्यामिति। एवं कामयमानः सोऽग्निः प्रजाः सृष्टवते प्रजापतये शोकमुत्पादितवान्। प्रजापति सृष्टानां प्रजानामपत्याभावस्योत्पादनकामिना वह्निना स्मारितत्वात्प्रजापत्तौ वह्निः शोकोतपादक उच्यते। सोऽग्निः प्राजापतेः शोकमुत्पाद्य स्वस्याप्यपत्याभावेन प्रजामपत्यरूपामिच्छमानोऽशोचत्।यस्मात्पुत्रवान्प्रजापतिः पौत्रमिच्छन्नशोचत्, यस्मात्पुत्राभावादग्निरशोचत्तस्माल्लोकेऽपि यं पितरमुत्पन्ना पुत्ररूपा प्रजा भुनक्ति पालयति, यं चापत्यरहितमनुत्पन्ना प्रजा न पालयति तावुभावपि पौत्ररूपां पुत्ररूपां च प्रजामिच्छन्तौ तदलाभाच्छोचतः। प्रजापतिस्तासु प्रजासु प्रजामपत्यमुत्पादयितुमग्निपप्यसृजदभ्यनुज्ञातवान्। अनुज्ञातः

[[821]]

८२१
सोऽग्निस्ताः प्रजा अध्यैत्प्राप्तवान्मिथुनभावेन संगतवानित्यर्थः। ततः सोम आग्नेयं रेतस्तासु प्रजासु गर्भभावेन धारितवान्। ततः सविता प्रसवकाले प्राजनयत्प्रजाः। तेष्वपत्येषु सरस्वती वाचमदधात्संभाषितुमभ्यासं कारयामास। ततः संभाषमाणान्वालान्पूषाऽभ्यवर्धयत्। ये देवा अग्निंसोमादयोऽपत्यपोषा अपत्यपालकास्त एतेऽग्न्यादयः पूषान्ताः पञ्च देवाः पुष्टिकरत्वेन संवत्सरस्य मध्ये चातुर्मास्येषु त्रिः प्रयुज्यन्ते। वैश्वदेववरुणप्रघासत्ताकमेधाख्येषु पर्वसु पञ्चानामेतेषामाग्नेयादीनां संचारित्वात्। सोऽयं प्रयोगत्रयकालः संवस्तर एव प्रजापतिस्वरूपः। अतः प्रजापतिरूपेण प्रयोगत्रययुक्तेन संवत्सरेणैवास्या अनुष्ठात्रे प्रजा उत्पादितवान्भवति। पञ्च यागान्प्रशस्य षष्ठं प्रशंसति—
ताः प्रजा जाता मरुतोऽघ्नन्। अस्मानपि न प्रायुक्षतेति (२)। स एतं प्रजापतिर्मारुतꣳ सप्तकपालमपश्यत्। तं निरवपत्। ततो वै प्रजाभ्योऽकल्पत। यन्मारुतो निरुप्यते। यज्ञस्य क्लृप्त्यै। प्रजानामघाताय (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
एकोनपञ्चाशन्मरुत उत्पन्नास्ताः प्रजा हतवन्तः। कोनाभिप्रायेण, अस्मानप्येतस्मिन्वैश्वदेवकर्मण्येताः प्रजा न प्रयुक्तवत्य इति। प्रजाभ्योऽकल्पत तासां प्रजानां रक्षणाय समर्थोऽभूत्। अतोऽयं षष्ठो यागो यज्ञस्य संपूर्त्यै प्रजानामहिंसायै च संपद्यते। कपालसंख्यां प्रशंसति—
सप्तकालो भवति। सप्त गणा वै मरुतः। गणश एवास्मै विशं कल्पयति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
सप्तांना समूह एकैको गणः। तादृशाश्च गणाः सप्तसंख्याकाः। तथा सप्तसंख्ययाऽस्मै यजमानाय बहुगु(ग)णरूपां प्रजां संपादयति।
सप्तमयागे द्रव्यं प्रशंसति —
स प्रजापतिरशोचत्(३)। याः पूर्वाः प्रजा असृक्षि। मारुतस्ता अवधिषः। कथमपराः सृजेयेति। तस्य शुष्म आण्डं भूतं निरवर्तत। तदव्युदहरत्। तदपोषयत्। तत्प्राजायत। आण्डस्य वा एतद्रूपम्। यदामिक्षा। यद्व्युद्धरति(४)। प्रजा एव तद्यजमानः पोषयति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
तस्य प्रजापतेः शुष्मो बलमाण्डं भूतमाण्डवत्पिण्डाकारं प्राप्य निर्गतं पिण्डीभूतं व्युदहरद्विभज्योद्धृतवान्। उद्धृत्य च तत्पोषयित्वा प्रजारूपेणोदपादयत्।

[[822]]

८२२
क्षीरपिण्डरूपाया आमिक्षाया अण्डरूपत्वात्तद्व्युद्धरणेन प्रजापतिवद्यजमानः प्रजाः पोषयति पोषितवान्भवति। अनेनार्थवादेनापूर्वार्थत्वाद्व्युद्धरेदिति विधिरुन्नेतव्यः। तदीयां देवतां प्रशंसति—
वैश्वदेव्यामिक्षा भवति। वैश्वदेव्यो वै प्रजाः। प्रजा एवास्मै प्रजनयति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
बहुर्भिदेवैरग्न्यादिभिरुक्तप्रकारेणोत्पादितत्वात्यजानां वैश्वदेवत्वम्।
विभज्योद्धृतयोरामिक्षाभागयोर्वाजिनसेचनं विधत्ते —
वाजिनमानयति। प्रजास्वेव प्रजातासु रेतो दधाति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
दध्यानयनेन घनीभूतामिक्षाशब्दवाच्यस्य क्षीरपिण्डस्य प्रजारूपेणाऽऽविर्भावः पूर्वार्थवादे निरुपतिः। अतस्तस्मिन्पिण्डे वाजिनाख्येन क्षीरगतनीरेण सेचने सति प्रजातासु प्रजासु रेतो धारितं भवति। अष्टमयागदेवतां प्रशंसति —
द्यावापृथिव्य एककपालो भवति। प्रजा एव प्रजाता द्यावापृथिवीभ्यामुभयतः परिगृह्णाति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
अत्राऽऽदावुक्तानां पञ्चानां पाठे प्राप्तं क्रमं प्रशंसति—
देवासुराः संयत्ता आसन्। सोऽग्निरब्रवीत्(५)। मामग्रे यजत। मया मुखेनासुराञ्जेष्यथेति। मां द्वितीयमिति सोमोऽब्रवीत्। मया राज्ञाजेष्यथैति। मां तृतीयमिति सविता। मया प्रसुता जेष्यथेति। मां चतुर्थीमिति सरस्वती। इन्द्रियं वोऽहं धास्यामीति। मां पञ्चममिति पूषा। मया प्रकिष्ठया जेष्यथेति (६)। तेऽग्निना मुखेनासुरानजयन्। सोमोन राज्ञा। सवित्रा प्रसूताः। सरस्वतीन्द्रियमदघात्। पूषा प्रतिष्ठाऽऽसीत्। ततो वै देवा व्यजयन्त। यदेतानि हवीꣳषि निरुप्यन्ते विजित्यै (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
लोके युद्धार्थमुद्यतायां सेनायां केचन शूरा भटा मुखतो योद्धुं गच्छन्ति। तेषां युद्धं द्रष्टं कश्चिद्राजा स्वामित्वेन संनिधत्ते। केचन दण्डहस्ताः पृष्ठतः स्थित्वा योद्धनपरावृत्तये बलात्प्रेरयन्ति। अन्ये केचन दुन्दुभ्यादिजयघोषेण योद्धणामुत्साहं जनयन्ति। अपरा कियत्यपि सेना पुरोगताया युध्यन्त्याःसेनायाः पृष्ठतः सहायत्वेनावतिष्ठते। तानेतान्पञ्चविधव्यापारानग्न्यादयः क्रमेण स्वीकृतवन्तः। ततो देवानां जयोऽभूत्। ततोऽत्रपि पञ्चहविषां निर्वापे जयो भवति।

[[823]]

८२३
शाखान्तरगतेनोपवपन्तीति वाक्येन वैश्वदेवादिषु चतुर्षु चातुर्मास्यपर्वसु ताधारण्येनोत्तरवेद्युपवापः प्राप्तस्तभुपवापं वैश्वदेवपर्वणि प्रतिवेधति —
नोत्तरवेतिमुपवपति। पशवो वा उत्तरवेदिः। अजाता इव ह्येतर्हि पशवः(७) (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
उत्तरवेदिसमीपे तदाभिमुख्येन पशूनां बन्धनादुत्तरवेदेः पशुत्वम्। पुर्वोक्तरीत्या वैश्वदेवस्य प्रजापतिसृष्टिसाधनत्वात्स्त्रष्टव्यासु प्रजास्वन्तर्भूतानां पशूनां वैश्वदेवादूर्ध्वमुत्पत्तिकालो न त्विदानीमतः पशुरूपोत्तरवेदिर्नात्रोपवपनीया।
तदेवमनुब्राह्मणगतेन वैश्वदेवेन वै प्रजापतिरित्यनुवाकेन वैश्वदेवपर्वगतान्याग्नेयादीन्यष्ट हवींषि प्रशस्तानि। अथानुवाकान्तरेण वैश्वदेवपर्वगतानि विशेषाङ्गानि वीधीयन्ते। तत्र चोदकप्राप्तस्य बर्हिषस्त्रैगुण्यं विधत्ते—
त्रिवृद्बर्हिर्भवति। माता पिता पुत्रः। तदेव तन्मिथुनम्। उल्वं गर्भो जरायु। तदेव तन्मिथुनम् (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
मात्रादित्रयं यदस्तिं तदेव पुत्रयुक्तत्वात्तन्मिथुनं सार्थकम्। गर्भस्यान्तर्वेष्टनमुल्बं बहिर्वेष्टनं जरायु। गर्भादित्रयं यदस्ति तदेव सारभूतेन गर्भेणोपेतस्वात्तन्मिथुनं सफलम्। उल्बजराय्वोर्द्वित्वसामान्येन मिथुनत्वम्। बर्हिषस्त्रैगुण्ये सति यथोक्तमिथुनद्वयसाम्यं संपद्यते। विधत्ते —
“त्रेधा बर्हिः संनद्धं भवति। त्रय इमे लोकाः। एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
प्रकृतौ दर्भमुष्टीनां पृथग्बन्धनं न विहितां सूत्रकारेण अदित्यै रामाऽसीत्युदगग्रं वितत्यं सुसंभृता त्वा संभरामीति तस्मिन्निधनानि संभृत्य इति प्रसारिते शुल्बे मुष्टिनां संभरणमात्रस्यैवाभिधानात्। इह तु युष्टिजयस्य पृथग्वन्धनं विशेषः। विधत्ते—
एकधा पुनः संनद्धं भवति। एक इव ह्ययं लोकः(१)। अस्मिन्नेव तेन लोके प्रतितिष्ठति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.२) इति।
पृथग्बद्धानां त्रयाणां मुष्टीनां पुनर्मिलित्वा बन्धनं कार्यम्। चोदकप्राप्तस्य बन्धनस्य त्रेधाबन्धनेन बाधप्राप्तौ प्रतिप्रसजरूपोऽयं विधिः।
चोदकेन सामान्यतः प्राप्तानां दर्भाणां पुष्पितत्वरूपं विशेणमत्र विधत्ते—

[[824]]

८२४
“प्रसुवो भवन्ति। प्रथमजामेव पुष्टिमवरुन्धे” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
प्रसूनोपेतो दर्भाः प्रसुवः। विधत्ते—
“प्रथमजो वत्सो दक्षिणा समृद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।अनूयाजार्थस्य द्रव्यस्य ग्रहणं विधत्ते—
“पृषदाज्यं गृह्णाति। पशवो वै पृषदाज्यम्। पशूनेवावरुन्धे” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति। दधिमिश्रमाज्यं पृषदाज्यम्।
ग्रहणे संख्यां विधत्ते—
“पञ्चगृहीतं भवति। पाङ्क्ता हि पशवः” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति। सपुच्छपादैः पञ्चभिर्युक्ततावात्पङ्क्तिच्छन्दःसाध्यत्वाद्वा पशूनां पाङ्क्तत्वम्।
मिश्रणं प्रशंसति—
“बहुरूपं भवति (२) । बहुरूपा हि पशवः समृद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
दधिबिन्दूनामाज्यबिन्दूनामनेकरुपत्वाद्बहुरूपत्वम्। गोमहिषादिरूपेण पशवो बहुरूपाः। हविरासादनादूर्ध्वे सामिधेनीभ्यः पुरा मन्थनं विधत्ते—
“अग्निं मन्थन्ति। अग्निमुखा वै प्रजापतिः प्रजा असृजत। यदग्निं मन्थन्ति। अग्निमुखा एव तत्प्रजा यजमानः सृजते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
हविःसादनादूर्ध्वभावित्वमापस्तम्बो दर्शयति –पञ्च होत्रा यजमानः सर्वाणी हविꣳष्यासन्नान्यभिमृशति पशुवन्निर्मन्थ्यः सामिधेन्यश्च इति।
होतृमन्त्रब्राह्मणे श्रूयते—“तद्भूयोऽतप्यत। तस्मात्तेपानादग्निरजायत इति स प्रजननादेव प्रजा असृजत” इति च।
तत्राग्नेः प्रथमसृष्टत्वात्प्रजानामाग्निमुखत्वम्।
शाखान्तरभिहितां प्रयाजानूयाजसंख्यां हृदि कृत्वा साङ्गं कर्म प्रशंसति—
“नव प्रयाजा इज्यन्ते। नवानूयाजाः। अष्टौ हवीꣳषि। द्वावाधारौ। द्वावाज्यभागौ (३)। त्रिꣳशत्संपद्यन्ते। त्रिꣳशदक्षरा विराट्। अन्नं विराट्। विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
दशाक्षरपादैस्त्रिभिर्युक्तस्य विराड्छन्दसस्त्रिंशदक्षरत्वम्।

[[825]]

८२५
अलंकरणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयतीत्यापस्तम्बेन यदुक्तं तदिदं द्वेधा प्रशस्य विधत्ते—
“यजमानो वा एककपपालः। तेज आज्यम्। यदेककपाल आज्यमानयति। यजमानमेव तेजसा समर्धयति। यजमानो वा एककपालः। पशव आज्यम्(४)। यदेककपाल आज्यमानयति। यजमानमेव पशुभिः समर्धयति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
विशेषान्तरं विधातुं प्रस्तौति —
यदल्पमानयेत्। अल्पा एनं पशवोऽभुञ्जन्त उपतिष्टेरन्। यद्वाह्वानयेत्। बहव एनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठेरन्(ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति। भुञ्जन्त क्षीरदानादिना पालयन्तोऽभुञ्जन्त इति तद्विपर्ययः। पशूनामल्पत्वमपालयितृत्वं चेत्युभौ दोषौ। बहुत्वं पालयितृत्वं चेत्युभौ गुणौ।
तत्र गुणसंपादनेन प्रशंसन्विधत्ते
“बह्वानीयाऽऽविःपृष्ठं कुर्यात्। बहव एवैनं पशवो भुञ्जन्त उपतिष्ठन्ते” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
बह्वाज्ये पुरोडाशस्य पृष्ठामनिमज्य यथा दृश्यते तथा बह्वाज्यमानयेत्। तथा सत्याज्यस्य बहुत्वात्पशूनामल्पत्वदोषो न भविष्यति। पुरोडाशपृष्ठस्याऽऽ विर्भूतत्वादापालयितृत्वमपि न भवति।
कृत्स्नस्यापि पुरोडाशस्य होमं विधातुं प्रस्तौति —
“यजमानो वा एककपालः। यदेककपालस्यावद्येत् (५)। यजमानस्यावद्येत्। उद्वा माद्येद्यजमानः। प्र वा मीयेत” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
इतररपुरोडाशेषु भक्षणाद्यर्थमवशेष्य किंचिदेवावदीयते। तद्वदत्राप्यवदानेन यजमानस्यावयवश्छिद्येत, अथवोन्मत्तो भवेत्। यद्वा प्रमीयेत।
कृत्स्नहोमं विधत्ते —
“सकृदेव होतव्यः। सकृदिव हि सुवर्गो लोकः” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
सकृदेव कृत्स्न एव। स्वर्गलोकस्य सकृत्त्वमखण्डितत्वम्।
एककपाले पूर्वमानतिस्य बह्वाज्यस्य होमं विधत्ते —

[[826]]

८२६
हुत्वाऽमिजुहोति। यजमानेव सुवर्गं लोकं गमयित्वा। तेजसा समर्धयति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
आदौ पुरोडाशं हुत्वा तस्योपर्याज्यं जुहुयादित्यर्थः।
चोदकप्राप्तेनाऽऽहवनीयहोमेनेककपालं प्रशंसति —
यजमानो वा एककपालः। सुवर्गो लोक आहवनीयः। यदेककपालमाहवनीये जुहोति। यजडमानेव सुवर्गं लोकं गमयति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
कयाचिदुपपत्त्या पुरोडाशस्य चोदकप्राप्तं स्त्रुचा होममपोद्य हस्तेन होमः प्रसक्तस्तद्वा (स्तं वा)रयितुं स्त्रुचा होमस्य प्रतिप्रसवं विधत्ते—
यद्धस्तेन जुहुयात्। सुवर्गालोक्काद्यजमानमवविध्येत्। स्त्रुचा जुहोति। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
अवविध्येत्प्रच्यावयेत्। पुरोडाशो येन संनिवेशेन पात्रेऽवस्थितस्तेनैव संनिवेशेनाग्रौ तस्य स्थितिः शाखान्तरे विहिता, स्त्रुचा हूयमानस्त्ववाङ्मुखो वह्रौ यतेदतस्तद्विधिविरोधं परिहर्तु हस्तेन होतव्यमित्येषा मन्दानामुपपत्तिः।
हुतस्य पुरोडाशस्य नैश्चल्यं विधातुं प्रस्तौति —
यत्प्राङ्पद्येत। देवलोकमभिजयेत्। यद्दक्षिणा पितृलोकम्। यत्प्रत्यक् (७)। रक्षाꣳ सि यज्ञꣳ हन्यः। यदुदङ्। मनुष्यलोकमभिजयेत् (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
यद्यपि लोकादिजयो न स्वरूपेण दोषस्तथाऽप्याधिकफलभावनायां सत्यां तावन्मात्रक्त्वं दोष एव। विधत्ते—
प्रतिष्टितो होतव्य। एककपाल वै प्रतितिष्ठिन्तं द्यावापृथिवी अनु प्रतितिष्ठितः। द्यावापृथिवी ऋतवः। ऋतून्यज्ञः। यज्ञे यजमानः। यजमानं प्रजाः। तस्मात्प्रतिष्ठितो होतव्यः। (८)। (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
प्रागादिदिक्षु पतनपरिहारेण होमस्थान एव प्रतिष्ठितो निश्चलो यथा भवति तथा होतव्यः। ऋतव इत्यादिष्वनु प्रतितिष्ठन्तीत्यादिकं द्रष्टव्यम्। तस्मादिति पूर्वस्य विधेरुपसंहारः। तदतेदुक्तं कृत्स्नहोमादिकमापस्तम्बेन स्पष्टमुदाहृतम् — उपांशु प्रचरति सर्वहुतमपर्यावर्तयन्नृजुं प्रतिष्ठितं न हस्तेन जुहुयात् इति। सुचा होमेऽप्यपर्यावृत्तिं संप्रदायविद्र एवं संपादयन्ति शिक्ये पुरोडाशमवस्थाप्य वाम-

[[827]]

८२७
हस्तेन शिक्याग्रं धृत्वा दक्षिणहस्तेन श्रुचमस्ताद्धारयित्वा तथा स्त्रुचा होमं कुर्वन्वामहस्तेन शिक्यमीषदुदधृत्य वह्रौ स्थापयेदिति।
वैश्वदेव्यामिक्षाया निःसृतं वाजिनशब्दाधिदेयं यन्नीरं तस्य वाजिसंज्ञकान्देवानुद्दिश्य यागं विधत्ते—
वाजिनो यजति। अग्निर्वायुः सुर्यः। ते वै वाजिनः। तानेव तद्यजति। अथो खल्वाहुः। छन्दाꣳसि वै वाजिन इति। तान्येव तद्यजति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति। तस्य यागस्य कालं विधातुं प्रस्तौति —
ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी सोमपानौ। तयोः परिधय आधानम्। वाजिनं भागधेयम्(९)। यदप्रहृत्य परिधीञ्जुहुयात्। अन्तराधानाम्यां घासं प्रयच्छेत् (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
हरि अश्वौ। तयोर्वशीकरणाय मुखे प्रक्षिप्तो लोहविशेष आधानम्। अन्तर्मुखमध्येऽवस्थितमाधानं ययोस्तावन्तराधानौ। हस्तेन मुखे प्रक्षित्यमाणः साज्यशर्करमुदादिपिण्डो घासस्तृणविशेषो वा। नह्याधानेऽन्तरवस्थिते सति घासो भक्षयितुं शक्यः। विधत्ते—
प्रहृत्य परिधीञ्जुहोति। निरादानाम्यामेव घासं प्रयच्छति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
परिधीनामग्रौ प्रहारेणाऽऽधानस्यापनीतत्वादघासो भक्षयितुं शक्यते। सोऽयं काल आपस्तम्बेन स्पष्टीकृतः — परिधीन्प्रहृत्य सꣳस्त्रावान्तं कृत्वा वाजिनपात्र उपस्तीर्यान्तर्वेदि बर्हिरनुविषिञ्चन्वाजिनं गृह्णाति नाभिधारयति इति।
तत्र पात्रे ग्रहणकाले पात्रस्याभिपूरणेनाधोवस्थितस्य बर्हिषो विशेषेण सेचनं विधत्ते —
बर्हिषि विषिञ्चन्वाजिनमानयति। प्रजा वै बर्हिः। रेतो वाजिनम्। प्रजास्वेव रेतो दधाति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
सोमवत्परस्परोपहवपूर्वकं भक्षणमप्राप्तत्वादिह विधत्ते—

[[828]]

८२८
समुपहूय भक्षयन्ति। एतत्सोमपीथा ह्येते। अथो आत्मन्नेव रेतो दधते (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
वाजिनयागस्य सांनाय्यविकृतित्वेऽपि सांनाय्यवदिडाभक्षणं न कर्तव्यं, किंतु सोमवद्भक्षयेत्। एतदेव वाजिनभक्षणं सोमपीथः। सोमपानं येषामृत्विजां त एतत्सोमपीथाः। वाजिनभक्षणे यजमानस्य चरमभक्षणं विधत्ते—
यजमान उत्तमो भक्षयति। पशवो वै वाजिनम्। यजमान एव पशून्प्रतिष्ठापयन्ति (१०)। (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.३) इति।
एतस्मिन्वैश्वदेवकर्मणि मन्त्रे विशेषाभावान्मन्त्रकाण्डे प्रधानविषय एवाऽऽन्नता अतो नास्ति विनियोगसंग्रहः।
अत्र मीमांसा।
प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम् —
चातुर्मास्याद्यपर्वप्रोक्ताग्नेयाद्याष्टकान्तिमे (के)।
वैश्वदेवेतिशब्दोक्तो गुणः संघस्य नाम वा॥
नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता ततः।
अग्न्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विश्वे देवास्तु सप्तसु॥
अविधित्वेऽप्यर्थवत्स्यान्नाम प्राक्प्रवणादिषु॥
इज्यन्तेऽत्र यजन्ते वा विश्वे देवा इतीदृशी।
निरुक्तिर्न विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पन्नशिष्टतः॥
चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि —वैश्वदेवो वरुणप्रघासः साकमेधः शुनासीर्यश्चेति। तेषु प्रथमे पर्वणी अष्टौ यागा विहिताः — आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरुꣳ सावित्रं द्वादशकपालं ꣳसारस्वतं चरुं पौष्णं चरुं मारुतꣳ सप्तकपालं वैश्वदेवीमाभिक्षां द्यावापृथि व्यमेककपालं इति। तेषामष्टानां संनिधाविदमाम्नायते — वैश्वदेवेन यजेत इति। तत्राऽऽग्नेयादीन्यजेतेत्यनुद्य वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते। यद्यपि वैश्वदेव्यामिक्षायां विश्वे देवाः प्राप्तास्तथाऽप्याग्नेयादिषु सप्तसु यागेष्वप्राप्तत्वाद्विधीयन्ते। तेष्वप्यग्न्या-

[[829]]

८२९
दिदेवताः सन्तीति चेत्तर्हि गत्यभावात्तेषु देवता विकल्प्यन्ताम्। नामधेयत्वे तु नाममात्रस्याविधेयत्वाद्द्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छ्रूयमाणो विदिरनर्थकः स्यात। तस्मादुणविधिरिति प्राप्ते ब्रूमः — उत्पत्तिवांक्यैर्विहिताग्नेयादीनष्टौ यागान्यजेतेत्यनूद्याष्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवर्ण्यते। न च विधित्वाभावेऽपि नामोपदेशवैयर्थ्यें, प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतेत्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात्। नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्तिर्द्विधा — आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्म्। अथवा विश्वे देवा अष्टानां कर्तार इति वैश्वदेवत्वम्। तथा च ब्राह्मणम् – यद्विश्वे देवाः समयजन्त। तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम् इति।
देवताविकल्पस्तु समानबलत्वाभावान्न युज्यते। अग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबला विश्वे देवा अनुत्पन्नशिष्टत्वाद्दुर्बलाः। तस्माद्वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयम्।
अत्रैव गुरुमतमाह—
गुणनामत्वसंदेहादप्रमा चोदनेति चेत्।
नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात्॥
स्पष्टोऽर्थः। द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्—
गुणः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिभ्यो वाजिनं त्विति।
गुणो देवाननूद्योक्तः समुच्चयविकल्पतः॥
आमिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबला तत्र वाजिनम्।
गुणोऽप्रविश्य कर्मान्यत्कल्पयेद्वाजिदेवकम्॥
“तप्ते पयसि दध्यानयति, सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम्” इति श्रूयते। घनीभूतः पिण्ड आमिक्षा। वाजिनं जलम्। तत्राऽऽमिक्षाद्रव्यभाजो यागे विश्वे देवा उक्ताः। ते च वाजिभ्य इत्यनेनानूद्यन्ते। वाजोऽन्नमामीक्षारूपमेषामस्तीति तन्निष्पत्तेः। ताननूद्य वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधीयते। तच्च द्रव्यमामीक्षाद्रव्येण सह समुच्चीयतां विकल्प्यतां वेति प्राप्ते ब्रूमः — उत्पत्तिशिष्टेनाऽऽमिक्षाद्रव्येणविरुद्धे वैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्पोत्पत्तिशिष्टताया

[[830]]

८३०
अवकाशाभावाद्वाजिनशब्दो वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरतामापादयदि। ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नत्वात्कर्मान्तरम्।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्—
आमिक्षा वाजिनं च स्याद्दध्यानीतेः प्रयोजिका।
उताऽऽमिक्षैव सामर्थ्य द्वयोस्तुल्यं ततोऽग्रिमः॥
आमिक्षा पय एवात्र तच्छब्दान्मन्त्रतो रसात्।
प्रयोजिकैका प्राधान्यादनुनिष्पादि वाजिनम्॥
इदमाम्नायते—“तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिनम्” इति।
तत्र पयसि दधीप्रक्षेपादामिक्षाद्रव्यं यथा निष्पद्यते तथा वाजिनद्रव्य मपीति दध्यानयनस्य जनकत्वासामर्थ्यमुभयद्रव्यविषयं तुल्यमेव। तस्मादुभयमपि प्रयोजकमिति प्राप्ते ब्रूमः — न द्रव्यान्तरममिक्षा, किंतु पय एवेति तच्छब्दादिभिरवगम्यते। यस्मिन्पयसि दधिप्रक्षेपः साऽऽमिक्षेति तच्छब्देन पयः परामृश्यते। आमिक्षायागे पुरोनुवाक्यायामप्येवमाम्नातम् — “जुषन्तां युज्यं पयः” इति। पयो रसश्च मधुर आमिक्षायामनुवर्तते, न तु वाजिने। ततः प्राधान्येन पयसो घनीभावं कर्तुं दध्यानीतमित्यामिक्षैव प्रयोजिका अनुनिष्पाद्येव वाजिनं न तु प्रयोजकम्।
अष्टमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
सुरावाजिनयोः सोमस्येष्टर्वा सोमशब्दतः।
आद्यो मैवं हविःसाम्यात्सोमशब्दः प्रशस्तये॥
सौत्रामण्यां सुराग्रहाः श्रुताः—सुराग्रहान्गृह्णातीत्यादिना। चातुर्मास्येषु वाजिनयागः श्रुतः—वाजिन्यो वाजिनमिति। तत्रोभयत्र सोमस्य विध्यन्तः कार्यः। कुतः। “सोमो वै वाजिनं सुरा सोमः” इति वाजिने सुरायां च सोमशब्दप्रयोगात्। सोमशब्दश्चाग्निहोत्रशब्दवद्धर्मानतिदिशतीति चेन्मैवम्। ऐष्टि —

[[831]]

८३१
कहविःसाम्यान्। ओषधिविकृतं सुरा, आम्नाय्यविकृतं वाजिनम्। तस्मादैष्टिको विध्यन्तः। सोमशब्दस्त्यर्थवादमतत्वान्नाग्निहोत्रादिनामवदतिदेशकः। यदि वाजिनस्य प्रतिपत्तिकर्मत्वान्नास्ति धर्मापेक्षा तर्ह्येतस्मिन्नंशे कृत्वाचिन्ताऽस्तु।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्—
द्वयोर्दध्नोऽथ पयस आमिक्षायां द्विजत्वतः।
द्वयोर्दध्नो घनत्वेन प्राधान्यात्पयसो भवेत्॥
“तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा” इति श्रुताया आमिक्षाया सांनाय्ययागीययोर्दधिपसोर्धर्माः कार्या आमिक्षाया उभयजन्यत्वादित्येकः पक्षः। घनत्वस्याऽऽधिक्याद्दधिधर्मा इति द्वितीयः पक्षः। पयस्यामिक्षायुत्पादयितुं सहकारित्वेन दध्यानीयते। ततः पयस एव मुख्यकारणत्वात्तद्धर्म एव न्याय्यः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्राकशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
द्वितीयोऽनुवाकः॥२॥
(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)।
ऐ॒न्द्रा॒गमेका॑दशकपालं मारु॒तीमा॒मिक्षां॑
वारु॒णीमा॒मिक्षां॑ का॒यमेक॑कपालं प्रघा॒स्या॑न्ह-
वामहे म॒रुतो॑ य॒ज्ञवा॑हसः कर॒म्भेण॑ स॒जोष॑सः
मो षू ण॑ इन्द्र पृ॒त्सु दे॒वास्तु॑ स्म ते शुष्मि-
न्नव॒या। म॒ही ह्य॑स्य मी॒ढषो॑ य॒व्या। ह॒वि-
ष्म॑तो म॒रुतो॒ वन्द॑ते॒ गीः। यद् ग्रामे॒ यदर॑ण्ये॒
यत्सभायां॒ यदि॑न्द्रि॒ये। यच्छू॒द्रे यद॒र्य॑ एन॑श्च

[[832]]

८३२
कृ॒मा व॒यम्। यदेक॒स्याधि॒ ध॑र्माणि॒ तस्या॑व॒य-
ज॑नमसि॒ स्वाहा॑। अक्र॒नकर्म॑ कर्म॒कृतः॑ स॒ह
वा॒चा म॑योभु॒वा। दे॒वेभ्यः॒ कर्म॑ कृ॒त्वाऽस्तं॒
प्रेत॑ सुदावनः (१)॥
(व॒यं यद्वि॑ꣳ श॒तिश्च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरयिसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥

०३

(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः)
द्वितीये वैश्वदेवाख्यं प्रथमपर्वोक्तं, तृतीये वरुणप्रघासाख्यं द्वितीयं पर्वोच्यते। तत्र विशेषहवींषि चत्वारि विधत्ते—
ऐन्द्राग्नमेकादशेति। निर्वपतीति पूर्वानुवाकादनुवर्तते। तानेतान्वरुणप्रघासान्विधातुं प्रस्तौति—
“प्रजापतिः सविता भूत्वा प्रजा असृजत। ता एनमत्यमन्यन्त। ता अस्मादपाक्रामन्। ता वरुणो भूत्वा प्रजा वरूणेनाग्रांहयत्। ताः प्रजा वरुणगृहीताः। प्रजापतिं पुनरुपाधावन्नाथमिच्छमानाः। स एतान्प्रजापतिर्वरुणप्रघासानपश्येत्। तां निरवपत्। तैर्वै स प्रजा वरुणपाशादमुञ्चत्” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
सविता भूत्वोत्पादको भूत्वा। अत्यमन्यन्तावज्ञां कृतवत्यः वरुणो भूत्वा वरुणेन वरुणपाशरूपेण जलोदररोगेण। नाथं स्वामिनं रोगशान्तये, वरुणप्रघासानेतन्नामकान्याग-विशेषान्। इदानीं विधते—
“यद्वरुणप्रघासा निरूप्यन्ते (१)। प्रजानामवरुणग्राहाय” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।

[[833]]

८३३
अस्य पर्वणः कालमापस्तम्बो दर्शयति — “ततश्चतुर्षु मासेष्वाषाढ्यां श्रावण्यां वोदवसाय वरुणप्रघासैर्यजेत” इति। उदवसाय पूर्वदेशान्निर्गत्य।
अस्मिन्वरुणप्रघासपर्वणि द्वितीयां वेदिं विधातुं प्रस्तौति—
“तासां दक्षिणो बाहुर्न्यक्न आसीत्। सव्यः प्रसृतः। स एतां द्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुदहन्। ततो वै स प्रजानां दक्षिणं बाहुं प्रसारयत्”। (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
तासां प्रजानाम्। न्याक्नः शीतवातरोगेण नितरां संकुचितः। वेदिमुदहन्वेदेरुद्धननं कृतवान्। विधत्ते—
“यद्द्वितीयां दक्षिणतो वेदिमुद्धन्ति। प्रजानामेव तद्यजमानो दक्षिणं बाहुं प्रसारयति। तस्माच्चातुर्मास्ययाज्यमुष्मिल्लोँक उभयाबाहुः। यज्ञाभिजितꣳ ह्यस्य” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
दक्षिणतश्चोदकप्राप्ताया वेदेर्दक्षिणभागे। यस्माच्चातुर्मास्येषु वेदिद्वयमस्ति तस्मात्तद्याजी स्वर्गे बाहुद्वयोपेतो भवति। यद्यपि सर्वेषां बाहुद्वयमस्ति तथाऽप्येक एव बाहुस्तेषां सामर्थ्योपेतः। अत एवाऽऽम्नातम् — तस्माद्दक्षिणोऽर्ध आत्मानो वीर्यावत्तरः इति। अस्य बाहुद्वयमपि सामर्थ्यातिशयोपेतमिति विशेषः। तदेतदस्य यज्ञाभिजितमनेन यज्ञेन संपादितम्।
उभयोर्वेद्योर्मध्ये त्रयोदशाङ्गुलिंपरिमितं व्यवधानं विधत्ते—
“पृथमात्राद्वेदी असंभिन्ने भवतः (२) । तस्मात्पृथमात्रं व्यꣳसौ” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
यस्माद्वेद्योरुक्तं व्यवधानं तस्माल्लोकैऽपि वामदक्षिणावंसौ पृथमात्रौ। यद्वा पृथमात्रं त्रयोदशाङगुलपरुमाणं यथा भवति तथा विभक्तो दृश्येते। विधत्ते—

[[834]]

८३४
“उत्तरस्यां वेद्यामुत्तरवेदिमुपवपति। पशवो वा उत्तरवेदिः। पशूनिवावरुन्धे। अथो यज्ञपरुषोऽनन्तरित्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
यज्ञपरुषो यज्ञावयवस्यान्तरित्या अन्तरायामावार्थम्। उत्तरवेदेरभावे तद्रूपो यज्ञावयवोऽन्तरितः स्यात्।
वैश्वदेवपर्वण्युक्तानामाग्नेयमष्टाकपालमित्यादीनां पञ्चहविषां ब्राह्मणमनुब्राह्मणं चावाप्यतिदिशति—
“एतद्र्वाह्मणान्वेय पञ्च हवीꣳषि” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
आग्नेयादीनां पञ्चानां विधायकं पूर्वस्मिन्पर्वणि यद्ब्राह्मणमातेदेवास्मिन्पर्वाणि ब्राह्मणं विधायकं येषां पञ्चानां तान्येतद्ब्राह्मणानी। अत्रापि तथैवाऽऽदौ पञ्च हवींष्यनुतिष्ठेदित्यर्थः।
मुख्यब्राह्मणे विहितस्यैन्द्राग्नस्यातिदिष्टपञ्चहविरानन्तर्यं विधत्ते—
“अथैव ऐन्द्राग्नो भवति (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४)” इति।
तस्मिन्यागे श्रुतौ देवौ प्रशंसति—
“प्राणापानौ वा एतौ देवानाम्। यदिन्द्राग्नी। यदैन्द्राग्नो भवति (३)। प्राणापानावेवावरुन्धे। ओजो बलं वा एतौ देवानाम्। यदिन्द्राग्नी। यदैन्द्राग्नो भवति। ओजो बलमेवावरुन्धे” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
ओजो मानस उत्साहो बलं शारीरमिति विशेषः।
मुख्यब्राह्मणविहितमामिक्षायागमनूद्य तद्देवताकावेव मेषीमेषौ यवमयौ विधत्ते—
“माररुत्यामिक्षा भवति। वारुण्यामिक्षा। मेषी च मेषश्च भवतः। मिथुना एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।

[[835]]

८३५
मारुत्यामिक्षा भवति मेषी च, वारुण्यामिक्षा भवति मेषश्चेति तत्तत्साहित्याय़भिधानार्थो चकारौ। स्त्रीपुरुषरूपयोर्मेषीमेषयोरनुष्टानेन मिथुनात्मिकाः प्रजा रोगान्मुक्ता भवन्ति।
मेषीमेषयोर्गुणविशेषं विधत्ते —
“लोमशौ भवतो मेध्यत्वाय (४)” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
एतच्च सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम् र्उर्णाभिर्मेषप्रतिकृती लोमशौ कुरुतः इति।
तयोर्मेषीमेषयोः पुरतः शमीपर्णस्थापनं विधत्ते—
“शमीपर्णान्युपवपति। घासमेवाऽऽभ्यामपियच्छति (१)” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
घासमपीत्यन्वयः।
शमिपर्णानां शताधिकसंख्यां विधातुं प्रस्तौति—
“प्रजापतिमन्नाद्यं नोपानतम्। स एतेन शतेध्मेन हविषाऽन्नाद्यमवारुन्ध। यत्परःशतानि शमीपर्णानि भवन्ति। अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
अत्तुं योग्यं शाल्यादिजन्यं यदन्नं तत्प्रजापतिर्न प्राप्नोत्। स च प्रजापतिरेतेन शमीवृक्षजन्येन शतसंख्यायुक्तेन काष्ठसमुहेन दीपितऽग्नौ हुतेन हविषा तदन्नाद्यं संपादितवान्। अतः परःशतानी शताधिकसंख्यानि पूर्णान्युपवपेत्।
तत्र करीरोद्वापं विधातुं प्रस्तौति—
“सौम्यानि वै करीराणि। सौम्या खलु वा आहुतिर्दिवो वृष्टिं च्यावयति” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
करीरनामकान्यङ्कुराणी सोमवल्लीसदृशत्वात्सौम्यानि। आहुतिरपि सोमसंबन्धिनी वृष्टिहेतुः।
विधत्ते—
“यत्करीराणि भवन्ति। सौम्ययैवाऽऽहुत्या दिवो वृष्टिमवरुन्धे” (ब्रा. का.१ प्र. ६ अ.४) इति।
करीरशब्देन खर्जुरीफलान्युच्यन्त इति केचित्। तानि शमीपर्णवद्भक्ष्यत्वोपचारेण तयोः पुरत उपवपेत्। तथा च सूत्रकारः — “अथाऽऽभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परःसतानि परःसहस्त्राणि च” इति।

[[836]]

८३६
श्रीमत्यायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे

(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

नवमं भागं प्रशंसति —
“काम एककपालो भवति। प्रजानां कंत्वाय (१)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ४] इति। सुखित्वायेत्यर्थः। कायः प्रजापतिदेववाकः।
दीपपात्रसदृशानि यवपिष्टनिर्मितानि पात्राणि विधत्ते —
प्रतिपूरुषं करभ्भपात्राणि भवन्ति। जाता एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति। एकमतिरिक्तम्। जनिष्यमाणा एव प्रजा वरुणपाशान्मुञ्चति (५) " [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ४] इति।
दधिसिक्ता यवसक्तवः करम्भः। यजमानस्य गृहे यावन्तः पुरुषा मनुष्यास्तत्संरूपया पात्राणि विधायैकं पात्रमधिकं कुर्यात्। अत एव सुत्रकार आह — “आमपेषाणां पत्नी करम्भपात्राणि करोति यावन्तो यजमानस्यामात्याः सखीकास्तावन्त्येकातिरिक्तानि” इति।
तदेवमनुब्राह्मणगतेनानुवाकेन वरुणप्रघासादिविधयो देवताप्रशंसाश्चोक्ताः। अथानुवाकान्तरेण हविरासादनादिप्रयोगा। उच्यन्ते। तत्र वेदिद्वये हविःसादनव्यवस्थां विधते —
“उत्तरस्यां वेद्यामन्यानि हवीꣳषि सादयति। दक्षिणायां मारुतीम्। अपधुरमेवैना युनाक्ति। अथो ओज एवाऽऽसामपहरति। तस्माद्ब्रह्मणश्च क्षत्राच्च विशोऽन्यतोऽपक्रमिणीः " [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
मारुत्या आमिक्षाया अन्यान्याग्नेयादीन्यष्टौ हवींषि। मरुतो देवानां मध्ये विशः। अतो मारुत्याः पृथग्वेदिसादनादेना विशोऽपधुरमेव युनक्ति। अपक्रमणमेव प्रापयति। धुरो गमनमपधुरं, धूःशब्देन बहुविधहविर्वहनयोग्या भूमिरुच्यते। सा श्चोत्तरगता वेदिस्तस्या अपगमनं यथा भवति तथा मरुद्रूपा एना विशो वेद्यन्तरे योजितवान्भवति। किंचाऽऽसां विशामोजो बलमवहरत्येव न्यक्करोत्येव। यस्माद्विशां न्यक्कारस्तस्माद् ब्रह्मणात्क्षत्त्रियाच्चेमा विशोऽन्यतो ग्रामन्तरे वाटिकन्तरे वाऽपक्रामन्ति।
प्रचारपौर्वापर्यं पाठेनैव प्राप्तं प्रशंसति —
“मारुत्या पूर्वया प्रचरति। अनृतमेवावयजते। वारुण्यौत्तरया। अन्तत एव वरुणमवयजते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।

१ घ. मशेषा। २ क. घ. ङ. योग उच्यते। त। ३ ख. घ. ङ. च. वा पीठिका।

[[837]]

८३७
प्रपा॰ ८ अनु ॰३] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

मारुत्या आमिक्षायाः प्रथमप्रचारेणनृतमयथाशास्त्रार्थानुष्ठानेन दोषमवयजते विनाशयति। वारुण्यामिक्षाया उत्तरकालीनप्रचारेण वरुणं वरुणपाशारूपं जलोदररोगमन्तत एवावयजते सर्वथैव विनाशयति।
प्रचारात्प्राचीनेष्वङ्गेषु पूर्वोक्तपौर्वापर्यवैपरीत्यं विधत्ते —
“यदेवाध्वर्युः करोति (१) । तत्प्रतिप्रस्थाता करोति। तस्माद्यच्छ्रेयान्करोति। तत्पापीयान्करोति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
अध्वर्युरुत्तरवेद्यवस्थिताया वारुण्यामिक्षाया अनुष्ठाता। प्रतिप्रस्थाता तु दक्षिणवेद्यां मारुतीमनुतिष्ठति। तत्र यद्यदन्वाधानादिकमेकैकमङ्गलमध्वर्युरनुतिष्ठति तत्तदङ्गं प्रतिप्रस्थाता तदनन्तरमेवानुतिष्ठेत्। अत एव च लोकेऽपि संदिग्धेषु लौकिकवैदिकव्यवहारेषु श्रेयान्प्रामाणिकत्वेन संप्रतिपन्नः पुरषो यदेव करोति तदेव पापीपान्मूडोऽपि करोति।
अत्र बौधायनेन यदिदमुक्तम् — “अथ प्रतिप्रस्थाता पत्नीं पृच्छति पत्नि कस्ते जार इति। असाविति तं वरुणो गृह्णातु” इति। तदिदं विधत्ते —
“पत्नीं वाचयति। मेध्यामेवैनां करोति। अथो तप एवैनामुपनयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
पापं प्रख्यापयेत्पापीति स्मृतिकारैरुक्तत्वाद्विद्यमानं जारमुद्दिश्य पत्नीं वाचयेत्।तेन च प्रख्यापनेन पत्नीं यागयोग्यां करोति। किंच सभामध्ये मानहानिसहिष्णुत्वरूपं यत्तपस्तदप्येनां पत्नीं प्रतिप्रस्थाता प्रापयति।
तस्याश्च पत्न्यां लज्जां मुक्त्वा जारनिर्देशं विधत्ते —
“यज्जार ꣳ सन्तं न प्रभ्रूयात्। प्रियं ज्ञाति ꣳ रुन्ध्यात्। असौ मे जार इति निर्दिशेत्। निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयति (२) " [ब्रा॰ का॰ १ प्र ६ अ॰ ५] इति।
मन्त्रकाण्डे प्रधानयागविधिभ्य ऊर्ध्वं प्रधास्यान्मो षू णो यद्ग्रामेऽक्रन्कर्मेत्येते चत्वारो मन्त्रा आम्नाताः। तत्र प्रथममन्त्रस्य विनियोगमापस्तम्ब आह — “प्रघास्यान्हवामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुतानयति” इति।
पाठस्तु —
प्रघास्यानिति। वरुणपाशरूपं कर्म घ्नन्तीति वरुणप्रघासास्तानर्हन्तीति वरुण प्रघास्याः। यज्ञं वहन्तीति यज्ञवाहसः। दधिसर्पिर्मिश्रैः सक्तुभिर्निष्पादितं

[[838]]

८३८ श्रीमत्यायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे

(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

पात्रजातं करम्भशब्देनोच्यते। तेन करम्भेण दक्षिणवेदिस्थितेऽग्नौ दंपतिभ्यां हूयमानेन परस्परं समानप्रीतयः सजोषसः। तथाविधान्मरुतो हवामह आह्वयामः।
विधत्ते —
“प्रथास्यान्हवामह इति पत्नीमुदानयति। अह्वतैवैनाम्” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६अ॰ ५] इति।
एनां पत्नीमनेन मन्त्रपाठेनाह्वतैवाऽऽहुतवानेव भवति।
अवशिष्टस्य मन्त्रत्रयस्य विनियोगामाहाऽऽपस्तम्बः — “अथान्तरा वेदी गत्वा यजमानः पत्नी चोत्तरेणोत्तरां वेदिमैषीके शूर्पे करम्भपात्राण्योप्य शीर्षन्नधि निधाय पुरस्तात्प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ दक्षिणेऽग्नौ शूर्पेण जुहुतो मो षू ण इन्द्रेति यजमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह यद्ग्राम इत्युभौ याज्यमक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपर्यन्तौ जपतः” इति।
तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु —
मो षू ण इति। हे इन्द्र देव नोऽस्मान्षृत्सु संग्रामेषु मो मैव प्रवर्तयेति शेषः। तदेतदप्रवर्तनं सु समीचीनं वैरिणामेवासंभवात्। हे शुष्मिन्बलवंस्ते तव प्रसादादवयाऽवयजनमनिष्टनाशनमस्तु स्म सर्वदा भवतु। यस्मात्कारणान्मीदुषो वृष्टिसेचनसमर्थस्य तव प्रसादादस्माकं मही भूमिर्यव्या यवादिकृत्स्नधान्ययोग्या तस्मादनिष्टनाशनमित्यन्वयः। गीरस्मदीया स्तुतिरूपा वाग्घदविष्मतः करम्भपात्ररूपहविर्युक्तान्मरुतो वन्दते नमस्करोति स्तौतीत्यर्थः।
द्वितीयमन्त्रपाठस्तु —
यद्ग्राम इति। अत्र सप्त यच्छब्दाः सप्तधावक्यभेदार्थाः। स चाऽऽदरार्थः। अर्ये स्वामिनि वैश्ये वा। एकस्य दंपत्योर्मध्ये कस्यचिद्धर्मणि शास्त्रीये धर्मे वयं यजमानो दारा दासाश्च ग्रामविषये यत्पापमधिकं चकृम तस्यसर्वस्यावयजनं विनाशंक हे करम्भपात्रजात त्वमस्यतः स्वाहा त्वां ददामीत्यर्थः।
एतयोरभयोर्याज्यापुरोनुवाक्ययोर्हौत्रत्वमपवदितुं विधत्ते —
“यत्पत्नी पुरोनुवाक्यामनुब्रूयात्। निर्वीर्यो यजमानः स्यात्। यजमानोऽन्वाह। आत्मन्नेव वीर्यं धत्ते। उभौ याज्या ꣳ सवीर्यत्वाय” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
याज्यादृष्टान्तेन पुरोनुवाक्यायामपि प्राप्तां पत्नीमर्थवादेन वारयति।

[[839]]

८३९

प्रपा॰ ८अनु॰ ३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

पापरूपेण प्रविश्य वरुणो यज्ञघातीति वरुणो याज्यायामेनःशब्देन विवक्षित इति दर्शयति —
“यद्ग्रामे यदरण्य इत्याह। यथोदितमेव वरुणमवयजते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
दक्षिणवेदिगतेऽग्नौ होमं विधातुं प्रस्तौति —
“यजमानदेवत्यो वा आहवनीयः (३) । भ्रातृव्यदेवत्यो दक्षिणः। यदाहवनीये जुहुयात्। यजमानं वरुणपाशेन ग्राहयेत्” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
उत्तरदिक्स्थायां वेद्यामुत्तरवेद्युपवापेन निष्पन्न आहवनीयः। इतरवेदिगतोऽग्निर्दक्षिणः।
विधत्ते —
“दक्षिणेऽग्नो जुहोति। भ्रातृव्यमेव वरुणपाशेन ग्राहयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
जुहूमपवदितुं विधत्ते —
“शूर्पेण जुहोति। अन्न्यमेव वरुणमवयजते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
अन्नसाधने शूर्पे भवमन्न्यं भोज्यद्रव्यविनाशिनमित्यर्थः।
“होमे गुणद्वयं क्रमेण विधत्ते —
“शीर्षन्नधिनिधाय जुहोति। शीर्षत एव वरुणमवयजते। प्रत्यङ्तिष्ठञ्जुहोति (४)। प्रत्यङ्ङेव वरुणपाशार्न्निर्मुच्यते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
करम्भपात्रपूर्णै शुर्पे शिरसि सतृन्निधाय पश्चाज्जुहुयात्तेन शिरोरोगादिकं शाम्यति। पश्चिमाभि-मुखेन होमेन प्रत्यङ्ङेव वरुणस्य प्रतिकूलत्वेन प्रबल एव सन्वरुणपाशान्निष्कृष्टो मुच्यते।
तृतीयमन्त्रापाठस्तु -
अक्रन्कर्मेति। कर्मकृतोऽध्वर्युप्रमुखा यजमानपल्यन्ताः सर्वे, मयोभुवा मयः

१ क भोक्तव्यद्रव्यानिष्टं विनाशयतीत्य। घ. ङ . च. भोक्तव्यद्रव्यानिष्टवि। २ ख. घ. ङ. त. होमगु।

[[840]]

८४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे

(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

शिवं सुखम्। “यद्वै शिवम्। तन्मयः” इति श्रुतेः। तत्सुखं भावयित्र्या मन्त्रोच्चारणरूपया वाचा सह करम्भपात्रहोमान्तं कर्माक्रन्कृतवन्तः। हे सुदानवः सुष्ठु हविषः प्रदातारोऽध्वर्युप्रभृतयो देवार्थमिदं कर्म कृत्वाऽस्तं प्रेत संवगृहं गच्छत।
अस्मिन्मन्त्र उत्तरार्धातात्पर्यं दर्शयति —
अक्रन्कर्म कर्मकृत इत्याह। देवानृणं निरवदाय। अनृणा ग्रहानुपप्रेतति वावैतदाह” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
देवान्प्रति प्रत्यर्पणीयं यदृणं तन्निरवदाय निःशेषेण प्रत्यर्प्य।
अथावभृथद्रव्यं विधातुं प्रस्तौति —
“वरुणगृहीतं वा एतद्यज्ञस्य यद्यजुषा गृहीतस्यातिरिच्यते। तुषाश्च निष्कासश्च” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
वारुणयागे मेषार्थेषु यवेषु ये तुषा यश्च निष्कासः पात्रलग्न आमिक्षांशलेपस्तदुभयं पूर्वे मन्त्रेण गृहीतस्य द्रव्यस्यातिरिक्तोंऽशः। अतो यज्ञसंबद्धमेतद्वरुणगृहीतमेव।
विधत्ते —
“तुषैश्च निष्कासेन चावभृतमवैति। वरुणगृहीतेनैव वरुणमवयचते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
अत्रावभृथशब्देन सौमिकावभृथधर्मोपेतं कर्मोच्यते।
तदेतत्प्रत्यभिज्ञापयितुं तत्रत्यविधीन्सार्थवादाननुवदति —
“अपोऽवभृथमवैति (५) । अप्सु वै वरुणः। साक्षादेव वरुणमवयजते। प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्याह। वरुणपाशादेव निर्मुच्यते। अप्रतीक्षमायन्ति। वरुणस्यान्तर्हित्यै। एधोऽस्येधिषीमहीत्याह। समिधैवाग्निं नमस्यन्त उपायन्ति। तेजोऽसि तेजो मयि धेहीत्याह। तेज एवाऽऽत्मन्धत्ते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ५] इति।
अपः प्रत्यवभृथमनुतिष्ठेदप्सु कुर्यादित्यर्थः। अपामधिपतित्वादप्सु वरुणस्तिष्ठति। अतोऽत्र होमेन वरुणं साक्षादेव व्यवधानमन्तरेणैव विनाशयति। कर्मानुष्ठानादूर्ध्वमुदकसमीपं प्रतियुत इत्यनेन मन्त्रेण परित्यजेत्। उदकेषु स्थितो यो वरुणस्य पाशः स एष प्रतियुतः परित्यक्तः। परित्यज्य पृष्ठदेश-मपश्यन्त एव प्रत्यागच्छेयुः। आगत्य “एधोऽसि, तेजोऽसि” इति द्वाभ्यामाहवनीये समिधा-

[[841]]

८४१
प्रपा॰ ८ अनु ॰३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

वादध्यात्। हेऽग्न एधोऽसि अनया समिधाऽभिवृद्धोऽसि। अतस्त्वत्प्रसादाद्वयमप्येधिषीमहि समृद्धा भवेम। समिज्जन्यज्वालया तेजोऽसि। अतो मयि तेजःस्थापय।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“पत्न्याह्वानं प्रघास्येति प्रतिप्रस्थातृकर्म तत्।
स्वामी मो ष्वित्यनुब्रूयाद्यद्ग्राम इति दंपती।
अक्रन्नित्यपि तावेव मन्त्राश्चत्वार ईरिताः”॥१॥ इति।
अथ मीमांसा।

सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
“वैश्वदेवब्राह्मणस्यातिदेशो वादमात्रकः (गः) ।
सवादाङ्गविधिस्थो वा हविर्विध्यन्वयाद्भवेत्।
अर्थवादैकनिष्ठोऽसौ मैवमङ्गविधेरपि।
समानः सोऽन्वयोऽङ्गानां विधिरप्यतिदिश्यताम्” ॥

चातुर्मास्येषु वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयनामकानि चत्वारि पर्वाणि। तत्र वैश्वदेवेऽष्टौ हवींषि विहितानि — “आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं चरु ꣳ सावित्रं द्वादशकपाल ꣳ सारस्व-तं चरुं षौष्ण चरुं मारुत ꣳ सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षां द्यावापृथिव्यमेककपालम्” इति। तेषां हविषां ब्राह्मणेऽर्थवाद आम्नातः — “वार्त्रघ्नानि वा एतानि हवींषि” इति। अङ्गविधयोऽपि तत्राऽऽम्नाताः — “त्रेधा संन्नद्धं बर्हिर्भवति, त्रेधा संनद्ध इध्मः, नव प्रयाजा इज्यन्ते, नवानूयाजाः” इति। एवं स्थिते वरुणप्रघासेषु पूर्वोक्तान्याग्नेयादीनि पञ्च हवींषि विधाय तदीयं पूर्वोदाहृतं ब्रह्मणमेतेषु पञ्चस्वतिदिशति — “एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींषि, यद्ब्राह्मणानीतराणि” इति। तत्रार्थवादमात्रस्यातिदेशो न्याय्यः। तस्य हविर्विधिभिः सह स्तुत्या(त्य) स्तावकरूपेणान्वयसंभवादङ्गविधिना च तदसंभवादिति चेन्मैवम्। उपकार्योपकारकभावेन हविषामङ्गानां चान्वयात्। तस्मादर्थवादसहितानामङ्गविधीनामार्तदेशः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“श्रुतमेककपालस्य ब्राह्मणस्यातिदेशनम्।
तत्पूर्ववत्तथैन्द्राग्न एतद्ब्राह्मण इत्यपि”॥
एककपालब्राह्मणं वैश्वदेववरुणप्रघासेषु पठितम्। ऐन्द्राग्नब्राह्मणं वरुणप्रघासेष्वाम्नातम्। एवं स्थिते साकमेधेषु विहितयोरेककपालैन्द्राग्नयोर्ब्राह्मणातिदेश

[[842]]

८४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

आम्नायते — “एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्न एतद्ब्राह्मण एककपालो यद्ब्राह्मण इतरश्चेतरश्च” इति। तत्रोभयत्र पूर्वन्यायेनार्थवादविधिसहिताङ्गकाण्डस्य सर्वत्रा(स्या)तिदेशः। पूर्वन्यायस्य विषयव्याप्तये वक्ष्यमाणोदाहरणस्मारणायवा(बीज) कथनम्।
एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् —
“मारुत्याः सार्धमष्टाभिरङ्गैस्तन्त्रं भिदाऽथवा।
प्रयोगैकत्वतस्तन्त्रं भेदो देशस्य भेदतः” ॥
वरुणप्रघासेष्वाग्नेयादीनि नव हवींषि विहितानि। तेषु मारुतीमामिक्षां प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे विहारेऽनुतिष्ठति। इतराणि त्वष्टावध्वर्युरुत्तरे विहारेऽनुतिष्ठति। तेषामष्टानां प्रयोगैक्यात्तन्त्रेणाङ्गान्युभयवादिसंमतानि। तथा तान्येव मारुत्या अपीत्यत्रापि तन्त्रं प्राप्तम्। कुतः। वरुणप्रघासान्तः-पातित्वेन प्रयोगैक्यात्। नन्वत्र विहारभेद आम्नातः — “पृथगग्नी प्रणयतः, पृथग्वेदी कुरुतः” इति। सोऽयं पृथगनुष्ठानाभावे व्यर्थः स्यान्मैवम्। हविरासादनमात्रे तद्भेदोपयोगात्। “अष्टावध्वर्युरुत्तरे विहारे हवी ꣳ ष्यासादयति मारुतोमेव प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्मिन्” इति तद्विधानात्। तस्मात्तन्त्र-मिति प्राप्ते ब्रूमः — देशभेदात्प्रयोगभेदे सत्यङ्गानुष्ठानमपि भिद्यते। न च तस्य हविरासादनमात्रार्थता युक्ता। तदासादनस्य दृष्टहोमार्थत्वे सति तत्परित्यागेनादृष्टार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गात्। न च प्रयोगभेदेनै-वाऽऽसादनभेदस्यापि सिद्धौ वचनमनर्थकं स्यादिति वाच्यम्। अव्यवस्थानात्प्रतिप्रयोगप्राप्तौ। तद्व्यवस्थार्थत्वात्। तस्माद्भेदेनाङ्गानुष्ठानम्।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“कर्तृभेदो न वा तत्र भेदः स्यादङ्गभेदवत्।
पञ्चर्त्विग्वचनान्मैवं द्वयोरुक्त्या व्यवस्थितिः”॥
तत्र पूर्वोक्तविषये प्रयोगभेदादाधाराद्याङ्गभेद इव होतृब्रह्मादीनां कर्तृणामपि भेद इति चेन्मैवम्। वाचनिकपञ्चसंख्याविरोधात्। अध्वर्यु प्रतिप्रस्थातृहोतृब्रह्माग्नीध्नाः पञ्चर्त्विजश्चातुर्मास्येषु विहिताः — “चातुर्मास्यानां यज्ञक्रतूनां पञ्चर्त्विजः” इति। यद्याग्नेयाद्यष्टके मारुत्यां च होत्रादिभेदः स्यात्तदा पञ्चसंख्या बाध्येत। ननु पञ्चसंख्यासिद्ध्यर्थमाग्नेयाद्यष्टके प्रतिप्रस्थाता प्राप्नुयात्, मारुत्यां चाध्वर्युः प्राप्त इति चेत्। सत्यम्। प्राप्तावेव तावुभावुभयत्र। व्यवस्था तु वचनाद्भविष्यति। तत्र वचनं पूर्वत्रोदाहृतम्। तस्मान्नस्ति कर्तृभेदः।

१ ख. घ. ङ. च. ग्नन्प्रिण।

[[843]]

८४३
प्रपा॰ ८ अनु॰ ३] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“तत्रैव पत्नीसंयाजादौ तन्त्रं भिन्नताऽथ वा।
तन्त्रमग्न्यैक्यतो मैवं कर्तृभेदानिवारणात्” ॥
तत्रैवाऽऽग्नेयाद्यष्टके मारुत्यां च गार्हपत्ये होतव्येषु पत्नीसंयाजादिषु तन्त्रं युक्तम्। कुतः। गार्हपत्यै-कत्वात्। नह्याहवनीयवद्दक्षिणे विहारे गार्हपत्यः पृथगस्ति। तस्मात्तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः — न तावत्पूर्वोक्तः कर्तृभेदो निवारयितुं शक्यते। तथा सत्यध्वर्युणा हुताः पत्नीसंयाजाः प्रतिप्रस्थातृकर्तृकायां मारुत्यां कथमुपकुर्युः। तस्मादध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता च गार्हपत्ये पृथक्पत्नीसंयाजाञ्जुहुयाताम्।
द्वादशाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्—
“विहारभेदे निर्वापमन्त्रादेस्तन्त्रता न वा।
तन्त्रं द्वयोः स्मृतेः सिद्धेरुत्तमोक्त्या पृथग्भवेत्”॥
वरुणप्रघासेष्वध्वर्युप्रतिप्रस्थात्रोर्विहारभेदेऽपि मन्त्रेष्वेकेनैव पठ्यमानेषु तयोरर्थस्मृतिसिद्धौ तन्त्रमिति चेन्न। निर्वापामीत्युत्तमपुरुषार्थस्य पाठमन्तरेण स्मृत्यभावात्। तस्मादुभयोः पृथक्पाठः।
सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“निष्कासेन तुषैश्चावभृथं यन्तीत्यनूद्यते।
नीरोत्सेकः कर्मणो वा विधिः सौमिकधर्मणः २ ३ ॥
यो दर्शपूर्णमासाभ्यां वारुण्यां चोदनोद्गतः।
व्युत्सेकोऽनूद्यतामेष मैवं कर्माणि सौमिके।
मुख्योऽवभृथशब्दोऽतस्तत्सादृश्यविवक्षया।
धर्मानतिदिशन्कर्म विधत्ते धर्मसंयुतम्”॥
वरुणप्रघासेषु श्रुयते — “वारुण्या निष्कासेन तुषैश्चावभृथमवयन्ति” इति। निष्कास आमिक्षाया लेपः। प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्तामित्यादिभिर्मन्त्रैर्दर्शपूर्णमासयोर्दिक्षु सर्वास्वापो विविधमुत्सिच्यन्ते। सोऽयं व्युत्सेको वारुण्यामिक्षायामेव चोदकप्राप्तोऽनुद्यते। अस्ति हि व्युत्सेकस्याष्यवभृथत्वम्। “एव वै दर्शपूर्णमासयोरवभृथः” इति श्रुतत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः— सौमिके कर्मण्यवभृथशब्दो मुख्यः। तस्य शब्दस्योद्भिदादिवद्विधेयक्रियासामानाधिकरण्येन नामधे-

१ ख. च. र्थया। २ क. ककर्म। ३ ख. घ. ङ. च. धर्मिणः।

[[844]]

८४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

यत्वात्तत्रैव वैदिकप्रयोगवाहुल्याच्च। व्युत्सेके त्वप्संबन्धादुपचर्यते। नहि सौमिककर्मणीवापां व्युत्सेके-ऽवभृथभावनामंशत्रयवर्तौ पश्यामः। येन तत्र मुख्यत्वमाशङ्क्येत। तस्मात्सौमिककर्मवाचिनमवभृथशब्दं वरुणप्रघासप्रकरणे प्रयुञ्चान आम्नायो मासाग्निहोत्रन्यायेन सौमिकधर्मानतिदिशन्कर्मान्तरं तद्धर्मसंयुक्तं विधत्ते। न च विपर्येणात्रैव मुख्योऽवभृथोऽस्त्विति शङ्कनीयम्। अपेक्षितस्य कर्मकलाप-स्यात्राभावात्। तस्मात्सौमिकधर्मोपेतकर्मान्तरविधिः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
“तत्र द्रव्यं पुरोडाशस्तुषनिष्कासकावुत।
प्राप्तोऽवभृथशब्देन पुरोडाशोऽतिदेशतः॥
तुषनिष्कासयोरत्र साक्षात्क्लृप्तोपदेशतः
अतिदेशप्रापितस्य पुरोडाशस्य बाधनम्”॥
तत्र पूर्वोक्त कर्मान्तरे धर्मातिदेशकेनावभृथशब्देन पुरोडाशोऽतिदिश्यते। अतिदेशश्चोपदेशाद्दुर्बलः। तस्मात्तुषनिष्कासाभ्यां पुरोडाशो बाध्यते।
एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्—
“निष्कासावभृथे विप्रकर्षोऽथ प्रतिपादनम्।
उतार्थकर्म पशुवदाद्योऽवभृथशब्दतः॥
कर्मान्तरं तदाऽपि स्यात्प्रतिपत्तिः प्रयाजवत्।
प्राधान्यायार्थकर्म स्यात्तच्चावभृथधर्मकम्”॥
चातुर्मास्यगतेषु [वरुणप्रघासेषु] वारुणीमामिक्षां प्रकृत्येदमाम्नायते — “वारुण्या निष्कासेन तुषैश्चा-वभृथमवयन्ति” इति। अत्रायं प्रयोगप्रकारः — वरुणप्रघासेषु नव हवींषि। तेष्वष्टमं हविर्वारुण्यामिक्षा। नवमं हविः काय एककपालः। वारुण्या(णा)मिक्षायां यवपिष्टनिर्मितं मेषमवदधाति १। तत आमि-क्षासंयुक्तं सर्वमवदाय हुत्वा तत एककपालेन प्रचर्य भाण्डलिप्तेन वारुण्या(णा)मिक्षाया निषकासेन तुषैश्चावभृथमनुतिष्ठन्तीति।तत्र संशयः।किं वारुण्या (णा) एकमंशं यवमयमेषसीहतं पूर्वै प्रदाय पश्चादेककपालप्रचारादूर्ध्वं निष्कासरूपेणांशान्तरेण तुषैश्च प्रचरितव्य-मित्येवं प्रचारस्य विप्रकर्ष उत कर्मान्तरम्।

क. ख. ध. ङ. च. दध्यादिति।

[[845]]

८४५
प्रपा॰ ८ अनु॰ ४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ८४५
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

तत्रापि किं प्रतिपत्तिकर्माऽऽहोस्विदर्थकर्मेति। तत्र विप्रकर्ष इति तावत्प्राप्तम्। कुतः। पशौ तथा दृष्ट-त्वात्। प्रातःसवने वपया प्रचर्य तृतीयसवने हृदयाद्यङ्गैः प्रचार इति सवनीयपशौ यथा प्रचारविप्रकर्ष-स्तद्वदत्रापीत्याद्यः पक्षः। तथा सत्यवभृथशब्दवैयर्थ्यप्रसङ्गात्कर्मान्तरमिति पक्षान्तरम्। तदाऽप्यामिक्षाहविःशेषस्य निष्कासस्यान्यस्मिन्कर्मणि हविष्ट्वायोगात्प्रयाजशेषन्यायेनेदं प्रतिपत्तिःस्यात्। यथा प्रयाजशेषेण हवींष्यभिघारयतीत्यत्र तच्छेषं संस्कर्तुमभिघारणमेवमत्रापि निष्कासः संस्क्रियत इति प्राप्ते ब्रूमः — तस्मिन्पक्षे निष्कासस्यैव संस्कार्यद्रव्यत्वेन प्राधान्यान्निष्कासमिति विभक्तिव्यत्ययः स्यात्। अतोऽवभृथस्य प्राधान्यादर्थकर्मत्वमेव द्रष्टव्यम्। यदि चातुर्मास्येषु नावभृथस्तदा तद्धर्माति-देशाय तन्नामनिर्देशोऽस्तु। तस्य तदीयद्रव्यशेषस्यापि कर्मान्तरे विनियोग वाचनिकः। तस्मादर्थकर्म।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डाऽष्टमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः॥३॥

०४

(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)
अ॒ग्नयेऽनी॑कवते पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑-
पति सा॒क ꣳ सूर्ये॑णोद्य॒ता मरु॒द्भ्यः॑ सांतप॒नेभ्यो॑
म॒ध्यंदि॑ने च॒रुं म॒रुद्भ्यो गृह॒मेधिभ्यः सर्वा॑सां
दु॒ग्धे सा॒यं च॒रुं पू॒र्णा द॑र्वि॒ परा॑ पत॒ सुपू॑र्णा॒
पुन॒रा प॑त। व॒स्नेव॒ वि क्री॑णावहा॒ इव॒मूर्ज ꣳ॑
शतक्रतो। दे॒हि मे॒ ददा॑मि ते॒ नि मे॒ धेहि॒ नि
ते॑ दधे। नि॒हार॒मिन्नि मे॑ हरा नि॒हा॑रम् (१)
नि ह॑रीमि ते। म॒रुद्भ्यः॑ क्री॒डिभ्यः॑ पुरो॒डाश ꣳ॑
स॒प्तक॑पालं॒ निर्व॑पति सा॒क ꣳ सूर्यै॑णोद्य॒ताऽऽग्रे॒-

[[846]]

८४६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति सौ॒म्यं च॒रु ꣳ सा॑वि॒त्रं
द्वाद॑शकपाल ꣳ सारस्व॒तं च॒रुं पौ॒ष्णं च॒रुमै॑-
न्द्रा॒ग्नमेका॑दशकपालमै॒न्द्रं च॒रुं वै॑श्वकर्म॒णमेक॑क-
पालम् (२)॥
(ह॒रा॒ नि॒र्हार॑ त्रि॒ ꣳ शच्च॑)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥

(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
तृतीये वरुणप्रघासाख्यं द्वितीयं चातुर्मास्यपर्वोक्तम्। चतुर्थपञ्चमषष्ठेषु साकमेधाख्यं तृतीयं पर्वोच्यते। तच्च पर्व दिनद्वयेऽनुष्ठेयम्। तदाहाऽऽपस्तम्बः — ततश्चेतुर्षु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य द्व्यहं साकमेधैर्यजत इति।
तत्र प्रथमदिने कर्तव्यानि त्रीणि हवींषि विधत्ते —
अग्नयेऽनीकवत इति। अनीकवते सैन्यवते।उद्यता सूर्येण साकमित्युदयकालविधिः। सम्यक्तपनं संतपनं तत्संबन्धिनः सांतपना अनिष्टविनाशिन इत्यर्थः। मेधो यज्ञः, गृहं च मेधश्च तदुभयवन्तो गृहमेधिन उभयपालका इत्यर्थः। सर्वासां यजमानस्य यावत्यो गावः सन्ति तावतीनाम्।
विहितास्विष्टिषु प्रथमोष्टिदेवतागुणं प्रशंसति —
“देवासुराः संयत्ता आसन्। सोऽग्निरब्रवीत्। ममेयमनीकवती तनूः। तां प्रीणीत। अथासुरानभिभविष्यथेति। ते देवा अग्नयेऽनीकवते पूरोडाशमष्टाकपालं निरवपन्। सोऽग्निरनीकवान्त्स्वेन भागधेयेन प्रीतः। चतुर्धाऽनीकाम्यजनयत। ततो देवा अभवन्। पराऽसुराः (१) । यदग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति। अग्निमेवानीकवन्त ꣳ स्वेन भागधेयेन प्रीणाति। सोऽग्निरनीकवान्त्स्वेन भागधेयेन प्रीतः। चतुर्धाऽनीकानि जनयते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।

१ क. घ. ङ. श्चप्तुषु मा। च. श्चतसृषु मा।

[[847]]

८४७
प्रपा॰ ८ अनु॰४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ८४७
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)
चतसृष्वपि दिक्ष्वसुरानवरोद्धं चतुर्विधानि सैन्यानि।
सूर्योदयकालं प्रशंसति —
“असौ वा आदित्योऽग्निरनीकवान्। तस्य रश्मयोऽनीकानि। साक ꣳ सूर्येणोद्यता निर्वपति। साक्षादेवास्मा अनीकानि जनयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
उष्णात्वादादित्यस्याग्नित्वम्। उत्साहोपेतयोद्धृवत्सर्वतस्त्वरया प्रसराद्रश्मीनामनीकत्वम्।
द्वितीयाया इष्टेर्देवताया गुणं प्रशंसति —
“तेऽसुराः पराजिता यन्तः। द्यावापृथिवी उपाश्रयन् (२) । ते देवा मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यश्चरुं निरवपन्। तान्द्यावापृथिवीभ्यामेवोभयतः समतपन्। यन्मरुद्भयः सांतपनेभ्यश्चरुं निर्वपति। द्यावापृथिवीभ्यामेव तदुभयतो यजमानो भ्रातृव्यान्त्संतपति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
तानसुरान्द्यावापृथिवीभ्यामेव कृत्स्रयोरपि द्यावापृथिव्योरुभयतोऽसुराणामधस्ताञ्चोपरिष्टाच्च समतपन्प्रहाराद्युपद्रवेण संतापितवन्तः।
कालं प्रशंसति—
“मध्यदिने निर्वपति। तर्हि हि तेक्ष्णिष्ठं तपति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
तर्हि मध्याह्नकाले लेक्ष्णिष्ठमतिशयेन तीक्ष्णं यथा भवति तथा सूर्यस्तपति। हि प्रसिद्धमेतत्।
चरुं प्रशंसति —
“चरुर्भवति। सर्वत एवैनान्त्संतपति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
चरुपाकभाण्डस्य। सर्वतस्तप्यमानत्वाच्छत्रूणामपि सर्वतः संतापः।
तृतीयेष्टेर्देवताविशेषणं प्रशंसति-
“ते देवाः श्री विजयिनः सन्तः। सर्वासां दुग्धे गृहमेधीयं चरुं निरवपन् (३) । आशिता एवाद्योपवसाम। कस्य पा हेदम्। कस्य वा श्वो भवितेति। स शृतोऽभवत्। तस्याहुतस्य नाऽऽश्नन्। नहि देवा अहुतस्याश्नन्ति। तेऽब्रुवन्। कस्मा इम ꣳ होष्याम इति। मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्य इत्यब्रुवन्। तं मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्योऽजुहवुः (४) । ततो देवा अभवन्। पराऽसुराः। यस्मैवं विदुषो

[[848]]

८४८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो गृहे जुह्वति। भवत्यात्मना पराऽस्य भ्रातृव्यो भवति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
ते देवा अस्मिन्दिने प्रथमेष्ट्या सैन्यानि संपाद्य द्वितीयेष्ट्या विरोधिनोऽसुरान्सर्वतः संतप्य पुनः परेद्युरपि जेष्याम इत्यभिप्रेत्य गृहमेधीयं निरुप्येत्थं विचारितवन्तः — इदं हविरद्य कस्य वा भवति कस्य वा श्वो भविष्यतीति न ज्ञायते। तस्माद्वयं सह भुक्तवन्त एवाग्निसमीपे वसामेति। एतावति विचारकाले चरुः पक्वोऽभूत्। तदानीं देवा अहुतत्वात्तं चरुं नैवाशितवन्तः। यस्माद्देवाः क्वाप्यहुतं नाश्नन्ति तस्माद्युक्तमेवैतत्। ततस्ते देवाः परस्परं विचारितवन्तः। किमिति, कस्मै देवायेमं चरुं होष्याम इति। ततो निश्चित्य गृहमेधिभ्यो हुत्वा विजयं प्राप्ता असुराश्च पराभूताः।
अस्मिन्कर्मण्याज्यभागौ यजतीत्यादिना कानिचिदङ्गानि विधास्यन्ते। तत्र यावदुक्ताङ्गोपेतमपूर्वमिदं कर्म न तु दर्शपूर्णमासविकृतिरिति जैमिनिर्विचारितवान्। ततोऽर्थप्राप्तः सामिधेन्याद्यभावः। तमिमं विस्पष्टयितुमनुवदाते —
“यद्वै यज्ञस्य पाकत्रा क्रियते। पशव्यं तत्। पाकत्रा वा एतत्क्रियते। यन्नेध्माबर्हिर्भवति। न सामिधेनीरन्वाह (५) । न प्रयाजा इज्यन्ते। नानूयाजाः। य एवं वेद। पशुमान्भवति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
यज्ञस्य संबन्धि यदनुष्ठानं पाकत्रा पाकेषु पाकयज्ञवदित्यर्थः। तस्य पशव्यत्वं युक्तम्। “पाकयज्ञं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते” इति श्रुतत्वात्। यस्मादत्रेध्माबर्हिरादयो न सन्ति तस्मादेतत्कर्म पाकयज्ञवदेव क्रियते। प्राप्यमङ्गं विधते —
“आज्यभागौ यजति। यज्ञति। यज्ञस्यैव चक्षुषी नान्तरेति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
यागवेलायामुद्देश्यां देवतां प्रशंसति —
“मरुतो गृहमेधिनो यजति। भागधेयेनैवैनात्न्समर्धयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
उदीच्यमङ्गं विधत्ते —
“अग्नि ꣳ स्विष्टकृतं यजति। प्रतिष्ठित्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।

[[849]]

८४९
प्रपा॰ ८अनु॰४] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। ८४९
(राजसूयविषयस्य चातुर्मास्यसंबन्धिवरुणप्रधासाश्यद्वितीयपर्वणोऽभिघानम्)

अङ्गान्तरं विधत्ते —
“इडान्तो भवति। पशवो वा इडा। पशुष्वेवोपरिष्टात्प्रतितिष्ठति (६)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ६] इति।
अर्थसिद्धं चतुर्धाकरणाद्युदीच्याङ्गान्तराभावं द्योतयितुमन्तशब्दः।
तदेवमनुब्राह्मणगतेनैकेनानुवाकेन पूर्वदिनेऽनुष्ठेया मुख्यब्राह्मणविहितास्तिस्र इष्टयो व्याख्या-ताः। अनुवाकान्तरेण द्वितीयदिने कर्तव्यत्वेन विहिता इष्टयो व्याख्यातव्याः। तत्राऽऽदौ तावद्गृहमेधीयशेषभूतं किंचिदङ्गं विधातुं प्रस्तौति-
“यत्पत्नी गृहमेधीयस्याश्नीयात्। गृहमेध्येव स्यात्। वि त्वस्य यज्ञ ऋध्येत। यन्नाश्नीयात्। अगृहमेधी स्यात्। नास्य यज्ञो व्यृध्येत” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७] इति।
यदि पत्नी गृहमेधीयस्य चरोर्भागं भुञ्जीत तदा यजमानो गृहेण यज्ञेन चोपेतो भवति। किंत्वस्मिन्पक्षे यजमानस्य यज्ञो व्यृद्धो भवेत्। अभोजनपक्षे तु व्यृद्धत्वदोषो न भवति। किंतु गृहमेधित्वाभावः।
विधत्ते —
“प्रतिवेशं पचेयुः। तस्याश्नीयात्। गृहमेध्येव भवति। नास्य यज्ञो व्यृध्यते (१)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७] इति।
प्रातिस्विकत्वेन पत्नीं विशतीति प्रतिवेशः पत्न्यर्थ ओदनस्तं दक्षिणाग्रौ पक्तारः पचेयुः। तथा चाऽऽपस्तम्बः — “दक्षिणाग्नौ पन्त्याः प्रतिवेशमोदनं पचति” इति। पत्नी तमोदनमश्नीयात्ततो नोक्तदोषद्वयम्। अभोजनाभावाद्गृहमेधीयभोजनाभावाच्च।
भोजनादीन्विधातुं प्रस्तौति —
“ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा। आशिता अभवन्। आञ्जाताभ्यञ्जत। अनु वत्सानवासयन्। तेभ्योऽसुराः क्षुधं प्राहिण्वन्। सा देवेषु लोकमावित्त्वा। असुराम्पुनरगच्छत्” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७] इति।
आशिता भुक्तवन्तः। आञ्जत नेत्रयोरञ्जनं प्रक्षिप्तवन्तः। अभ्यञ्जताभ्यङ्गंकृतवन्तः। धेनुरनु वत्सानवासयन्स्तनपानार्थमवासृजन्। तदानीमसुरा देवानां समीपे क्षुधं प्रेरितवन्तः सा च क्षुत्तेषु तृप्तेषु देवेषु स्थानमलब्ध्वा पुनरप्यसुरानेव प्राप्नोत्।
विधत्ते —

[[850]]

८५०
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेघाख्यतृतीयपर्वणोऽधानम्)
“गृहमेधीयेनेष्ट्वा। आशिता भवन्ति। आञ्जतेऽभ्यञ्जते (२) । अनु वत्सान्वासयन्ति। भातृव्यायैव तद्यजमानःक्षुधं प्रहिणोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
तदेतदभिप्रेत्य पूर्वमाशिता एवाद्योपवसामेत्यादिर्देवविचार उपा(दा)हृतः। अत्र गृहमेधीयसंनिधौ द्वौ मन्त्रावाम्नातौ। तयोर्विनियोगमापस्तम्ब आह —
“शरनिष्कासस्य दर्वीं पूरयित्वा वृषभमाहूय तस्य रवते पूर्णा दर्वि परा पतेत्यनुद्रुत्योत्तरया गार्हपत्ये जुहुयाद्यद्दृषभो न रुयाद्ब्रह्मा ब्रूयाज्जुहुधीति” इति। पच्यमाने चरौ क्षीरमण्डवद्घनीभूतो योंऽश उपरि तिष्ठति सोऽयं शरनिष्कासः। तस्य रवते वृषभस्य शब्दे निष्पन्ने सति।
प्रथममन्त्रपाठस्तु —
पूर्णा दर्वीति। हे दर्वि त्वं शरनिष्कासेन पूर्णा सती परापतेन्द्रं प्रति गच्छ। तत्प्रसादाद्धनेन तज्जन्यबलेन सुपूर्णा सती पुनरस्मान्प्रत्यागच्छ। हे शतक्रतो, आवां वस्नेव विक्रीणावहै। यथा लोके कश्चित्स्वकीयं धनं दत्त्वा तण्डुलादिकं क्रीणाति तद्वदहमिन्द्राय तुभ्यं शरनिष्कासं दत्त्वा त्वत्त इषमूर्जं च क्रीणामि। तदिदमुच्यते-वस्नेव वसुनेव धनेनेव विक्रीणावहा इति।
द्वितीयमन्त्रपाठस्तु —
देहि म इति। हे इन्द्र मे यदपेक्षितं तत्त्वं देहि। तव यदपेक्षितं तदहं ददामि। दत्त्वा च त्वं मम समीपे निधेह्यवस्थापय। तव समीपेऽहमवस्थापयामि। तदुभयं सकृदेव न भवति, किंतु निहारमित्पुनः पुनर्निर्हृत्यैव समानीयैव मे समीपे निहर नितरां स्थापय। अहमपि पुनः पुनर्निर्हृत्य ते समीपे स्थापयामि।
यथोक्तं निष्कासहोमं प्रस्तौति —
“ते देवा गृहमेधीयेनेष्ट्वा। इन्द्राय निष्कासं न्यदधुः। अस्मानेव श्व इन्द्रो निहितभाग उपावर्तत” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
उपावर्तिता समीपमागमिष्यति। उपावर्तत समीपामागच्छत्।
विधत्ते — “गृहमेधीयेनेष्ट्वा। इन्द्राय निष्कासं निदध्यात्। इन्द्र एवैनं निहितभाग उपावर्तते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।

---

१ घ. ङ. च. ०व्यद्यृष०।

[[851]]

८५१
प्रपा॰ ८ अनु॰ ४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
होमाय प्राप्तमाहवनीयं वारयितुं विधत्ते ––
“गार्हपत्ये जुहोति (३) । भागधेयैनैवैनꣳ समर्धयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
यागकाले ध्वनिं कर्तुमृषभस्याऽह्वानं विधत्ते ––
“ऋषभमाह्वयति। वषट्कार एवास्य सः। अथो इन्द्रियमेव तद्वीर्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
द्वितीयदिनेऽनुष्ठेयानि नव हवींषि विधत्ते ––
मरुद्भ्य इति। आद्यस्य हविष उत्तरहविरष्टकस्य च कालभेदात्प्रयोगभेदो द्रष्टव्यः। क्रीडैषामस्तीति क्रीडिनस्तदेतत्क्रीडित्वं विशेषणम्।
तस्य हविषः पाठप्राप्तं प्राथम्यं च(?) प्रशंसति––
“इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा। परां परावतमगच्छत्। अपाराधमिति मन्यमानः। सोऽब्रवीत्। क इदं वेदिष्यतीति। तेऽब्रुवन्मरुतो वरं वृणामहै (४) । अथ वयं वेदाम। अस्मभ्यमेव प्रथमꣳ हविर्निरुप्याता इति। त एनमध्यक्रीडन्। तत्क्रीडिनां क्रीडित्वम्। यन्मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः प्रथमꣳ हविर्निरुप्यते विजित्यै। (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
परां परावतमत्यन्तदुरम्। अपाराधं द्रोहमकार्षम्। भीत्या पलायमानः स इन्द्रो मरुतां समीपे किंचिदब्रवीत् – वृत्रो मृतो न वेतीदं समीपे गत्वा को वेदिष्यतीति। ते च मारुतो वरे दत्ते वेदिष्याम इत्यब्रूवन्। इतरेभ्योऽग्न्यादिभ्यः प्रथमो निर्वापो वरः। ततस्ते मरुत एनं भूमौ पतितं वृत्रमधिरुह्य बहुविधेन नृत्येनाक्रीडन्। क्रीडित्वा च मृतोऽयमिति ज्ञातवन्तः। तस्मादेतेषां क्रीडित्वं विशेषणं संपन्नम्।
निर्वापकालं प्रशंसति––
“साकꣳ सूर्येणोद्यता निर्वपति। एतस्मिन्वै लोक इन्द्रो वृत्रमहन्त्समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
एतस्मिन्नेव लोके सूर्योदयेनावलोक्यमानभूप्रदेशे।
वैश्वदेवपर्वण्युक्तमाग्नेयादिपञ्चकप्रशंसकं वरुणप्रघासपर्वण्युक्तमैन्द्राग्नप्रशंसकं च ब्राह्मणमत्रादितिशति––
“एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीꣳषि। एतद्ब्राह्मण ऐन्द्राग्नः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।

[[852]]

८५२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
चरोरैन्द्रत्वं प्रशंसति––
“अथैष ऐन्द्रश्चरुर्भवति। उद्धारं वा एतमिन्द्र उदहरत। वृत्रꣳ हत्वा। अन्यासु देवतास्वधि। यदेष ऐन्द्रश्चरुर्भवति। उद्धारमेव तं यजमान उद्धरते। अन्यासु प्रजास्वधि” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
अन्यास्वग्न्यादिदेवतास्वधिकोऽयमित्यतेमुद्धारमपत्कर्षाभिमानमुदहरतोत्पादितवान्।
विश्वकर्मरूपामन्त्यहविषो देवतां प्रशंसति––
“वैश्वकर्मण एककपालो भवति। विश्वान्येव तेन कर्माणि यजमानोऽवरुन्धे (५)"(ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ७) इति।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“पूर्णेत्यनूच्य देहीति याज्यामध्वर्युरीरयेत्”॥१॥ इति।
अथ मीमांसा।
पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्––
“साकमेधेष्टयस्तिस्रो द्व्यहे स्युः सद्य एव वा।
प्रातरादेर्द्वयोरह्नीः सत्त्वात्प्रकृतिवद्य्व्ुहे॥
साङ्गमुख्यानुरोधेन प्रातरादेर्विधानतः।
श्रौतं सद्यस्त्वमन्यत्तु चोदकात्तेन दुर्बलम्”॥
चातुर्मास्येषु साकमेधानामके तृतीये पर्वणि श्रूयते––“अग्नयेऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकꣳ सूर्योणोद्यता मरुद्भ्यः सांतपनभ्यो मध्यंदिने चरुं मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुम्” इति। ता एतास्तिस्र इष्टयो द्य्हकालीना यथा प्रकृतौ पर्वण्यन्वाधानादिकं प्रतिपदीष्टिरिति द्व्यहकालीनत्वं तद्वत्। ननु प्रातर्मध्यंदिनसायंशब्दैरेकस्मिन्नेवाह्नि त्रयः कालास्तिसृणामिष्टीनां विहिताः। तन्न। द्वयोरप्यह्नोः (प्रातरादिकालसद्भावात्। पूर्वेद्युः) प्रातरादिकालेषु स्वकीयेषु तासामुपक्रमः। परेद्युः प्रातरादिषु ताः समापनीयाः। ततो द्व्यहकालीनतेति प्राप्ते ब्रूमः — तत्राग्नयेऽनीकवते प्रातरष्टाकपालं निर्वपतीति साङ्गं प्रधानं प्रातःकालीनतया विधीयते। प्रातःशब्दश्च स्वत एकमेव प्रातःकालमभिधाय पर्यवस्यति। प्रातरग्निहोत्रमित्यादौ तद्दर्शनात्। तस्मा-त्सङ्गस्य प्रधानस्यैकस्मिन्नेव प्रातःकाले विधानात्सद्यस्कालीनत्वं श्रौतं, चोद-केन त्वन्वाधानाद्यङ्गं पूर्वेद्युः प्रातरिति कल्प्यते। उपदेशश्चोदकाद्बलीयान्। तस्मादेकाहकालीना इष्टयो द्रष्टव्याः।

[[853]]

८५३
प्रपा॰ ८ अनु॰ ४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
सप्तमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्––
“किं वैश्वदेविकादेककपालादतिदेशनम्।
साकमेधेषु वरुणप्रघासस्थादुताग्रिमः॥
प्रकृतावर्थबाहुल्यादन्तिमः संनिधानतः॥
ऐन्द्राग्नसाहचर्याच्‍च सार्थत्वमधिकत्वतः॥”
वैश्वदेवे द्यावापृथिव्य एककपालो वरुणप्रघासेषु काय एककपालस्तयोः पृथग्ब्राह्मणमाम्नातम्। साकमेधेषु वैश्वकर्मण एककपालस्तस्मिन्वैश्वदेविकैककपालब्राह्माणमतिदेष्टव्यम्। कुतः। प्रकृतित्वेन तस्मिन्नुपदिश्यमानधर्मबाहुल्यात्। वारुणप्रघासिकस्य तद्विकृतित्वादल्पा एव धर्मविशेषा उपदिष्टाः शमीमय्यो हिरण्यय्यो वा स्रुचो भवन्तीत्यादयः तत्र बह्वनुग्रहो न्याय्य इति प्राप्ते ब्रमः — वारुणप्रघासिकब्राह्मणस्य प्रात्यासन्नत्वात्तस्यैवातिदेशो युक्तः। ऐन्द्राग्नब्राह्मणं तत्रत्यमेवातिदिश्यते। वैश्वदेवे तदभावात्। तत्साहचर्यादिदमपि तत्रत्यमेव। ननु प्रकृतिभावा(भूता)द्वैश्वदेविकैककपालादेर्वारुणप्रघासिकवत्साकमेधीयेऽपि चोदकेन धर्मातिदेशसिद्धौ ब्राह्मणातिदेशकं वाक्यमिदं व्यर्थमिति चेत्। न। हिरण्मयत्वाद्यधिकधर्मातिदेशायापोक्षितत्वात्। तस्माद्वारुणप्रघासिकैककपालब्राह्मणस्यैवातिदेशः।
दशमाध्यायस्य सप्तमपादे चिन्तितम्––
“गृहमेधीयके त्वाज्यभागावित्यनुवादगीः।
स चोदकविधिर्वाऽर्थवादो वाऽधिककर्म वा॥
परिसंख्योत संकोच्यश्चोदकोऽन्यत्र वाऽत्र वा।
अपूर्वं गृहमेधीयं स्याद्वाऽतो लुप्तचोदकम्॥
अनुवादः पुनः श्रुत्या द्वितीयः सार्धतावशात्।
निर्वापवच्चोदकस्य लिङ्गत्वेन सहायता॥
चोदनेनैव तत्सिद्धेरैष्टिकस्य प्रशंसनम्।
विध्येकवाक्यता नास्ति तेनात्राङ्गान्तरे विधिः॥
प्रत्यभिज्ञानतोऽङ्गस्य परिसंख्येतरस्य हि।
दोषत्रयाच्‍चोदकस्य संकोचोऽङ्गान्तरेष्वतः॥

---

१ क. ०दकः। स। २ ख. च. ०तोऽश्रुतचो ०।

[[854]]

८५४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
व्यापारैक्याच्‍चोदकस्य स्वार्थे संहरणं भवेत्।
वैरूप्याच्च निरर्थत्वादपूर्वं कर्म युज्यते॥
आज्यभागेतिनाम्नोपकारकॢप्तिस्मृतेरिदम्।
नामत्वादि समं तस्माल्लुप्यते तेन चोदकः”॥
“मरुद्भयो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायमोदनम्” इति विहिते गृहमेधीये श्रूयते––“आज्यभागौ यजति” इति। अष्टधाऽत्र संशयः — चोदकप्राप्तयोरा-ज्यभागयोरिह पुनः श्रवणादनुवादोऽयमित्याद्यः पक्षः। तथा सति वैयर्थ्यप्रसङ्गात्सार्थकत्वाय चोदकैतद्वाक्ययोर्मिलितयोरत्राऽऽज्यभागविधायकत्वमभ्युपेतव्यम्। ओषधिद्रव्यनिर्वापादयो यथा प्रकृतिगताः सन्तो विकृतावपि श्रूयमाणाश्चोद-कस्य लिङ्गं तथाऽऽज्यभागावपि लिङ्गत्वेन सहायभूतौ। ततो मिलितयोर्विधायकत्वमिति द्वितीयः पक्षः। गृहमेधीयविधिवाक्ये श्रुतस्यौदनस्यैवौषधिद्रव्यतया लिङ्गत्वसिद्धेर्नास्ति लिङ्गान्तरापेक्षा। तस्मात्प्रकृताविष्टौ श्रुतस्याऽऽज्यभागकर्मण इह पुनः श्रवणमर्थवादत्वेन तत्प्रशंसार्थमिति तृतीयः पक्षः। भिन्नप्रकरणे श्रुतस्य विध्येकवाक्यत्वायोगादर्थवादत्वमयुक्तम्। ततश्चोदकप्राप्तादाज्यभागादिकर्मणोऽधिकमाज्यभागरूपमङ्गान्तरमिह विधीयत इति चतुर्थः पक्षः। ऐष्टिकयोराज्यभागयोरिह प्रत्यभिज्ञानान्नाङ्गान्तरत्वं युक्तम्। तस्मादाज्यभागव्यतिरिक्तस्य प्रयाजाद्यङ्गस्य परिसंख्यानार्थमिदमाज्यभागश्रवणमिति पञ्चमः पक्षः। आज्यभागवाक्येन तद्विधिरूपः स्वार्थस्त्यज्येत प्रयाजादिनिषेधरूपोऽन्योऽर्थः परिगृह्येत चोदकप्राप्तं प्रयाजाद्यनुष्ठानं बाध्येतेतिदोषत्रयप्रसङ्गान्न परिसंख्या युक्ता। तेन प्रत्यक्षविधिरूपादस्मादाज्यभागवाक्यादानुमानिकचोदकवाक्यमाज्यभागव्यतिरिक्तप्रयाजाद्यङ्गेषु संकोचनीयमिति षष्ठः पक्षः। यदि चोदकस्य प्रत्यङ्गं पृथ-ग्व्यापाराः स्युस्तदा प्रयाजाद्यङ्गगोचरैर्व्यापारैस्तेषामतिदेशः सिध्यति। आज्य-भागगोचरस्यानेन प्रत्यक्षविधिना बाधितत्वान्न चोदकेनाऽऽज्यभागातिदेश इत्येवं संकोचो वर्णयितुं शक्यते। इह तु शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावेनैक एव चोदकस्य व्यापारः। तथा सति युगपदतिदेशोऽनतिदेशश्चेति विरुद्धधर्मत्वं प्रसज्येत। तस्मात्प्रयाजाद्यङ्गेषु संकोचो न युक्तः। तेन चोदकोऽत्राऽऽज्यभागकर्मणि संकोचनीयः। न चोक्तदोषापत्तिः। अस्य संकोचस्योपंहाररूपत्वात्। आज्यभागयोरेव शक्तस्य चोदकस्य त्वाज्ञातशक्तिज्ञापनमुपसंहारः। तथा सत्या–

---

१ ख. ०दनः’ इ०। २ घ. ङ. च. ०न. इ ०। ३ क. ख. घ. च. ०वाक्येंऽशस्यौ ०। ङ. ०वाक्यांशस्यौ०।

[[855]]

८५५
प्रपा॰ ८ अनु॰ ४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
ज्यभागातिदेशव्यापृतस्य चोदकस्य को नामातिदेशतन्निवृत्तिरूपविरुद्धधर्मप्रसङ्गः। तत्राऽऽज्यभागकर्मणि चोदकावस्थापनमिति सप्तमः पक्षः। “पुरोडाशं चतुर्धा करोति” “आग्नेयं चतुर्धा करोति” इत्यनयोरुभयोरपि प्रत्यक्षवचनत्वेन सरूपत्वादस्तु तत्रोपसंहारः। इह तु प्रत्यक्षपरोक्षयोर्वचनचोदकयोर्विरूपत्वान्नासौ युक्तः। किंतु प्रत्यक्षवचनेनैवाऽऽज्यभागविधिसिद्धेश्चोदककल्पना निरर्थिका। तत-स्तस्या उपसंहारो न युक्तः। तस्मादपूर्वो गृहमेधीयो न चोदकेनान्याङ्गानि गृह्णाति। इतिकर्तव्यताकाङ्क्षा तु प्रत्यक्षवचनेनैव पूर्यते। एवं सत्युक्तदोषाभावादयमष्टमः पक्षोऽभ्युपगन्तव्यः। ननु सांग्रहण्यामिष्टौ प्रत्यक्षवचनविहितैरामनहोमैः सह चोदकातिदिष्टानामनूयाजानां समुच्चयोऽङ्गीकृतस्तद्वदत्रापि विधीयमानयोराज्यभागयोश्चोदकप्राप्तैः प्रयाजाद्यङ्गैः सर्वैः सह समुच्‍चयोऽस्तु। न। वैषम्यात्। प्रकृतावाज्यभागयोस्तूपकारः कॢप्तः। सोऽत्र नामसाम्येन स्मर्यते। तस्मात्कॢप्तोपकाराभ्यां विधीयमानाभ्यामाज्यभागाभ्यां निराकाङ्क्षो गृहमेधीयः। आमनहोमास्तु न कॢप्तोपकारा इति तैः सांग्रहण्या अङ्गाकाङ्क्षा न पूर्यते। तत्र कॢप्तोपकारैरनूयाजाद्यङ्गैश्चोदकेन सहातिदिष्टैः पूर्यते। ततो विधिवैयर्थ्यपरिहारायाऽऽमनहोमेषूपकारे कॢप्ते सति तस्मिन्प्रवर्तमानः प्रयोगवचनः समुच्चित्यानुष्ठापयति। ततो वैषम्यात्कॢप्तोपकाराज्यभागविधायकेनानेन प्रत्यक्षवचनेन गृहमेधीयचोदको लुप्यते। तस्मादविकृतिरूपं साङ्गमपूर्वं कर्मात्र विधीयत इति सिद्धान्तः।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्––
“तत्रान्यदङ्गं नो कार्यं कार्यं वाऽन्यानपेक्षणात्।
न कार्यं विहितत्वेन कार्यं स्विष्टकृदादिकम्”॥
तत्र गृहमेधीय आज्यभागाभ्यामेव निराकाङ्क्षत्वादन्यत्स्विष्टकृदादिकं न कार्यमिति चेत्। मैवम्। आज्यभागवद्विहितत्वात्। “यदग्नये स्विष्टकृते समवद्यति” “इडामुपह्वयते” इति विहितम्। तस्माद्यावदुक्तं कर्तव्यम्।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्––
“तत्रैव परिसंख्यात्वे प्राशित्राद्यस्ति वा न तत्।
अस्तीडादर्शनान्मैवं तदुक्त्याऽस्त्वत्र नेतरत्॥”
गृहमेधीये स्विष्टकृत्याज्यभागवदष्टधा संशयं हृदि निधाय परिसंख्यार्थं पञ्चमं पक्षमभ्युपेत्येयं कृत्वाचिन्ताऽवतारिता। तत्र प्राशित्रादिभक्षणं न परिसंख्यातं किंतु तदस्ति। कुतः। भक्षणाद्यर्थस्येडोपाह्वानस्य तत्र दर्शनादिति प्राप्ते ब्रूमः— अत्र गृहमेधीये तदिडाभक्षणं वचनबलेनास्तु। स्विष्टकृद्वाक्यप्रापितस्य परिसंख्यातस्य वचनेन निवारितत्वात्। इतरत्प्राशित्रादिभक्षणं परिसंख्यातत्वान्नास्ति।

---

१ ख. ०मानैः प्र ०। २ ख. ०चनैः स ०। ३ क. घ.ङ. च. ०पिता प ०।

[[856]]

८५६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
सप्तमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्––
“सौमिकं प्राकृतं वा स्यात्तयोः प्रणयनं श्रुतम्।
आद्योऽप्राप्तत्वतो मैवमनामत्वेन वाऽग्रिमः॥
चातुर्मास्येषु श्रूयते–– “द्वयोः प्रणयति, तस्माद्द्वाभ्यां१ यन्ति” इति। अत्र सौमिकधर्मकमग्निप्रणयनं यत्तदेव ग्रहीतव्यम्। कुतः। सोमस्य चातुर्मास्यप्रकृतित्वाभावेन तदीयप्रणयनस्यात्र चोदकाप्राप्तस्य विध्यर्हत्वात्। दर्शपूर्णमासगतं त्वग्निप्रणयनं चोदकप्रापितत्वादविधेयम्। तस्मात्सौमिकस्य धर्मा अत्र प्रणयनशाब्देनातिदिश्यन्त इति प्राप्ते ब्रूमः — नायं प्रणयनशब्दः, सौमिकस्य प्रणयनकर्मणो नामधेयं, किंतु निर्मन्थ्यबर्हिरादिशब्दवल्लौकिक एव। ततो न धर्मातिदेशः। यदि प्राकृतप्रणयनस्य प्राप्तत्वाद्विधिवैयर्थ्यं तर्ह्यर्थवादसंबन्धाय तद्वाक्यमस्तु।
तत्रैवान्यच्चिन्तितम्––
“आद्यन्तयोर्मध्ययोर्वा पर्वणोस्तत्प्रसञ्जकात्।
आद्यन्तयोरूरुगत्या मध्ययोः पर्वणोर्भवेत्॥”
“तस्माद्द्वाभ्यां यन्ति” इत्यर्थवादेन संबन्धाय पुनर्विधिना यत्कृतमग्निप्रणयनं चोदकप्राप्तमपि श्रूयत इत्युक्तं तद्वैश्वदेवशुनासीर्ययोः पर्वणोर्भवितुमर्हति। कुतः। प्रसञ्जकात्। तथा हि – “न वैश्वदेव उत्तरवेदिमुपवपति, न शुनासीर्ये” इत्युत्तरवेदिप्रतिषेधस्तयोः पर्वणोर्वेदिं प्रसञ्जयति। अप्रसक्तप्रतिषेधायोगात्। उत्तरवेदिश्चाग्निप्रणयनार्था। तस्मादुत्तरवेदिप्रसक्तिद्वारेणाऽऽद्यन्तयोरिदमग्निप्र-णयनमिति प्राप्ते ब्रूमः — “ऊरू वा एतौ यज्ञस्य, यद्वरुणप्रघासाः साकमेधश्च” इति गमनसाधनत्वमूरुत्वं मध्यमयोः पर्वणोरुपन्यस्तम्। तत्संनिधौ द्वयोः प्रणयन्तीतिचोदकप्राप्तमग्निप्रणयनमर्थवादार्थं पुनर्विधाय द्वाभ्यां यन्तीत्यर्थवादेनोरुत्वकल्पना युक्ता। द्वाभ्यां पर्वभ्यां गमनमुपन्यस्यते। तस्मान्मध्यमयोस्तत्प्रणयनम्। न चात्रोत्तरवेदेरभावात्प्रणयनाभाव इति शङ्कनीयम्। उपवपतीत्यनारभ्य श्रुतेन वाक्येनोत्तरवेद्युपवापस्य विहितत्वात्। सा चोत्तरवेदिराद्यन्तयोः पर्वणोर्निषेधान्मध्यमयोरवतिष्ठते। तस्माच्चोत्तरवेद्यां प्रणीतोऽग्निर्विधीयते। एतदर्थमेव हि सार्थवादं पुनर्विधानम्।
उक्तमधिकरणद्वयमेकीकृत्य वार्तिककारेण यो निर्णयोऽभिहितस्तं दर्शयति–
“अनामत्वाच्‍च वैयर्थ्यात्सौमिकं प्राकृतं च न।
अपूर्वं तत्प्रणयनं शाखान्तरसमोक्तिकम्॥”

---

१ क. ०भ्यां प्रणयति’ इ०। २ क. ०भ्यां प्रणयति०’ इ०। ३ क. ०भ्यां प्रणयतीत्य०।

८५६ ––१
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
आहवनीयादग्निं प्रणयत इति शाखान्तरे मध्यमयोर्नूतनं विहितम्। तेन समानवचनत्वादत्राप्यपूर्वं प्रणयनं विधत्ते॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥
–––––––––

०५

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
सोमा॑य पितृ॒मते॑ पुरो॒डाश॒ꣳ षट्क॑पालं॒
निर्व॑पति पि॒तृभ्यो॑ बर्हि॒षद्भयो॑ धा॒नाः पि॒तृ–
भ्यो॑ऽग्निष्वा॒त्तेभ्यो॑ऽभिवा॒न्या॑यै दु॒ग्धे म॒न्थमे॒–
तत्ते॑ तत॒ ये च॒ त्वामन्वे॒तत्ते॑ पितामह प्रपिता–
मह॒ ये च॒ त्वामन्वत्र॑ पितरो यथाभा॒गं म॑न्द–
ध्‍वꣳ सुसं॒दृशं॑ त्वा व॒यं मघ॑वन्मन्दिषी॒महि॑।
प्र नू॒नं पू॒र्णव॑न्धुरः स्तु॒तो या॑सि॒ वशा॒ꣳ अनु॑।
योजा॒ न्वि॑न्द्र ते॒ हरी॑ (१)। अक्ष॒न्नमी॑मदन्त॒
ह्यव॑ प्रि॒या अ॑धूषत। अस्तो॑षत॒ स्वभा॑नवो॒
विप्रा॒ नवि॑ष्ठया म॒ती। योजा॒ न्वि॑न्द्र ते॒ हरी॑।
अक्ष॑न्पि॒तरोऽमी॑मदन्त पि॒तरोऽती॑तृपन्त पि॒त–
रोऽमी॑मृजन्त पि॒तरः॑। परे॑त पितरः सोम्या
गम्भी॒रैः प॒थिभिः॑ पू॒र्व्यैः। अथा॑ पि॒तॄन्त्सु॑वि–
दत्रा॒ꣳ अपी॑त य॒मेन॒ ये स॑ध॒मादं॒ मद॑न्ति।

---

१ क. विहितम्।

८५६––२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)

मनो॒ न्वा हु॑वामहे नाराश॒ꣳसेन॒ स्तोमे॑न
पितृ॒णां च॒ मन्म॑भिः। आ (२) न॒ ए॒तु॒ म॒नः
पुनः॒ क्रत्वै॒ दक्षा॑य जी॒वसे॑। ज्योक्च॒ सूर्यं॑ दृ॒शे।
पुन॑र्नः पि॒तरो॒ मनो॒ ददा॑तु॒ दैव्यो॒ जनः॑। जी॒वं
व्रातꣳ॑ सचेमहि। यद॒न्तरि॑क्षं पृथि॒वीमु॒त द्यां
यन्मा॒तरं॑ पि॒तरं॑ वा जिहिꣳसि॒म। अ॒ग्निर्मा॒
तस्मा॒देन॑सो॒ गार्ह॑पत्यः॒ प्र मु॑ञ्चतु दुरि॒ता यानि॑
चकृ॒म क॒रोतु॒ माम॑ने॒स॑म् (३)।
(हरी॒ मन्म॑भि॒रा चतु॑श्चत्वारिꣳशच्च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः)।
चतुर्थे साकमेधाख्ये तृतीये पर्वणि प्रधानहवींष्युक्तानि। पञ्‍चमे तदीयशेषो महापितृयज्ञ उच्यते। आदौ तावत्त्रीणि हवींषि विधत्ते ––
सोमायेति। पितपोऽस्य सन्तीति पितृमान्पितृस्वामीत्यर्थः। बर्हिषि यज्ञे सीदन्तीति बर्हिषदः। धाना भृष्टयवाः। अग्निष्वात्ता अयज्ञनिष्ठाः। अभिवान्या मृतवत्सा धेनुः। क्षीरे यवपिष्टं प्रक्षिप्य मिश्रीकृतं द्रव्यं मन्थः।
तदिदं हविस्त्रयं पितृयज्ञः। तस्य च पितृयज्ञस्य विधिमर्थवादेनोन्नयति––
“वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत। ता वरुणप्रघासैर्वरुणपाशाद-मुञ्चत्। साकमेधैः प्रत्यस्थापयत्। त्र्यम्बकै रुद्रं निरवादयत। पितृयज्ञेन सुवर्गं लोकमगमयत्। यद्वैश्वदेवेन यजते। प्रजा एव तद्यजमानः सृजते। ता वरुण-प्रघासैर्वरुणपाशान्मुञ्चति। साकमेधैः प्रतिष्ठापयति। त्र्यम्बकै रुद्रं निरवदयते (१)। पितृयज्ञेन सुवर्गं लोकं गमयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।

[[857]]

८५७
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
प्रतिपूरुषमेककपालान्निर्वपतीति विधास्यमाना यागास्त्र्यम्बकास्तैः क्‍रूरं रुद्रं परितोष्य निःसारितवान्। तत्र सावर्गादिलोकहेतुत्वेनात्यन्तप्रशस्तत्वात्पितृ-यज्ञः कर्तव्य इत्यभिप्रायः।
अत्र हेयं पक्षम पूर्वपक्षतया विधत्ते ––
“दक्षिणतः प्राचीनावीती निर्वपति। दक्षिणावृद्धि पितृणाम्” ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
गार्हपत्यस्य दक्षिणदेशे स्थित्वा प्राचीनावीती सन्नुक्तानां हविषां निर्वापं कुर्यात्। यस्मात्पितॄणां संबन्धि कर्म दक्षिणावृत्प्रायेण दक्षिणस्यां दिशि वर्तते।
तं पक्षं दूषयित्वा सिद्धान्तं विधत्ते ––
“अनादृत्य तत्। उत्तरत एवोपवीय निर्वपेत्। उभये हि देवाश्च पितर-श्चेज्यन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
यत्रैकोद्दिश्राद्धादौ पितर एव पूज्यन्ते तत्र दक्षिणावृत्त्वमस्तु। इह त्वाज्य-भागादिदेवा अग्निष्वात्तादिपितरश्चेज्यन्ते। अतो देवानां प्रियायोत्तरतोऽवस्थानमुपवीतं च।
तर्हि पितॄणां प्रीतिर्न स्यादित्याशङ्क्य विध्यन्तरेण दक्षिणावृत्त्वं संपादयति–
“अथो यदेव दक्षिणार्धेऽधिश्रयति। तेन दक्षिणावृत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
हविः पाकाय गार्हपत्यस्य दक्षिणभागेऽधिश्रयेत्। तेनैतत्कर्म पितृप्रीत्यै दक्षिणावृदपि भविष्यति।
एतदेव कालरूपेण प्रशंसति––
“सोमाय पितृमते पुरोडाशꣳ षट्कपालं निर्वपति। संवत्सरो वै सोमः पितृमान् (२)। संवत्सरमेव प्रीणाति। पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यो धानाः। मासा वै पितरो बर्हिषदः। मासानेव प्रीणाति। यस्मिन्वा ऋतौ पुरुषः प्रमीयते। सोऽस्यामुष्मिँल्लोके भवति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति विधानात्सोमस्य संवत्सरत्वं, स एव पितॄणां पतिरित्यस्य पितृमत्त्वं, मासि पितृभ्यः क्रियत इति अमावास्याश्राद्धाभिधा–

---

१ ख. घ.ङ. च. ०गास्त्रैयम्ब०

[[858]]

८५८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
नात्पितॄणां मासत्वं चोपचर्यते। “यदि वसन्ता प्रमीयते, वसन्तो भवति, यदि ग्रीष्मे ग्रीष्मः” इत्यभिधानात्तत्तदृतुदेवताप्रीतिरेवास्यामुष्मिन्नृतुसंबन्धः।
भर्जनेन क्वचिदीषत्कृष्णत्वं क्वचित्कृष्णत्वं क्वचिदकृष्णत्वमित्येवंविधं त्रैविध्यं विधत्ते ––
“बहुरूपा धाना भवन्ति। अहोरात्राणामभिजित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
अहान्यकृष्णान्यमावास्यारात्रिः कृष्णा, अन्यास्तु रात्रय ईषत्कृष्णाः।
तृतीययागदेवतां प्रशंसति––
“पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो मन्थम्। अर्धमासा वै पितरोऽग्निष्वात्ताः (३) । अर्धमासानेव प्रीणाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
बर्हिषदामनुष्ठितयागत्वान्मासत्वम्। अग्निष्वात्तानां यागाभावादर्धमासत्वम्। एतच्‍च “ये वै यज्वानः, ते पितरो बर्हिषदः” इत्यादिना वक्ष्यते।
मृतवत्सां प्रशंसति––
“अभिवान्यायै दिग्धे भवति। सा हि पितृदेवत्यं दुहे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
पितृदेवत्यं पितृदेवताभ्यो हितम्। मृताः पुरुषाः पितरो भवन्ति। अभिवान्या च मृतवत्सेति सजातीयत्वात्तत्र तेषां प्रीतिः।
यदुक्तमापस्तम्बेन –– “उद्वासनकाले धाना उद्वास्य विभागमन्त्रेण विभ-ज्यार्धा आज्येन संयौति, अर्धाः पिष्टानामावृता सक्तून्कृत्वाऽभिवान्यायै दुग्धस्यार्धशरावे सक्तूनोप्यैकयेक्षुशलाकयेक्षुकाण्डेन वा दक्षिणामुखस्त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमन्थति” इति।
तत्रार्धशरावे मन्थनं विधत्ते ––
“यत्पूर्णम्। तन्मनुष्याणाम्। उपर्यर्धो द्वानाम्। अर्धः पितृणाम्। अर्ध उपमन्थति। अर्धो हि पितृणाम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
भुञ्जाना मनुष्याः पात्रपूर्णमेव घृतमिच्छन्ति। प्रयाजदेवता जुहूगतेनोप-रितनाज्यभागेन तृप्यन्ति। अधोभागेन हविरभिघारणात्। अग्निहोत्रे चोपरि-भागं देवेभ्यो हुत्वाऽर्धभागं स्वधा पितृभ्यः पितॄञ्जिन्वेति भूमौ निमृजन्तीति तद्विधानात्। तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य यत्पूर्णमित्याद्युक्तम्।
इक्षुशलाकां विधत्ते ––

[[859]]

८५९
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
“एकयोपमन्थति (४) । एका हि पितृणाम्।” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
यदेकमेकꣳ संभरेत्पितृदेवत्यानि स्युरित्यादौ पितॄणामेकत्वसंख्याप्रीतिः प्रसिद्धा।
दक्षिणामुखत्वं विधत्ते ––
“दक्षिणोपमन्थति। दक्षिणावृद्धि पितृणाम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
प्राचीं देवा दक्षिणा पितर इत्यादौ दक्षिणदिक्प्रीतिः प्रसिद्धा।
हस्ताभ्यां मन्थनं विधत्ते ––
“अनारभ्योपमन्थति। तद्धि पितॄन्गच्छति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
तृतीयसवनगताशिरादौ मन्थानं स्तम्भे निबध्य मन्थति। तत्तु देवानां प्रियम्। अत्र त्वनारभ्य बन्धनमकृत्वा हस्ताभ्यामेवोपमन्थति। तच्‍च देववैलक्षण्यात्पि-तॄणां प्रियम्।
यदुक्तमापस्तम्बेन – “न प्राचीं वेदिमुद्धन्ति पितृयज्ञो हि न दक्षिणा देवयज्ञो ह्युभे दिशावन्तरोद्धत्य” इति। तामाग्नेयीं दिशमङ्गुल्या निर्दिशन्विधत्ते –
“इमां दिशं वेदिमुद्धन्ति। उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
तस्या वेदेश्चतुर्विधं दैविकवैलक्षण्यं क्रमेण विधत्ते ––
“चतुःस्रक्तिर्भवति। सर्वा ह्यनु दिशः पितरः। अखाता भवति (५) । खाता हि देवानाम्। मध्यतोऽग्निराधीयते। अन्ततो हि देवानामाधीयते। वर्षीयानिध्म इध्माद्भवति व्यावृत्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
दैविकी वेदिर्दीर्घा न तु समचतुरस्रा। इयं तु समचतुरस्रेति व्यावृत्तिः। अश्रिषु प्रकारविशेषं सूत्रकारो दर्शयति – “प्रतिदिशं स्रक्तयोऽवान्तरदेशा-न्प्रति मध्यानि” इति।

---

१ क. घ. ङ. च. मथ्नन्ति।

[[860]]

८६०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
परितः कटादिभिराच्छादनं विधत्ते ––
“परिश्रयति। अन्तर्हितो हि पितृलोको मनुष्यलोकात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
उन्मूलनं विधत्ते ––
“यत्परुषि दिनम्। तद्देवानां यदन्तरा। तन्मनुष्याणाम् (६) । यत्समूलम्। तत्पितृणाम्। समूलं बर्हिर्भवति व्यावृत्त्यै” इति।
परुषि पर्वसंधौ दिनं छिन्नं तादृशं बर्हिरहिंसितत्वाद्देवानां प्रियम्। अत एव बर्हिर्लवनब्राह्मणे श्रूयते–– “प्रजापतिर्वा ओषधीः पर्वशो वेद। स एना न हिनस्ति” इति। “ओषधीनामहिꣳसायै” इति च। यदन्तरा पर्वमध्ये छिन्नं तन्मनुष्याणां प्रियं संधिविशेषस्य तैरज्ञातत्वात्। परिशेषेण समूलत्वं पितॄणां प्रियम्।
बर्हिषां दक्षिणाग्रत्वं विधत्ते ––
“दक्षिणा स्तृणाति। दक्षिणावृद्धि पितृणाम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
यदुक्तमापस्तम्बेन––“आस्तरणकाले बर्हिषा त्रिः प्रसव्यं वेदिं स्तृणन्पर्येत्यौ-द्धवान्धारयमाणस्त्रिरस्तृणन्प्रतिपर्येत्यौद्धवः प्रस्तरः” इति। प्रसव्यमप्रदक्षिणत्वं यथा भवति तथा, तदिदमप्रदक्षिणत्वाभ्यां षट्कृत्व आवर्तनं विधत्ते ––
“त्रिः प्रर्येति। तृतीये वा इतो लोके पितरः। तानेव प्रीणाति। त्रिः पुनः पर्येति। षट्संपद्यन्ते (७) । षड्वा ऋतवः। ऋतूनेव प्रीणाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
इतो भूलोकादारभ्य तृतीयः पितृलोको भोगभूमेः स्वर्गस्यन्तरिक्षादूर्ध्वभावि-त्वात्।
प्रस्तरस्यामन्त्रकमासादनं विधत्ते ––
“यत्प्रस्तरं यजुषा गृह्णीयात्। प्रामायुक्तो यजमानः स्यात्। यन्न गृह्णीयात्। अनायतनः स्यात्। तूष्णीमेव न्यस्येत्। न प्रमायुक्तो भवति। नानायतनः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
गृह्णीयात्सादयेदिति।

[[861]]

८६१
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
दक्षिणपरिधिवर्जनमभिप्रेत्य विधत्ते –
“यत्रीन्परिधीन्परिदध्यात् (८) । मृत्युना यजंमानं परिगृह्णीयात्। यन्न परिदध्यात्। रक्षाꣳसि यज्ञꣳ हन्युः। द्वौ परिधी परिदधाति। रक्षसामपहत्यै। अथो मृत्योरेव यजमानमुत्सृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
मध्यामोत्तराविति सूत्रेऽभिहितम्।
हविषामनुक्रमेण सादनं विधत्ते ––
“यत्रीणि त्रीणि हवीꣳष्युदाहरेयुः। त्रयस्त्रय एषाꣳ साकं प्रमीयेरन्। एकै-कमनूचीनान्युदाहरन्ति। एकैक एवैषमन्वञ्चः प्रमीयते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
उदाहरेयुरासादयेयुः। एषां यजमानबन्धूनां मध्ये। अन्वञ्चो वृद्धबालानु-क्रमगताः। एतेषां मध्य एकैक एव प्रमीयते न तु युगपत्।
दक्षिणतः कशिपूपबर्हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमुदकुम्भमित्येकैकश आसाद्येति सूत्रे यदुक्तं तद्विधत्ते ––
“कशिपु कशिपव्याय। उपर्बहणमुबर्हण्याय। आञ्जनमाञ्जन्याय। अभ्यञ्जनमभ्यञ्जन्याय। यथाभागमेवैनान्प्रीणाति (९)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ८) इति।
कशिपु तूलपूरितशय्यादि। उपबर्हणं शिरस आधारः। कशिपुप्रभृतीन्यु-दाहरन्तीत्यनुवर्तते। कशिपुप्रियः कशिपव्यः पिता, तत्परितोषार्थं कशिपु सादयेत्। एवमन्यत्। तथा सत्येनान्पितॄन्स्वस्वभागमनतिक्रम्य तोषयति।
तदेवमनुब्राह्मणगतेनानुवाकेन पितृयज्ञे हविरासादनपर्यन्तः पूर्वप्रयोगोऽभि-हितः। अनुवाकान्तरेण सामिधेन्यादिक उत्तरप्रयोगोऽभिधीयते। तत्राध्वर्योः प्रैषमन्त्रमुत्पाद्य मन्त्रं व्याचष्टे––
“अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीत्याह। उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
देवानां पितॄणां चोपकारी योऽग्निस्तस्मै।
उशन्तस्त्वेत्येतामृचं सामिधेनीत्वेन विधत्ते –
“एकामन्वाह। एका हि पितृणाम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।

[[862]]

८६२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
तस्यामावृत्तिं विधत्ते ––
“त्रिरन्वाह। त्रिर्हि देवानाम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
चोदकप्राप्तावाघारौ प्रशंसति––
“आघारावाघारयति। यज्ञपरुषोरनन्तरित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
यज्ञपरुषोर्यज्ञांशयोरलोपाय।
वरणं पर्युदस्यति––
“नाऽऽर्षेयं वृणीते। न होतारम् (१) । यदार्षेयं वृणीते। यद्धोतारम्। प्रमायुक्तो यजमानः स्यात्। प्रमायुको होता। तस्मान्न वृणीते। यजमानस्य होतुर्गोपीथाय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
अग्निर्देवो होता देवान्यक्षदित्यादिनिगदपाठ अर्षेयवरणम्। निगदावसाने विष्णुशर्मा मानुष इत्यादिनामोच्चारणं होतृवरणम्।
बर्हिर्नामकं चतुर्थं प्रयाजं निषेधति––
“अपबर्हिषः प्रयाजान्यजति। प्रजा वै बर्हिः। प्रजा एव मृत्योरुत्सृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
चोदकप्राप्तावाज्यभागौ प्रशंसति––
“आज्यभागौ यजति (२) । यज्ञस्यैव यक्षुषी नान्तरेति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
हविष्प्रचारकाले प्राचीनावीतं विधत्ते ––
“प्राचीनावीती सोमं यजति। पितृदेवत्या हि एषाऽऽहुतिः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
चतुरवदानमपवदितुं विधत्ते ––
“पञ्चकृत्वोऽवद्यति। पञ्च ह्येता देवताः। द्वे पुरोनुवाक्ये। याज्या देवता वषट्कारः। ता एव प्रीणाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
त्वꣳ सोम प्रचिकितस्त्वया हि नः पितर इत्युभे पुरोनुवाक्ये। त्वꣳ सोम पितृभिः संविदान इत्येका याज्या। पितृमान्सोमो देवता, वषट्कारः। ता एताः पञ्च देवता उच्‍यन्ते।
एकैकदेवतार्थं त्रिषु हविःष्वविच्छिन्नावदनं विधत्ते ––

[[863]]

८६३
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
“संततमवद्यति (३) । ऋतूनाꣳ संतत्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
तदाहाऽऽपस्तम्बः — “जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमतेऽनु स्वधेति संप्रेष्यति सकृत्परोडाशस्यावद्यति सकृद्धानानां सकृन्मन्थस्य” इति।
द्वयोः पुरोनुवाक्ययोरेकस्या याज्यायाश्च विधिं मनसि निधाय प्रशंसति––
“प्रैवैभ्यः पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽऽह। प्रणयति द्वितीयया। गमयति याज्यया। तृतीये वा इतो लोके पितरः। अह्न एवैनां पूर्वया पुरोनुवाक्ययाऽत्यानयति। रात्रियै द्वितीयया। ऐवैनान्याज्यया गमयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
त्वꣳ सोम प्रचिकित इत्यनया पूर्वया पितृभ्यो हविः प्रकर्षेण कथितवा-न्भवति। त्वया हि नः पितर इत्यनया द्वितीयया पितॄन्प्रयति हविर्नयति। त्वꣳ सोम पितृभिरित्यनया तद्धविः पितॄन्गमयति याज्यया। पितॄणां तृतीयलोक-वर्तित्वादत्र मन्त्रत्रित्वं युक्तम्। किंच त्रिभिर्मन्त्रैः क्रमेणाह्नो रात्र्याश्च पितॄना-नीय हवि प्रति तानागमयत्येव।
वेदेरुत्तरत उपविश्यावदाय दक्षिणामुखो वेदिमतिक्रम्योदङ्मुखस्तिष्ठञ्‍जुहोति। अत्र तु तद्वैपरीत्यं सूत्रकार आह – “दक्षिणतोऽवदायाभिघार्योदङ्ङतिक्रम्य दक्षिणामुखस्तिष्ठन्” इति। तदेतद्विधत्ते ––
“दक्षिणतोऽवदाय। उदङ्ङतिक्रामति व्यावृत्त्यै (४)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
आश्रावयास्तु श्रौषड्वौषडिति मन्त्रत्रयमपवदितुं क्रमेण विधत्ते ––
“आ स्वधेत्याश्रावयति। अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति। स्वधा नम इति वषट्करोति। स्वाधाकारो हि पितृणाम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
पितॄन्प्रति यद्वक्तव्यं तस्य सर्वस्य स्वधाकारो वाचकः। अत आश्रावयेत्या-दिशब्दान्न ब्रूते। यस्मात्स्वधाकारः पितॄणां प्रियः।
विधिवाक्ये पाठादेव प्राप्तं प्रचारक्रमं प्रशंसति––
“सोममग्रे यजति। सोमप्रयाजा हि पितरः। सोमं पितृमन्तं यजति। संवत्सरो वै सोमः पितृमान्। संवत्सरमेव तद्यजति। पितॄन्बर्हिषदो यजति (५)। ये वै यज्वानः। ते पितरो बर्हिषदः। तानेव तद्यजति। पितॄनग्नि–

[[864]]

८६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
ष्वात्तान्यजति। ये वा अयज्वानो गृहमेधिनः। ते पितरोऽग्निष्वात्ताः। तानेव तद्यजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
सोमः प्रथमं यष्टव्यो येषां पितॄणां ते सोमप्रयाजाः। पितृस्वामित्वेन तस्य प्राथम्यं युक्तम्। संवत्सरत्वं तु सोमस्य पूर्वमेवोक्तम्। इह लोके यज्ञं कृत्वा पितृलोकं प्राप्ता बर्हिषदः। इह यज्ञरहिता गृहमेधिनो ये गृहस्थास्ते पितृलोकं प्राप्याग्निष्वात्ता उच्यन्ते।
स्विष्टकृत्संज्ञकां देवतामपवदितुं विधत्ते –
“अग्निं कव्यवाहनं यजति। य एव पितृणामग्निः। तमेव तद्यजति (६)। अथो यथाऽग्निꣳ स्विष्टकृतं यजति। तादृगेव तत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
पित्र्यं हविः कव्यं तद्वहतीति कव्यवाहनः। अत एवान्यत्र श्रूयते––
“त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानां कव्यवाहनः पितृणाꣳ सहरक्षा असुराणाम्” इति।
मुख्यब्राह्मणे पैतृकानि(णि) त्रीणि हवींषि विधायैतत्ते ततेत्याद्येकादश मन्त्रा आम्नाताः। तत्र विनियोगमाहाऽऽपस्तम्बः — “हविःशेषान्संप्लोम्नाय पिण्डान्कृत्वा तिसृषु स्रक्तिषु निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामित्येतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्” इति। संप्लोम्नाय सम्यङ्मर्दनेनैकीकृत्य। पाठस्तु –
एतत्त इति। तत हे पितस्ते तुभ्यमेतत्पिण्डीकृतमन्नं दत्तं, ये चान्ये त्वामनु वर्तन्ते तेभ्योऽप्येतद्दत्तम्। मध्यममन्त्रे ये च त्वामन्वित्यनुषङ्गः। प्रपितामहमन्त्र एतत्त इत्यनुषङ्गः। विधत्ते –
“एतत्ते तत ये त्वामन्विति तिसृषु स्रक्तीषु निदधाति। तस्मादा तृतीयात्पुरुषान्नाम निगृह्णन्ति। एतावन्तो हीज्यन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
यस्मान्मन्त्रेषु तत पितामह प्रपितामहेत्येवं साधारणशब्दनिर्देशः कृतस्तस्माल्लोकेऽप्या तृतीयात्पुरुषात्प्रपितामहपर्यन्तं संबन्धविशेषेणैव व्यवहरन्ति, न तु तदीयं देवदत्तविष्णुशर्मादिनामोच्चारयन्ति। यस्मात्पार्वणश्राद्धेषु पित्रादयस्त्रय एव पूज्यन्ते न तूपरितनास्तस्मादत्रापि त्रयाणां निर्देशो युक्तः।
अत्रेति। कल्पः — “अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्त्वोदञ्चो निष्क्रम्य सुसंदृशं त्वा वयमित्यैन्द्रियर्चाऽऽहवनीयमुपतिष्ठन्ते” इति।

[[865]]

८६५
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
हे पितरोऽत्र स्रक्तिगतपिण्डेषु स्वस्वभागमनतिक्रम्य हृष्टा भवत।
मन्दध्वमिति पदस्याभिप्रायं व्याचष्टे –
“अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्याह। ह्लीका हि पितरः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
यस्मात्पितरो लज्जाशीलास्तस्मात्स्वस्वभागादूर्ध्वं लज्जां वारयितुं विस्रम्भेण मन्दध्वमित्युच्यते। विधत्ते –
“उदञ्चो निष्क्रामन्ति। एषा वै मनुष्याणां दिक्। स्वामेव तद्दिशमनु निष्क्रामन्ति (७)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
पितृत्वदशायां दक्षिणा दिक्प्राप्ता। ततः पूर्वं मनुष्यतादशायामुत्तरा दिगेव परिशिष्यते। आहवनीयोपस्थानमन्त्रपाठस्तु –
सुसंदृशमित। हे मघवन्सुसंदृशं सुष्ठु कटाक्षवीक्षणेनास्मान्पश्यन्तं त्वां मन्दिषीमहि वयं तर्पयामः। त्वमप्यस्मद्दत्तैर्हविर्भिः पूर्णवन्धुरः परिपूरितरथपृष्ठोऽस्माभिः स्तुतः सन्वशानमीष्टान्देशाननुलक्ष्य नूनं प्रयासि प्रायेणाऽऽगमिष्यसि। हे इन्द्र ते हरी तवाश्वौ योजा नु रथे नियुक्तौ हि। विधत्ते –
“आहवनीयमुपतिष्ठन्ते। न्येवास्मै तद्ध्नुवते। यत्सत्याहवनीये। अथान्यत्र चरन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
आहवनीये पुरोऽवस्थिते सति तमुपेक्ष्याथ तदाऽन्यत्र पैतृकवेदिमध्यस्थैऽग्नौ चरन्तीति यत्तेनास्मै निह्नुवत एनमाहवनीयमपलपन्त्येव ततक्षमापणायोपस्थानमित्यर्थः। उपस्थानस्यावधिं विधत्ते –
“आ तमितोरुपतिष्ठन्ते। अग्निमेवोपद्रष्टारं कृत्वा। पितॄन्निरवदयन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
आ तमितोरा ग्लानेरनुच्छ्वासेन मन्त्रमुच्‍चारयता यावता कालेन निरोधरूपा ग्लानिर्भवति तावदुपस्थातव्यम्। तेनोपस्थानेनाग्निमेव साक्षिणं कृत्वा पितॄन्स्वभागप्रदानेन विसृष्टवन्तो भवन्ति।
मन्त्रगतस्य सुसंदृशमित्येतस्याभिप्रायं व्याचष्टे –
“अन्तं वा एते प्राणानां गच्छन्ति। य आ तमितोरुपतिष्ठन्ते। सुसंदृशं त्वा वयमित्याह (८) । प्राणो वै सुसंदृक्। प्राणमेवाऽऽत्मन्दधत्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।

[[866]]

८६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
श्वासनिरोधेन ग्लानिं प्राप्तेषु कताक्षनिरीक्षणं नाम प्राणनिरोधपरिहारः। तदेतदभिप्रेत्य प्राणो वै सुसंदृगित्युच्यते। योऽयं परिहृतनिरोधः प्राणः स एवेन्द्रस्य कटाक्षः। तं कुर्वन्तं त्वामिति मन्त्रे योजनीयम्।
योजेति पदस्याभिप्रायमाह –
“योजा न्विन्द्र ते हरी इत्याह। प्राणमेव पुनरयुक्त” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
यथा त्वदीयावश्वौ रथे युक्तावेवं प्राणमस्मासु योजयेत्यभिप्रायः।
अक्षन्निति। कल्पः — “अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठिन्ते––अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत। अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती। योजा न्विन्द्र ते हरी इति” इति।
अक्षन्पितरो हविरशितवन्तः। अमीमदन्त भृशं हृष्टा हि यतः प्रियास्तनू-रवाधूषत हविर्भोजनसौकर्येण शिरःप्रभृत्यङ्गान्यकम्पयन्त। स्वभानवो वपुषि जनितेन स्वकीयेन तेजसा भासमाना विप्रा भोजनतृप्त्या ब्राह्मणसदृशाः सन्तो नविष्ठया मती, अतिशयेन नूतनया बुद्ध्याऽस्तोषत भृशमिष्टमेतदित्यादिवचनैः स्तुतिं कृतवन्तः। योजेत्यादि व्याख्यातम्। विधत्ते –
“अक्षन्नमीमदन्त हीति गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
नन्वक्षन्नित्यादिमन्त्रः पितृप्रतिपादक उपस्थेयस्तु गार्हपत्य इति वैयधिकरण्य-माशङ्क्य मन्त्रस्यापेक्षितशेषपूरणेन वैयधिकरण्यपरिहारं श्रुतिरेव दर्शयति –
“अक्षन्नमीमदन्ताथ त्वोपतिष्ठामह इति वावैतदाह” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
पितरो भुक्तवन्तो हृष्टाश्च। अथ तदा साक्षिणं त्वामुपतिष्ठामह इत्येवं मन्त्र-वाक्यमाह। मन्त्रस्थौ मघवन्निन्द्रेत्येतावपि शब्दावग्निपरत्वेन व्याख्येयौ। अन्न-वान्परमैश्वर्ययुक्त इति तयोरर्थः।
अक्षन्पितरा इति। कल्पः — “अथ प्राचीनावीतं कृत्वाऽन्वाहार्यपचनमभि-प्रपद्यन्तेऽक्षन्पितरोऽमीमदन्त पितरोऽतीतृपन्त पितरोऽमीमृजन्त पितर इति” इति।
अतीतृपन्तास्मांश्च तर्पयन्तः (?)। अमीमृजन्तास्माञ्शोधितवन्तः।

---

१ ख. घ. ङ. च. ०ल्पः — ’ प्रा ०। २ क. घ. ङ. च. ०द्यतेऽक्ष०।

[[867]]

८६७
प्रपा॰ ८ अनु॰ ५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
अत्र सूत्रकारः शाखान्तरमन्त्रमपि विनियुङ्क्ते – “अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्या तमितोरुपतिष्ठन्ते” इति।
तदेतदुपस्थानं विदधानः पूर्ववद्वैयधिकरण्यं परिहरति –
“अमीमदन्त पितरः सोम्या इत्यभिप्रपद्यन्ते। अमीमदन्त पितरोऽथ त्वाऽ-भिप्रपद्यामह इति वावैतदाह” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
कल्पः — “परेत पितरः सोम्या इति प्रवाहण्या पितॄन्प्रवाहयति” इति।
पाठस्तु –
परेतेति। हे सोम्याः पितरः पथिभिः परेत परावृत्य गृहान्गच्छतेति। कीदृशैः पथिभिः। गम्भीरैः सुलभान्नतोयैः पूर्व्यैः पूर्वं कृतैः प्रहतैः। अथ तदा गृहान्गत्वा तस्मिन्पितृलोके यमेन साकं ये पितरः सधमादं सहस्थानस्थमादं यथा भवति तथा मदन्ति हृष्यन्ति तान्सुविदत्रान्सुष्ठु वेदितॄंश्चिरवासेन तत्रत्यवृत्तान्तज्ञान्पितॄनपि यूयमित प्राप्नुत।
कल्पः — “मनो न्वा हुवामह इति मनस्वतीभिरुपतिष्ठते” इति।
तिसृषु ऋक्षु प्रथमायाः पाठस्तु ––
मनो न्वेति। नारांशंसेन मनुष्यप्रशंसायोग्येन स्तोमेन वाक्यसमूहेन पितॄ-णामपि मन्मभिर्मननीयैर्वाक्यैर्मनः पितृयज्ञानुष्ठानपरं चित्तं नु क्षिप्रमाहुवामह आह्वयामः। अथ द्वितीया ––
आ न एत्विति। ऋत्वे कर्मानुष्ठानाय दक्षाय तत्तत्सामर्थ्याय जीवसे जीवितुं ज्योक्चिरं सूर्यं दृशे द्रष्टुं योग्यं मन आगत्य नोऽस्मान्पुनरेत्वसकृत्प्राप्नोतु।
अथ तृतीया––
पुनर्न इति। हे पितरो दैव्यो जनो देवसंबन्धिपुरुषसमूहो नोऽस्माकं मनः कर्मानुष्ठानपरं चित्तं ददातु, असकृत्प्रयच्छतु। वयमपि व्रातं संवत्सरसंघाकरूपं जीवं जीवनं सचेमहि सेवेमहि।
कल्पः — “यदन्तरिक्षमिति पङ्क्त्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते” इति। पाठस्तु –
यदन्तरिक्षमिति। पृथिव्यादील्लोँकान्मनसा जिहिंसिम हिंसितुमिच्छेम। यन्मा-तरं पितरं वा हिंसितुमिच्छेमेति यत्तस्मात्सर्वस्मादेनसः पापाद्गार्हपत्यो मां प्रमु-ञ्चतु। अन्यान्यपि दुरितानि यानि चकृम तेभ्योऽपि मुञ्चतु। मामनेनसं सर्व-पापरहितं करोतु।

[[868]]

८६८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
यदुक्तमापस्तम्बेन – “उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति त्रिः प्रसव्यं वेदिं परिषिञ्चन्पर्येति” इति। तदेतद्विधत्ते ––
“अपः परिषिञ्चति। मार्जयत्येवैनान् (९)। अथो तर्पयत्येव” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति। एनान्पितॄन्। तद्वेदनं प्रशंसति ––
“तृप्यति प्रजया पशुभिः। य एवं वेद” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
चतुर्थप्रयाजवद्बर्हिर्नामकं प्रथमानूयाजं निषेधति –
“अपबर्हिषावनूयाजौ यजति। प्रजा वै बर्हिः। प्रजा एव मृत्योरुत्सृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
बर्हिर्यागवर्जनात्। प्रयाजानूयाजान्प्रशंसति––
“चतुरः प्रयाजान्यजति। द्वानूयाजौ। षट्संपद्यन्ते। षड्वा ऋतवः। ऋतूनेव प्रीणाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
सूत्रकारो युक्ता मे यज्ञमन्वासाता इति यजमानः संप्रेष्यतीतिप्रैषानुसारेण गार्हपत्यसमीप उपविष्टायाः पन्त्याः पूर्णपात्रानयनपर्यन्तं यदन्वासनमवोचत्तच्‍च पत्नीसंयाजांश्च चोदकप्राप्तान्प्रतिषेधति ––
“न पत्न्यन्वास्ते। न संयाजयन्ति। यत्पत्न्यन्वासीत। यत्संयाजयेयुः। प्रमायुका स्यात्। तस्मान्नान्वास्ते। न संयाजयन्ति। पत्नियै गोपीथाय (१०)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ ९) इति।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“एतत्त इत् दत्ते त्रीन्वेद्याः कोणेषु पिण्डकान्।
ब्रूयुरत्रेत्युपस्थानं पूर्वस्याग्नेः सुसंदृशम्॥१॥
अक्षन्निति प्रतीचोऽग्नेस्तथाऽक्षन्दक्षिणानलम्।
परेतेति प्रवाह्याथ मन आद्यैरुपस्थितिः॥
यत्पश्चिमाग्न्युपस्थानं मन्त्रा द्वादश वर्णिताः॥२॥” इति।
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्––

---

१ ख. च. ०पात्रन०।

[[869]]

८६९
प्रपा॰ ८ अनु॰ ६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
“नावघातोऽवघातो वा धानानां नाविनष्टये।
न नाशः क्रमबाधेऽतो नावघातोऽत्र बाध्यते”
महापितृयज्ञे हविः किचिच्छ्रूयते––“पितृभ्यो बर्हिषद्भयो धानाः” इति। धानाशब्देन भृष्टं धान्यमभिधीयते। तासां धानानामवघाते सति पूर्वः पक्षः। धाना अवहन्तव्या इति ह्यत्र चोदकवाक्यं, तस्मिंश्च वाक्ये भर्जनसंपादितं धानात्वं पूर्वभावि, पश्चाद्भावी त्ववघात इति क्रमः प्रतीयते। तं बाधित्वा प्रधमतोऽवघाते सति नास्ति धानात्वनाशः। अवघातस्य पदार्थस्य बाधाद्वरं तद्धर्मस्य क्रममात्रस्य बाधनम्। तस्मादवहन्तव्याः।
तदेवाधिकरणं वार्तिककारमतेनाऽऽरचयति––
“पेषणं नूतनं मन्थे प्राकृतं वा क्रमान्तरात्।
नूतनं प्राकृतं धर्ममात्रादाद्य(त्रबाध)स्य लाघवात्॥”
महापितृयज्ञ एवं श्रूयते––“पितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्योऽभिवान्यायै दुग्धे मन्थम्” इति। मृतवत्सा धेनुरभिवान्या। दुग्धे द्रव्ये प्रक्षिप्य मथिताः सक्तवो मन्थः। तत्र यत्पेषणं तन्न प्राकृतम्। कुतः। क्रमव्यत्यासात्। प्रकृतौ हि प्रथमतः पेषणं पश्चात्पुरोडाशश्रपणम्। अत्र तु प्रथमतः श्रपणेन धानाः संपाद्य पश्चात्सक्तुभावाय पेषणम्। तस्मान्नूतनमिति प्राप्ते ब्रूमः — चोदकप्राप्तप्राकृतपेषणतत्क्रमयोरुभयोर्बाध(धे)गौरवात्क्रममात्रं बाध्यम्। पेषणपदार्थस्तु स एवेति तद्धर्मा दृषन्मन्त्रा इत्यादयोऽत्र कर्तव्याः॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥

०६

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )।
प्र॒ति॒पू॒रु॒षमेक॑कपाला॒न्निर्व॑प॒त्येक॒मति॑रिक्तं॒ या
व॑न्तो गृ॒ह्याः॑ स्मस्तेभ्यः॒ कम॑करं पशू॒नाꣳ
शर्मा॑सि॒ शर्म॒ यज॑मानस्य॒ शर्म॑ मे य॒च्छैक॑ ए॒व
रु॒द्रो न द्वि॒तीया॑य तस्य आ॒खुस्ते॑ रुद्र प॒शुस्तं

[[870]]

८७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
जु॑षस्वै॒ष ते॑ रुद्र भा॒गः स॒ह स्वस्राऽम्बि॑कया॒
तं जु॑षस्व भेष॒जं गवेऽश्वा॑य॒ पुरु॑षाय॒ भेष॒ज–
मथो॑ अ॒स्मभ्यं॑ भेष॒जꣳ सुभे॑षजम् (१)
यथाऽस॑ति। सु॒गं मे॒षाय॑ मे॒ष्या॑ अवा॑म्ब रु॒द्र–
म॑दिम॒ह्यव॑ दे॒वं त्र्य॑म्बकम्। यथा॑ नः॒ श्रेय॑सः॒
कर॒द्यथा॑ नो॒ वस्य॑सः॒ कर॒द्यथा॑ नः पशु॒मतः॒
कर॒द्यथा॑ नो व्यवसा॒यया॑त्। त्र्य॑म्बकं यजा–
महे सुग॒न्धिं पु॑ष्टि॒र्ध॑नम्। उ॒र्वा॒रु॒कमि॑व॒ बन्ध॑–
नामृ॒त्योर्मु॑क्षीय॒ माऽमृता॑त्। ए॒ष ते॑ रुद्र भा॒–
गस्तं जु॑षस्व॒ तेना॑वसे॒न॑ प॒रो मूज॑व॒तोऽती॒ह्य–
व॑ततधन्वा॒ पिना॑कहस्तः॒ कृत्ति॑वासाः (२)॥
(सुभे॑षजमिहि॒ त्रीणि॑ च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः॥६॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः )।
पञ्चमे पितृयज्ञोऽभिहितः। षष्ठे त्र्यम्बकपुरोडाशाः साकमेधशेषा उच्यन्ते। तान्विधत्ते –––
प्रतिपूरुषमिति। तद्विधिं प्रशंसति –– “प्रतिपूरुषमेककपालान्निर्वपति। जाता एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते। एकमतिरिक्तम्। जनिष्यामाणा एव प्रजा रुद्रान्निरवदयते। एककपाला मवन्ति। एकधैव रुद्रं निरवदयते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
करम्भवाक्यवन्नैतवाक्यवच्‍च व्याख्येयम्। मुख्यविधिसंनिधौ यावन्त इत्यादय एकादश मन्त्रा आम्नाताः।
यावन्त इति। कल्पः — “यावन्तो गृह्याः स्मस्तेभ्यः कमकरमिति निरु

[[871]]

८७१
प्रपा॰ ८ अनु॰ ६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
प्यमाणेषु यजमानो जपति” इति।
गृहे भवा मनुष्या गृह्यास्ते वयं यावन्त इह स्थितास्तेभ्यं सर्वेः कं सुख-मकरमकार्षम्। श्रपितेषु पुरोडाशेषु चोदकप्राप्तमभिघारणं निषेधति––
“नाभिघारयीत। यदाभिघारयेत्। अन्तरवचारिणꣳ रुद्रं कुर्यात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
रुद्रमनिष्टकारिणं क्रूरदेवम्। अन्तरवचारिणं गृहस्यान्तः प्रविश्यास्मानवरोद्धुं चरन्तम्।
कल्पः — “तानभिघार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तर्वेद्यामासाद्यः पशूनाꣳ शर्मासीति मूते समावपति” इति।
कर्षकैर्व्रीह्यादिबीजानि संग्रहीतुं तृणकटादिना पुटबन्धनं क्रियते तदिदं मूत-शब्देनोच्यते। पाठस्तु––
पशूनामिति। हे मूत भक्ष्यैस्तृणादिभिर्बीजैश्चोपेतत्वात्पशूनां शर्मासि। अतो यजमानस्य मेऽध्वर्योश्च सुखं यच्छ।
एक एवेति। कल्पः — “एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणाग्ने-रेकोल्मुकं धूपायद्धरंति उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा” इति।
रुद्रो जगत्येक एवास्ति। द्वितीयाय न तस्थे। द्वितीयो रुद्रो न कोऽप्यव-स्थितः। विधत्ते ––
“एकोल्मुकेन यन्ति (१)। तद्धि रुद्रस्य भागधेयम्। इमां दिशं यन्ति। एष वै रुद्रस्य दिक्। स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
कल्पः — “आखुस्ते रुद्र पशुरित्याखूत्कर एकं पुरोडाशमुपवपत्यसौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन्यदि न द्विष्यादाखुस्ते पशुरिति ब्रूयात्” इति।
आखूत्करो मूषकैर्बिलादुद्धृतः पांसुराशिः। पाठस्तु––
आखुस्त इति। हे रुद्र मूषकस्ते प्रियः पशुरतस्तं सेवस्व। विधत्ते ––
“रुद्रो वा अपशुकाया आहुत्यै नातिष्ठत। असौ ते पशुरिति निर्दिशेद्यं द्विष्यात्। यमेव द्वेष्टि। तमस्मै पशुं निर्दिशति। यदि न द्विष्यात्। आखुस्ते पशुरिति ब्रूयात् (२)। न ग्राम्यान्पशून्हिनस्ति। नाऽऽरण्यान्” (ब्रा॰

---

१ ख. ०पायोद्ध०।

[[872]]

८७२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
आहुत्यै नातिष्ठत पशुरहितामाहुतिं नाङ्गी करोतीत्यर्थः। यं द्विष्यात्तमसा-विति नामग्रहणेन निर्दिशेत्। तथा सति द्वेष्यमस्मै समर्पयत्येव।
एष त इति। कल्पः — “चतुष्पथ एकेल्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशानामुत्तरार्धात्सकृदवदायावदाय मध्यमेनान्तिमेन वा पलाशपर्णेन जुहोत्येष ते रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकया तं जुषस्व स्वाहेति” इति।
अत्र स्वाहाकारोऽध्याहृतः। हे रुद्र, एषोऽवत्तः पुरोडाशनामंशस्तवावदी-यमानो भागः, तं भागं, स्वस्रा भगिनीवद्धितकारिण्याऽम्बिकया पार्वत्या सहांशं जुषस्य सेवस्व। विधत्ते ––
“चतुष्पथे जुहोति। एष वा अग्नीनां पड्वीशो नाम। अग्निवत्येव जुहोति। मध्यमेन पर्णेन जुहोति। स्रुग्घ्येषा। अथो खलु। अन्तमेनैव होतव्यम्। अन्तत एव रुद्रं निरवदयते (३)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
अग्नीनां पड्वीशः पादप्रदे(वे)शस्थानम्। यत्राग्नयः पुनः पुनः संचारेण प्रवि-शन्ति तादृश एवैष चतुष्पथः। अतस्तत्र होमेनाग्निवत्येव देशे हुतं भवति। पलाशाखायां यानि त्रीणि पर्णानि तत्र मध्यमं पर्णं प्रशस्ततया स्रुग्रूपम्। वामदक्षिणपार्श्वस्थयोरन्यतरेण होमेन रुद्रो यागभूमेरन्तान्निष्काशितो भवति।
सह स्वस्राऽम्बिकयेत्यस्य मन्त्रभागस्य तात्पर्यं व्याचष्टे––
“एष ते रुद्र भागः सह स्वस्राऽम्बिकयेत्याह। शरद्वा अस्याम्बिका स्वसा। तया वा एष हिनस्ति। यꣳ हिनस्ति। तयैवैनꣳ सह शमयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
शरत्कालो हि पीनसज्वराद्युत्पादनेन हिंसकस्तद्वदियमम्बिका हिंसिका। ततः शरदित्युच्यते। एष रुद्रस्तयैव सहायभूतया प्राणिनं हिनस्ति। अतस्तया सह पुरोडाशभागसेवया तुष्टया तयेव सहैवैनं रुद्रं शमयति हिंसारहितं करोति।
कल्पः — “भेषजं गवे सुभेषजमित्येताभ्यां चतुष्पथमग्निं परिषिञ्चति” इति।
पाठस्तु–––
भेषजमिति। भेषजं सुभेषजमित्येतौ मन्त्रयोरादी। हे रुद्र गवेऽस्मदीयायै गोजात्यै भेषजमारोग्यं कुरु। एवमन्यत्र। तात्कालिकं रोगोपशमनमात्यन्तिकं

[[873]]

८७३
प्रपा॰ ८ अनु॰ ६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
वा सुभेषजं तद्यथाऽसति यथा भवति तथा कुरु। मेषो वाहकः। मेषी दोग्ध्री। तयोः सुगं सुष्ठु गमनं रोगराहित्येन संचरणं यथा भवति तथा कुरु।
गवाश्वादिशब्दैः पश्वादयः सर्वेऽप्युपलक्ष्यन्त इत्याह––
“भेजषं गव इत्याह। यावन्त एव ग्राम्याः पशवः। तेभ्यो भेषजं करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
कल्पः — “अवाम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानो जपति” इति। पाठस्तु–––
अवाम्बेति। हेऽम्ब पार्वति रुद्रमुद्दिश्यावादिमहि पुरोडाशावदानमकार्ष्म। त्रीण्यम्बकानि नेत्राणि यस्यासौ त्र्यम्बकस्तमुद्दिश्यावादिमहि। आदरार्थं पुनर्व-चनम्। किमर्थमवदानं कृतमित्युच्यते। असौ रुद्रो नोऽस्माञ्श्रेयसोऽध्ययना-दिभिः श्रेष्ठान्यथा करत्करोति, वस्यसो वसुमत्तमान्यथा करोति, पशुमतो गवाश्वादियुक्तान्यथा करोति, व्यवसाययाव्द्यवसाययति शास्त्रार्थनिश्चययुक्तान्यथा करोति तदर्थमवदानं कृतम्।
यथा नः श्रेयस इत्याद्यभिधानान्मन्त्रस्याऽऽशीःपरस्वं दर्शयति ––
“अवाम्ब रुद्रमदिमहीत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते (४)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
कल्पः — “त्र्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं पर्येति” इति।
पाठस्तु––
त्र्यम्बकमिति। शोभनः शरीरगन्धः पुण्यगन्धो वा यस्यासौ सुगन्धिः। “यथा वृक्षस्य संपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येवं पुण्यस्य कर्मणो दूराद्गन्धो वाति” इति श्रूतेः। पुष्टिं शरीरधनादिविषयां वर्धयतीति पुष्टिवर्धनस्तादृशं त्र्यम्बकं यजामहे पूजयामः। लोके यथोर्वारुकफलानि बन्धनाद्वृन्तात्स्वयमेव मुच्यन्ते तद्वदहं त्रयम्बकप्रसादेन मृत्योर्मुक्षीय मोचनयुक्तो भूयासम्। अमृताच्चिरजीवि-तात्स्वर्गदेर्वा मा मुक्षीय।
चतुर्थपादार्थ(र्थे)मन्त्रस्य तात्पर्यातिशयं दर्शयति––
“त्र्यम्बकं यजामह इत्याह। मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतादिति वावैतदाह” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
यजमानो यजामह इति यदाह, एतद्वचनं मृत्योर्मुक्षीयेत्येवाऽऽह मोचन एव तात्पर्यं तच्छेषत्वेनान्यदित्यर्थः।

---

१ क. ०पादम०। २ ख. ०त्वेन यजनामित्य०।

[[874]]

८७४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
यदुक्तमापस्तम्बेन––“ऊर्ध्वान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य त्र्यम्बकं यजामह इति यजमानस्याञ्जलौ समोप्य भगः स्थ भगस्य वो लिप्सीयेत्यपादायैतेनैव कल्पेन त्रिः समावर्तयेयुः " इति, तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य सर्वेषां पुरुषाणां हस्ते स्थितस्य पुरोडाशस्योत्क्षेपणं विधत्ते ––
“उत्किरन्ति। भगस्य लीप्सन्ते " इति (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
यदेतत्पिण्डानामुपरि क्षेपणं तेन सौभाग्यभिमानिनो भगनामकस्य देवस्य सकाशादेतान्पुरोडाशाल्लँब्धुमिच्छन्ति। अत एवोत्क्षिप्तः पुनरञ्जलौ पतति।
कल्पः — “तान्मूते समावपन्ति मूतयोर्मूतेषु वैष ते रुद्र भाग इति वृक्ष आसजन्ति वृक्षयोर्वृक्षेषु वाऽपि वा मूतयोः समोप्याविवधं कृत्वा शुष्के स्थाणौ वल्मीकवपायां वाऽवधाय” इति। पाठस्तु ––
एष त इति। हे रुद्र, एष वृक्षादौ सज्यमानः पुरोडाशसंघस्तव भागस्तं सेवस्व। अवसेन पाथेयरूपतया तव रक्षकेणानेन भागेन युक्तो मूजवत एतन्नामकत्वेन प्रसिद्धात्पर्वतात्परः परभागे वर्तमानोऽतीह्यतिक्रम्य गच्छ। विधत्ते ––
“मूते कृत्वा सजन्ति। यथा जनं यतेऽवसं करोति। तादृगेव तत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
यथा लोके दूरदेशवर्तिनं बन्धुजनं प्रति गच्छते पुरुषायावसं रक्षकं पाथेयं करोति तद्वृक्षाग्रे पुरोडाशसञ्जनं तादृगेव भवति।
मन्त्रे भागनिर्देशो रुद्रस्य निःशेषेण विसर्जनार्थ इति दर्शयति––
“एष ते रुद्र भाग इत्याह निरवत्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति।
अवततधन्वेति। कल्पः — “अवततधन्वा पिनाकहस्तः। कृत्तिवासोमिति त्रिरवताम्यन्ति” इति।
प्राणायामत्रयं कुर्वन्तीत्यर्थः। ओमित्यनेन वाक्यशेषः पूरितः। अस्मद्वि-रोधिनं पाप्मानं हन्तुमयं रुद्रः पिनाकनामकं धनुर्हस्ते गृहीत्वाऽवततधन्वा ज्याकर्षणेन विस्तारितधनुष्कः कृत्तिवासाश्चर्मवसन ॐ भवतु। अथवाऽसमद्विषयेऽवततधन्वाऽऽरोपितमौर्वीकधनुर्युक्तो भवतु।

---

१ घ. ङ. च. भगो वो लप्सी०। २ ख. वो लप्सी०। ३ ख. ०वपेयुः। ४ क. ख. घ. ङ. च. ०जति वृ०। ५ ख. ङ. च. तद्वदव०।

[[875]]

८७५
प्रपा॰ ८ अनु॰ ७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य चतुर्मास्यसंबन्धिसाकमेधाख्यतृतीयपर्वणोऽभिधानम्)
चतुष्पथप्रत्यागमनादीन्क्रमेण विधत्ते ––
“अप्रतीक्षमायान्ति। अपः परिषिञ्चति। रुद्रस्यान्तर्हित्यै। प्र वा एतेऽ-स्माल्लोकाच्च्यवन्ते। ये त्र्यम्बकैश्चरन्ति। आदित्यं चरुं पुनरेत्य निर्वपति। इयं वा अदितिः। अस्यामेव प्रतितिष्ठन्ति (५) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ६ अ॰ १०) इति। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“स्वामी यावन्त इत्याह पशू मूते समावपेत्।
एक इत्युल्मुकं नीत्वाऽऽखुस्त आखूत्करे हविः॥१॥
क्षिपेदेषोऽर्धहोमः स्याद्भे सुभे परिषिञ्चति।
अवाम्बेति जपेत्स्वामी त्र्यम्बकं परियन्ति ते॥२॥
एषोऽवस्थाप्य तच्छेषान्मूते बध्नाति शाखिनि।
अवत श्वासनियमो मन्त्रा एकादश स्मृताः॥३॥” इति॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः॥६॥
–––––––––

०७

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )।
ऐ॒न्द्रा॒ग्नं द्वाद॑शकपालं वैश्वदे॒वं च॒रुमिन्द्रा॑य॒
शुना॒सीरा॑य पुरो॒डाशं॒ द्वाद॑शकपालं वाय॒व्यं॑ पयः॑
सौ॒र्यमेक॑कपालं द्वादशग॒वꣳ सीरं॒ दक्षि॑णाऽऽ–
ग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति रौ॒द्रं गा॑वीधु॒कं च॒रु–
मै॒न्द्रं दधि॑ वारु॒णं य॑व॒मयं॑ च॒रुं व॒हिनी॑ ध॒नुर्द–
क्षि॑णा॒ ये दे॒वाः पु॑रः॒सदो॒ऽग्निने॑त्रा दक्षि॒णसदो॑
य॒मने॑त्राः पश्चा॒त्सदः॑ सवि॒तृने॑त्रा उत्तर॒सदो॒
वरु॑णनेत्रा उपरि॒षदो॒ बृह॒स्पति॑नेत्रा रक्षो॒हण॒–
स्ते नः॑ पान्तु॒ ते नो॑ऽवन्तु॒ तेभ्यः॑ (१) नम॒–

---

१ क. ख. घ. च. ०मी त्रियम्ब प०।

[[876]]

८७६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयविषयस्य शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्)
स्तेभ्यः॒ स्वाहा॒ समू॑ढ॒ꣳ रक्षः॒ संद॑ग्ध॒ꣳ रक्ष॑ इ॒द-
म॒हꣳ रक्षो॒ऽभि सं द॑हाम्य॒ग्नये॑ रक्षो॒घ्ने स्वाहा॑
य॒माय॑ सवि॒त्रे वरु॑णाय॒ बृह॒स्पत॑ये॒ दुव॑स्वते
रक्षो॒घ्ने स्वाहा॑ प्रष्टिवा॒ही रथो॒ दक्षि॑णा दे॒वस्य॑
त्वा सवि॒तुः प्र॑सवे॑ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्या॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्या॒ꣳ रक्ष॑सो व॒धं जु॑होमि ह॒तꣳ रक्षोऽ–
व॑धिष्म॒ रक्षो॒ यद्वस्ते॒ तद्दक्षि॑णा (२)॥
(तेभ्यः॒ पञ्च॑चत्वारिꣳशच्च)॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः॥७॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः )।
षष्ठे साकमेधाः समापिताः। सप्तमे शुनासीर्यमिन्द्रतूर्यं(तुरीयं) चेति कर्मद्वयं पञ्चेध्मीयमन्त्रा अपामार्गहोममन्त्राश्चोच्यन्ते।
तत्र शुनासीर्यहवींषि विधत्ते ––
ऐन्द्राग्नमिति। शुनासीराय शुनो वायुः सीर आदित्यस्ताभ्यां युक्तः शुनासीरः। द्वादशभिर्बलीवर्दैरुह्यमानं सीरं लाङ्गलम्।
अत्र वैश्वदेवगतानामाग्नेयादीनां पञ्चानां हविषां ब्राह्मणमनुब्राह्मणं चातिदि-शति–––
“एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवीꣳषि” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
अथोपदिश्यमानेषु पञ्चस्वैन्द्राग्नवैश्वदेवयोः पूर्वमेव प्रशस्तत्वादवशिष्टानि त्रीणि प्रशंसति। अथवा तयोर्विकल्पमभिप्रेत्य तदभावपक्षानुसारेण तावुपेक्ष्यावशिष्ठान्येव प्रशंसति––
“अथेन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति। संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीरः। संवत्सरेणैवास्मा अन्नमवरुन्धे। वायव्यं पयो भवति। वायुर्वै

[[877]]

८७७
प्रपा॰ ८ अनु॰ ७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्)
वृष्ट्यै प्रदापयिता। स एवास्मै वृष्टिं प्रदापयति। सौर्य एककपालो भवति। सूर्येण वा अमुष्मिँल्लोके वृष्टिर्धृता। स एवास्मै वृष्टिं नियच्छति (१)। द्वादशगवꣳ सीरं दक्षिणा समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
अस्य च शुनासीर्यस्य कालं बौधायन आह – “अथातश्चतुर्षु मासेषु शुनासीरीयहविर्भिर्यक्ष्यमाणो भवति” इति। तत्र पूर्वेभ्यस्त्रिभ्य पर्वभ्य ऊर्ध्वं प्रत्येकं मासचतुष्टयमतिबाह्य क्रियमाणमिदं संवत्सरादूर्ध्वं प्रवर्तते। तदेतदभिप्रेत्य संवत्सरो वा इन्द्राशुनासीर इत्युक्तम्। वायुसूर्याभ्यां युक्त इन्द्रः संवत्सरे समाप्ते प्राप्तत्वात्संवत्सर इत्युच्यते। वायोः पुरोवातरूपेण वृष्टिप्रदापयितृत्वम्। “अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्याज्जायते वृष्टिः” इति स्मरणात्सूर्यस्य स्वर्गे वृष्टिधारकत्वम्।
अथेन्द्रतुरीयस्य हवींषि विधत्ते ––
आग्नेयमिति। गावीधुकमरण्यधान्यविशेषनिष्पन्नम्। पृष्ठे भारं वहतीति वहिनी।
इन्द्रतूर्यं (तुरीयं) विधातुं प्रस्तौति––
“देवासुरा संयत्ता आसन्। ते देवा अग्निमब्रुवन्। त्वया वीरेणासुरानभि-भवामेति। सोऽब्रवीत्। त्रेधाऽहमात्मानं विकरिष्य इति। स त्रेधाऽऽत्नानं व्यकुरुत। अग्निं तृतीयम्। रुद्रं तृतीयम्। वरुणं तृतीयम् (२)। सोऽब्रवीत्। क इदं तुरीयमिति। अहमितीन्द्रोऽब्रवीत्। सं तु सृजावहा इति। तौ समसृ-जेताम्। स इन्द्रस्तुरीयमभवत्। यदिन्द्रस्तुरीयमभवत्। तदिन्द्रतुरीयस्येन्द्रतुरी-यत्वम्। ततो वै देवा व्यजयन्त” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
वीरत्वसिद्धये शरीरत्रयरूपेण विकारः। स त्रेधा विकृतोऽग्निरिन्द्रं प्रति पप्रच्छ––मयेदं रूपत्रयं युद्धसमर्थं संपादितम्। अथ कोऽन्य इदं चतुर्थं रूपं विजयसमर्थं करिष्यतीति। अहमेव करिष्यामीतीन्द्रोऽब्रवीत्तत्त्वया तथा क्रियतां किंत्वावां युद्धविजयक्षमौ संसृष्टौ भवावेति। इन्द्र एव तुरीयो यस्मिन्कर्मणि तत्कर्मेन्द्रतुरीयम्। अत्रान्यदीयरूपापेक्षया तुरीयत्वमनुष्ठाने तु पाठक्रमेण वरुणस्तुरीयः। विधत्ते ––

---

१ क. घ. ०श्चतृषु मा। च. ०श्चतसृषु मा०।

[[878]]

८७८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्)
“यदिन्द्रतुरीयं निरुप्यते विजित्यै (३) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
चतुर्देवप्रियांशसंपादनेन दक्षिणां प्रशंसति–––
“वहिनी धेनुर्दक्षिणा। यद्वहिनी। तेनाऽऽग्नेयी। यद्गौः। तेन रौद्री। यद्धेनुः। तेनैन्द्री। यत्स्त्री सती दान्ता। तेन वारुणी समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
गोत्वं जातिः। धेनुत्वं नवप्रसवत्वम्। अस्य चेन्द्रतुरीयस्य कर्मणः शुनासी-र्यदिन एवानुष्ठानमापस्तम्बो दर्शयति–“ततश्चतुर्हविषेन्द्रतुरीयेण यजते” इति।
इन्द्रतुरीयविधानादूर्ध्वं ये देवाः पुरःसद इत्यादयो मन्त्रा आम्नातास्तेषां विनियोगमापस्तम्बो दर्शयति–––“एतस्या एव रात्रेर्निशायां पञ्चेध्मीयेन यजते चतुर्धाऽऽहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृत्य मध्ये पञ्चमं कृत्वा पृथगिध्मानुपसमाधाय जुह्वां पञ्चगृहीतं गृहीत्वा ये देवाः पुरःसद इत्येतैर्यथालिङ्गं जुहोति मध्ये पञ्चमेन समूढꣳ रक्ष इति मध्य इध्मानुपसमू(मु)ह्यैकधोपसमाधायापरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वाऽग्नये रक्षोघ्ने स्वाहेत्युत्तराः पञ्चाऽऽहुतीर्जुहोति प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा” इति। ये देवा इत्यादिमन्त्रपाठस्तु –
ये देवा इति। पुरःसदः पूर्वदिग्वार्तिनोऽग्निनेत्रा अग्निप्रमुखा ये देवा रक्षोहणो राक्षसघ्नाः सन्ति ते देवा नोऽस्मान्‍रक्षोनिवारणेन पान्तु। पुनरपि ते देवा नोऽस्मान्कर्मानुष्ठानेनावन्तु। तेभ्यो देवेभ्यो नमस्कारोऽस्तु। तेभ्य इदं हव्यं स्वाहुतमस्तु। दक्षिणसदो यमनेत्रा इत्यस्य मन्त्रस्याऽऽदौ ये देवा इत्यनुषज्यते। अन्ते च रक्षोहण इत्यादिकमनुषज्यते। एवं तृतीयचतुर्थयोर्द्रष्टव्यम्। पञ्चमे तु ये देवा इत्येतावदेवानुष्ज्यते। प्रथमे तु रक्षोहण इत्यादिकमेवानुषज्यते।
तदेतत्पञ्चेध्मीयं विधातुं प्रस्तौति –
“प्रजापतिर्यज्ञमसृजत (४)। तꣳ सृष्टꣳ रक्षाꣳस्यजिघाꣳसन्। स एताः प्रजापतिरात्मनो देवता निरमिमीत। ताभिर्वै स दिग्भ्यो रक्षꣳसि प्राणुदत” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति। विधत्ते –
“यत्पञ्चावत्तीयं जुहोति। दिग्भ्य एव तद्यजमानो रक्षाꣳसि प्रणुदते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
पञ्चकृत्वोऽवदाय संपादितमाज्यं पञ्चावत्तीयम्।
समूढमित्यादिमन्त्रपाठस्तु––

[[879]]

८७९
प्रपा॰ ८ अनु॰ ७) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्)
समूढमिति। रक्षोऽस्मत्प्रतिकूलं राक्षसजातं समूढं नाशयितुं सम्यगेकीकृतं संदग्धं च। पुनरपीदमिदानीमहं रक्षोऽभि दग्धस्य रक्षसोऽभितः सर्वतोऽ-वस्थितांस्तत्तदनुचरान्सम्यग्दहामि। एतन्मन्त्रपाठेन तस्य सिद्धिं दर्शयति––
“समूढꣳ रक्षः संदग्धꣳ रक्ष इत्याह। रक्षाꣳस्येव संदहति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति। अग्नये रोक्षोघ्न इति मन्त्रपाठस्तु –
अग्नय इति। यमायेत्यादिषु रक्षोघ्ने स्वाहेत्यनुषज्यते। बृहस्पतेर्दुवस्वत इति विशेषणम्। परिचर्यावदि(त इ)त्यर्थः।
अग्नियमादयो जितवन्त इति युक्तस्तद्धोम इति दर्शयति––
“अग्नये रक्षोघ्ने स्वाहेत्याह। देवताभ्य एव विजिग्यानाभ्यो भागधेयं करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
विजिग्यानाभ्यो विशेषेण जितवतीभ्यः। देयं रथं विधत्ते ––
प्रष्टिवाहीति। त्रिपादाधारवदश्वत्रयेणोह्यमानः प्रष्टिवाही।
समृद्धिहेतुत्वेन तं प्रशंसति––
“प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा समृद्ध्यै (५) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १) इति।
अपामार्गहोममन्त्राणां विनियोगमापस्तम्ब आह – “व्युष्टायां पुराऽग्निहोत्रा-दपामार्गहोमेन चरन्ति, अपां न्ययनादपामार्गानाहृत्य तान्सक्तून्कृत्वा दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं धूपायद्धरति, उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वा स्वकृत इरिणे प्रदरे वोपसमाधाय देवस्य त्वेत्यनुद्रुत्य रक्षसो वधं जुहोमीति पर्णमयेन स्रुवेण जुहोति, हतꣳ रक्ष इति स्रुवमनुप्रहृत्यावधिष्म रक्ष इत्युपतिष्ठते” इति।
मन्त्रपाठास्तु–––
देवस्य त्वेति। एते त्रयो मन्त्राः स्पष्टार्थाः। तत्र रक्षसो वधमुद्दिश्येति विशेषः।
होमकाले यद्वस्त्रामाच्छादयति तस्य दानं विधत्ते –– यद्वस्त इति।
अपामार्गहोमं विधातुं प्रस्तौति––
“इन्द्रो वृत्रꣳ हत्वा। असुरान्पराभाव्य। नमुचिमासुरं नालभत। तꣳ शच्याऽ-गृह्णात्। तौ समलभेताम्। सोऽस्मादभिशुनतरोऽभवत्। सोऽब्रवीत्। संधाꣳ संदधावहै। अथ त्वाऽवस्रक्ष्यामि। न मा शुष्केण नाऽऽर्द्रेण हनः (६)। न दि–

---

१ ख. ०ति शे०।

[[880]]

८८०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्)
वा न नक्तमिति। स एतमपां फेनमसिञ्चत्। न वा एष शुष्को नाऽऽर्द्रो व्यु-ष्टाऽऽसीत्। अनुदितः सूर्यः। न वा एतद्दिवा न नक्तम्। तस्यैतस्मिँल्लोके। अपां फेनेन शिर उदवर्तयत्। तदेनमन्ववर्तत। मित्रध्रुगिति (७)। स एतानपामार्गानजनयत्। तानजुहोत्। तैर्वै स रक्षाꣳस्यपाहत” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति।
इन्द्रो वृत्रधादूर्ध्वमन्यानसुरान्परिभूतान्कृत्वा नमुचिनामानमसुरं नालभत न पराभवितवान्। अपराभूतं तं नमुचिं शच्या स्वशक्त्याऽगृह्णात्। यथा युध्य-न्नेको मल्लः सकृदशक्तोऽपि धैर्यैण शक्तिमापाद्य हस्ताभ्यां प्रतिमल्लमालिङ्ग्य गृह्णाति तद्वत्। ततस्ताविन्द्रनमुची समलभेतां परस्परोपमर्दनपरौ संरब्धौ हस्ताभ्यां पादाभ्यामन्योन्यं दृढमवष्टभ्य मल्लद्वयवद्भूमौ पतितौ। तदानीं स नमुचिररस्मादिन्द्रादभिशुनतरोऽभितो हस्तयोः पादयोश्च बलवत्तरोऽभूत्। ततो मुमूर्षुमिन्द्रमवलोक्य कृपालुरिदमब्रवीत् – भो इन्द्र विगृह्यमाणराजद्वयवदावां परस्पराङ्गीकारेण संधिं करवाव। अथ त्वा मुमूर्षुमवस्रक्ष्यामि मोक्षयिष्यामीति। ततः प्रहारसाधने काले च समयमेवं कृतवान् – भो इन्द्र शुष्केणाऽऽर्द्रेण वा काष्ठादिना साधनेन मां न हनो मां मा वधीर्दिवा रात्रौ च मा वधीरिति। इन्द्रश्च तं समयमङ्गीकृत्य तेन मोचितो धैर्येण स्वस्थो भूत्वा समयानुसारेण तं नमुचिं हन्तुमपां फेनमायुधं भावयित्वा तस्मिन्नमुचावसिञ्चत्। न चैवं सति समयलोपः शङ्कनीयः। यत एष फेनो नैव शुष्कः। स्पर्शे सति कठिन्याप्रतीतेः। नाप्यार्द्रस्तेन वस्त्रादेरक्लेदनात्। कालं च समयानुसारेण संपादयामास। यदा रात्रिर्व्युष्टा प्रभाताऽऽसीत्सूर्यश्चानुदितस्तदानीमन्धकाराभावान्न रात्रित्वं सूर्योदयाभावाच्‍च नैतदहः। एतस्मिँल्लोके रात्रेरह्नश्च संधिकाले तस्य नमुचेः शिरोऽपां फेनेनोदवर्तयदुदच्छिनत्। तच्चोच्छिन्नं शिरो हे मित्रद्रोहिन्निन्द्रेत्युच्‍चारयदेनमिन्द्रमन्ववर्तत सर्वदाऽनुगतमभूत्। ततस्तच्छिरो वारयितुं स इन्द्र एताँल्लोकप्रसिद्धानपामार्गानजनयत्। तानुत्पन्नानजुहोत्। तैरेव हुतैः स इन्द्रो नमुचेः शिरःसहितानि सर्वाण्यवशिष्टानि रक्षांसि हतवान्। विधत्ते –
“यदपामार्गहोमो भवति। रक्षसामपहत्यै” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० इति।
१ ख. स्परमङ्गी। २ ख. घ. ङ. च. त्वां। ३ क. घ. ङ. फेनेनाऽऽयु।

[[881]]

८८१
प्र. पा० ८ अनु० ८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां शुनासीर्येन्द्रतुरीयेतिकर्मद्वयपञ्चेध्मीयमन्त्रापामार्गहोममन्त्राणामभिधानम्)
अङ्गविधीन्मन्त्रव्याख्यानं च क्रमेण दर्शयति –
“एकोल्मुल्केन यन्ति। तद्धि रक्षसां भागधेयम्। इमां दिशं यन्ति। एषा वै रक्षसां दिक्। स्वायामेव दिशि रक्षाꣳसि हन्ति (८) । स्वकृत इरिणे जुहोति प्रदरे वा। एतद्वै रक्षसामायतनम्। स्व एवाऽऽयतने रक्षाꣳसि हन्ति। पर्णमयेन स्रुवेण जुहोति। ब्रह्म वै पर्णः। ब्रह्मणैव रक्षाꣳसि हन्ति। देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याह। सवितृप्रसूत एव रक्षाꣳसि हन्ति। हतꣳ रक्षोऽवधिष्म रक्ष इत्याह। रक्षसाꣳ स्तृत्यै। यद्वस्ते तद्दक्षिणा निरवत्त्यै। अप्रतीक्षमायन्ति। रक्षसामन्तर्हित्यै (९)” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० १] इति।
इमां दिशं वायवीम्। स्तृत्यै हननाय। निरवत्त्यै भागप्रदानेन निःसारणाय। स्पष्टमन्यत्। अत्र शुनासीर्येन्द्रतुरीयपञ्चेध्मीयापामार्गहोमानां चतुर्णां कर्मभेदेऽप्येकस्मिन्नेव दिने कर्तव्यत्वादेकेनानुवाकेनोपसंग्रहः।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“पञ्चेध्मवह्नौ जुहुयाद्ये देवा इति पञ्चभिः।
समूहन्तीध्मान्समिति पञ्चहोमस्तथाऽग्नये॥१॥
निशि हुत्वा सक्‍तुहोमः प्रातर्देवेति मन्त्रतः।
हतं स्रुवप्रहरणमवधिष्मेति चोत्थितिः॥
अनुवाके सप्तमेऽस्मिन्नुक्ता मन्त्राश्चतुर्दश” ॥२॥ इति।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः॥७॥
–––––––––

०८

(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)।
धात्रे॒ पु॑रो॒डाशं॒ द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑प॒त्यनु॑–
मत्यै च॒रुꣳ रा॒कायै॑ च॒रुꣳ सि॑नीवा॒ल्यै च॒रुं
कु॒ह्वै॑ च॒रुं मि॑थु॒नौ गावौ॒ दक्षि॑णाऽऽग्नावैष्ण॒वमे–

[[882]]

८८२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम्)
का॑दशकपालं॒ निर्व॑पत्यैन्द्रावैष्ण॒वमेका॑दशक–
पालं वैष्ण॒वं त्रि॑कपा॒लं वा॑म॒नो व॒ही दक्षि॑–
णाग्नीषो॒मीय॒मेका॑दशकपालं॒ निर्व॑पतीन्द्रासो॒–
मीय॒मेका॑दशकपालꣳ सौ॒म्यं च॒रुं ब॒भ्रुर्द–
क्षि॑णा सोमापौ॒ष्णं च॒रुं निर्व॑पत्यैन्द्रापौ॒ष्णं च॒रुं
पौ॒ष्णं च॒रुꣳ श्या॒मो दक्षि॑णा वैश्वान॒रं द्वाद॑–
शकपालं॒ निर्व॑पति॒ हिर॑ण्यं॒ दक्षि॑णा वारु॒णं य॑व॒–
मयं॑ च॒रुमश्वो॒ दक्षिणा ( १ )
(वै॒श्वा॒न॒रं द्वाद॑शपालं॒ निर॒ष्टौ च॑ )।.
इति कृष्णयजुर्वेदीयतेत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः॥८॥
––––––––

( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः )।
सप्तमेऽनुवाके शुनासीर्यादिकर्मचतुष्टयमेकदिनकर्तव्यमुक्तम्। अष्टमे देविकादिकर्मषट्कमेकदिनकर्तव्यमुच्यते।
तत्राऽऽदौ देविकानामकानि पञ्च हवींषि विधत्ते —
धात्रे पुरोडाशमिति। अत्र धात्रादीन्पञ्च देवान्दक्षिणां च प्रजोत्पत्त्युपयोगेन प्रशंसति –
“धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्वपति। संवत्सरो वै धाता। संवत्सरेणैवास्मै प्रजाः प्रजनयति। अन्वेवास्मा अनुमतिर्मन्यते। राते राका। प्र सिनीवाली जनयति। प्रजास्वेव प्रजातासु कुह्वा वाचं दधाति। मिथुनौ गावौ दक्षिणा समृद्यै् ” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० २] इति।
संवत्सरकालस्वामी धाता गर्भधारणमारभ्य संवत्सरादर्वागेव प्रजोत्पत्तिं कारयति। अनुमतिदेवता यजमानार्थं प्रजोत्पत्तिमङ्गी करोति। राका तु पुत्रपुष्ट्यादिरूपं राते ददाति। सिनीवाली तद्रुपं गर्भं निःसारयति। कुहूदेवतयाऽर्ध्वयुः प्रजासु वाचमुच्‍चारयितुं सामर्थ्यं च दधाति।

[[883]]

८८३
प्रपा० ८ अनु० ८] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम्)
अथ त्रिहविष्काणि त्रीणि कर्माण्येकैकहविष्के द्वे कर्मणी च क्रमेण विधत्ते –
आग्नावैष्णवमिति। बभ्रुः कपिलः। प्रथमस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति –
“आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति। ऐन्द्रावैष्णवमेकादशकपालम् (१)। वैष्णवं त्रिकपालम्। वीर्यं वा अग्निः। वीर्यमिन्द्रः। वीर्यं विष्णुः। प्रजा एव प्रजाता वीर्ये प्रतिष्ठापयति। तस्मात्प्रजा वीर्यावतीः। वामन ऋषभो वही दक्षिणा। यद्वही। तेनाऽऽग्नेयः। यदृषभः (२)। तेनैन्द्रः। यद्वामनः। तेन वैष्णवः समृद्ध्यै” [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० २] इति।
आग्नेयादीनां वीर्यप्रदत्वात्तद्रूपत्वम्। प्रजानां स्वस्वव्यापारसामर्थ्यं वीर्यम्। वहीत्यादीनामग्न्यादिप्रियत्वादाग्नेयादित्वम्।
मध्यमस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति –
“अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्वपति। इन्द्रासोमीयमेकादशकपालम्। सौम्यं चरुम्। सोमो वै रेतोधाः। अग्निः प्रजानां प्रजनयिता। वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता। सोम एवास्मै रेतो दधाति (३) । अग्निः प्रजां प्रजनयति। वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छति। बभ्रुर्दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० २] इति।
गर्भाशये निषिक्तं रेतो यथा बहिर्न निःसरति, यथा च न पूयति, तथा सोमो धारणसामर्थ्यं प्रयच्छति। धृतस्य च गर्भस्य पतनादिविघ्नं परिहृत्याग्निः प्रजा उत्पादयति। इन्द्रस्तूत्पन्नाः प्रजाः स्वस्वोचितगुणैरभिवृद्धा यथा भवन्ति तथा सामर्थ्यं प्रयच्छति।
अन्त्यस्य त्रिहविष्कस्य देवता दक्षिणां च प्रशंसति–
“सोमापौष्णं चरुं निर्वपति। ऐन्द्रापौष्णं चरुम्। सोमो रेतोधाः। पूषा पशूनां प्रजनयिता। वृद्धानामिन्द्रः प्रदापयिता। सोम एवास्मै रेतो दधाति। पूषा पशून्प्रजनयति (४)। वृद्धानिन्द्रः प्रयच्छति। पौष्णश्चरुर्भवति। इयं वै पूषा। अस्यामेव प्रतितिष्ठति। श्यामो दक्षिणा समृद्ध्यै” [ ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० २] इति।
आद्ये त्रिहविष्के व्यासक्तदेवतान्तःपाती यो विष्णुः स एवैकाकी वैष्णवं त्रिकपालमित्यत्रोच्यते, न त्वन्यः कश्चिदतः सहैव व्याख्यानं कृतम्। इह तु व्यासक्तदेवतान्तःपाती पूषा। कश्चित्पोषकः पुरुषविशेषः। पौष्णचरौ तु भूमिः पूषा। अतो देवताभेदात्पृथग्व्याख्यानम्।

[[884]]

८८४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम्)
एकहविष्के पञ्चमे कर्मणि देवतां दक्षिणां च प्रशंसति–
“बहु वै पुरुषोऽमेध्यमुपगच्छति। वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति। संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरः। संवत्सरेणैवैनꣳ स्वदयति। हिरण्यं दक्षिणां (५) । पवित्रं वै हिरण्यम्। पुनात्येवैनम्” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० २] इति।
अमेध्यत्वमशुचित्वं, तच्च बहुविधं भोजनादिकालेषु पुनः पुनः प्रवृत्तत्वात्। तत्र संवत्सरस्वामी वैश्वानरोऽग्निः संवत्सरकालेनैनं यजमानं स्वदयति मेध्यं करोति। तच्‍चात्रेष्टिमात्रेण लभ्यते। हिरण्यस्योच्छिष्टादिसंस्पर्शेऽपि मृद्भाण्डवत्परित्यागाभावात्पवित्रत्वम्।
एकहविष्के षष्ठे कर्मणि देवतां [ दक्षिणां च ] प्रशंसति —
“बहु वै राजन्योऽनृतं करोति। उप जाम्यै हरते। जिनाति ब्राह्मणम्। वदत्यनृतम्। अनृते खलु वै क्रियमाणे वरुणो गृह्णाति। वारुणं यवमयं चरुं निर्वपति। वरुणपाशादेवैनं मुञ्चति। अश्वो दक्षिणा। वारुणो हि देवतयाऽश्वः समृद्ध्यै (६)” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० २] इति।
राजन्यः क्षत्त्रियो बहुविधमनृतमशास्त्रीयं करोति। तद्यथा–जाम्यै जायायै जायात्वं संपादयितुमुपहरते यस्य कस्यचिद्गृहमुपेत्य स्त्रियं हरति। ब्राह्मणं विद्याप्रसङ्गादिना जिनाति जयति न्यक्‍करोति। स्पष्टमन्यत्। प्रतिग्रहमन्त्रे वरुणायाश्वमित्याम्नातत्वादश्वस्य वारुणत्वम्।
अथ मीमांसा।
एकादशाध्यायस्य तृतीय(चतुर्थ)पादे चिन्तितम् –
“सोमपौष्णादिके तन्त्रमङ्गानामुत भिन्नता।
तन्त्रं फलैक्यतो मैवं दक्षिणाकर्तृभेदतः”॥
राजसूये श्रूयते — “सोमापौष्ण एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्णश्चरुः पौष्णश्चरुः श्यामो दक्षिणा” इति। “आग्नावैष्णव एकादशकपाल ऐन्द्रापौष्ण (वैष्णव) श्चरुर्वैष्णवस्त्रिकपालो वामनो दक्षिणा” इति। तत्र द्वयोस्त्रिकयोस्तन्त्रेणानुष्ठा-नम्। कृतः। कृत्स्नस्य राजसूयस्य फलैकत्वेनैतदेकदेशयोरनयोरपि फलैक्यात्। न च दर्शपूर्णमासयोरिवात्र कालभेदोऽस्ति, येनात्रापि तथा शङ्क्येतेति प्राप्ते ब्रूमः – श्यामवामनयोर्दक्षिणयोर्भेदेन ताभ्यामानतानां कर्तॄणां भेदादङ्गानि भिद्यन्ते॥
१ ख. ङ. च. नमतां क०।

[[885]]

८८५
प्रपा० ८ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम्)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वे-दीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः॥८॥
––––––

०९

( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः )।
बा॒र्ह॒स्प॒त्यं च॒रुं निर्व॑पति ब्र॒ह्मणो॑ गृ॒हे
शि॑तिपृ॒ष्ठो दक्षि॑णै॒न्द्रमेका॑दशकपालꣳ राज॒–
न्य॑स्य गृ॒ह ऋ॑ष॒भो दक्षि॑णाऽऽदि॒त्यं च॒रुं
महि॑ष्यै गृहे धे॒नुर्दक्षि॑णा नैतं च॒रुं प॑रि-
वृ॒क्त्यै॑ गृ॒हे कृ॒ष्णानां॑ व्रीही॒णां न॒खनि॑र्भिन्नं
कृ॒ष्णा कू॒टा दक्षि॑णाऽग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालꣳ
से॒नान्यो॑ गृ॒हे हिर॑ण्यं॒ दक्षि॑णा वारु॒णं दश॑क-
पालꣳ सू॒तस्य॑ गृ॒हे म॒हानि॑रष्टो॒ दक्षि॑णा मारु॒–
तꣳ स॒प्तक॑पालं ग्राम॒ण्यो॑ गृ॒हे पृश्नि॒र्दक्षि॑णा
सावि॒त्रं द्वाद॑शकपालम् ( १ )। क्ष॒त्तुर्गृ॒ह उ॑प–
ध्व॒स्तो दक्षि॑णाऽऽश्वि॒नं द्वि॑कपा॒लꣳ सं॑ग्रही॒–
तुर्गृ॒हे स॑वा॒त्यौ॑ दक्षि॑णा पौ॒ष्णं च॒रुं भा॑गदु॒–
घस्य॑ गृ॒हे श्या॒मो दक्षि॑णा रौ॒द्रं गा॑वीधु॒कं च॒रु–
म॑क्षावा॒पस्य॑ गृ॒हे श॒बल॒ उद्वा॑रो॒ दक्षि॒णेन्द्रा॑य
सु॒त्राम्णे॑ पुरो॒डाश॒मेका॑दशकपालं॒ प्रति॒ निर्व॑–
प॒तीन्द्रा॑याꣳ होम॒मुचे॒ऽयं नो॒ राजा॑ वृत्र॒हा राजा॑
भू॒त्वा वृ॒त्रं व॑ध्यान्मैत्राबार्हस्प॒त्यं भ॑वति श्वे॒तायै॑
श्वे॒तव॑त्सायै दु॒ग्धे स्व॑यंमू॒र्ते स्व॑यंमथि॒त आज्य॒
आश्व॑त्थे॒ ( २ ) पात्रे॒ चतुः॑स्रक्तौ स्वयमवप॒–

[[886]]

८८६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयदेविकादिकर्मषट्काभिधानम्)
न्नायै॒ शाखा॑यै क॒र्णाꣳश्चाक॑र्णाꣳश्च तण्डु॒लान्वि
चि॑नुया॒द्ये क॒र्णाः स पय॑सि बार्हस्प॒त्यो येऽ–
क॑र्णाः स आज्ये॑ मै॒त्रः स्व॑यंकृ॒ता वेदि॑र्भवति
स्वयंदि॒नं ब॒र्हिः स्व॑यंकृ॒त इ॒ध्मः सैव श्वे॒ता
श्वे॒तव॑त्सा॒ दक्षि॑णा ( ३ )॥

( सा॒वि॒त्रं द्वाद॑शकपाल॒माश्व॑त्थे॒ त्रय॑स्त्रिꣳशच्च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमप्रपाठके नवमोनुवाकः॥९ ॥
–––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः)।
अष्टमे देविकादिकं कर्मषट्कमेकदिनकर्तव्यमुक्तम्। नवमे रत्निनां हवींष्यनुदिनं क्रमेण कर्तव्यान्युच्यन्ते। तत्रैकादश हवींषि विधत्ते –
बार्हस्पत्यमिति। ऋत्विग्विशेषो ब्रह्मा, तस्य गृहे राजा गत्वैतामिष्टिं कुर्यात्। एवं सर्वत्र। शितिपृष्ठः श्वेतपृष्ठः। कृताभिषेका राज्ञः स्त्री महिषी। परिवृक्तिः प्रीतिरहिता राज्ञः स्त्री। तद्गृहे गत्वा कृष्णानां व्रीहीणां कृष्णान्व्रीहीन्न-स्वैर्निर्भिद्यावघातमन्तरेणैव तण्डुलान्निष्पाद्य चरुः कर्तव्यः। कूटा भग्नशृङ्गा गौः। सूतः सारथिः। महानिरष्टः पीडितवृषणः। पृश्निः शुक्लः। अल्पतनुरित्यन्ये। क्षत्ता यष्टिहरतोऽन्तःपुराध्यक्षः। संकीर्णवर्ण उपध्वस्तः। संग्रहीता धनसंग्रहकर्ता कोशाध्यक्षः। सवात्यौ समानमातरौ वत्सावेकोदराविर्थः। यो राज्ञः प्राप्तं षष्ठं भागं प्रजाभ्यो गृह्णाति स भागदुघः। गावीधुकोऽरण्यगोधूमनिष्पन्नः। अक्षावापो द्यूतकारः। शबलश्चित्रवर्णः। उद्वारो दीर्घपुच्छः। यथोक्तानि सर्वाणि हवींषि समस्य प्रशंसति –
“रत्निनामेतानि हवीꣳषि भवन्ति। एते वै राष्ट्रस्य प्रदातारः। एतेऽपादातारः। य एव राष्ट्रस्य प्रदातारः। येऽपादातारः। त एवास्मै राष्ट्रं प्रयच्छन्ति। राष्ट्रमेव भवति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।

---

१ ख. ०र्भिन्नानव०।

[[887]]

८८७
प्रपा ०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।

(राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम्)
रत्नान्येषां सन्तीति रत्निनः। ब्राह्मणराजन्यमहिष्यादयो रत्निनः। तदभिमानि-देवानां प्रियाण्येतानि हवींषि। अतस्तद्गृहेष्वेव गत्वा निर्वपेत्। एते रत्निनामभिमानिनो देवा एव राष्ट्रं प्रदातुमपादातुं च समर्थाः। अतः स्वकीयब्रह्मादिगृहेषु निर्वापेण तुष्टा अस्मै राष्ट्रं प्रयच्छन्ति।
रत्नीत्येकनाम्ना प्रसक्तं प्रयोगैक्यमपोद्य देशभेदप्राप्तं प्रयोगभेदं प्रशंसति –
“यत्समाहृत्य निर्वपेत्। अरत्निनः स्युः। यथायथं निर्वपति रत्नित्वाय (१)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
अरत्निनो रत्नरहिता दरिद्राः।
पूर्वोक्तदेविकादिवदेकानुवाकविहितत्वेन प्रसक्तं दिनैक्यमपवदितुं दिनभेदं विधत्ते –
“यत्सद्यो निर्वपेत्। यावतीमेकेन हविषाऽऽशिषमवरुन्धे। तावतीमवरुन्धीत। अन्वहं निर्वपति। भूयसीमेवाऽऽशिषमवरुन्धे। भूयसो यज्ञक्रतूनुपैति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
आशिषं फलम्। बहुदिनानुष्ठाने क्रतुबाहल्यं जनानां प्रतीयते।
गृहस्वामिनं ब्रह्माभिमानिनं बृहस्पतिं प्रशंसति–
“बार्हस्पत्यं चरुं निर्वपति ब्रह्मणो गृहे। मुखत एवास्मै ब्रह्म सꣳश्यति। अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति। शितिपृष्ठो दक्षिणा समृद्ध्यै (२)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
मुखत एव कर्मोपक्रम एव यजमानार्थ ब्राह्मणजातिं संश्यति सम्यक्तीक्ष्णी करोति। उत्कृष्टं करोतीत्यर्थः। किंच प्रथमतो ब्रह्मगृहं पश्चाद्राजन्यगृहमित्येवं ब्राह्मणजातिमनु क्षत्रियजात्यारम्भः कारितो भवति। इन्द्रं प्रशंसति –
“ऐन्द्रमेकादशकपालꣳ राजन्यस्य गृहे। इन्द्रीयमेवावरुन्धे। ऋषभो दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
अदितिं प्रशंसति –
“आदित्यं चरुं महिष्यै गृहे। इयं वा अदितिः। अस्यामेव प्रतितिष्ठति। धेनुर्दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
अत्र मुख्यब्राह्मण उपेक्षितं हविर्विशेषं विधत्ते –

[[888]]

८८८

श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम्)
“भगाय चरुं वावातायै गृहे। भगमेवास्मिन्दधाति। विचित्तगर्भा पष्ठौही दक्षिणा समृद्ध्यै (३)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
वावाता महिष्या अभिषिक्ताया अर्वाचीना परिवृक्त्याः प्रीतिरहिताया उत्त-मत्वेन स्वयं मध्यमा राज्ञः स्त्री। अत एवाश्वमेधप्रकरणेऽश्वमलंकुर्वत्यो राज-स्त्रिय उत्तममध्यमाधमाद्यक्रमेणैतैरेव नामभिर्निदिष्टाः – “भूरिति महिषी। भुव इति वावाता सुवरिति परिवृक्ती” इति। भगमेव सौभाग्यमेव। विचित्तगर्भा विशेषेण चित्तो ज्ञातोऽभिव्यक्तो गर्भो यस्या इति विग्रहः। पष्ठौही बालगर्भिणी। नितिं प्रशंसति –
“नैतं चरुं परिवृक्त्यै गृहे कृष्णानां व्रीहीणां नखनिर्भिन्नम्। पाप्मानमेव नितिं निरवदयते। कृष्णा कूटा दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
पाप्मनो नितिशरीरत्वात्तां प्रति प्रशंसैवैषा।
अग्निं गृहस्वामिनं च प्रशंसति–
“आग्नेयमष्टाकपालꣳ सेनान्यो गृहे। सेनामेवास्य सꣳश्यति। हिरण्यं दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
वरुणं प्रशंसति –
“वारुणं दशकपालꣳ सूतस्य गृहे। वरुणसवमेवावरुन्धे। महानिरष्टो द-क्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ३] इति।
वरुणसवो वरुणानुज्ञा। मरुतः प्रशंसति –
“मारुतꣳ सप्तकपालं ग्रामण्यो गृहे (४)। अन्नं वै मरुतः। अन्नमेवावरुन्धे। पृश्निर्दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
मरुतां वैश्यत्वेनान्नसंपादकत्वादन्नत्वम्। सवितारं प्रशंसति –
“सावित्रं द्वादशकपालं क्षत्तुर्गृहे प्रसूत्यै। उपध्वस्तो दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति। अश्विनौ प्रशंसति –
“आश्विनं द्विकपालꣳ संग्रहीतुर्गृहे। अश्विनौ वै देवानां भिषजौ। ताभ्यामेवास्मै
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
१ च. ०द्यनुक्र०।

[[889]]

८८९
प्रपा०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम्)
भेषजं करोति। सवात्यौ दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति। पूषणं प्रशंसति–
“पौष्णं चरुं भागदुघस्य गृहे (५)। अन्नं वै पूषा। अन्नमेपापरुन्धे। श्यामो दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
यथा मरुतां वैश्यत्वेनान्नसंपादकत्वादन्नत्वं तथा पूष्णोऽन्नपोषकत्वादन्नत्वम्। रुद्रं प्रशंसति –
“रौद्रं गावीधुकं चरुमक्षावापस्य गृहे। अन्तत एव रुद्रं निरवदयते। शबल उद्वारो दक्षिणा समृद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
भागप्रदानपूर्वकत्वेन रुद्रस्य पुरतो निःसारणमपि प्रशंसैव।
पाठेनावगतां हविःसंख्यां प्रशंसति –
“द्वादशैतानि हवीꣳषि भवन्ति। द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरेणैवास्मै राष्ट्रमवरुन्धे। राष्ट्रमेव भवति (६)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
विहितेभ्यो द्वादशहविर्भ्य ऊर्ध्वं स्वगृहे हविर्द्वयं विधत्ते –
इन्द्रायेति। प्रति प्रातिस्विके गृहे। सुत्राम्णे सुष्ठुपालयित्रे। अंहोमुचे पा-पान्मोचकाय। पुरोडाशमेकादशकपालमित्यनुवर्तते।
तमिमं प्रतिनिर्वापं प्रशंसति –
“यन्न प्रतिनिर्वपेत्। रत्निन आशिषोऽवरुन्धीरन्। प्रतिनिर्वपति। इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालम्। इन्द्रायाꣳहोमुचे। आशिष एवावरुन्धे” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
रत्निनो ब्राह्मणराजन्यादय आशिषस्तद्विहितफलान्यवरुन्धीरन्गृह्णीयुः।
अयं नो इति। एतेषां हविषां समीप एको मन्त्रे आम्नातस्तस्य विनियोगमापस्तम्ब आह – “अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादिति पुरस्तात्स्विष्टकृतोऽध्वर्युर्जपति” इति।
अयं राजा राजसूयस्य कर्ताऽस्माकं राजा योऽस्त्यसौ शत्रुवधक्षमो राजा भूत्वा शत्रुं वध्यात्।
वध्यादित्येत्यस्य पदस्याऽऽशीरर्थत्वं द्योतयति –
“अयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यादित्याह। आशिषमेवैता-माशास्ते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।

[[890]]

८९०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम्)
यदुक्तमापस्तम्बेन – “श्वोभूतेऽभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षां प्रक्रमयति मैत्राबार्हस्पत्या दीक्षणीया” इति। तामिमामभिषेचनीयनामकस्य सोमयागस्याङ्गभूतां दीक्षणीयां चोदकप्राप्तेष्टिबाधनाय विधत्ते –
मैत्राबार्हस्पत्यमिति। मैत्राबार्हस्पत्यं हविरिति शेषः। तत्र दुग्धे बार्हस्पत्यश्चरुः। आज्ये मैत्रश्चरुः। कीदृश आज्ये। स्वयंमूर्ते स्वयंमथिते। तदिदमापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम् – “श्वेतां श्वेतवत्सां गामाम्रस्य दृतौ दुहन्ति तत्स्वयंमूर्तं संयोगेन परिवहति तत्स्वयंमथितमातपे विषजन्ति तत्स्वयंविलोनमाज्यं भवति” इति। आम्रेण फरपुष्परसेन लेपितायां(ते) दृतौ यत्पय आतञ्चनमन्तरेणैवामूर्तं दधि भवति तच्च बदरादिफलसंयोगेन परिवहति तक्रवत्परितः क्षरति। तदिदं स्वयं मथितम्। नात्र मृद्भाण्डे पाकः किंत्वाश्वत्थे पात्रे चतुःस्रक्तौ न तु वर्तुले। तच्च पात्रं यया कया[चि]च्छिन्नशाखया न कर्तव्यं किंतु वाय्वाद्यभिघातेन स्वयमेव पतितया निष्पादनीयम्। कर्णाः खण्डिततण्डुलाः। अकर्णा अखण्डिताः। तत्र खण्डितैः पयसि बृहस्पतेश्चरुर्निष्पादनीयः। अखण्डितैस्तु मित्रस्याऽऽज्ये चरुः। स्वयंकृता शास्त्रीयोद्धननादिरहिता। स्वयंदिनं समन्त्रकशास्त्रीयच्छेदनमन्तरेणैव खण्डितम्। स्वयंकृत इध्मः। अत्रापि शास्त्रीयसंपादनमन्तरेणैव निष्पन्नः।
तमिमं विधिमनूद्य द्वयोर्हविष्पात्रयोः संसर्गं विधत्ते –
“मैत्राबार्हस्पत्यं भवति। श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धे (७) । बार्हस्पत्ये मैत्रमपि दधाति। ब्रह्म चैवास्मि क्षत्रं च समीची दधाति। अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
बार्हस्पत्ये चरुपात्रेऽग्नावधिश्रिते तस्योपरि मैत्रं चरुपात्रमपिदध्यात्। तथा सति बृहस्पतिरूपा ब्राह्मजातिर्मित्ररूपा क्षत्रियजातिश्चेत्युभयमस्मै सम्यक्संपा-दितं भवति। किंचाऽऽधारभूते ब्राह्मण एव क्षत्रियजातिमाधेयत्वेन प्रतिष्ठापि-तवान्भवति। पाठक्रमेण पश्चात्प्राप्तं बार्हस्पत्यप्रचारमपवदितुं विधत्ते –
“बार्हस्पत्येन पूर्वेण प्रचरति। मुखत एवास्मै ब्रह्म सꣳश्यति। ब्रह्मन्नेव क्षत्रमन्वारम्भयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।
स्वयंशब्दानामभिप्रायमाह –
“स्वयंकृता वेदिर्भवति। स्वयंदिनं बर्हिः। स्वयंकृत इध्मः। अनभिजितस्या-भिजित्यै। तस्माद्राज्ञामरण्यमभिजितम्” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति।

[[891]]

८९१
प्रपा ०८अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां रत्निहविषामभिधानम्)
यद्देशजातं युद्धप्रयासेन पूर्वमनभिजितं तस्याप्यभिजयः स्वयंकृतादिना भवति। यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि राज्ञामरण्यं युद्धप्रयासमन्तरेणैवाभिजितं दृश्यते। दक्षिणां प्रशंसति –
“सैव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा समृद्ध्यै (८)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ३] इति। अत्र विनियोगसंग्रहः –
“पुरा स्विष्टकृतोऽध्वर्युरयं न इति संजपेत्॥ [इति]।
अथ मीमांसा।
दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् –
“वेदिः स्वयंकृतेत्यादौ प्र (प्रा) कृतं सर्वमाचरेत्।
लुप्तार्थे बाध्यतां वाऽऽद्यश्चोदकप्रापितत्वतः॥
अपेक्षासत्तियोग्यत्वहानेरुद्धननादिकम्।
बाध्यतेऽपेक्षितं सर्वं चोदकेनातिदिश्यते”॥
“रत्निनामेतानि हवीꣳषि” इतिवाक्येन राजसूये रत्निनामकानां देवानां संबन्धीनि कानिचिद्धवींषि दर्शपूर्णमासेष्टिविकृतिरूपाणि विहितानि। ऊर्ध्वं मैत्राबार्हस्पत्ये हविषि श्रूयते – “स्वयंकृता वेदिर्भवति स्वयंदिनं बर्हिः स्वयंकृत इध्मः” इति। इष्टावुद्धननखननपरिलेखनादिभिः क्रियाविशेषैर्वेदिर्निष्पाद्यते। स्फ्येनोत्तमां त्वचमुद्धन्ति। देवस्य सवितुः सव इति खनति। स्फ्येन वेदिं परिगृह्णातीति तद्विधानात्। यज्ञस्य घोषदसीत्यस्मिन्ननुवाके प्रोक्तैर्मन्त्रैर्दात्रच्छिन्नं बर्हिः संपादायते। त्रीन्परीधीनित्यादिमन्त्रोपेताभिः क्रियाभिरिध्मः सिध्यति। विकृतिरूपे तु हविष्युद्धननाद्यपेक्षां वारयितुं स्वयमित्युक्तम्। यथास्थित एव तु प्रदेशो वेदित्वेन स्वीकर्तव्यः। इध्माबर्हिषी अपि स्वत एव च्छिन्ने शास्त्रीयच्छे-दननिरपक्षे ग्रहीतव्ये इत्यर्थः। तत्र संशयः। लुप्तार्थमलुप्तार्थं च सर्वमङ्गजातं विकृतावनुष्ठेयमुत लुप्तार्थं वर्जनयमिति। चोदकस्य साधारणत्वात्सर्वमनुष्ठेयमित्याद्ये पक्षे प्राप्ते सिद्धान्तं ब्रूमः – अङ्गी ह्यङ्गैरुपकृतः फलं साधयति। तथा सत्यङ्गिनोऽङ्गकृत उपकारे साक्षादपेक्षा। उपकारद्वारा त्वङ्गेषु। प्रत्यासन्नश्चाङ्गिनं प्रत्यङ्गेभ्य उपकारः। योग्यताऽपि साक्षादपेक्षां पूरयितुमुपकास्यैवास्ति न त्वङ्गानाम्। वेदिनिष्पादनलक्षणदृष्टोपकारयुक्तानि प्रकृतावुद्धननाद्यङ्गानि। विकृतौ तु वेद्याः स्वतः सिद्धत्वेन निष्पादनोपकारो लुप्यते। उपकारद्वारोपकारकाणामाकाङ्क्षासंनिधियोग्यत्वान्युद्धननाद्यङ्गेषु हीयन्ते। तस्मादुद्धननादीनि नानुष्ठेयानि।
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
१ क. घ. ङ. च. ०नप०।

[[892]]

८९२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता – [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम्)
सोऽयं चोदकप्रापितस्योद्धननाद्यनुष्ठेयत्वप्रत्ययस्य भ्रान्तित्वनिश्चयो बाध उच्यते।
चोदकस्य त्वलुप्तोपकारैरुपकाद्वारेणाऽऽकाङ्क्षासंनिधियोग्यतायुक्तैर्हविरासाद-नाद्यङ्गैश्चरितार्थता संपद्यते॥
इति श्रीमत्सायणार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयर्जुवेदीय-
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः॥९॥
–––––––––––

१०

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)।
अ॒ग्नये॑ गृ॒हप॑तये पुरो॒डाश॑म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑–
पति कृ॒ष्णानां॑ व्रीही॒णाꣳ सोमा॑य॒ वन॒स्पत॑ये
श्यामा॒कं च॒रुꣳ स॑वि॒त्रे स॒त्यप्र॑सवाय पुरो॒डाशं॒
द्वाद॑शकपालमाशू॒नां व्री॑ही॒णाꣳ रु॒द्राय॑ पशु॒–
पत॑ये गावीधु॒कं च॒रुं बृह॒स्पत॑ये वा॒चस्पत॑ये
नैवा॒रं च॒रुमिन्द्रा॑य ज्ये॒ष्ठाय॑ पुरो॒डाश॒मेका॑द–
शकपालं म॒हाव्री॑हीणां मि॒त्राय॑ स॒त्याया॒ऽऽ–
म्बानां॑ च॒रुं वरु॑णाय॒ धर्म॑पतये यव॒मयं॑ च॒रुꣳ
स॑वि॒ता त्वा॑ प्रस॒वानाꣳ॑ सुताम॒ग्निर्गृ॒हप॑तीना॒ꣳ
सोमो॒ वन॒स्पती॑नाꣳ रु॒द्रः प॑शू॒नाम् (१)
बृह॒स्पति॑र्वा॒चामिन्द्रो॑ ज्ये॒ष्ठानां॑ मि॒त्रः स॒त्यानां
वरु॑णो॒ धर्म॑पतीनां॒ ये दे॑वा देव॒सुवः॒ स्थ त इ॒म–
मा॑मुष्याय॒णम॑नमि॒त्राय॑ सुवध्वं मह॒ते क्ष॒त्राय॑
मह॒त आधि॑पत्याय मह॒ते जान॑राज्यायै॒ष वो॑
भरता॒ राजा॒ सोमो॒ऽस्माकं॑ ब्राह्म॒णाना॒ꣳ राजा॒
प्रति॒ त्यन्नाम॑ रा॒ज्यम॑धायि॒ स्वां त॒नुवं॒ वरु॑णो

[[893]]

८९३
प्रपा॰८अनु॰१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम्)
अशिश्रे॒च्छुचे॑र्मि॒त्रस्य॒ व्रत्या॑ अभू॒माम॑न्महि
मह॒त ऋ॒तस्य॒ नाम॒ सर्वे॒ व्राता॒ वरु॑णस्याभू–
व॒न्वि मि॒त्र एवै॒ररा॑तिमतारी॒दसू॑षुदन्त य॒ज्ञिया॑
ऋ॒तेन॒ व्यु॑ त्रि॒तो ज॑रि॒माणं॑ न आन॒ड्विष्णोः॒
क्रमो॑ऽसि॒ विष्णोः॑ क्रा॒न्तम॑सि॒ विष्णो॒र्विक्रा॑न्त–
मसि (२)।
(प॒शू॒नां व्राताः॒ पञ्च॑विꣳशतिश्च)।
इति कृष्णयर्जुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः॥१०॥
–––––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके दशमोऽनुवाकः)
नवमे रत्निनां हवींष्यभिषेचनीयस्य दीक्षणीया चेत्येतावदुक्तम्। दशमे देव-सुवां हवींष्युच्यन्ते। तानि चाभिषेचनीयगतस्याग्नीषोमीयपशुपुरोडाशस्यानुनि-र्वाप्याणि। तथा च बौधायनः – “सह सोमौ क्रीणात्यभिषेचनीयाय दशपेयाय च सह परिवहत्यर्धं राज्ञः पुरोहितस्य गृहे दशपेयार्थं निदधात्यग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशमष्टौ देवसुवां हवींष्यनुनिर्वपति समानं तु स्विष्टकृदिडम्” इति। तान्येतानि हवींषि विधत्ते –
अग्नय इति। गृहपत्यादीन्यग्न्यादिदेवताविशेषणानि। सत्यप्रसवायामो-घाभ्यनुज्ञानाय। Xषष्टिभिरेव दिनैः पच्यमाना आशुव्रीहयः। स्थूलबीजं महा-व्रीहयः। आम्बा धान्यविशेषाः। तेष्वेतेषु विधिषु श्रूयमाणा देवताः प्रशंसति–
“दवेसुवामेतानि हवींषि भवन्ति। एतावन्तो वै देवानाꣳ सवाः। त एवास्मै सवान्प्रयच्छन्ति। त एनꣳ सुवन्ते। अग्निरेवैनं गृहपतीनाꣳ सुवते। सोमो वनस्पतीनाम्। रुद्रः पशूनाम्। बृहस्पतिर्वाचाम्। इन्द्रो ज्येष्ठानाम्। मित्रः सत्यानाम् (१)। वरुणो धर्मपतीनाम्। एतदेव सर्वं भवति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ४] इति।
यान्यग्नये गृहपतय इत्यादिभिरुत्पत्तिविधिभिर्विहितान्यष्टौ हर्वींषि तान्येतानि
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
X ‘विंशत्याग्नाः सदैकत्वं’ इति कोशात्षष्ट्यैवेति युक्तम्।

[[894]]

८९४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम्)
देवसुवां संबन्धीनि। भाविनी(न्या) संज्ञया यजमानो देवस्तं सुवन्तेऽनुजानन्तीत्यग्न्यादयो देवसुवः। यावन्तो विधिवाक्येष्वग्न्यादयः श्रूयन्त एतावन्त एव देवानां मध्ये सवा अभ्यनुज्ञातारः। अतस्त एवाग्न्यादयोऽस्मै यजमानाय सवान्स्वोचितानैश्वर्यविशेषान्प्रयच्छन्ति। तेऽग्न्यादय एनं यजमानं सुवन्त ईश्वरो यथा भवति तथाऽभ्यनुजानन्ति। तत्राग्निरेवैनं यजमानमन्येषां गृहपतीनामीश्वरमनुजानाति। एवमन्यत्रापीश्वरं सुवत इति योज्यम्। सोमो वनस्पतीनां रुद्रः पशूनामित्यनयोर्मध्ये सविता सत्यप्रसवानामित्यध्याहर्तव्यम्। स्वभृत्यान्प्रत्यैश्वर्यार्थममोघा या अभ्यनुज्ञास्तासामीश्वरं करोतीत्यर्थः। गृहपत्यादीन्धर्मपत्यन्तान्प्रति यत्स्वामित्वमेतदेव लोकेऽपेक्षितं सर्वमैश्वर्यम्।
उक्तानां हविर्विधीनां संनिधौ सवितेत्यादयो मन्त्रा आम्नाताः। तत्र कल्पः – “पुरस्तात्स्विष्टकृतः सविता त्वा प्रसवानाꣳ सुवतामिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति” इति। पाठस्तु –
सविता त्वेति। सविता हविर्विधौ तृतीयो देवः। सोऽत्र प्राधान्यात्प्रथमं निर्दिश्यते। यजमानस्य स्वभृत्येषु ऐश्वर्यार्थमनुज्ञाः प्रसवाः। हे यजमान त्वां सविता तेषां प्रसवानां स्वामित्वेन सुवतामभ्यनुजानातु। एवमुत्तरत्र त्वां सुवतामिति पदद्वयानुषङ्गेण योजनीयम्। हे देवा अग्न्यादयो ये यूयं देवसुवो यजमानप्रेरकाः स्थ ते यूयमिमं यजमानमामुष्यायणममुष्य देवदत्तस्य पुत्रममुष्य यज्ञदत्तस्य पौत्रं चानमित्राय शत्रुराहित्यार्थं सुवध्यमभ्यनुजानीध्वम्। किंच महते क्षत्रायानुत्तमक्षत्रियकुलाय, महत आधिपत्यायाप्रतिहतनियमनसामर्थ्याय, महते जानराज्याय जनसंबन्धि यद्राज्यं तच्च सागरपर्यन्तभूमिविषयत्वान्महत्सार्वभौमत्वाय सुवतामित्यर्थः। विधत्ते –
“सविता त्वा प्रसवानाꣳ सुवतामिति हस्तं गृह्णाति प्रसूत्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ४] इति।
मन्त्रगतयोर्मध्यमोत्तमभागयोः स्पष्टार्थतामाशीःपरतां च दर्शयति–
“ये देवा देवसुवः स्थेत्याह। यथायजुरेवैतत्। महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ४] इति।
एष हति। “कल्पः अथैनं रत्निभ्य आवेदयत्येष वो भरता राजेति” इति।
हे भरता राजन्यवैश्यादयो धनिका एष यजमानो युष्माकं राजा। एनं स्वामिनं यथोचितं सेवध्वमित्यभिप्रायः।

[[895]]

८९५
प्रपा॰८अनु॰१०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम्)
सोमोऽस्माकमिति। कल्पः – “सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानाꣳ राजेति ब्रह्मा जपति " इति।
सोम उत्तमो देवो राजा न त्वधमो यः क्षत्रिय इत्यर्थः।
भरतानामिव ब्राह्मणानामप्ययमेव राजेति प्राप्तिं वारयितुं व्याचष्टे —
“एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्णणानाꣳ राजेत्याह। तस्मात्सोमराजानो ब्राह्मणाः” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ४] इति।
यस्मान्मन्त्रेण ब्रह्मा स्वकीयं राजानं विभज्य निर्दिष्टवांस्तस्माँल्लोकेऽप्यग्निष्टो-मादियागेषु सोममेव राजशब्दोपहितैः सोम राजन्नेह्यवरोत्यादिभिर्मन्त्रैरुप-चरन्ति।
कल्पः — " प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीति वारुणीभ्यां यजमानो मुखं विमृष्टे” इति। पाठस्तु —
प्रति त्यदिति। ऋतस्य नामेत्यन्त आद्यो मन्त्रः। सर्वे व्राता इत्यादिर्द्वितीयः। त्यद्राज्यं महत इत्यादि जानराज्यायेत्यन्तं यत्पूर्वमभिहितं तद्राज्यं नाम नमनीयं यजमानस्य यथाऽवश्यं भवति तथा प्रत्यधायि वरुणेन प्रतिष्ठापितम्। वरुणः स्वां तनुवमशिश्रेदाश्रितवान्। वरुणो धर्मपतीनामिति मन्त्रेऽभिधानाद्धर्मपतीन्पुरुषान्प्रति यजमानस्य स्वामित्वमभ्यनुजानती वरुणस्य स्वकीया तनुः। वरुणशब्देनाग्न्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते। अत एवाग्न्यादिदेवास्तत्तदनुज्ञात्रीं स्वस्वतनुमाश्रितवन्तः इति द्रष्टव्यम्। वयमपि शुचेर्मित्रस्यानुज्ञया व्रत्याः कर्मयोग्या अभूम। मित्रः सत्यानामिति मन्त्रेऽभिहितत्वात्। मित्रशब्देनाग्न्यादयोऽप्युपलक्ष्यन्ते। अत एवाग्न्यादिदेवैरनुज्ञाता वयं महत ऋतस्य प्रौढस्य यज्ञस्य नामागमन्महि राजसूयं कर्म कुर्म इति नामधेयं सर्वदा मन्यामहे। किंच, ऋत्विजः सर्वे वरुणस्यानुज्ञया व्राताः कर्मयोग्या अभूवन्। मित्रश्चैवैरस्मान्प्रति रक्षकत्वेनाऽऽगमनैररातिं वैरिणं विशेषेणातारीद्वयं यथा वैरिणमतिलङ्घयामस्तथाऽकरोत्। यज्ञिया ऋत्विज ऋतेन यज्ञेनासूषुदन्त रक्षितवन्तः। त्रिभिर्ब्राह्मणादिभिर्वर्णैर्यागेषु विस्तार्यत इति त्रितोऽग्निः। स नोऽस्माकं जरिमाणं जरया शैथिल्यं व्यु विशेषेणोद्धृत्याऽऽनडायुष्यं व्यापितवान्भवति। दीर्घायुष्यं कृतवानित्यर्थः। तदिदं मन्त्रद्वयं पादशो व्याचष्टे —

---

१ ख. घ. ङ. च. ०त्तमदे०। २ क. घ. ङ. च. ०यि प्र०। ३ ख. ०म्। स च व०।

[[896]]

८९६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम्)
“प्रति त्यन्नाम राज्यमधायीत्याह (२) । राज्यमेवास्मिन्प्रतिदधाति। स्वां तनुवं वरुणो अशिश्रेदित्याह। वरुणसवमेवावरुन्धे। शुचेर्मित्रस्य व्रत्या अभूमेत्याह। शुचिमेवैनं व्रत्यं करोति। अमन्महि महत ऋतस्य नामेत्याह। मनुत एवैनम्। सर्वे व्राता वरुणस्याभूवन्नित्याह। सर्वव्रातमेवैनं करोति। वि मित्र एवैररातिमतारीदित्याह (३) । अरातिमेवैनं तारयति। असूषुदन्त यज्ञिया ऋतेनेत्याह। स्वदयत्येवैनम्। व्यु त्रितो जरिमाणं न आनडित्याह। आयुरेवास्मिन्दधाति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ४] इति।
वरुणसवं वरुणस्यानुज्ञाम्। एनं राजसूयं मनुत एव पुनः पुनः कर्तुमिच्छत्येव। सर्वेऽध्वर्युप्रभृतयो व्राता व्रतयोग्या यस्य यजमानस्यासौ सर्वव्रातः। एनं यजमानमरातिं तारयति वैर्यतिक्रमं कारयत्येव। एनं यज्ञं स्वदयत्येव स्वादू करोत्यविघ्नेन पालयतीत्यर्थः। मुखमार्जनं विधत्ते –
“द्वाभ्यां विमृष्टे। द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यै” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ४] इति।
पुरतो निर्वाप्यस्यानुनिर्वाप्यैः सहैव स्विष्टकृदवदानं विधत्ते –
“अग्नीषोमीयस्य चैकादशकपालस्य देवसुवां च हविषामग्नये स्विष्टकृते समवद्यति। देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ४] इति।
एकत्राग्नीषोमौ देवता, इतरत्राष्टावग्न्यादिदेवताः। एवमुभयतो देवताभिर्यज्ञस्य परिग्रहः। कल्पः —
“विष्णोः क्रमोऽसीति त्रीन्विष्णुक्रमान्प्राचः क्‍रामति इति। पाठस्तु —
विष्णोरिति। वाजपेये रथसमीपगमने व्याख्यातम्। विधत्ते —
“विष्णुक्रमान्क्रमते। विष्णुरेव भूत्वेमाँल्लोकानभियजति (४)” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ४] इति। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“सवितेति स्वामिहस्तं ब्रह्मा गृह्णीत एष वः।
रत्निभ्यः स्वामिनं ब्रूयात्सोमेति ब्रह्मणो जपः॥
प्रतिद्वाभ्यां मुखं स्वामी मार्ष्टि विष्णोस्त्रिभिः क्‍रमः।
दशमे अनुवाकेऽस्मिन्नष्टौ मन्त्रा उदीरिताः॥ इति।

[[897]]

८९७
प्रपा ० ८ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां देवसुवां हविषामभिधानम्)
अथ मीमांसा।
एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् —
“नानाबीजेषु यागेषु वाग्विसर्गश्च पूर्ववत्।
शङ्किते तद्विधौ तस्याविधित्वेन तु उत्तरम्”॥
राजसूये नानाविधबीजयुक्ता यागाः श्रुताः - “अग्नये गृहपतये पुरोडाशमष्टा-कपालं निर्वपति कृष्णानां व्रीहीणाꣳ सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरुम्” इत्यादिना। प्रकृतौ प्रणीताप्रणयनकाले नियमिताया वाचो हविष्कृत आह्वानकाले विसर्गः श्रुतः। स चात्र चोदकप्राप्तः। तत्र प्रथमे चरमे वा हविष्कृदाह्वानकाले वाग्विसर्गो विकल्पितो इति पूर्वपक्षे प्राप्ते चरम एवेति राद्धान्तः। अत्रेयं पूर्वपक्षिणोऽधिका शङ्का, न हस्तेन कण्डूयनं विहितं वाग्विसर्गस्तु विहित इति। तत्रेदमुत्तरम् — विहितस्य वाङ्नियमनस्यावधित्वेनायं हविष्कृदाह्वानकालीनो वाग्विसर्गोऽनूद्यते, रागप्राप्तत्वान्नासौ विधीयत इति। तस्मात्प्रासनवद्विसर्गोऽपि चरम एव काले नियम्यते।
तत्रैव चतुर्थपादे चिन्तितम् —
“नानाबीजेषु तन्मन्त्रः सकृद्भूयोऽपि वा सकृत्।
चिकीर्षैक्यात्प्रयोगाणां भिन्नत्वान्न सकृद्भवेत्॥”
राजसूये नानाबीजयागेषु सोऽवघातमन्त्रः सकृदेव प्रयोक्तव्यः। कुतः। सर्वावघातविषयायामेकस्यां चिकीर्षायां प्रकृतत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः – समन्त्रोऽवघातश्चोदकातिदेशेन प्राप्तो बीजेषु प्रयुज्यते। तण्डुलनिष्पत्तौ स कृतार्थः संपन्नः। पुनर्बीजान्तरे तण्डुलनिष्पत्तये समग्रस्यावघातस्य प्रयोक्तव्यत्वादसकृन्मन्त्रपाठः। अवघातप्रसङ्गात्प्रथमे प्रपाठक उदाहृतोऽप्यत्र मन्त्रविषयलाभादनुस्मारितः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय–
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः॥१०॥
–––––––––

१ ख स्यावधि०। २ क. घ. ङ. च. ० चमम्। ३ ङ. ० स्याविधि०।
११३

[[898]]

८९८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)

११

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )।
अ॒र्थेतः॑ स्था॒पां पति॑रसि॒ वृषा॑ऽस्यू॒र्मिवृ॑षसे॒–
नो॑ऽसि व्रज॒क्षितः॑ स्थ म॒रुता॒मोजः॑ स्थ॒ सूर्य॑–
वर्चसः स्थ॒ सूर्य॑त्वचसः स्थ मान्दाः॑ स्थ॒
वाशाः॑ स्थ॒ शक्क॑रीः स्थ विश्व॒भृतः॑ स्थ जन॒–
भृतः॑ स्था॒ग्नेस्ते॑ज॒स्याः॑ स्था॒पामोष॑धीना॒ꣳ रसः॑
स्था॒पो दे॒वीर्मधु॑मतीरगृह्ण॒न्नूर्ज॑स्वती राजसू॒या॑य॒
चिता॑नाः। याभि॑र्मि॒त्रावरु॑णाव॒भ्यषि॑ञ्च॒न्याभि–
रिन्द्र॒मन॑य॒न्नत्यरा॑तीः। रा॒ष्ट्र॒दाः स्थ॑ रा॒ष्ट्रं द॑त्त॒
स्वाहा॑ राष्ट्र॒दाः स्थ॑ रा॒ष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त॥१॥
(अत्येका॑दश च)
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः॥११॥
–––––––

( अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः )।
दशमे देवसुवां हवींष्युक्तानि। एकादशेऽभिषेकार्थजलविषया मन्त्रा उच्यन्ते।
कल्पः — “अपां ग्रहान्गृह्णात्याग्नीध्रे वायव्यैर्गृह्यन्ते षोडश सप्तदश वा ग्रहा गृह्यन्ते तावन्त एव ग्रहा गृह्यन्ते, अर्थेतः स्थेति सारस्वतीष्वप्सु हुत्वैतेनैव मन्त्रेण गृह्णात्येवमुत्तरैर्येन जुहोति तेन गृह्णाति, अपां पतिरिति समुद्रियाः सैन्धवीर्वाऽपो वाऽन्यः पुंनदः स्यात्पुरुषे पशौ वाऽभ्यवेते प्रतीपमन्य ऊर्मिर्युध्यत्यन्वीपमन्यो वृषाऽसीति यः प्रतीपं वृषसेनोऽसीति योऽन्वीपं व्रजक्षित इति कूप्यानां मरुतामोज इति याः प्रतीपं गच्छन्ति ह्रादुनीनां वा प्रभावरीः स्थेति या उत्स्यन्दित्वा तत्रैव प्रत्यवसिच्यन्ते परिवाहिणीः स्थेति परिनदीनां सूर्यवर्चस इत्यातपति वर्ष्याणां सूर्यत्वचस इति यासु रूपाणि परिदृश्यन्ते मान्दा इति स्थावराणां वाशा इति पुष्पाणां शक्करीः स्थेति गोरुल्ब्यानां विश्वभृत इति पयसो
१ स्र. घ. ङ. च. वा गृ०। २ ख. प्रहाव०। ३ क. घ. ङ. च. यावदुत्स्य०।

[[899]]

८९९
प्रपा ० ८ अनु० ११ ] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता। (राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
जनभृत इति दध्नोऽग्नेस्तेजस्या इति घृतस्यापामोषधीनाꣳ रस इति मधुनोऽपो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्निति सर्वत्र होमे ग्रहणे चानुषजति राष्ट्रदाः स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहेति होमसंयुक्ते राष्ट्रादाः स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्तेति ग्रहणसंयुक्ते” इति।
सूत्रार्थो मन्त्रव्याख्यान एव स्पष्टी भविष्यति। प्रभावरीः स्थ परिवाहिणीः स्थेति मन्त्रद्वयं शाखान्तरगतम्। अत्र मन्त्रपाठस्तु —
अर्थेत इति। हे सारस्वत्य आपो यूयमर्थेतः स्थ, अर्थं प्रयोजनमुद्दिश्य सरस्वत्या नद्या सकाशाद्यज्ञदेशं यन्ति गच्छन्तीत्यर्थेतः, यूयं तथाविधाः स्थ। समुद्रं कांचिन्नदीं पुंनदं वा संबोध्यापां पतिरसीत्युच्यते। त्वदीयं जलं गृह्णामीत्यभिप्रायः। हे प्रतीपं युद्यन्नूर्मे त्वं वृषाऽसि सेचकोऽसि। हेऽन्वीपं युध्यन्नूर्मे त्वं वृषसेनोऽसि सेचनक्षमा सेना जलराशिरूपा यस्यासौ वृषसेनः। पुरुषे पशौ वा नदीमुत्तरीतुं प्रविष्टे सत्युपरिभागस्थ ऊर्मिः प्रवाहस्योर्म्यन्तरेण युध्यति, अधोभागस्थः प्रवाहानुकूलः सहसा गच्छन्नूर्म्यन्तरेण युध्यति, तदुभयमत्रोक्तम्। हे कूप्या आपो यूयं व्रजक्षितः स्थ, व्रजे गोष्ठवद्बह्वीनां निवासयोग्ये कूपस्थाने क्षियन्ति निवसन्तीति व्रजक्षितः। हे प्रतीपगामिन्य आपो यूयं मरुतामोजः स्थ वायूनां बलरूपा भवत। आवर्तादिषु वायुना प्रतिहताः सत्यः प्रतीपं गच्छन्ति। हे आतपयुक्तवृष्टिसंबन्धिन्य आपो यूयं सूर्यवर्चसः स्थ, सूर्यवद्वर्चस्तेजो यासां ताः सूर्यवर्चसः। हे सूर्यादिप्रतिबिम्बग्राहिण्य आपो यूयं सूर्यत्वचसः स्थ, सूर्यस्य त्वक्शरीरं प्रतिबिम्बरूपेण यासु तिष्ठति ताः सूर्यत्वचसः। हे स्थावरा आपो यूयं मान्दाः स्थ गत्यभावान्मन्दरूपाः स्थ। हे नीहारगता आपो यूयं वाशाः स्थ वश्या भवत। नीहारो हि नदीप्रवाहवन्मनुष्यगतिं न प्रतिबध्नाति ततो वश्यत्वम्। गोर्गर्भवेष्टन उल्बे स्थिता हे आपो यूयं शक्करीः स्थ गर्भरक्षणे शक्ता भवत। हे क्षीरगता आपो यूयं विश्वभृतः स्थ, विश्वं बिभ्रतीति विश्वभृतः। क्षीरेण हि प्राणिजातं पुष्यते। हे दधिगता आपो यूयं जनभृतः स्थ। पूर्ववद्व्याख्येयम्। हे घृतद्रवरूपा आपो यूयमग्नेस्तेजस्याः स्थ, ज्वालारूपत्वाद्घृतमग्नेस्तेजस्तेन भवास्तेजस्याः। हे मधुद्रवरूपा आपो यूयमपामोषधीनां रसः स्थ। पुष्परसजन्यत्वादुभयसारत्वं प्रसिद्धम्। राजसूयार्थं चितानाश्चिन्तयन्त ऋत्विजोऽपोऽगृ–
१ ख. प्रहाव०।

[[900]]

९००
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [१ प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
ह्णन्। कीदृशीः। देवीर्दीप्यमाना मधुमतीर्मधुरा ऊर्जस्वतीर्बलप्रदाः। ता एव पुनर्विशेष्यन्ते — याभिरद्भिर्देवताः पूर्वं मित्रावरुणावभ्यषिञ्चन्पुनरपि याभिरद्भिररातीः शत्रूनतिक्रम्येन्द्रमनयंस्तादृशीरपो गृह्णन्नित्यन्वयः। हे आपो यूयं राष्ट्रप्रदत्वाद्यजमानाय राष्ट्रं दत्त स्वाहा तुभ्यमिदं स्वाहुतम्। हे आपो राष्ट्रप्रदत्वादमुष्मै रामयुधिष्ठिरादिवर्मणे राष्ट्रं दत्त। अत्रार्थेत्यादिषु पञ्चदशसु मन्त्रेष्वपो देवीरित्यृगियं शेषत्वेनानुषज्यते। स्वाहाकारान्तो राष्ट्रदा इति मन्त्रो होमकाले शेषत्वेनानुषज्यते। तद्रहितस्तु ग्रहणकाले। विधत्ते —
“अर्थेतः स्थेति जुहोति। आहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णाति। अथो हवि-ष्कृतानामेवाभिघृतानां गृह्णाति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५] इति।
एनाः सरस्वत्यादिनदीगता अपो निष्क्रीय निःशेषेण क्रीत्वा। किंचाऽऽहुत्या हविष्कृता हवीरूपत्वं प्रापिता भवन्ति। आज्यहोमस्याभिघारणरूपत्वात्। होमादूर्ध्वमनेन मन्त्रेण ग्रहणं विधत्ते —
“वहन्तीनां गृह्णाति। एता वा अपाꣳ राष्ट्रम्। राष्ट्रमेवास्मै गृह्णाति। अथो श्रियमेवैनमभिवहन्ति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५] इति।
सरस्वत्यामन्यस्यां वा नद्यां प्रवाहरूपा वहन्त्यस्तासां सकाशाद्गृह्णीयात्। एता एव वहन्त्यः कुल्यारूपेण बहुविधसस्योपकारित्वादपां राष्ट्रमित्युच्यते। तद्ग्रहणेन यजमानार्थं राष्ट्रं कृतं भवति। किंचैनं यजमानं प्रति श्रियं वहन्ति। स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गस्याभिप्रायं दर्शयति —
“अपां पतिरसीत्याह। मिथुनमेवाकः” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५] इति। यजमानस्य सस्याभिवृद्धये जलसंपत्तिं प्रदर्शयति —
“वृषाऽस्यूर्मिरित्याह (१) । ऊर्मिमन्तमेवैनं करोति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५] इति। स्वाधीनसेनायुक्तत्वं दर्शयति —
“वृषासेनोऽसीत्याह। सेनामेवास्य सꣳश्यति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५] इति। वैश्यादिप्रजासंपत्तिं दर्शयति —
“व्रजक्षितः स्थेत्याह। एता वा अपां विशः। विशमेवास्मै पर्यूहति” [ब्रा० का० १ प्र० ७ अ० ५] इति।
नगरस्थितवैश्यवत्कूपे सर्वदाऽवस्थानाद्वैश्यत्वम्। अन्नप्राप्तिं दर्शयति —
१ क. घ. ङ. च. ०त्वात्तद०।

[[901]]

९०१
प्रपा॰ ८ अनु॰ ११) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)

“मरुतामोजः स्थेत्याह। अन्नं वै मरुतः। अन्नमेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति। राष्ट्रस्य वैर्यनभिभवरूपं तेजो दर्शयति––
“सूर्यवर्चसः स्थेत्याह (२)। राष्ट्रमेव वर्चस्व्यकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति। सत्यानृतप्रयुक्तं स्वातन्त्र्यं दर्शयति––
“सूर्यत्वचसः स्थेत्याह। सत्यं वा एतत्। यद्वर्षति। अनृतं यदातपति वर्षति। सत्यानृते एवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
आतपरहिताया वृष्टेः प्रभूतत्वेन फलपर्यन्तस्थायित्वादातपयुक्तायास्तद्वैपरी-त्यम्। सर्वत्र सत्यं वक्तुमनृतं क्षमत्वं तयोरवरोधः। वेदनं प्रशंसति––
“नैनꣳ सत्यानृते उदिते हिꣳस्तः। य एवं वेद” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
स्थिरास्वप्सु घर्षणादिकं विस्रम्भेण कर्तुं शक्यत्वाद्राष्ट्रगतब्राह्मणवर्गस्य ब्रह्मवर्चसं दर्शयति–––
“मान्दाः स्थेत्याह। राष्ट्रमेव ब्रह्मवर्चस्यकः (३)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
नीहारे वश्यत्वस्य दर्शितत्वाद्राष्ट्रस्यापि वश्यत्वं दर्शयति––
“वाशाः स्थेत्याह। राष्ट्रमेव वश्यकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
उल्बगतानामपां पशुसंबन्धात्पशुप्राप्तिं दर्शयति–––
“शक्वरीः स्थेत्याह। पशवो वै शक्वरीः। पशूनेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति। क्षीरस्थजलेन क्षीरसंपत्तिं दर्शयति––
“विश्वभृतः स्थेत्याह। राष्ट्रमेव पयस्व्यकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति। दघ्न इन्द्रियप्रदत्वात्तज्जलेनेन्द्रियसंपत्तिं दर्शयति––
“जनभृतः स्थेत्याह। राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति। घृतस्य तेजोरूपत्वात्तेजःसमृद्धिं दर्शयति––
“अग्नेस्तेजस्याः स्थेत्याह (४)। राष्ट्रमेव तेजस्व्यकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति। अबोषधिरसस्य मधुत्वान्मधुसंपत्तिं दर्शयति —

[[902]]

९०२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
“अपामोषधीनाꣳ रसः स्थेत्याह। राष्ट्रमेव मधव्यमकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
वहन्तीनां गृह्णातीति नदीमात्रप्रवाहे जलग्रहणं यदुक्तं तस्यानुकल्पत्वं द्योत-यन्मुख्यकल्पं विधत्ते ––
“सारस्वतं ग्रहं गृह्णाति। एष वा अपां पृष्ठम्। यत्सरस्वती। पृष्ठमेवैनꣳ समानानां करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
सरस्वत्याख्यान्नदीविशेषादानीयमानः सारस्वतः। अपां पृष्ठं पृष्ठवदुपरिवर्तिनी प्रशस्तेत्यर्थः। पृष्ठमेव करोत्युत्कृष्टमेव करोतीत्यर्थः।
शाखान्तरगतेनैकेन मन्त्रेण सह षोडशसंख्यां विधत्ते ––
“षोडशभिर्गृह्णाति। षोडशकलो वै पुरुषः। यावानेव पुरुषः। तस्मिन्वीर्यं दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
षोडशसंख्याकाः कला अवयवा यस्येति षोडशकलः। एकादशेन्द्रियैः पञ्चभूतैश्चोत्पादितत्वाच्छरीरस्य षोडशकलत्वम्।
अर्थेत इत्यादीनां षोडशमन्त्राणां होमशेषत्वं ग्रहणशेषत्वं च पूर्वं विहितम्। अर्थेतः स्थेति जुहोति वहन्तीनां गृह्णातीत्यभिधानात्तत्रोभयत्रावस्थितां षोडशसंख्यां समस्य प्रशंसति––
“षोडशभिर्जुहोति षोडशभिर्गृह्णात। द्वात्रिꣳशत्संपद्यन्ते। द्वात्रिꣳशदक्ष-राऽनुष्टुक्। वागनुष्टुप् सर्वाणि छन्दाꣳसि। वाचैवैनꣳ सर्वेभिश्छन्दोभिरभिषि-ञ्चति (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ५) इति।
अनुष्टुप्छन्दसोऽक्षरसंघातगामित्वाद्वाग्रूपत्वम्। अनुष्टुभो वा इमानि जायन्त इति तापनीये सर्वजगद्धेतुत्वाभिधानात्सर्वच्छन्दोरूपत्वम्। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“सारस्वतीजलेऽर्थेति होमः सामुद्रिके त्वपाम्।
वृषाऽसीति प्रतीपोर्मावन्वीपोर्मौ पुनर्वृष॥
व्रज कूप्यासु मरुतां वायुप्रतिहतास्वथ।
सूर्यश्चाऽऽ(वाऽऽ)तपवृष्टासु सूर्यबिम्बयुतासु च॥
मान्दाः स्थिरासु वाशाः स्थ नीहारस्थासु शक्वरीः।
गवोल्बस्थासु विश्वेति क्षीरगासु जनेति तु॥

[[903]]

९०३
प्रपा॰ ८ अनु॰ १२) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
दधिगासु घृतस्थासु त्वग्नेर्मधुगतासु तु।
अपामपः सर्वशेष ऋगेषा राष्ट्रदा इति।
स्वाहान्तो होमगोऽन्यस्तु ग्रहणे दश पञ्च च॥” इति॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजु-र्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः॥११॥
–––––––––

१२

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )।
देवी॑रापः॒ सं मधु॑मती॒र्मधु॑मतीभिः सृज्यध्वं॒
महि॒ वर्चः॑ क्ष॒त्त्रिया॑य वन्वा॒ना अना॑धृष्टाः सीद॒–
तोर्ज॑स्वती॒र्महि॒ वर्चः॑ क्ष॒त्त्रिया॑य॒ दध॑ती॒रनि॑भृष्ट–
मसि वा॒चो बन्धु॑स्तपो॒जाः सोम॑स्य दा॒त्रम॑सि
शु॒क्रा वः॑ शु॒क्रेणोत्पु॑नामि च॒न्द्राश्चन्द्रेणा॒मृता॑
अ॒मृते॑न॒ स्वाहा॑ राज॒सूया॑य चिता॑नाः। सध॒–
मादो॑ द्यु॒म्निनी॒रूर्ज॑ ए॒ता अनि॑भृष्टा अप॒स्युवो॒
वसा॑नः। प॒स्त्या॑सु चक्रे॒ वरु॑णः स॒धस्थ॑म॒पाꣳ
शिशुः॑ (१) मा॒तृत॑मास्व॒न्तः। क्ष॒स्रस्योल्ब॑–
मसि क्ष॒त्रस्य॒ योनि॑र॒स्यावि॑न्नो अ॒ग्निर्गृहप॑ति॒रा–
वि॑न्न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वा॒ आवि॑न्नः पू॒षा वि॒श्ववे॑दा॒
आवि॑न्नौ मि॒त्रावरुणावृता॒वृधा॒वावि॑न्ने॒ द्यावा॑–
पृथि॒वी धृ॒तव्र॑ते आवि॑न्ना दे॒व्यदि॑तिर्विश्वरू॒प्या
वि॑न्नो॒ऽयम॒सावा॑मुष्याय॒णो॑ऽस्यां वि॒श्य॑स्मिन्‍रा॒ष्ट्रे
म॑ह॒ते क्ष॒त्राय॑ मह॒त आधि॑पत्याय मह॒ते
जान॑राज्यायै॒ष वो॑ भरता॒ राजा॒ सोमो॒ऽस्माकं॑
ब्राह्मा॒णाना॒ꣳ राजेन्द्र॑स्य (२) वज्रो॑ऽसि॒ वार्त्र॑–

[[904]]

९०४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
घ्न॒स्त्वया॒ऽयं वृ॒त्रं व॑ध्याच्छत्रु॒बा॑धनाः स्थ पा॒त
मा॑ प्र॒त्यञ्चं॑ पा॒त मा॑ ति॒र्यञ्च॑म॒न्वञ्चं॑ मा पात
दि॒ग्भ्यो मा॑ पात॒ विश्वा॑भ्यो मा ना॒ष्ट्राभ्यः॑
पात॒ हिर॑ण्यवर्णावु॒षसां॑ विरो॒केऽयः॑स्थूणा॒वु–
दि॑तौ॒ सूर्य॒स्याऽऽरो॑हतं वरुण मित्र॒ गर्तं॒ तत॑–
श्चक्षाथा॒मदि॑तिं॒ दितिं॑ च (३)॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः )।
एकादशेऽभिषेकजलमन्त्रा उक्ताः। द्वादशे तज्जलसंस्कारमन्त्रा उच्यन्ते।
कल्पः — “देवीराप इति वैतसे सते ग्रहान्समवनीय” इति।
अप्सु जातो वृक्षविशेषो वेतसस्तेन निर्मितं द्रोणकलशसदृशं पात्रं सतं तस्मिन्सते वायव्यैर्गृहीतास्ता अपोऽवनयेत्। पाठस्तु –
देवीराप इति। हे आपो देव्यो नानापात्रेषु गृहीता यूयं क्षत्रियाय राज्ञे महि वर्चो वन्वाना महत्तेजः संपादयन्त्यः परस्परं संसृज्यध्वम्। कीदृश्यः कीदृ-शीभिः सह। मधुमतीर्मधुरा मधुमतीभिर्मधुराभिः सह।
मन्त्रसामर्थ्येन परस्परं संसर्गः संपद्यत इति दर्शयति––
“देवीरापः सं मधुमतीर्मधुमतीभिः सृज्यध्वमित्याह। ब्रह्मणैवैनाः सꣳसृजति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
कल्पः — “अनाधृष्टाः सीदतेत्यन्तरा होतुर्धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छंसिनश्च सादयि-त्वा” इति। पाठस्तु –
अनाधृष्टा इति। हे आपोऽनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृता ऊर्जस्वतीः सारस्वत्यः सीदत तिष्ठत। किं कुर्वत्यः। राज्ञे महद्वर्चो दधत्यः।
मन्त्रसामर्थ्येनैवाऽऽसामुपवेशनमपि संपद्यत इत्याह –
“अनाधृष्टाः सीदतेत्याह। ब्रह्मणैवैनाः सादयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति। विधत्ते –

[[905]]

९०५
प्रपा॰ ८ अनु॰ १२) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
“अन्तरा होतुश्च धिष्णियं ब्राह्मणाच्छꣳसिनश्च सादयति। आग्नेयो वै होता। ऐन्द्रो ब्राह्मणाच्छꣳसी। तेजसा चैवेन्द्रियेण चोभयतो राष्ट्रं परिगृह्णाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
प्र वो देवायाग्नय इत्याद्याग्नेयशस्त्रपाठाद्धोताऽऽग्नेयः। इन्द्र त्वा वृषभं वयमित्याद्यैन्द्रशस्त्रपाठाद् ब्राह्मणाच्छंसिन ऐन्द्रत्वम्।
कल्पः – “अनिभृष्टमसीति तस्मिञ्शतमानं हिरण्यमवधाय” इति। पाठस्तु –
अनिभृष्टमिति। हे हिरण्य त्वमनिभृष्टमसि यवादिवद्वह्निसंयोगेऽपि नितरां भृष्टं नासि न भवसि। किंच वाचो बन्धुतसि। हिरण्यवत्तया हि राजामात्यादीनां वाक्सर्वैराद्रियते। तपोजा असि संतापवतोऽग्नेर्जातोऽसि। हिरण्यस्याग्निरेतस्त्वात्। तथा चाऽऽधानप्रकरणेऽग्निं प्रकृत्य श्रूयते – “तस्य रेतः परापतत्। तद्धिरण्यमभवत्” इति। सोमस्य दात्रमसि सोमस्य क्रयार्थं त्वं दत्तमसि। “हिरण्येन क्रीणाति” इति श्रुतेः।
कल्पः – “शुक्रा वः शुक्रेणोत्पुनामीति तेनोत्पूय” इति। पाठस्तु –
शुक्रा व इति। हे आपः शुक्रा वो दीप्तमतीर्युष्माञ्शुक्रेण दीप्तिमता हिर-ण्येनोत्पुनामि। कीदृशीः कीदृशेन। चन्द्राश्चन्द्रेण। उभयोराह्लादकत्वं प्रसि-द्धम्। अमृता अमृतेन। स्वादुत्वादापोऽमृताः। प्रियत्वाद्धिरण्यममृतम्। पुनरपि कीदृशीः। स्वाहाकारसंपादितहोमयुक्ताय राजसूयाय चितानाः संपादिताः। विधत्ते –
“हिरण्येनोत्पुनाति। आहुत्यै हि पवित्राभ्यामुत्पुनन्ति व्यावृत्त्यै (१)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
पात्रे स्थापितं हिरण्यं दर्भेण दीर्घसूत्रेण वा प्रग्रथ्य तत्सूत्रं हस्ताभ्यां धृत्वो-त्पुनीयात्। आज्यं त्वाहुत्यर्थं पवित्राभ्यामेवोत्पूयते। आपस्त्वभिषेकार्था इत्या-ज्याद्व्यावृत्त्यर्थं हिरण्येनोत्पवनम्। हिरण्यपरिमाणं विधत्ते –
“शतमानं भवति। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
वाजपेये यूपावरोहणप्रसङ्गे यमेतद्व्याख्यातम्। मन्त्रद्वयभागानामर्थो लोकसिद्ध इति दर्शयति –

[[906]]

९०६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
“अनिभृष्टमसीत्याह। अनिभृष्टꣳ ह्येतत्। वाचो बन्धुरित्याह। वाचो ह्येष बन्धुः। तपोजा इत्याह। तपोजा ह्येतत्। सोमस्य दात्रमसीत्याह ( २ )। सोमस्य ह्येतद्दात्रम्। शुक्रा वः शुक्रेणोत्पुनामीत्याह। शुक्रा ह्यापः। शुक्रꣳ हिरण्यम्। चन्द्राश्चन्द्रेणेत्याह। चन्द्रा ह्यापः। चन्द्रꣳ हिरण्यम्। अमृता अमृतेनेत्याह। अमृता ह्यापः। अमृतꣳ हिरण्यम् ( ३ )। स्वाहा राजसूयाये-त्याह। राजसूयाय ह्येना उत्पुनाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
राजसूयाय राजसूयान्तर्गतराजाभिषेकाय।
कल्पः — “सधमादो द्युम्निनीरिति चतुर्षूदपात्रेषु व्यानयति पालाश औदुम्बर आश्वत्थे नैयग्रोधे च” इति। पाठस्तु –
सधमाद इति। वरुणः पस्त्यासु गृहस्थानीयास्वप्सु अन्तर्मध्ये सधस्थं चक्रे ताभीरद्भिः सह स्थितिं कृतवान्। कीदृशीषु पस्त्यासु। मातृतमासु। अति-शयेन मातरो मातृतमाः। अतिस्नेहयुक्ता मातरो हि पुत्रं पालयन्ति प्रियं तद्वत्पालयित्र्य इत्यर्थः। कीदृशो वरुणः। अपां शिशुः। मतृस्थानीयानामपां पुत्रस्थानीयः। किं कुर्वन्। वसान एता अपो वस्त्रवदाच्छादयन्। कीदृशीरपः। सधमादः स्वान्तःस्थितेन वरुणेन सहैकस्मिन्देशे स्थित्वा तं वरुणं मादयित्रीर्हर्षयित्रीः। द्युम्निनीर्दीप्तिमतीर्धनवतीर्वा। ऊर्जो बलहेतुभूताः। अनिभृष्टा यवादिवद्भर्जनायोग्याः। अपस्युवः कर्माणीच्छन्तीः। विधत्ते –
“सधमादो द्युम्निनीरूर्ज एता इति वारुण्यर्चा गृह्णाति। वरुणसवमेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
वरुणसवं वरुणानुज्ञानम्। ऋच एकत्वं प्रशंसति –
“एकया गृह्णाति। एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
क्षत्त्रस्येति। कल्पः — “क्षत्रस्योल्बमसीति तार्प्यं यजमानः परिधत्ते। क्षत्रस्य योनिरसीति पाण्डुरमुष्णीषं द्वितीयं श्वेतं पाण्डुरमित्याचक्षते” इति।
तार्प्यं घृताक्तं वस्त्रम्। वाजपेये व्याख्यातौ मन्त्रौ। विधत्ते –
“क्षत्रस्योल्बमसि क्षत्रस्य योनिरसीति तार्प्यं चोष्णीषं च प्रयच्छति सयोनित्वाय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।

---

१ ख. घ. च. पाण्डर०। २ ख. च. पाण्डर०।

[[907]]

९०७
प्रपा॰ ८ अनु॰ १२) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
यजमानो राजत्वात्क्षत्रियः। तार्प्योष्णीषयोरपि क्षत्रसंबन्धित्वे सयोनित्वं समानजातित्वं भवति। विधत्ते –
“एकशतेन दभपुञ्जीलैः पवयति। शतायुर्वै पुरुषः शतवीर्यः। आत्मैकशतः (४)। यावानेव पुरुषः। तस्मिन्वीर्यं दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
बहुभिर्दर्भनाडीभिर्युक्तमेकं काण्डं दर्भपुञ्जीलं, तादृशैरेकाधिकशतसंख्याकै-र्यजमानं शोधयेत्। शतवीर्यः शतेन्द्रिय आत्मा यजमानजीवः शताधिकामे-कत्वसंख्यां पूरयति। द्रव्यात्रयभभक्षणं क्रमेण विधत्ते –
“दध्याशयति। इन्द्रियमेवावरुन्धे। उदुम्बरमाशयति। अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै। शष्पाण्याशयति। सुराबलिमेवैनं करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
दध्न इन्द्रियप्रियत्वात्तेनेन्द्रियावरोधः। उदुम्बरफलस्य मधुरत्वान्मृदुत्वाच्चात्तुं योग्यत्वम्। शष्पाण बालतृणानि। व्रीहियवाङ्कुराणीत्यर्थः। तेषां सुराजनक-त्वात्सुरात्वम्। सा च सुरा बलिः पूजा यस्य सोऽयं यजमानः सुराबलिः।
कल्पः — “आविन्नो अग्निरित्याविदो यजमानं वाचयन्बहिरुदानीय” इति। आविद आवित्संज्ञका मन्त्राः सप्त। उदानीयाऽऽग्नीध्रीयाद्बहिर्निःसार्य। पाठस्तु–
आविन्न इति। अग्निरिदानीं गृहपतिराविन्नोऽनेन कर्मणा गृहपतित्वं लब्धवान्। इन्द्रः प्रवृद्धकीर्तिं लब्धवान्। पूषा विज्ञानं लब्धवान्। मित्रावरुणौ सत्यवचनवृद्धिं लब्धवन्तौ। द्यावापृथिव्यौ नियमेन सर्वस्वव्यापाररूपं व्रतधारणं लब्धवत्यौ। आदितिर्देवमाता च सर्वदेवशरीरयुक्तत्वं लब्धवती। देवतारूपान्बहुपुत्रानुत्पादयतीत्यर्थः। अयं पुरतो वर्तमानोऽसौ नरसिंहवर्माऽऽमुष्यायणोऽमुष्य राजेन्द्रवर्मणः पुत्रः पौत्रो वा। तादृशो यजमानोऽस्यां प्रजायामस्मिन्‍राष्ट्रे महद्भयः क्षत्रत्वादिपूर्वव्याख्यातगुणेभ्यः पर्याप्तः सन्नाविन्नस्तान्गुणाल्लँब्धवानित्यर्थः।
एष व इति। कल्पः — “एष वो भरता राजेत्युक्त्वा” इति।
पूर्ववदनेन मन्त्रेण यजमानं रत्निभ्यः प्रदाय “सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानाꣳ राजा” इति ब्रह्मा जपतीत्यर्थः। विधत्ते –
“आविद एता भवन्ति। आविदमेवैनं गमयन्ति (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।

[[908]]

९०८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
एता आविन्न इत्याद्या आवित्संज्ञका मन्त्रवाचो मन्त्रवाचो वाचनीया भवन्तीत्यर्थः। तेनैनं यजमानमाविदं गृहपतित्वादिलाभं प्रापयन्तीत्यर्थः।
आद्यमन्त्रचतुष्टयपाठं प्रशंसति –
“अग्निरेवैनं गार्हपत्येनावति। इन्द्र इन्द्रियेण। पूषा पशुभिः। मित्रावरुणौ प्राणापानाभ्याम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
गार्हपत्यं गृहपतित्वम्। इन्द्रियेणावतीत्यनुवर्तते। पञ्चमन्त्रं प्रशंसति –
“इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत्। स दिवमलिखत्। सोऽर्यम्णः पन्था अभवत्। स आविन्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते इति द्यावापृथिवी उपाधावत्। स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्। आविन्ने द्यावापृथिवी धृतव्रते इति यदाह (६)। आभ्यामेव प्रसूतो यजमानो वज्रं भातृव्याय प्रहरति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
इन्द्रेणोद्यतस्य वज्रस्य तीक्ष्णतया द्युलोके रेखा संपन्ना। सा च सूर्यस्य मार्गोऽभवत्। तदानीं द्यौरुत्पाटनेन क्षुब्धा यदा वज्रप्रहारायानुज्ञां दत्तवती तदा स इन्द्रोऽनेन मन्त्रेण द्यावापृथिव्यौ सेवित्वा ताभ्यामनुज्ञातो वृत्राय वज्रं प्राहरत्। एवं यजमानोऽप्यनेन मन्त्रेण वैरिणे वज्रं प्रहरति। षष्ठमन्त्रं प्रशंसति–
“आविन्ना देव्यदितिर्विश्वरूपीत्याह। इयं वै देव्यदितिर्विश्वरूपी। अस्यामेव प्रतिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति। भूमिरेव कांचिन्मूर्तिं धृत्वा देवमाताऽदितिरित्युच्यते। सप्तमन्त्रस्य पूर्वभागं प्रशंसति –
“आविन्नोऽयमसावामुष्यायणोऽस्यां विश्यस्मिन्‍राष्ट्र इत्याह। विशैवैनꣳ राष्ट्रेण समर्धयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
विशा करप्रदायिन्या प्रजया राष्ट्रेण सर्वसस्ययुक्तेन भूमिविशेषेण च यजमानं समर्धयत्येव। तस्य मन्त्रस्योत्तरभागमुत्तरौ च मन्त्रौ पूर्ववद्व्याचष्टे –
“महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्याह। आशिषमे-वैतामाशास्ते। एष वो भरता राजा सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानाꣳ राजेत्याह। तस्मात्सोमराजानो ब्राह्मणाः (७)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
कल्पः — “इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्न इति धनुर्यजमानाय प्रयच्छति” इति।

[[909]]

९०९
प्रपा॰ ८ अनु॰ १२) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
इन्द्रस्येति। हे धनुस्त्वमिन्द्रस्य वज्रवत्प्रहारसाधनमसि। अतस्त्वयाऽयं यजमानो वैरिणं वध्यात्। विधत्ते ––
“इन्द्रस्य वज्‍रोऽसि वार्त्रघ्न इति धनुः प्रयच्छति विजित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
शत्र्विति। कल्पः — “शत्रुबाधनाः स्थेति त्रीन्बाणावतः” इति।
बाणा शल्यं तद्युक्ताग्रानित्यर्थः। त्रीनिषून्प्रयच्छतीति शेषः। हे इषवो यूयं शत्रणां बाधका भवथ। विधत्ते –
“शत्रुबाधनाः स्थेतीषून्। शत्रूनेवास्य बाधन्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति। प्रयच्छतीत्यनुवर्तते।
कल्पः — “पात मा प्रत्यञ्चमिति प्रदीयमानाननुमन्त्रयते” इति। पाठस्तु –
पात मेति। यदा वैरी पुरतः स्थित्वा बाणं मुञ्चति तदानीमयं विध्यमानो बाणस्य प्रत्यङ्मुखो भवति। पार्श्वयोः स्थित्वा बाणमोक्षणेऽयं तिर्यग्भवति। पृष्ठतः स्थित्वा बाणमोक्षणे पलायमानोऽयमन्वग्भवति। हे मदीया बाणाः प्रत्यगादिरूपं मां पात परकीयेभ्यो यथोक्तप्रकारेण मां प्रत्यागच्छद्भ्यो बाणेभ्यो रक्षत। युद्धकुशला हि स्वकीयैर्बाणैः परकीयानपसारयन्ति खण्डयन्ति वा। अतो मद्धस्तेऽवस्थिता हे बाणाः सर्वाभ्यो दिग्भ्यो मां पात। न केवलं पर-कीयबाणेभ्य एव रक्षणं किंतु विश्वाभ्यः सर्वाभ्यो नाष्ट्राभ्यो नाशहेतुभ्यः शत्रु-कृतपीडाभ्यो मां पात। मन्त्रस्य पूर्वभागं व्याचष्टे –
“पात मा प्रत्यञ्चं पात मा तिर्यञ्चमन्वञ्चं मा पातेत्याह। तिस्रो वै शरव्याः। प्रतीची तिरश्च्यनूची। ताभ्य एवैनं पान्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
शरव्या हिंसिकाः परकीयहेतयस्ताश्च पूर्वोक्तरीत्या प्रत्यगादिरूपाः।
मध्यमभागं व्याचष्टे –
“दिग्भ्यो मा पातेत्याह। दिग्भ्य एवैनं पान्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
दूरदेशवर्तिनीषु दिक्षु स्थिताः संधिविग्रहकारिमनुष्यमुखेन(ण) वैरिणो

---

१ ख. स्थित्वा।

[[910]]

९१०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयाणामभिषेकार्थजलविषयमन्त्राणामभिधानम्)
भीषयन्ति। ताभ्यो दूरदेशवर्तिनीभ्यो दिग्भ्य एनं यजमानं हस्तस्था बाणाः पान्त्येव। तृतीयभागं व्याचष्टे –
“विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पातेत्याह। अपरिमितादेवैनं पान्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
अपरिमिताद्बहुविधाद्ग्रामापहारादिरूपाद्बाधात्। कल्पः —
“हिरण्यवर्णावित्युद्यतावभिमन्त्रयते” इति।
वेद्धुमुद्यतौ धनुर्बाणयुक्तौ यजमानहस्तौ। पाठस्तु –
हिरण्यवर्णाविति। हे वरुण शत्रुनिवारक वामहस्त, हे मित्र शत्रुमारक दक्षिणहस्त युवां गर्तमारोहतं, वेद्धुमुद्यतौ धनुर्बाणयुक्तौ यजमानहस्तौ रथस्योपरिभागं गर्तसदृशमारोहतं परकीयबाणेभ्यो रक्षतम्। परितश्चर्मफलकादिभिराच्छादिते सति रथस्योपरिभागो गर्तसदृशो भवति। आरोहणं कदा कर्तव्यमित्युच्छते – उषसां विरोके सूर्यस्योदितौ प्रतिदिनं यान्युषांसि सूर्योदयात्पूर्वभावीनि तेषां संबन्धिनि विशिष्ट आलोके प्रवर्तमाने सति यः सूर्यस्योदयस्तस्मिन्नुत्पन्ने सति। कीदृशौ बाहू। हिरण्यवर्णौ सुवर्णखचितकवचप्रतिमोकेन हिरण्यवद्भासमानौ। अयःस्थूणौ लोहस्तम्भवदत्यन्तदृढौ। ततो रथारोहणादूर्ध्वमदितिमखण्डितां स्वसेनां दितिं खण्डितां परसेनां च चक्षाथां क्रमेणनुग्रहनिग्रहदृष्टया समीक्षेथाम्। विधत्ते –
“हिरण्यवर्णावुषसां विरोक इति त्रिष्टुभा बाहू उद्गृह्णाति। इन्द्रियं वै वीर्यं त्रिष्टुक्। इन्द्रियमेव वीर्यमुपरिष्टादात्मन्धत्ते (८)"(ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ६) इति।
उद्ग्रहणमुद्यतयोरभिमन्त्रणम्। बौधायनपक्षे तु यथाब्राह्मणं बाहूद्यामनार्थ एव मन्त्रः। इन्द्रियं वीर्यं हस्तपादादिगतसामर्थ्यं, तत्सामर्थ्यप्रदत्वात्रिष्टुप्छन्दसस्तद्रूपत्वम्। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“देवीति वैतसे पात्रे सर्वा अपि नयेदपः।
अनेति सादयेन्मध्ये होतुर्ब्रह्माख्याधिष्ण्ययोः॥
अनिभृष्टेति तास्वन्तः शतस्वर्णं विनिक्षिपेत्।
स्वर्णेनोत्पवनं शुक्राः पात्रेषु व्यानयेत्सध॥

---

१ क. घ. ङ. च. ०मोचके०।

[[911]]

९११
प्रपा॰ ८ अनु॰ १३) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
क्षत्रेति धारयेत्स्वामी तार्प्योष्णीषद्वयं क्रमात्।
स्वामिनं वाचयेदाविसप्तमन्त्रान्विनिर्गतौ॥
एष वः स्वामिनं दद्यात्सोमोऽस्मा ब्रह्मणो जपः।
इन्द्र दद्यात्स्वामिनोऽन्यो धनुः शत्र्विति बाणकान्॥
पातेषून्मन्त्रयेत्स्वामी हिर बाहू तथोद्यतौ।
अनुवाके द्वादशेऽस्मिन्मन्त्रा विंशतिरीरिताः”॥ इति।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
द्वादशोऽनुवाकः॥१२॥
–––––––––

१३

(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः )।
स॒मिध॒मा ति॑ष्ठ गाय॒त्री त्वा॒ छन्द॑सामवतु
त्रि॒वृत्स्तोमो॑ रथंत॒रꣳ सामा॒ग्निर्दे॒वता॒ ब्रह्म॒ द्रवि॑–
णमु॒ग्रामा ति॑ष्ठ त्रि॒ष्टुप्त्वा॒ छन्द॑सामवतु पञ्चद॒शः
स्तोमो॑ बृ॒हत्सामेन्द्रो॑ दे॒वता॑ क्ष॒त्रं द्रवि॑णं वि॒रा–
ज॒मा ति॑ष्ठ॒ जग॑ती त्वा॒ छन्द॑सामवतु सप्तद॒शः
स्तोमो॑ वैरू॒पꣳ साम॑ म॒रुतो॑ दे॒वता॒ विड्द्रवि॑–
ण॒मुदी॑ची॒मा ति॑ष्ठानु॒ष्टुप्त्वा॑ (१) छन्द॑सा–
मवत्त्वेकवि॒ꣳशः स्तोमो॑ वैरा॒जꣳ साम॑ मि॒त्रा–
वरु॑णौ दे॒वता॒ बलं॒ द्रवि॑णमू॒र्ध्वामा ति॑ष्ठ
पङ्क्तिस्त्वा॒ छन्द॑सामवतु त्रिणवत्रयस्त्रि॒ꣳशौ
स्तोमौ॑ शक्वरैरव॒ते साम॑नी॒ बृह॒स्पति॑र्दे॒वता॒
वर्चो॒ द्रवि॑णमी॒दृङ्चा॑न्या॒दृङ्चै॑ता॒दृङ्च॑ प्रति॒दृ–
ङ्च॑ मि॒तश्च॒ संमि॑तश्च॒ सभ॑राः। शु॒क्रज्यो॑तिश्च

---

१ ख. ०वित्सप्त०।

[[912]]

९१२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
चि॒त्रज्यो॑तिश्च स॒त्यज्यो॑तिश्च॒ ज्योति॑ष्माꣳश्च
स॒त्यश्च॑र्त॒पाश्च॑ (२) अत्यꣳ॑हाः। अ॒ग्नये॒ स्वाहा॒
सोमा॑य॒ स्वाहा॑ सवि॒त्रे स्वाहा॒ सर॑स्वत्यै॒
स्वाहा॑ पू॒ष्णे स्वाहा॒ बृह॒स्पत॑ये स्वाहेन्द्रा॑य॒
स्वाहा॒ घोषा॑य॒ स्वाहा॒ श्लोका॑य॒ स्वाहाऽ–
ꣳशा॑य॒ स्वाहा॒ भगा॑य॒ स्वाहा॒ क्षेत्र॑स्य॒ पत॑ये॒
स्वाहा॑ पृथि॒व्यै स्वाहा॒ऽन्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ दि॒वे
स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ च॒न्द्रम॑से॒ स्वाहा॒ नक्ष॑–
त्रेभ्यः॒ स्वाहा॒ऽद्भयः स्वाहौष॑धीभ्यः॒ स्वाहा॒
वन॒स्पति॑भ्यः॒ स्वाहा॑ चराच॒रेभ्यः॒ स्वाहा॑ परि–
प्ल॒वेभ्यः॒ स्वाहा॑ सरीसृ॒पेभ्यः॒ स्वाहा॑ (३)।
(अ॒नु॒ष्टुप्त्व॑र्त॒पाश्च॑ सरीसृ॒पेभ्यः॒ स्वाहा॑)॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके त्रयोदशोऽनुवाकः)।
द्वादशेऽभिषेकार्थजलसंस्कारादिमन्त्रा उक्ताः। त्रयोदशे दिग्व्यास्थापनमन्त्रा उच्यन्ते। कल्पः — “अथैनं पञ्चभिर्दिशो व्यास्थापयति समिधमा तिष्ठेति मनसा चानु प्रक्रमति” इति।
व्यास्थापयति विविधदिगभिमुखत्वेन विजयाय प्रस्थापयतीत्यर्थः।
तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु –
समिधमिति। समिध्यतेऽस्यामादित्य इति समित्प्राची दिक्तां दिशमाति-ष्ठाऽऽक्रम्य तिष्ठ। तथा स्थितं त्वां छन्दसां मध्ये गायत्री रक्षतु। स्तोमानां मध्ये त्रिवृत्स्तोमो रक्षतु। साम्नां मध्ये रथंतरं साम रक्षतु। देवानां मध्येऽग्निर्देवो रक्षतु। ब्रह्म ब्राह्मणस्त्वदीयं द्रविणं धनं रक्षतु। त्रिवृत्स्तोमस्य स्वरूपं सामब्राह्मणे

[[913]]

९१३
प्रपा॰ ८ अनु॰ १३) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
समाम्नातम् – “तिसृभ्यो हिं करोति स प्रथमया तिसृभ्यो हिं करोति स मध्यमया तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमयोद्यती त्रिवृतो विष्टुतिः” इति।
अयमर्थः — उपास्मै गायतेत्यादीनि तृचात्मकानि त्रीणि सूक्तानि सन्ति। तेषु तिसृभ्य ऋग्भ्यो हिं करोति गायेत्। काभिस्तिसृभिः। प्रथमया त्रिष्वपि सूक्तेषु या प्रथमा तया स उद्गाता गायेत्। तथा सति तिसृभिर्गीतं भवति। सोऽयं प्रथमः पर्यायः। द्वितीये सूक्तत्रयगतया मध्यमया गायेत्। तृतीये पर्याये सूक्तत्रयगतयोत्तमया गायेत्। अनेन प्रकारेण त्रिवृत्स्तोमसंबन्धिनी विशिष्टा स्तुतिः संपद्यते। सेयं स्तुतिरुद्यतीनाम्नाऽभिधीयत इति। अभि त्वा शूर नोनुम इत्यास्यामृच्युत्पन्नं साम रथंतरम्। द्वितीयमन्त्रपाठस्तु –
उग्रमिति। पूर्वन्यायेन योजनीयम्। पापिनां शिक्षकेण यमेनाधिष्ठितत्वाद्द–क्षिणादिगुग्रा।
पञ्चदशस्तोम एवमाम्नातः — “पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया तिसृभिः पञ्चपञ्चिनी पञ्चदशस्य विष्टुतिः” इति।
पूर्वोक्तत्रिवृत्स्तोम एक एव सूक्तत्रयनिष्पाद्यः। अन्ये तु स्तोमा एकैकेनैव तृचात्मकेन सूक्तेन निष्पाद्यन्ते। तत्रायं क्रमः। प्रथमपर्याय आवृत्तिः पञ्चभिग्भिर्गायेत्। तद्यथा – प्रथमामृचं त्रिर्गायेत्। इतरे द्वे सकृत्सकृद्गायेत्। द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत्। तृतीयपर्याय उत्तमां त्रिर्गायेत्। सेयं पञ्चदशस्तोमस्य संबन्धिनी विष्टुतिरिति। तस्याः पञ्चपञ्चिनीति नाम। त्वामिद्धि हवामह इत्येतस्यामृच्युत्पन्नं साम बृहत्। तृतीयमन्त्रपाठस्तु –
विराजमिति। जलाधिपेन वरुणेन पालिता सति सम्यक्फलितैः सस्यैर्वि–शेषेण राजत इति विराट् प्रतीची दिक्। सप्तदशस्तोम एवमाम्नातः —
“पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिरि+ति दशसप्ता सप्तदशस्य विष्टुतिः” इति।

---

+सर्वपुस्तकेष्वितिशब्दो वर्तते। परंत्वनुपयुक्त इति ज्ञेयम्।

---

१ क. च. ०सप्त स०।

[[914]]

९१४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
प्रथमपर्याये प्रथमामृचं त्रिर्गायेत्। द्वितीयपर्याये मध्यमां त्रिर्गायेत्। तृतीय-पर्याये मध्यमामुत्तमां च त्रिर्गायेत्। सेयं सप्तदशस्तोमलंबन्धिनी विष्टुतिर्दशस-प्तेत्यभिधीयते। यद्याव इन्द्रेत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम वैरूपम्। चतुर्थमन्त्रपाठस्तु –
उदीचीमिति। एकविंशस्तोम एवमाम्नातः — “सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स एकया सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः सप्तभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः सप्तसप्तिन्येकविंशस्य विष्टुतिः” इति।
प्रथमपर्याय उत्तमां सकृद्गायेत्। द्वितीयपर्याये प्रथमां, तृतीयपर्याये मध्यमां सकृद्गायेत्। सेयमेकविंशस्तोमसंबन्धिनी विष्टुतिरिति सप्तसप्तिनीत्याभिधीयत इत्यर्थः। पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वेत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम वैराजम्।
पञ्चममन्त्रपाठस्तु –
ऊर्ध्वामिति। त्रिणवस्तोम एवमाम्नातः — “नवभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स एकया नवभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स पञ्चभिर्नवभ्यो हिं करोति स पञ्चभिः स एकया स तिसृभिर्वज्रो वै त्रिणवः” इति।
प्रथमपर्याये प्रथमां त्रिर्गायेत्। मध्यमां पञ्चकृत्वो गायेत्। उत्तमां सकृद्गा-येत्। द्वितीयपर्याये प्रथमां सकृद्गायेत्। मध्यमां त्रिर्गायेत्। उत्तमां पञ्चकृत्वो गायेत्। तृतीयपर्याये प्रथमां पञ्चकृत्वो गायेत्। मध्यमां सकृद्गायेत्। उत्तमां त्रिर्गायेत्। सोऽयं त्रिरावृत्तनवसंख्योपेतत्वात्रिणवनामको वज्रसमानः।
त्रयस्त्रिंशस्तोम एवमाम्नातः — “एकादशभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स सप्तभिः स एकयैकादशभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स सप्तभिरेका-दशभ्यो हिं करोति स सप्तभिः स एकया स तिसृभिरन्तो वै त्रयस्त्रिंशः” इति।
प्रथमपर्याये प्रथमां त्रिर्गायेत्। मध्यमां सप्तकृत्वः। उत्तमां सकृत्। द्विती-यपर्याये प्रथमः सकृद्द्वितीयां त्रिस्तृतीयां सप्तकृत्वः। तृतीयपर्याये प्रथमां सप्तकृत्वो द्वितीयां सकृत्तृतीयां त्रिरिति। सोऽयं त्रयस्त्रिंशः स्तोमानामन्तः। यत्तु वाजपेय उज्जित्यनुवाके त्रयोदशस्तोमश्चतुर्दशस्तोम इत्यादिकमाम्नातं तत्सर्वमुन्नेयस्तोमाभिप्रायेणेति द्रष्टव्यम्। उन्नयनप्रकारस्तु सामसूत्रे द्रष्टव्यः। प्रो ष्वस्मै पुरोरथमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम शाक्वरम्। रेवतीर्नः सधमाद इत्यस्यामृच्युत्पन्नं साम रैवतम्। त्रिषु मन्त्रेषु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या द्रव्यरक्षका उक्ताः।

[[915]]

९१५
प्रपा॰ ८ अनु॰ १३) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
चतुर्थे शारीरबलस्य तद्रक्षकत्वम्। पञ्चमे वर्चसः प्रख्यातशूरनामकृतस्य तेजसो धनरक्षकत्वम्। विधत्ते ––
“दिशो व्यास्थापयति। दिशामभिजित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
यजमानं दिक्षु प्रस्थापितवतोऽध्वर्योर्मानसमनुक्रमणं विधातुं प्रस्तौति––
“यदनु प्रक्रामेत्। अभि दिशो जयेत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
यद्यध्वर्युर्यजमानमनु पादेन प्रक्रामेद्दिशामभिजयो भवेत्किंतून्माद्येद्बुद्धिभ्रमं प्राप्नुयात्। विधत्ते –
“मनसाऽनु प्रक्रामति। अभि दिशो जयेति। नोन्माद्यति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
प्रक्रमणस्य कृतत्वाद्दिग्विजयः। पादेन तदकरणादुन्मादाभावः।
समिदादीनि दिशां नामानि प्रशंसति––
“समिधमा तिष्ठेत्याह। तेज एवावरुन्धे (१)। उग्रामा तिष्ठेत्याह। इन्द्रियमेवावरुन्धे। विराजमा तिष्ठेत्याह। अन्नाद्यामेवावरुन्धे। उदीचीमा तिष्ठेत्याह। पशूनेवावरुन्धे। ऊर्ध्वामा तिष्ठेत्याह। सुवर्गमेव लोकमभिजयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
समिच्छब्दस्य दीप्तिप्रतिपादकतया तेजःप्राप्तिः। उग्रशब्द इन्द्रियबलोपे-तत्वमाचष्ट इतीन्द्रियप्राप्तिः। अन्नं वै विराडिति श्रुत्यनुसारेणान्नप्राप्तिः। “यर्हि पशुमाप्रीतमुदञ्चं नयन्ति” इति पशोरुत्तरदिक्संबन्धश्रवणात्पशुप्राप्तिः। स्वर्ग-लोकस्योर्ध्वभावित्वादभिजयः। विहितं मानसमनुक्रमणं प्रशंसति –
“अनूज्जिहीते। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै (२)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
कल्पः — “मारुतमेकविꣳशतिकपालं निर्वपति वैश्वदेवीमामिक्षां तस्यारण्येऽनुवाक्येन” इति। पाठस्तु –
ईदृङ्चेति। ईदृङ्ङित्यादीनि मरुद्विशेषाणां नामधेयानि। तद्रूपेण भावित-त्वात्कपालानामपि तन्नाम। हे प्रथमकपाल त्वमीदृङ् चासि। एतन्नामकमेवासि। एवमन्यत्रापि योज्यम्। विधत्ते ––

[[916]]

९१६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
“मारुत एष भवति। अन्नं वै मरुतः। अन्नमेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
एष पुरोडाश इत्यर्थः। तस्मिन्गुणं विधत्ते ––
“एकाविꣳशतिकपालो भवति प्रतिष्ठित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति। एकविंशः स्तोमानां प्रतिष्ठेत्युक्तत्वात्प्रतिष्ठाहेतुत्वम्।
कपालोपधानमन्त्राणां शेषं पूरयितुं विधत्ते ––
“योऽरण्येऽनुवाक्यो गणः। तं मध्यत उपदधाति। ग्राम्यैरेव पशुभिरार-ण्यान्पशून्परिगृह्णाति। तस्माद्ग्राम्यैः पशुभिरारण्याः पशवः परिगृहीताः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
अत्राऽऽम्नात ईदृङ्चेत्यादिः सप्तसंख्यायुक्त एको गुणः। शुक्रज्योतिश्चेत्यादिः सप्तसंख्यायुक्तोऽपरो गणः। तयोर्गणयोर्मध्ये गणान्तरं प्रक्षेपीयम्। अरण्ये गत्वाऽध्येतव्यो योऽनुवाकस्तस्मिन्ननुवाके स गण आम्नातः। तथा हि –“धु-निश्च ध्वान्तश्च ध्वनश्च ध्वनयꣳश्च। निलिम्पश्च विलिम्पश्च विक्षिपः” इति। एतस्य गणस्य मध्यत उपधाने सत्युभयतोऽवस्थितैर्ग्राम्यैः पशुभिः परितोऽवबध्याऽऽरण्यान्पशून्गृह्णाति। यस्मादत्रारण्यगणो मध्ये प्रक्षिप्तस्तस्माल्लोकेऽप्यरण्यवासिनो हरिणादय आनीयमानाः पलायनं वारयितुं ग्रामे परिचयवद्भिर्हरिणादिभिरुभयत एकपाशेन बद्ध्वा परिगृहीता भवन्ति।
कल्पः — “अग्नये स्वाहेति षट्पार्थानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति” इति। “इन्द्राय स्वाहेति षट्पार्थान्युपरिष्टादभिषेकस्य जुहोति” इति च। “पृथिव्यै स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः” इति च। “अद्भ्यः स्वाहेति षड्भूतानामवेष्टीः” इति च।
एतस्मिन्नवेष्टिविनियोगेऽप्यभिषेकात्पूर्वं षट्कमेकं तत ऊर्ध्वमपरं षट्कमिति द्रष्टव्यम्। पाठस्तु –
अग्नय इति। अत्र चतुर्थ्यन्तैरुक्ताः सर्वे देवताविशेषा द्रष्टव्याः।
तत्र पार्थानि विधातुं प्रस्तौति –
“पृथिर्वैन्यः। अभ्यषिच्यत (३)। स राष्ट्रं नाभवत्। स एतानि पार्था-न्यपश्यत्। तान्यजुहोत्। तैर्वै स राष्ट्रमभवत्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।

[[917]]

९१७
प्रपा॰ ८ अनु॰ १३) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयदिग्व्यास्थापनमन्त्राणामभिधानम्)
वेनस्य पुत्रः पृथिनामा कश्चिद्राजा राजसूये पार्थहोमं विनैवाभ्यषिच्यत।
ततः स राष्ट्रं न प्राप्नोत्। अतो राष्ट्रप्राप्तये पार्थसंज्ञकान्यग्नये स्वाहेत्यादीनि मन्त्रवाक्यान्य(ण्य)पश्यत्। तैर्हुत्वा राष्ट्रं प्राप्नोत्। विधत्ते –
“यत्पार्थानि जुहोति। राष्ट्रमेव भवति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति। भवत्येव प्राप्नोत्येव। षष्ठसप्तममन्त्रौ प्रशंसति –
“बार्हस्पत्यं पूर्वेषामुत्तमं भवति। ऐन्द्रमुत्तरेषां प्रथमम्। ब्रह्म चैवास्मै क्षत्रं च समीची दधाति। अथो ब्रह्मन्नेव क्षत्रं प्रतिष्ठापयति (४)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
बृहस्पतये स्वाहेत्येतन्मन्त्रवाक्यं पूर्वेषां षण्णां मन्त्राणां चरमम्। इन्द्राय स्वाहेत्येतद्वाक्यमुक्तरेषां षण्णां प्रथमम्। तथा सति बृहस्पतेरिन्द्रस्य च ब्रह्मणक्षत्रियाभिमानिदेवत्वादस्मै यजमानाय तज्जातिद्वयं समीची दधाति परस्परस्नेहयुक्तं करोतीत्यर्थः। किंच तयोर्मन्त्रयोः पूर्वोत्तरभावेन ब्राह्मणे क्षत्रियं प्रतिष्ठापयति ब्राह्मणानुकूलं करोतीत्यर्थः। विधत्ते ––
“षट् पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति। षडुपरिष्टात्। द्वादश संपद्यन्ते। द्वादश मासाः संवत्सरः। संवत्सरः खलु वै देवानां पूः। देवानामेव पुरं मध्यतो व्यव-सर्पति। तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
वसन्ते वसन्ते देवैः सोमस्य पीयमानत्वाद्भोगस्थानत्वेन संवत्सरो देवानां पुरमिव भवति। यथा पुरे पण्यवीथी व्यवस्थिताभ्यामुभयतो वाटिकाभ्यां युक्ता भवति तस्यां गच्छन्पुरुषश्चोरैरविद्धो भवति तद्वत्पार्थयोः षट्कयोर्मध्येऽभिषेकाय यजमानो देवपुरमध्ये प्रविशति तस्य कुतोऽप्यन्यस्माद्बाधो न भवति। विधत्ते –
“भूतानामवेष्टीर्जुहोति। अत्रात्र वै मृत्युर्जायते। यत्र यत्रैव मृत्युर्जायते। तत एवैनमयजते। तस्माद्राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति। सर्वे ह्यस्य मृत्यवोऽवेष्टाः। तस्माद्राजसूयेनेजानो नाभिचरितवै। प्रत्यगेनमभिचारः स्तृणुते (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ७) इति।
भूतानां यक्षराक्षसपिशाचादीनां मृत्युहेतूनामवयजनस्य विनाशस्य हेतव आ-हुतयः। पृथिव्यै स्वाहेत्यादिद्वादशमन्त्रसाध्या आहुतयो भूतानामवेष्टयस्ता जुहु-यात्। अत्रात्र संध्याकाले मध्यरात्रे निर्जनदेश उच्छिष्टदेशे बाल्याद्यवस्थायां च भूतोपद्रवरूपो मृत्युरुत्पद्यते। अनेन तु होमेन तत एव देशात्कालादवस्थाविशे-

---

१ ख. ०न्ते दे०।

[[918]]

९१८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
षाच्चैनं मृत्युमवयजते नाशयति। यस्मान्मृत्युर्नाशितस्तस्माद्राजसूयेनेष्टवतो यजमानस्यापमृत्युपरिहारेण कृत्स्नायुःप्राप्तिर्भवति। यस्माद्वैरिभिरापादितो भूताद्युपद्रवो राजसूययाजिनं न प्राप्नोति तस्मादयं नाभिचरितवै नाभिचरणीयः। स च परैः कृतोऽभिचारः प्रत्यक्कर्तुरेवाभिमुखो भूत्वा तमेनणभाचारकर्तारं स्तृणुते हिनस्ति।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
“दिशो व्यास्थापयेद्भूपमध्वर्युः समिपञ्चभिः।
मारुतस्य कपालानि दध्यादीदृङ्चर्तुदश॥
अग्नाभिषेकतः पूर्वं षट् पार्थान्युत्तराणि षट्।
पृथिषट्कद्वयं तद्वत्स्युर्भूतानामवेष्टयः॥
त्रयोदशेऽनुवाकेऽस्मिंस्त्रिचत्वारिंशदीरिताः”॥ इति।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
त्रयोदशोऽनुवाकः॥१३॥
–––––––––

१४

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः )।
सोम॑स्य॒ त्विषि॑रसि॒ तवे॑व मे॒ त्विषि॑र्भूया–
द॒मृत॑मसि मृ॒त्योर्मा॑ पाहि दि॒द्योन्मा॑ पा॒ह्यवे॑ष्टा
दन्द॒शूका॒ निर॑स्तं॒ नमु॑चेः॒ शिरः॑। सोमो॒ राजा॒
वरु॑णो दे॒वा ध॑र्म॒सुव॑श्च॒ ये। ते ते॒ वाचꣳ॑
सुवन्तां॒ ते ते॑ प्रा॒णꣳ सु॑वन्तां ते ते॒ चक्षुः॑
सुवन्तां॒ ते ते॒ श्रोत्रꣳ॑ सुवन्ता॒ꣳ सोम॑स्य त्वा
द्यु॒म्नेना॒भि षि॑ञ्चाम्य॒ग्नेः (१) तेज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒
वर्च॒सेन्द्र॑स्येन्द्रि॒येण॑ मि॒त्रावरु॑णर्वी॒र्येण॑ म॒रु–
ता॒मोज॑सा क्ष॒त्राणां॑ क्ष॒त्रप॑तिर॒स्यति॑ दि॒वस्पा॑हि
स॒माव॑वृत्रन्नध॒रागुदा॑ची॒रहि॑ बु॒ध्निय॒मनु॑ सं॒च–

[[919]]

९१९
प्रपा॰ ८ अनु॰ १४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
र॑न्ती॒स्ताः पर्व॑तस्य वृ॒षभस्य॑ पृ॒ष्ठे नाव॑श्चरन्ति
स्व॒सिच॑ इया॒नाः। रुद्र॒ यत्ते॒ क्रयी॒ परं नाम॒
तस्मै॑ हु॒तम॑सि य॒मेष्ट॑मसि। प्रजा॑पते॒ न त्वदे॒–
तान्य॒न्यो विश्वा॑ जा॒तानि॒ परि॒ ता ब॑भूव।
यत्का॑मास्ते जुहु॒मस्तन्नो॑ अस्तु व॒यꣳ स्या॑म॒
पत॑यो रयी॒णाम् (२)।
(अ॒ग्नेस्तैका॑दश च)॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः )।
त्रयोदशेऽनुवाके दिग्व्यास्थापनमुक्तम्। चतुर्दशेऽभिषक उच्यते। कल्पः —
“अग्रेण प्रशास्तुर्धिष्णियं खादिरीमौदुम्बरीं वाऽऽसन्दीं प्रतिष्ठाप्य सोमाय त्विषिरसीति तस्यां शार्दूलचर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमाऽऽस्तीर्य” इति। पाठास्तु –
सोमस्येति। हे शार्दूलचर्म त्वं सोमस्य दीप्तिरस्यतस्तवेव मे दीप्तिर्भूयात्। विधत्ते ––
“सोमस्य त्विषिरसि तवेव मे त्विषिर्भूयादिति शार्दूलचर्मोपस्तृणाति। यैव सोमे त्विषिः। या शार्दूले। तामेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
शार्दूलचर्मगतां दीप्तिं दृष्ट्वा सोमदीप्तित्वेन भावनादुभयावरोधः। कल्पः — “अमृतमसीति तस्मिञ्‍शतमानं हिरण्यं निधाय” इति।
तस्मिञ्शार्दूलचर्मणि। पाठस्तु –
अमृतमिति। हिरण्यस्यामृतत्वमसकृत्पूर्वमुक्तम्।
हिरण्यस्य स्थापनं तत्प्रमाणं च क्रमेण विधत्ते ––
“मृत्योर्वा एष वर्णः। यच्छार्दूलः। अमृतꣳ हिरण्यम्। अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिण्यमुपान्यति। अमृतमेव मृत्योरन्तर्धत्ते। शतमानं भवति

[[920]]

९२०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
(१)। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
दिद्योदिति। कल्पः — “दिद्योन्म पाहीति सौवर्णेन शतमानेन शतक्षरेण शतकृष्णलेन यजमानस्य शीर्षन्नधि निधत्ते” इति।
हे दिद्योद्द्योतनात्मक शिरस्यभिषेकजलसेचनार्थं स्थापित शतच्छिद्रयुक्त सुवर्णपात्र त्वं मां रक्ष। विधत्ते ––
“दिद्योन्मा पाहीत्युपरिष्टादधिनिदधाति। उभयत एवास्मै शर्म दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
उभयतोऽधस्तादुपरिष्टाच्चामृतरूपस्य सुवर्णस्य स्थितत्वात्सुखं भवति।
अवेष्टा इति। कल्पः — “अवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणत आसीनं क्लीबं सीसेन विध्यति” इति।
दन्दशूकाः सर्पा अवेष्टा विनाशिताः। विधत्ते ––
“अवेष्टा दन्दशूका इति क्लीबꣳ सीसेन विध्यति। दन्दशूकानेवावयजते। तस्मात्क्लीबं दन्दशूका दꣳशूकाः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
यस्मात्सर्पत्वेन भावितं सीसं क्लीबे पातितं सस्माल्लोकेऽपि क्लीबं पुंस्त्वरहितं पलायनाद्यक्षमं बहुवल्मीकोपेतेऽरण्ये गच्छन्तं सर्पा दन्दशूका दंशुका भवन्ति। दंशशीला इत्यार्थः।
निरस्तमिति। कल्पः — “सव्येन पदा लोहितायसं निरस्यति निरस्तं नमुचेः शिर इति” इति।
लोहितायसं ताम्रं पूर्वं फेनेन पातितं यन्नमुचेः शिरस्तदिदं ताम्ररूपं संनिरस्तं परित्यक्तम्। एतच्‍च ताम्रं नापितस्योपरि प्रक्षेप्तव्यम्। अत एवाऽऽपस्तम्ब आह – “तामारोहन्यजमानोऽवेष्टा दन्दशूका इति दक्षिणेन पदा सीसं षण्ड-काय प्रत्यस्यति, निरस्तं नमुचेः शिर इति सव्येन लोहितायसं केशवापाय, तौ बहिर्वेदि निरस्यतः” इति। विधत्ते –
“निरस्तं नमुचेः शिर इति लोहितायसं निरस्यति। पाप्मानमेव नमुचिं निरवदयते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
“कल्पः — ऊर्ध्वबाहुं तिष्ठन्तं माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति सोमो राजेत्य-भिमन्त्र्य सोमस्य त्वा द्युम्नेनाभिषिञ्चामीति पालाशेन पुरस्तादध्वर्युरेवमितरत्रौ-

[[921]]

९२१
प्रपा॰ ८ अनु॰ १४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
दुम्बरेण दक्षिणतो ब्रह्मा राजन्यो वाऽऽश्वत्थेन पश्चाद्वैश्यो नैयग्रोधेनोत्तरतो जन्यः” इति। जन्यः सखा। अभिमन्त्रणमन्त्रपाठस्तु –
सोमो राजेति। यः सोमो राजा वरुणो यो राजा ये चान्ये देवा गृह-पत्यग्न्यादयो धर्मसुवो धर्ममनुजानन्तः सन्ति ते सर्वे तव वाचमनुजानन्तु। एवं प्राणादिषु योज्यम्। अभिषेकमन्त्रपाठस्तु –
सोमस्येति। हे यजमान त्वां सोमस्य द्युम्नेन दीप्त्याऽभिषिञ्चामि। एवम-ग्नेस्तेजसेत्यादौ योज्यम्। अभिमन्त्रणमन्त्रस्य प्रयोजनं दर्शयति –
“प्राणा आत्मनः पूर्वेऽभिषिच्या इत्याहुः (२)। सोमो राजा वरुणः। देवा धर्मसुवश्च ये। ते ते वाचꣳ सुवन्तां ते ते प्राणꣳ सुवन्तामित्याह। प्राणा-नेवाऽऽत्मनः पूर्वानभिषिञ्चति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
आत्मनो यजमानस्य प्राणा वागादयो ये सन्ति ते यजमानाभिषेकात्पूर्वम-भिषिच्या इत्याहुरभिज्ञाः। युक्तो हि तेषाममूर्तानां मन्त्रपाठमात्रेणाभिषेकः। मन्त्रे हि सोमादयो देवा वागादीनभिषिक्ताननुजानन्त्वित्येवावबुध्यते। तस्मात्तत्पाठ एवाभिषेकः। स च पाठः प्रथमतः कृत इत्यसौ पूर्वाभिषेकः।
अभिषेकमन्त्रे प्रथमभागस्य शाखान्तरपाठं निराकृत्यात्रत्यं पाठं विधत्ते ––
“यद्ब्रूयात्। अग्नेस्त्वा तेजसाऽभिषिञ्चामीति। तेजस्व्येव स्यात्। दुश्चर्मा तु भवेत्। सोमस्य त्वा द्युम्नेभिषिञ्चामीत्याह। सौम्यो वै देवतया पुरुषः (३)। स्वयैवैनं देवतयाऽभिषिञ्चति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
सोमो वै रेतोधा इत्यादौ रेतोधारिणः पुरुषस्य सोमत्वनिरूपणात्पुरुषः सोम-देवत्यः। सोमदेवतयाऽभिषेते सति लावण्यलाभाद्दुश्चर्मत्वं न भवेत्।
उक्तभागानां पाठं तत्तत्प्राप्त्या प्रशंसति––
“अग्नेस्तेजसेत्याह। तेज एवास्मिन्दधाति। सूर्यस्य वर्चसेत्याह। वर्च एवास्मिन्दधाति। इन्द्रस्येन्द्रियेणेत्याह। इन्द्रियमेवास्मिन्दधाति। मित्रावरुण-योर्वीर्येणेत्याह। वीर्यमेवास्मिन्दधाति। मरुतामोजसेत्याह (४)। ओज एवा-स्मिन्दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
क्षत्त्राणामिति। कल्पः — “क्षत्त्राणां क्षत्त्रपतिरसीत्यभिषिच्यमानमभिमन्त्र-यते” इति।

[[922]]

९२२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
हे यजमान त्वं क्षत्त्रियाणां पतिरसि। नात्र केषांचित्पतिः, किंतु सर्वेषां क्षत्त्रियाणाम्। अनेनैवाभिप्रायेण क्षत्त्रशब्दस्य द्विरुक्तिः।
मन्त्रसामर्थ्यादशेषक्षत्त्रियपतित्वसिद्धिं दर्शयति––
“क्षत्त्राणां क्षत्त्रपतिरसीत्याह। क्षत्त्राणामेवैनं क्षत्त्रपतिं करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
अतीति। कल्पः — “कृष्णविषाणया वासांसि विचृत(त्य), एकं द्वे सर्वाणि वा, एतान्युत्कर उदस्यत्यति दिवस्पाहीति” इति।
यान्यभिषेककाले लेपलिप्तानि वस्त्राणि तेषामेव त्यागः। हे यजमान दिवो द्योतमानानन्यान्पार्थिवानतिक्रम्य त्वमेव सर्वां भूमिं पाहि।
द्युशब्दस्येतरपुरुषपरत्वं दर्शयति––
“अति दिवस्पाहीत्याह। अत्यन्यान्पाहीति वावैतदीह” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
कल्पः — “समाववृत्रन्निति येऽभिषिच्यमानस्य लेपा व्यवस्रवन्ति तान्पा-त्रैरुन्मार्ष्टि” इति। पाठस्तु––
समाववृत्रन्निति। या आपो लेपरूपेण स्रवन्ति अधरागधोगताः, उदी-चीरूर्ध्वं गताः, समाववृत्रन्सम्यगावृत्य स्थिताः, न हीयत इत्यहिरुत्तमाङ्गं, बुध्नस्य पादस्याग्रभागो बुध्नियः, शिरःप्रभृति पादाग्रपर्यन्तमनुक्रमेण संचरन्त्यस्ता आपः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे पर्वतसदृशस्य वर्षणक्षमस्य मेघस्योपरि नद्यां नाव इव चरन्ति। यद्वा नावो नौयोग्या बहुलाश्चरन्ति। कीदृश्यः। स्वसिचः स्वमात्मीयं यजमानक्षेत्रं सिञ्चन्तीति स्वसिचः। इयाना आगच्छन्त्यः। बाहुल्येन सर्वत्र प्रभवन्त्य इत्यर्थः। वस्त्रनिरसनमन्त्रः पूर्वमाम्नातोऽपि सामर्थ्यात्पश्चात्प्रयोक्तव्यः।
लेपोदकानामूर्ध्वाधोभागयाः सम्यगावृत्य स्थित्या राष्ट्रध्रौव्यसंपत्तिं दर्शयति–
“समाववृत्रन्नधरागुदीचीरित्याह। राष्ट्रमेवास्मिन्ध्रुवमकः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
रुद्रेति। कल्पः — “आग्नीध्रे प्ररेकं जुहोति रुद्र यत्ते क्रयी परं नाम तस्मै हुतमसि यमेष्टमसि स्वाहेति” इति।

---

१ ख. ङ. च. विवृत।

[[923]]

९२३
प्रपा॰ ८ अनु॰ १४) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
अत्र स्वाहाकारोऽध्यात्दृतः। हे रुद्र यत्तव परमुत्कृष्टं नाम शर्वादिकं नमः शिवाय पशुपतय इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं क्रयि जपपरान्पुरुषान्फलप्रदानेन क्रीणाति वशी करोतीति क्रयि तस्मै नाम्ने हुतमसि, अभिषेकशेषभूतं पात्रस्थं जलं हुतमस्तु। तच्च यमस्येष्टमस्तु। विधत्ते ––
“उच्छेषणेन जुहोति। उच्छेषणभागो वै रुद्रः। भागधेयेनैव रुद्रं निरवदयते (५) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यति भागधेयेनैव तद्रुद्रꣳ समर्धयतीति श्रुतत्वाद्रुद्रस्योच्छेषणभागत्वम्। तत्रैव कंचिद्विशेषं विधत्ते ––
“उदङ् परेत्याऽऽग्नीध्‍रे जुहोति। एषा वै रुद्रस्य दिक्। स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवदयते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
नाम्न आहुतिप्रदानेन प्रयोजनं दर्शयति––
“रुद्र यत्ते क्रयी परं नामेत्याह। यद्वा अस्य क्रयी परं नाम। तेन वा एष हिनस्ति। यꣳ हिनस्ति। तेनैवैनꣳ सह शमयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
एष रुद्रस्तेनैव शर्वादिनाम्ना स्वक्रोधविषयं पुरुषं हिनस्ति। तथा सति यो वध्योऽस्ति तमेनं पुरुषं तेनैव घातकेन नाम्ना सह शमयति। आहुतिदानेन घातकं नाम शाम्यति, तदानीमेव वध्योऽपि शाम्यति। वाध्यत्वं निवर्तत इत्यर्थः। यमेष्टमित्यस्य पदस्य तात्पर्यं दर्शयति––
“तस्मै हुतमसि यमेष्टमसीत्याह। यमादेवास्य मृत्युमवजते (६)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
यमस्येष्टसिद्धौ तदनुग्रहादेव यजमानस्यापमृत्युं विनाशयति।
कल्पः – “अत्रैतेषामभिषेकाणां मुख्यपात्रे संस्रावान्समवनीय प्रतिहितस्य गृहानेत्यान्वारब्धयोः प्रतिहिते च महिष्यां च जुहोति प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति” इति।
प्रतिहितोऽत्यन्तप्रियपुत्रस्तं च महिषीं च स्पर्शयित्वा जुहुयात्। पाठस्तु––
प्रजापत इति। हे प्रजापते त्वदन्यः कोऽपि पुरुष उत्पन्नानि तान्येतानि विश्वानि न परिबभूव परुभवितुं समर्थो नाभूत्। परिभवः सृष्टेरप्युलक्षणम्।

---

१ क. घ. सस्रवा०।

[[924]]

९२४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयभिषेकाभिधानम्)
सृष्टिसंहारयोरशक्त इत्यर्थः। अतस्ते तव वयं यत्कामा जुहुमस्तत्फलमस्माकमस्तु। वयं धनानां पतयः स्याम। विधत्ते ––
“प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इति तस्यै गृहे जुहुयात्। यां कामयेत राष्ट्रमस्यै प्रजा स्यादिति। राष्ट्रमेवास्यै प्रजा भवति " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
अस्यै प्रजा राष्ट्रं स्यात्। प्रियाया भार्यायाः पुत्रो राष्ट्रं पालयितुं समर्थो भूयादित्यर्थः। विधत्ते ––
“पर्णमयेनाध्वर्युरभिषिञ्चति। ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्त्विषिं दधाति। औदुम्बरेण राजन्यः। ऊर्जमेवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति। आश्वत्थेन वैश्यः। विशमेवास्मिन्पुष्टिं दधाति। नैयग्रोधेन जन्यः। मित्राण्येवास्मै कल्पयति अथो प्रतिष्ठित्यै (७) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ८) इति।
ब्रह्मवर्चसमेव त्विषिमध्ययनादिकृतमुत्कर्षम्। ऊर्जमेवान्नाद्यं बलप्रदमन्नं प्रियं चान्नाम्। विशमेव पुष्टिं करप्रदातृप्रजासंपत्तिम्। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“सोमाऽऽसन्द्यां व्याघ्रचर्माऽऽस्तीर्यामृ स्वर्णकं क्षिपेत्।
दिद्योद्राजा स्वर्णपात्रं दध्यान्मूर्ध्नि शतक्षरम्॥
अवे रोहन्निहाऽऽसन्दीं क्लीबं सीसेन विध्यति।
निरस्तं केशवापाय निरस्येल्लोहितायसम्॥
सोमोऽध्वर्युर्मन्त्रयेत सोमस्येत्यभिषिञ्चति।
क्षत्त्राभिषिक्तं संमन्त्र्य त्यजेद्वस्त्रमतीत्यतः॥
समालेपान्मार्जनं स्याद्रुद्रशेषं जुहोति हि।
प्रजापते काम्यहोमो मन्त्रा द्वादश वर्णिताः॥” इति॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
चतुर्दशोऽनुवाकः॥१४॥
–––––––––

[[925]]

९२५
प्रपा॰ ८ अनु॰ १५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्यभिधानम्)

१५

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः )।
इन्द्र॑स्य॒ वज्रो॑ऽसि॒ वार्त्र॑घ्न॒स्त्वया॒ऽयं वृ॒त्रं
व॑ध्यान्मि॒त्रावरु॑णयोस्त्वा प्रशा॒स्त्रोः प्र॒शिषा॑
युनज्मि य॒ज्ञस्य॒ योगे॑न॒ विष्णोः॒ क्रमो॑ऽसि॒
विष्णोः॑ क्रा॒न्तम॑सि॒ विष्णो॒र्विक्रा॑न्तमसि म॒रुतां॑
प्रस॒वे जे॑षमा॒प्तं मनः॒ सम॒हमि॑न्द्रि॒येण॑ वी॒र्येण
पशू॒नां म॒न्युर॑सि॒ तवे॑व मे म॒न्युर्भू॑या॒न्नमो॑ मा॒त्रे
पृ॑थि॒व्यै माऽहं मा॒तरं॑ पृथि॒वीꣳ हि॑ꣳसिषं॒ मा
(१) मां मा॒ता पृ॑थि॒वी हि॑ꣳसी॒दिय॑द॒स्यायु॑–
र॒स्यायु॑र्मे धे॒ह्यूर्ग॒स्यूर्जं॑ मे धेहि॒ युङ्ङ॑सि॒
वर्चो॑ऽसि॒ वर्चो॒ मयि॑ धेह्य॒ग्नये॑ गृ॒हप॑तये॒
स्वाहा॒ सोमा॑य॒ वन॒स्पत॑ये॒ स्वाहेन्द्र॑स्य॒ बला॑य॒
स्वाहा॑ म॒रुता॒मोज॑से॒ स्वाहा॑ ह॒ꣳसः शु॑चि॒षद्वसु॑–
रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दुरोण॒सत्। नृ॒ष–
द्व॑र॒सदृ॑त॒सव्द्यो॑म॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा
ऋ॒तं बृ॒हत् (२)।
(हि॒ꣳसि॒षं॒ मर्त॒जास्त्रीणि॑ च)॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः॥१५॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके पञ्चदशोऽनुवाकः)।
चतुर्दशेऽभिषेक उक्तः। पञ्चदशे रथेन विजयोऽभिधीयते। कल्पः —
“इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्न इति रथमुपावहृत्य” इति। पाठस्तु–––
इन्द्रस्य वज्रोऽसि। व्याख्यातो वाजपेये। विधत्ते –

[[926]]

९२६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्यभिधानम्)
“इन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्न इति रथमुपावहरति विजित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
मित्रावरुणयोरिति। कल्पः — “अथ दक्षिणं योग्यं युनक्ति मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मि यज्ञस्य योगेनेति” इति।
हे दक्षिणाश्च त्वां प्रशास्त्रोराज्ञापयित्रोर्मित्रावरुणयोः प्रशिषा प्रशासनेन यज्ञसंबन्धि(न्ध)निमित्तं रथे युनज्मि। मित्रावरुणपदाभिप्रायं दर्शयति–––
“मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीत्याह। ब्रह्मणैवैनं देवताभ्यां युनक्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
ब्रह्मणा मन्त्रेण प्रतिपादिताभ्यां मित्रावरुणदेवताभ्यां प्रशासितो युनक्ति।
रथस्याश्वत्रयोपेतत्वं विधत्ते ––
“प्रष्टिवाहिनं युनक्ति। प्रष्टिवाही वै देवरथः। देवरथमेवास्मै युनक्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
तादृशं रथं प्रकारान्तरेण प्रशंसति––
“त्रयोऽश्वा भवन्ति। रथश्चतुर्थः। द्वौ सव्येष्ठसारथी। षट् संपद्यते (१)। षड् वा ऋतवः। ऋतुभिरेवैनं युनक्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
सव्येष्ठेत्यत्र दक्षिणस्थेत्यध्याहार्यम्। ततः पार्श्वद्वयवर्तिनौ देवौ सारथी संपद्येते।
कल्पः — “विष्णोः क्रमोऽसीति रथं यजमानोऽत्येति” इति।
विष्णोरिति। एते त्रयो मन्त्रा वाजपेये व्याख्याताः। विधत्ते ––
“विष्णुक्रमान्क्रमते। विष्णुरेव भूत्वेमाँल्लोकानभिजयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। प्रियपुत्रस्यान्वारम्भणं विधत्ते ––
“यः क्षत्रियः प्रतिहितः। सोऽन्वारभते। राष्ट्रमेव भवति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। प्राप्नोतीत्यर्थः। प्र ससाहिष इत्येतामृचं विधत्ते ––
“त्रिष्टुभाऽन्वारभते। इन्द्रियं वै त्रिष्टुक्। इन्द्रियमेव यजमाने दधाति (२) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
सेयमृगुपानुवाक्यकाण्डे चतुर्थप्रपाठकान्ते त्वमग्ने बृहद्वय इत्यस्मिन्ननुवाके समाम्नातेति तत्रैव व्याख्यास्यते।
मरुतामिति। कल्पः — “मरुतां प्रसवे जेषमिति प्रयाति” इति।
मरुत्संज्ञकानां देवानामनुज्ञायां सत्यामहं जेष्यामि।

[[927]]

९२७
प्रपा॰ ८ अनु॰ १५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्यभिधानम्)
तदनुज्ञायां जयहेतुतां दर्शयति––
“मरुतां प्रसवे जेषमित्याह। मरुद्भिरेव प्रसूत उज्जयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
आप्तमिति। कल्पः — “सधनू राजन्यः पुरस्तादुत्तरतो वाऽवस्थितो भवति तस्मा एतानिषूनस्यत्याप्तं मन इति” इति।
मनोऽभितमाप्तं प्राप्तम्। अमुमेवार्थं दर्शयति––
“आप्तं मन इत्याह। यदेव मनसैप्सीत्। तदापत् " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
ऐप्सीदातुमिष्टवान्। आपत्प्राप्नोति। विधत्ते ––
“राजन्यं जिनाति। अनाक्रान्त एवाऽऽक्रमते " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
बाणविमोकेन राजन्ये जिते सति स्वयं शत्रुणाऽनपक्रान्त एव सञ्शत्रुमा-क्रान्तवान्भवति।
समहमिति। कल्पः — “तं जित्वा समहमिन्द्रियेण वीर्येणेति प्रदक्षिणमा-वर्तते” इति। हस्तादीन्द्रियगतेन सामर्थ्येगतेन सामर्थ्येनाहं संगतोऽभूवम्।
मन्त्रपाठेन वीर्यसंगतिं दर्शयति––
“वि वा एष इन्द्रियेण वीर्येणर्ध्यते। यो राजन्यं जिनाति। समहमिन्द्रियेण वीर्येणेत्याह (३)। इन्द्रियमेव वीर्यमात्मन्धत्ते " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। कल्पः —
“पशूनां मन्युरसीति वाराही उपानहावुपमुच्य” इति। पाठस्तु––
पशूनामिति। हे वराहचर्मनिर्मित उपानत्त्वं पशूनां मन्युरूपाऽसि। अतो यथा तव मन्युरूपत्वं तद्वन्ममापि वैरिषु मन्युर्भूयात्। विधत्ते ––
पशूनां मन्युरसि तवेव मे मन्युर्भूयादिति वाराही उपानहावुपमुञ्चते। पशूनां वा एष मन्युः। यद्वराहः। तेनैव पशूनां मन्युमात्मन्धत्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। वराहस्याभिनिवेशाधिक्यं मन्युरूपत्वम्।
वाराहत्वं प्रशस्योपानह उपमोकं प्रशंसति––
“अभि वा इयंꣳ सुषुवाणं कामयते। तस्येश्वरेन्द्रियं वीर्यमादातोः। वाराही

[[928]]

९२८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्यभिधानम्)
उपानहावुपमुञ्चते। अस्या एवान्तर्धत्ते। इन्द्रियस्य वीर्यस्यानात्यै (४) " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰९ ) इति।
इयं भूमिः सुषुवाणमभिषिक्तमभिलक्ष्य तदीयमिन्द्रियं वीर्यमादातुं कामयते। कामयित्वा च तस्येन्द्रियं वीर्यमादातुमीश्वरा शक्ता भवति। उपानदुपमोकेन भूम्याः सकाशादन्तर्धानं कृतवान्भवति। तस्यान्तर्धानमनात्यै भूम्या वीर्यस्या-स्वीकाराय भवति। कल्पः —
“नमो मात्र इत्यवरोक्ष्यन्पृथिवीमभिमन्त्र्य” इति। पाठस्तु–––
नमो मात्र इति। अम्योन्यहिंसाभावप्रार्थनं विस्पष्टम्। एतदेव दर्शयति ––
“नमो मात्रे पृथिव्या इत्याहाहिꣳसायै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰९ ) इति।
कल्पः — “अवरुह्य मणीन्प्रतिमुञ्चत इयदसीति राजतमूर्गसीत्यौदुम्बरं युङ्-ङसीति सौवर्णम्” इति। औदुम्बरं ताम्रमयम्। पाठस्तु–––
इयदिति। हे राजतमणे त्वमियदस्येतावत्परिणोऽसि। अत्र तत्परिमाणं हस्तेनाभिनीयते। परिमितत्वादेवाऽऽयुःस्वरूपोऽसि तस्मादायुर्मे प्रयच्छ। हे ताम्रमण ऊर्गसि बलरूपोऽस्यतो बलं मे प्रयच्छ। हे सौवर्णमणे युङ्ङसि धारयितुं योग्योऽसि। धारिते सति च वर्चोऽसि तेजस्वी भवस्यतो मे कान्तिं प्रयच्छ। मन्त्राणां पाठादेव तदुक्तफलसिद्धिं दर्शयति–––
“इयदस्यायुरस्यायुर्मे धेहीत्याह। आयुरेवाऽऽत्मन्धत्ते। ऊर्गस्यूर्जं मे धेही-त्याह। ऊर्जमेवाऽऽत्मन्धत्ते। युङ्ङसि वर्चोऽसि वर्चो मयि धेहीत्याह। वर्च एवाऽऽत्मन्धत्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। विधत्ते –
“एकधा ब्रह्मण उपहरति। एकधैव यजमान आयुरूर्जं वर्चो दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰९ ) इति। तदिदं सूत्रकारेण स्पष्टीकृतम्––
“उपहूतायामिडायामुन्मुच्य मणीन्ब्रह्मणे ददाति” इति। कल्पः —
“अग्नये गृहपते स्वाहेति रथविमोचमीयान्होमान्हुत्वा” इति। पाठस्तु–––
अग्नय इति। स्पष्टोऽर्थः। विधत्ते –––
“रथविमोचनीया जुहोति प्रतिष्ठित्यै (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। पाठप्राप्तामाहुतिसंख्यां प्रशंसति–––
“त्रयोऽश्वा भवन्ति। रथश्चतुर्थः। तस्माच्‍चतुर्जुहोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति। कल्पः —

[[929]]

९२९
प्रपा॰ ८ अनु॰ १५) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य रथेन विजयस्यभिधानम्)
“हꣳसः शुचिषदिति सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमत्यादधाति” इति।
अश्वस्य प्रग्रहं सम्यग्गृह्णातीति संग्रहीता। पाठस्तु ––
हꣳस इति। हन्ति पृथिवीमिति हंसो रथः। शुचौ देवयजने रथवाहने च सीदतीति शुचिषत्। स्वस्योपरि यजमानं वासयतीति वसुः। तरुगुल्माद्यनवरुद्धेऽन्तरिक्षे सीदतीत्यन्तरिक्षसत्। होता होतृसमानः। तदेव कथमित्युच्यते–दुरोणेषु गृहेषु सीदतीति दुरोणसत्। यो यस्तमारोढुं नयति तस्य तस्य गृहे सीदति। नृषु मनुष्येषूपकारं कर्तुं सीदतीति नृषत्। वरे श्रेष्ठे राजादिगृहे सीदतीति वरसत्। ऋते यज्ञे वाजपेयादौ सीदतीत्यृतसत्। सूर्यं वोढुं व्योमन्याकाशे सीदतीति व्योमसत्। अप्सुयोनिर्वा अश्व इति श्रुतेरद्भयो जातैरश्वैरुपेतत्वादब्जाः। गोशब्दवाच्याद्वज्राज्जायत इति गोजाः। एतच्‍च स्फ्यस्तृतीयꣳ रथस्तृतीयमित्याम्नातम्। ऋतजाः प्रष्टिवाहिन ऋतार्थं यज्ञार्थं जातत्वात्। अद्रिभ्यः पाषाणसदृशेभ्यो दृढेभ्यः काष्ठेभ्यो जातत्वादद्रिजाः। ईदृशो रथो बृहत्प्रौढं राजसूयाख्यमृतं यज्ञं संपादयत्विति शेषः। विधत्ते ––
“यदुभौ सहावतिष्ठेताम्। समानं लोकमियाताम्। सह संग्रहीत्रा रथवाहने रथमादधाति। सुवर्गादेवैनं लोकादन्तर्दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰९) इति।
अश्वप्रग्रहधारी यः संग्रहीता यश्च रथादवरूढो यजमानस्तावुभो सह स्वर्ग-रूपायां वेद्यां यद्यवतिष्ठेतां तदानीं यज्वा चेतरश्च सदृशं लोकं प्राप्नुयातां तच्चायुक्तम्। तस्माद्रथ एवावस्थितेन संग्रहीत्रा सह तं रथं रथवाहने काष्ठे स्थापयेत्। तथा सति संग्रहीता वेदिरूपात्स्वर्गादन्तर्हितो भवति। मन्त्रं विनियुङ्क्ते –
“हꣳसः शुचिषदित्यादधाति। ब्रह्मणैवैनमुपावहरति। ब्रह्मणा दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९) इति।
पूर्वमिन्द्रस्य वज्रोऽसीति मन्त्रेणैवैनं रथमुपावहृतवान्। तस्मादिदानीमपि हंस इति मन्त्रेण रथमाधातुं युक्तम्। मन्त्रगतच्छन्दोविशेषं प्रशंसति ––
“अतिच्छन्दसा दधाति। अतिच्छन्दा वै सर्वाणि छन्दाꣳसि। सर्वेभिरेवैनं छन्दोभिरादधाति। वर्ष्म वा एषा छन्दसाम्। यदति–
११७

[[930]]

९३०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
च्छन्दाः। यदतिच्छन्दसा दधाति। वर्ष्मेवैनꣳ समानानां करोति ( ६ )” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ ९ ) इति।
हंसमन्त्रस्य च्छन्दोऽतिजगती। सा च गायत्र्यादीन्यल्पच्छन्दांस्यतिक्रम्य वर्तत इति तस्या अतिच्छन्दस्त्वम्। अत एव च्छन्दसां तत्रान्तर्भावात्सर्वच्छन्दो-रूपत्वम्। तथा सत्यनया रथ आहिते सति सर्वैश्छन्दोभिराहितो भवति। किं-च, एषाऽतिजगती सर्वेषां छन्दसां शरीरम्। अत्रत्यैरक्षरैः कैश्चित्क्वचित्कस्य-चिच्छन्दसः संपादयितुं शक्यत्वात्। तथा सत्यनया रथाधाने यजमानः सर्वेषां समानानां शरीरस्थानीयो भवति। अत्र विनियोगसंग्रहः —
“इन्द्रेति रथमाहृत्य मित्रेत्येतं युनक्ति हि।
विष्णोस्त्रिभी रथं गत्वा मर्वारुह्य प्रयाति सः॥
आप्तं क्षत्त्र इषुं मुक्त्वा संप्रदक्षिणमाव्रजेत्।
पश्वित्युपानहौ धृत्वा नमो भूम्याभिमन्त्रणम्।
इयन्मणिं राजतं चोर्ग्बध्नात्यौदुम्बरं मणिम्।
युङ्सौवर्णं चाग्न हुत्वा चतस्रो रथमोचनीः॥
हंसो रथं स्थापयीत मन्त्रा अष्टादशेरिताः॥” इति॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
पञ्चदशोऽनुवाकः॥१५॥
–––––––––––––––

१६

( अथ प्रथमाष्टकेऽमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः )।
मि॒त्रो॑ऽसि॒ वरु॑णोऽसि॒ स॒महं विश्वै॑र्दे॒वैः क्ष॒–
त्त्रस्य॒ नाभि॑रसि क्ष॒त्त्रस्य॒ योनि॑रसि स्यो॒नामा
सी॑द सु॒षदा॒मा सी॑द॒ मा त्वा॑ हिꣳसी॒न्मा मा॑
हिꣳसी॒न्नि ष॑साद धृ॒तव्र॑तो॒ वरु॑णः प॒स्त्या॑स्वा
साम्रा॑ज्याय सु॒क्रतु॒र्ब्रह्मा३न्त्वꣳ रा॑जन्ब्र॒ह्माऽसि॑

[[931]]

९३१
प्रपा॰ ८ अनु॰ १६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
सवि॒ताऽसि॑ स॒त्यस॑वो॒ ब्रह्मा३न्त्वꣳ रा॑जन्ब्र॒
ह्माऽसीन्द्रो॑ऽसि स॒त्यौजाः॑ ( १ ) ब्रह्मा३–
न्त्वꣳ रा॑जन्ब्र॒ह्माऽसि॑ मि॒त्रो॑ऽसि सु॒शेवो॒ ब्रह्मा३–
न्त्वꣳ रा॑जन्ब्र॒ह्माऽसि॒ वरु॑णोऽसि स॒त्यध॒र्मेन्द्र॑स्य॒
वज्रो॑ऽसि॒ वार्त्र॑घ्न॒स्तेन॑ मे रध्य॒ दिशो॒ऽभ्य॑यꣳ
राजा॑ऽभू॒त्सुश्लो॒काँ३ सुम॑ङ्ग॒लाँ३ सत्य॑रा॒जा–
३न्। अ॒पां नप्त्रे स्वाहो॒र्जो नप्त्रे॒ स्वाहा॒ऽग्नये॑
गृ॒हप॑तये॒ स्वाहा॑॥ २॥
( स॒त्यौजा॑श्चत्वारि॒ꣳशश्च॑ )॥

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः॥१६॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके षोडशोऽनुवाकः)।
पञ्चदशे दिग्विजयोऽभिहितः। षोडशे विजयादूर्ध्वमासन उपविश्य सर्वैः सेव्यत्वं वर्ण्यते।
मित्रोऽसीति। कल्पः — “मित्रोऽसीति दक्षिणं बाहुं यजमान उपावहरते वरुणोऽसीति सव्यम्” इति।
पूर्वं हिरण्यवर्णावुषसामिति मन्त्रेण यजमानस्य बाहू उद्गृहीतौ तयोरिदानी-मधस्तादुपावहरणमुच्यते। हे दक्षिणबाहो त्वं मित्रोऽसि मित्रवद्भोजनादाविष्टार्थप्रापकत्वात्। हे वामबाहो त्वं वरुणोऽसि शौचादावनिष्टनिवारकत्वात्।
समहमिति। कल्पः — “समहं विश्वैर्देवैरिति वैश्वदेव्या[मा]मिक्षायां हस्ता-वुपावहरते” इति। अहं सर्वैर्देवैः संगच्छेयम् ( य )।
मित्रशब्दस्य सूर्यवाचित्वात्तन्नाम्ना व्यवहृतस्य दक्षिणबाहोरहोरूपत्वं वरु-णशब्दस्यान्धकारवदावरकवाचित्वात्तन्नाम्ना व्यवहृतस्य रात्रिरूपत्वमिति व्याचष्टे ––

[[932]]

९३२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
“मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह। मैत्रं वा अहः। वारुणी रात्रिः। अहोरा-त्राभ्यामेवैनमुपावहरति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
मित्रावरुणयोरनेकदेवरूपत्वात्सर्वदेवसंबन्धिन्यामामिक्षायां मित्रावरुणात्मकत्वेन निरूपितयोर्हस्तयोरुपावहरणं युक्तमित्येतद्दर्शयति–
“मित्रोऽसि वरुणोऽसीत्याह। मैत्रो वै दक्षिणः। वरुणः सव्यः। वैश्वदेव्यामिक्षा। स्वमेवैनौ भागधेयमुपावहरति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
विश्वैर्देवैरितिपदोच्‍चारणेन तत्संबन्धिनीनां प्रजानां यजमानभोग्यत्वं संपद्यत इत्यभिप्रेत्य व्यचष्टे–––
“समहं विश्वैर्देवैरित्याह (१) । वैश्वदेव्यो वै प्रजाः। ता एवाऽऽद्याः कुरुते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
कल्पः — “खादिरीमासन्दीं प्रतिष्ठाप्य क्षत्रस्य नाभिरसीति तस्यां कृत्त्यधी-वासमास्तीर्य” इति। कृत्त्यधीवासं चर्मपटः। पाठस्तु–––
क्षत्रस्येति। हे कृत्त्यधीवास क्षत्रस्योपवेशनाय त्वं नाभिवन्मध्यस्थानमसि। मातृवद्धारकत्वेन क्षत्रस्य योनिः कारणमसि। विधत्ते ––
“क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य योनिरसीत्यधीवासमास्तृणाति सयोनित्वाय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
योनिरसीति चर्मपटस्य कारणत्वेन भावनया सकारणत्वं क्षत्रस्य संपद्यते।
स्योनामिति। कल्पः — “स्योनामा सीद सुषदामा सीदेति तामासाद्य यज-मानो मा त्वा हिꣳसीन्मा मा हिꣳसीदित्युपविशति” इति।
हे मदीयशरीर स्योनां सुखकरीमेनामासन्दीं प्रत्यासीद समीपस्थं भव। सुषदां सुखेनोपवेष्टुं योग्यामासीद। इयमासन्दी त्वां शरीरं मा हिंसीत्। मामपि शरीरस्वामिनं मा हिंसीत्। मन्त्रद्वयार्थस्य विस्पष्टतां दर्शयति–––
“स्योनामा सीद सुषदामा सीदेत्याह। यथायजुरेवैतत्। मा त्वा हिꣳसीन्मा मा हिꣳसीदित्याहाहिꣳसायै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
कल्पः — “निषसाद धृतव्रत इत्यासीनमनुमन्त्रयते” इति। पाठस्तु–
नि षसादेति। अयं यजमानो धृतव्रतः स्वीकृतयज्ञो वरुणोऽनिष्टनिवारको भूत्वा निषसादास्यामासन्द्यामुपविवेश। पस्त्यासु बहुषु वैरिगृहेष्वागत्य साम्राज्यं कर्तुं सुक्रतुः शोभनसंकल्पो भवति।

[[933]]

९३३
प्रपा॰ ८ अनु॰ १६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
साम्राज्यमुद्दिश्य सम्यक्संकल्पसिद्धिमेव दर्शयति–––
“निषसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्वा साम्राज्याय सुक्रतुरित्याह। साम्रा-ज्यमेवैनꣳ सुक्रतुं करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १० ) इति।
कल्पः — “तमृत्विजो रत्निनश्च सर्वतः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोतोत्तरत उद्गाता, उपविष्टेषु ब्रह्मा३न् ओमित्यध्वर्युं राजा मन्त्रयते त्वꣳ राजन्ब्रह्माऽसीतीतरः प्रत्याहैवं ब्रह्माणं होतारमुद्गातारं चोत्तरोत्तरेणेतरे प्रत्याहुः” इति। एतेषामष्टानां मन्त्राणां पाठस्तु––
ब्रह्मा३न्त्वमिति। दूरादाह्वातुं प्लुतिः। हे राजंस्त्वमेव ब्रह्माऽसि ब्राह्मणोऽसि न त्वहम्। कुतः। यतस्त्वमेव सविताऽसि ब्राह्मणधर्मान्पालयन्नस्माक-मनुष्ठानायानुज्ञाताऽसि। सत्यसवस्त्वममोघानुज्ञः। अतो ब्राह्मणवर्णाश्रमधर्माणां त्वदधीनत्वात्त्वमेव ब्रह्मा। तथेन्द्रोऽसि परमैश्वर्यवानसि। सत्यौजा अमोघवीर्योऽसि। तथा मित्रोऽसि शिष्टपरिपालनाय देव(मित्र)नामाऽसि। सुशेवः सुष्ठु सेवितुं योग्योऽसि। तथा वरुणोऽस्यनिष्टनिवारकोऽसि। सत्यधर्मा शास्त्रीयधर्मयुक्तोऽसि। यथा लोके परराष्ट्रं जित्वा समागत्य सिंहासने समासीनं राजानमध उपविष्टाः पुरोहितादयो बहुभिराशीर्भिः स्तुतिभिश्च स्तुवन्ति तद्वदत्रापि सेवोपचारः क्रियते। एतयाऽऽशीर्वादरूपया सेवया ब्राह्मणेषु यत्सामर्थ्यं शापानुग्रहरूपं तद्राजनि प्रतिष्ठापितं भवति। तदेतदभिप्रेत्य वाजसनेयिनो बृहदारण्यके क्षत्रियसृष्टिप्रस्तावे समामनन्ति – “क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तद्यशो दधाति” इति।
यथोक्तार्थपरत्वेन मन्त्रान्व्याचष्टे––
“ब्रह्मा३न्त्वꣳ राजन्ब्रह्मासि सविताऽसि सत्यसव इत्याह। सवितारमेवैनꣳ सत्यसवं करोति (२) । ब्रह्मा३न्त्वꣳ राजन्ब्रह्माऽसीन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह। इन्द्रमेवैनꣳ सत्यौजसं करोति। ब्रह्मा३न्त्वꣳ राजन्ब्रह्माऽसि मित्रोऽसि सुशेव इत्याह। मित्रमेवैनꣳ सुशेवं करोति। ब्रह्मा३न्त्वꣳ राजन्ब्रह्माऽसि वरुणोऽसि सत्यधर्मेत्याह। वरुणमेवैनꣳ सत्यधर्माणं करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।

---

१ क. ०हवानं प्लु०।

[[934]]

९३४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
सवितेन्द्रो मित्र इति देवतापदानामुच्चारणेन तद्देवताप्रियाणां छन्दसामुच्चारणं संपद्यत इति दर्शयति––
“सविताऽसि सत्यसव इत्याह। गायत्रीमेवैतेनाभिव्याहरति। इन्द्रोऽसि सत्यौजा इत्याह। त्रिष्टुभमेवैतेनाभिव्याहरति (३) । मित्रोऽसि सुशेव इत्याह। जगतीमेवैतेनाभिव्याहरति। सत्यमेता देवताः। सत्यमेतानि छन्दाꣳसि। सत्य-मेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
एता इन्द्रादयो देवताः सत्यं पालयन्त्येतानि गायत्र्यादिच्छन्दांसि च सत्य-ममोघं फलं प्रयच्छन्ति। अत उभयोः सत्यरूपत्वादिन्द्रादिपदोच्चारणेन गाय-त्र्याद्युच्चारणासिद्धिः। तेन यजमानः सत्यवादित्वमेव सर्वतः संपादयति।
वरुणपदोच्चारणेनानुष्टुबुच्चारणसिद्धिं दर्शयति–––
“वरुणोऽसि सत्यधर्मेत्याह। अनुष्टुभमेवैतेनाभिव्याहरति। सत्यानृते वा अनुष्टुप्। सत्यानृते वरुणः। सत्यानृते एवावरुन्धे (४)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
विश्वे देवस्य नेतुरित्यस्यामनुष्टुभि प्रथमपादः सप्ताक्षर इत्यनृतत्वम्। उत्तरे त्रयः पादा अष्टाक्षरा इति सत्यत्वम्। एतच्‍च “एकस्मादक्षरादनाप्तं प्रथमं पद-म्” इत्यादिब्राह्मणेनैव दर्शितम्। वरुणोऽपि क्वचिदनिष्टकारित्वादनृतरूपः। क्वचित्तन्निवर्तकत्वात्सत्यरूपः। एतच्‍च “वरुणो वा एतं गृह्णाति योऽश्वं प्रतिगृह्णाति यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निर्वपेद्वरुणमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं वरुणपाशान्मुञ्चति” इत्यादिषु ब्राह्मणेषु स्पष्टं द्रष्टव्यम्। अत उभयरूपत्वसाम्याद्वरुणपदोच्चारणेनानुष्टुबुच्चारिता भवति। तेन च यजमानोऽनृतं त्यक्तुं सत्यं वक्तुं च समर्थत्वात्सत्यानृते स्वाधीने करोति। वेदनं प्रशंसति –
“नैनꣳ सत्यानृते उदिते हिꣳस्तः। य एवं वेद” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
कल्पः — “इन्द्रस्य वज्रोऽसीति स्फ्यं ब्रह्मा राज्ञे प्रयच्छति” इति। पाठस्तु–
इन्द्रस्येति। हे स्फ्य वज्रतृतीयांशत्वात्त्वं वज्रोऽसि। स्फ्यस्तृतीयमिति श्रुतेः। यतो विरोधिघाती त्वं तेन कारणेन मे मदर्थं रध्य द्यूतस्थानपरिलेखनरूपं कार्यं साधय। विधत्ते –––

[[935]]

९३५
प्रपा॰ ८ अनु॰ १६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
“इन्दस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्न इति स्फ्यं प्रयच्छति। वज्रो वै स्फ्यः। वज्रे-णैवास्मा अवरपरꣳ रन्धयति। एवꣳ हि तच्छ्रेयः। यदस्मा एते रध्येयुः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १० ) इति।
रध्येत्युच्चारणेनास्मै यजमानायावरं परं चापेक्षितं सर्वकार्यं रन्धयति साधयति। यद्यदि यजमानायैते कार्यविशेषा रध्येयुः सिध्येयुः। एवं सति श्रेयो हि तत्प्रशस्ततरं खलु।
दिश इति। कल्पः — “दिशोऽभ्ययꣳ राजाऽभूदिति पञ्चाक्षान्‍राज्ञे प्रयच्छति” इति।
अयं यजमान ऊर्ध्वदिक्सहिताः पञ्‍च दिशोऽभिलक्ष्य राजाऽभूत् विधत्ते ––
“दिशोऽभ्ययꣳ राजाऽभूदिति पञ्‍चाक्षान्प्रयच्छति। एते वै सर्वेऽयाः अपरा-जायिनमेवैनं करोति (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
अक्षाः कपर्दकाः सुवर्णनिर्मिताः। विभीतकफलानि सौवर्णानीत्येकै। ते चाक्षा द्यूतस्थाने निवपनीयाः। तथा चाऽऽपस्तम्बेन दर्शितम् – “अक्षावापोऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपेत्सौवर्णान्परःशतान्परःसहस्रान्वा” इति। तेभ्यः पञ्चाक्षानुद्गृह्य जितवानयं राजेत्यभिप्रायेण तस्मै राज्ञे दद्यात्। एत एव पञ्चाक्षा अयाः सर्वे संपद्यन्ते। अयशब्दोऽक्षवाची। पञ्चदिग्वर्त्यक्षाभिप्रयिण पञ्चाक्षाणां दत्तत्वाद्राशिस्थाः सर्वेऽप्याक्षा दत्ता भवन्ति। तथा सत्येनं यजमानमपराजायिनं कदाचिदपि पराजयरहितमेव करोति। विधत्ते ––
“ओदनमुद्ब्रुवते। परमेष्ठी वा एषः। यदोदनः। परमामेवैनꣳ श्रियं गमयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
अधिदेवनकाल ओदनं पणत्वेन सर्वे परस्परं ब्रूयुः। अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्त इति श्रुतेरोदनः परमेष्ठिरूपः। तथा सत्योदनपणप्रतिज्ञया परमां श्रियं यजमानः प्राप्नोति।
सुश्लोकाँ३ इति। कल्पः — " मङ्गल्यनाम्नो राजाऽऽह्वयति सुश्लोकाँ३ इति संग्रहीतारं सुमङ्गलाँ३ इति भागदुघं सत्यराजा३निति क्षत्तारम्” इति।
शोभनः श्लोकः स्तुतिर्यस्यासौ सुश्लोकः कोशाध्यक्षोऽश्वप्रग्रधारी वा। तावुभावपि स्वस्वकार्यं सम्यगनुतिष्ठन्तौ शोभनस्तपतियुक्तौ भवतः। शोभनं मङ्गलं मर्यादानुल्लङ्घनेन प्रजाभ्यः करादानरूपं यस्य भागदुघस्य सोऽयं सुमङ्गलः।

[[936]]

९३६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
सत्यस्यावश्यंभाविनोऽन्तःपुररक्षणस्य स्वामी क्षत्ता सत्यराजा। एतेषां संबोधनानि प्लुतयश्च दूरादाह्वानार्थाः। द्वयोः सानुनासिकत्वं सांप्रदायिकम्।
स्वकीयाः संग्रहीत्रादयः सुश्लोकादयो भूयासुरित्येवमाशीःपरतया व्याचष्टे––
“सुश्लोकाँ३ सुमङ्गलाँ३ सत्यराजा३नित्याह। आशिषमेवैतामाशास्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति। विधत्ते –––
“शौनःशेपमाख्यापयते। वरुणपाशादेवैनं मुञ्चति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
शुनःशेपेन दृष्टं शास्त्रं शौनःशेपं, तदध्वर्युर्होतारं वाचयेत्। तेन यजमानं वरुणपाशान्मोचयतीति। तत्र ऋक्संख्यां विधत्ते ––
“परःशतं भवति। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
परःशतं शतादधिकम्। ऋक्संख्या चाऽऽपस्तम्बेन स्पष्टीकृता – “शौनः-शेपमाख्यापयत ऋचो गाथामिश्राः परःसहस्रा वा” इति। विधत्ते –––
“मारुतस्य चैकविꣳशतिकपालस्य वैश्वदेव्यै चाऽऽमिक्षाया अग्नये स्विष्टकृते समवद्यति। देवताभिरेवैनमुभयतः परिगृह्णाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति।
समवद्यति समस्यैकीकृत्यावद्येत्। तेनोभयतः कर्मद्वयेऽवस्थिताभिर्देवताभि-रेवैनं यजमानमुभयोः पार्श्वयोः पालितवान्भवति।
अपां नप्त्र इति। कल्पः — " अवभृथेन प्रचर्यापां नप्त्रे स्वाहेत्यप्सु जुहोत्यूर्जो नप्त्रे स्वाहेत्यन्तरा दर्भस्तम्बे स्थाणौ वल्मीकवपायां वा हुत्वाऽग्नये गृहपतये स्वाहेति प्रत्येत्य गार्हपत्ये हुत्वा” इति।
अपां नप्त्रे नपातयित्रे विनाशमकुर्वते वह्नये। न खल्वग्निरपो नाशयति किं-तूत्पादयति। अग्नेराप इति सृष्टिप्रकरणे श्रवणात्। ऊर्जो बलस्य नपातयित्रे वह्नय ऊर्जो नप्त्रे। उदराग्निना भुक्तेऽन्ने जीर्णे सति बलं वर्धते न तद्विनाश्यते। विधत्ते ––
“अपां नप्त्रे स्वाहोर्जां नप्त्रे स्वाहाऽग्नये गृहपतये स्वाहेति तिस्र आहुती-र्जुहोति। त्रय इमे लोकाः। एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठिति (६)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ७ अ॰ १०) इति। अत्र विनियोगसंग्रहः —

[[937]]

९३७
प्रपा॰ ८ अनु॰ १६) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
“बाहू अधो हरेद्द्वाभ्यां मित्रेति वरुणेति च।
स्वाम्युपाहृत्य बाहू सं वैश्वदेव्यां प्रसादयेत्॥
क्षत्राऽऽसन्द्यां तु खादिर्यां कृत्त्यधीवाससंस्तृतिः।
स्योना स्वामी समागत्य मा त्वा तत्रोपसीदति॥
नि षोपविष्टं संमन्त्र्य ब्रह्मा३नध्वर्युमीरयेत्।
प्रत्याह सोऽपि त्वमिति ब्रह्मा होता च सामगः॥
राज्ञोक्ता उत्तरं प्राहुरिन्द्र स्फ्यं स्वामिनेऽर्पयेत्।
दिशोऽक्षान्दापयेत्पञ्च सुश्लोक इति च क्रमात्॥
संग्रहीता भागदुघः क्षत्ता चाऽऽहूयते त्रिभिः।
अपां जुहोत्यप्सु दर्भे गार्हपत्ये त्रिभिः क्रमात्।
अनुवाके षोडशेऽस्मिंस्त्रयोविंशतिरीरिताः”॥ इति।
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्––
“राजसूयेऽभिषेच्याख्ये यागे ये देवनादयः।
तच्छेषास्तेऽखिलार्था वा तच्छेषास्तस्य संनिधेः॥
राजसूयकथंभावानुवृत्तेः सर्वशेषता।
कल्प्याऽऽकाङ्क्षाऽभिषेच्यस्य प्रक्रिया प्रबला ततः”॥
राजसूये पश्विष्टिसोमयागा बहवः प्रधानभूताः तत्राभिषेचनीयाख्यः कश्चि-त्सोमयागः। तत्संनिधौ देवनादयः श्रूयन्ते –– “अक्षैर्दीव्यति राजन्यं जिनाति शौनःशेपमाख्यापयते” इति। जिनाति जयति। बह्वृचब्राह्मणे समाम्नातं शुनःशेपविषयमुपाख्यानं शौनःशेपम्। तत्र संनिधिबलाद्देवनादयोऽभिषेचनी-याङ्गमिति चेन्मैवम्। राजसूयस्य कथंभावाकाङ्क्षायामनुवृत्तायां विहिता देव-नादयः प्रकरणेन राजसूयशेषाः। राजसूयश्च बहुयागात्मक इत्यत्र सर्वशेष-त्वम्। न चाभिषेचनीयस्य काचिदाकाङ्क्षा देवनादिष्वस्ति। ज्योतिष्टोमविकृतित्वेनातिदिष्टैः प्राकृताङ्गैरेव तदाकाङ्क्षारूपमवान्तरप्रकरणमादौ परिकल्प्य तद्द्वारा वाक्यलिङ्गश्रुतिकल्पनया संनिधिर्विप्रकृष्यते। राजसूयाकाङ्क्षारूपं तु महाप्रकरणं कॢप्तत्वादेकया कक्ष्यया संनिकृष्यते। तस्मात्प्रकरणेन संनिधि-बाधात्सर्वशेषा देवनादयः। पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम्––
११८

[[938]]

९३८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(राजसूयविषयस्य विजयादूर्ध्वमासनोपविष्टस्य सर्वैः सेव्यत्वस्य वर्णनम्)
“अभिषेच्यप्राकृताङ्गसमाप्तौ देवनादिकम्।
मध्ये वा पूर्ववत्सर्वसमाप्तौ देवनादयः॥
अभिषेकोऽपकृष्टोऽस्मात्पूर्वे प्रत्यक्षपाठतः।
देवनाद्यास्ततो मध्ये माहेन्द्रस्तोत्रतः पुरा॥”
राजसूये सोमयागस्याभिषेचनीयस्य संनिधौ देवनशौनःशेपोपाख्यानाभि-षेकाः क्रामेणाऽऽम्नाताः। तत्राभिषेचनीये चोदकप्राप्तमङ्गजातं नारिष्ठन्यायेन प्रथमं संपाद्य पश्चाद्देवनादयः कार्या इति प्राप्ते ब्रूमः – माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभि-षिच्यत इति वाक्येन तस्य सोमयागस्य मध्येऽभिषेकोऽपकृष्टः। अभिषेकात्पूर्वभावित्वं विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाठप्राप्तम्। ततो माहेन्द्रस्तोत्रादपि पूर्वस्मिन्काले प्रयाजाघारवाद्विदेवनादीनामपकर्षः कर्तव्यः। चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्–
“एकस्यैवाभिषेच्यस्य तदङ्गं निखिलस्य वा।
राजसूयस्यापकर्षादाद्यः प्रक्रिययोत्तरः”॥
यदेतद्देवनादिकमङ्गमित्युक्तं तदेतदभिषेचनीयस्य सोमयागस्यैकस्यैवाङ्गम्। कुतः। अपकर्षात्। यद्यप्यभिषेचनीयविधेरूर्ध्वं तत्संनिधौ देवनादय आम्नाता-स्तथाऽप्यभिषेचनीयमध्ये तेऽपकृष्यन्ते। माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यत इति वाक्येन राज्ञो यजमानस्याभिषेको माध्यंदिनसवने स्तोत्रकालेऽपकृष्यते। तस्मिन्नपकृष्टे सति ततः पूर्वमाम्नातानां विदेवनादीनामर्थसिद्धोऽपकर्षः। ततो माहेन्द्रस्तोत्रादिवदभिषेचनीयप्रयोगान्तःपातित्वाद्देवनादिकमभिषेनीयस्यैवाङ्गमिति प्राप्ते ब्रूमः – किं तदङ्गत्वे संनिधिः प्रमाणं किंवा प्रयोगपरिकल्पितमवान्तरप्रकरणम्। उभयथाऽपि प्रत्यक्षस्य महाप्रकरणस्य प्रबलत्वाद्देवनादिकं राजसूयस्याङ्गम्। राजसूयशब्दश्चानुमत्यादीन्सर्वान्यागानभिधत्ते। तस्मात्सर्वेषामेतदङ्गम्। अनुष्ठानं तु राजसूयमध्ये क्वचिदपेक्षितमिति वचनबलादभिषेचनीयगतमाहेन्द्रस्तोत्रकाले तदनुष्ठीयते॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
षोडशोऽनुवाकः॥१६॥
––––––––––
९३९

[[939]]

९३९
प्रपा० अनु० १७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः)

१७

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)।
आ॒ग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति॒ हिर॑ण्यं॒ दक्षि॑णा
सारस्व॒तं च॒रुं व॑त्सत॒री दक्षि॑णा सावि॒त्रं द्वाद॑–
शकपालमुपध्व॒स्तो दक्षि॑णा पौ॒ष्णं च॒रुꣳ
श्या॒मो दक्षि॑णा बार्हस्प॒त्यं च॒रुꣳ शि॑तिपृ॒ष्ठो
दक्षि॑णै॒न्द्रमेका॑दशकपालमृष॒भो दक्षि॑णा वारु॒णं
दश॑कपालं म॒हानि॑रष्टो॒ दक्षि॑णा सौ॒म्यं च॒रुं
ब॒भ्रुर्दक्षि॑णा त्वा॒ष्ट्रम॒ष्टाक॑पालꣳ शु॒ण्ठो दक्षि॑णा
वैष्ण॒वं त्रि॑कपा॒लं वा॑म॒नो दक्षि॑णा (१)॥
(आ॒ग्ने॒यꣳ हिर॑ण्यꣳ सारस्व॒तं द्विच॑त्वारिꣳशत्)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ
ष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः॥१७॥
––––––––––––––––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके सप्तदशोऽनुवाकः)।
षोडशे जितवतो राज्ञ इतरसेव्यत्वरूप उपचारो वर्णितः। सप्तदशे संसृपां हवींषि दशसंख्याकानि विधीयन्ते–
आग्नेयमिति। उपरतस्तनपाना वत्सतरी। शुक्लकायः शुण्ठः। तान्येतानि हवींषि प्रशंसति–
“वरुणस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्यं परापतत्। तत्सꣳसृद्भिरनु समसर्पत्। तत्सꣳसृपाꣳ सꣳसृप्त्वम्। अग्निना देवेन प्रथमेऽहन्ननु प्रायुङ्क्त। सरस्वत्या वाचा द्वितीये। सवित्रा प्रसवेन तृतीये। पूष्णा पशुभिश्चतुर्थे। बृहस्पतिना ब्रह्मणा पञ्चमे। इन्द्रेण देवेन षष्ठे। वरुणेन स्वया देवतया सप्तमे (१) । सोमेन राज्ञाऽष्टमे। त्वष्ट्रा रूपेण नवमे। विष्णुना यज्ञेनाऽऽप्नोत्। यत्सꣳसृपो भवन्ति। इन्द्रियमेव तद्वीर्यं यजमान आप्नोति” [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० १] इति।

[[940]]

९४०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता– [प्रथमकाण्डे–
(राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः)
सुषुवाणस्य सुष्ठु सोममभिषेचनीयकर्मण्यभिषुतवतो वरुणस्येन्द्रियसामर्थ्यं दशधा भूत्वा परापतद्विनष्टम्। स च वरुणस्तदिन्द्रियं संसृप्शब्दाभिहितैर्यथो-क्तहविर्भिरनुक्रमेण सम्यक्प्राप्तवान्। सम्यक्सृप्यते प्राप्यते वीर्यमाभिरग्न्यादि-भिर्देवताभिरिति संसृपो देवतास्तासां हवींष्यपि तन्नामकानि। स वरुणः प्रथमेऽहनि देवेन द्योतनात्मकेनाग्निना सहाष्टाकपालं प्रायुङ्क्ताऽऽग्नेयमष्टाकपालं निरवपदित्यर्थः। द्वितीयेऽहनि वाग्रूपया सरस्वत्या चरुं निरवत्। तृतीये प्रसवकारेणन सवित्रा सह द्वादशकपालं निरवपत्। चतुर्थे पशुभिरुपलक्षितेन पूष्णा सह चरुं निरवपत्। पञ्चमे ब्राह्मणाभिमानिना बृहस्पतिना सह चरुं निरवपत्। षष्ठे द्योतनात्मकेनेन्द्रेण सहैकादशकपालं निरवपत्। सप्तमे स्वकीयदेवतारूपेणातीतकल्पगतवरुणेन सह दशकपालं निरवपत्। अष्टमे राज्ञा यजमानेन सोमेन सह चरुं निरवपत्। नवमे रूपवता त्वष्ट्रा सहाष्टाकपालं निरवपत्। दशमे यज्ञरुपेण विष्णुना सह त्रिकपालं निरुप्य तदिन्द्रियमाप्नोत्। यदि यजमानस्यापि संसृपो यागा भवेयुस्तदाऽसौ यजमान इन्द्रियसामर्थ्यं प्राप्नोतीति। उत्पत्तिविधिभिर्विहितानां संसृपामनेनार्थवादेन भिन्नदिनानुष्ठानविधिरुन्नेयः।अन्यं प्रकारविशेषं विधत्ते –
“पूर्वा पूर्वा वेदिर्भवति। इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्ध्यै” [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० १] इति।
पूर्वा पूर्वदिग्गता दिनभेदेन बहुवेदित्वद्योतनार्था वीप्सा। तत्प्रकारश्चापस्त-म्बेन स्पष्टीकृतः – “श्वोभूते परेण सौमिकदेवयजनं दशभिः सप्तभिर्वा संसृपां हविर्भिर्यजत आग्नेयमष्टाकपालमिति पूर्वं पूर्वं देवयजनमध्यवस्यति यत्र *पूर्वस्याऽऽहवनीयस्तत्रोत्तरस्य गार्हपत्य उत्तमायाः प्राग्वंश आहवनीयो बहिर्गार्हपत्यः” इति।
अष्टमनवमदशमानां हविषां स्वस्वदिनेषु कंचित्कालविशेषं विधत्ते –
“पुरस्तादुपसदाꣳ सौम्येन प्रचरति। सोमो वै रेतोधाः। रेत एव तद्दधाति। अन्तरा त्वाष्ट्रेण। रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि विकरोति। उपरिष्टाद्वैष्णवेन।
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

• ख. पुस्तकटिप्पण्यां “पूर्वं आहवनीयस्तत्रोत्तरो गार्हपत्यः” इति पाठः।

---

१ ख. व. ङ. श्व. ०न्द्रियं सा०। २ क. पूर्वपूर्वदे०। ३ ख. व. श्व. पूर्वदे०।

[[941]]

९४१
प्रपा० ८ अनु० १७] कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां संसृपां दशसंख्याकहविषां विधिः)
यज्ञो वै विष्णुः। यज्ञ एवान्ततः प्रतितिष्ठति (२)” [ब्रा० का० १ प्र० ८ अ० १] इति।
अभिषेचनीयात्सोमयागादूर्ध्वं दशपेयः सोमयागः कर्तव्यः। तस्य च संसृ-ब्यागसंबन्धिनि सप्तमेऽहन्येका दीक्षा कर्तव्या। तत ऊर्ध्वं त्रिषु दिनेषूपसदः कर्तव्याः। तत्र प्रथमोपसद्दिन उपसद्यागात्पूर्वं सौम्याख्येन संसृपाऽष्टमहविषा प्रचरेत्। मध्यमोपसद्दिने पौर्वाह्णिकापराह्णिकोपसदोर्मध्ये त्वाष्ट्रेण नवमहविषा प्रचरेत्। तृतीयोपसद्दिने पौर्वाह्णिकापराह्णिकोपसदावनुष्ठायोपरिष्टाद्वैष्णवेन दशमहाविषा प्रचरेत्। सोमस्य रेतोधारणहेतुत्वात्प्रथमतस्तत्प्रयोगे यजमानो रेतो दधाति। ततस्त्वष्टुः प्रयोगे सति धृतं रेतोऽवष्टभ्य त्वष्टा रूपाणि विविधानि करोति। विष्णोर्यज्ञरूपत्वादन्ते तद्धविःप्रयोगे सति यजमानो राजसूयादूर्ध्वमपि यज्ञानुष्ठान एव प्रतिष्ठितो भवति। दशपेयतन्त्रमध्ये त्रयाणां हविषामनुष्ठानमापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम्। अपराह्णे दशपेयस्य तन्त्रं प्रक्रमयतीत्युपक्रम्यैवं पठ्यते–
“एका दीक्षा तिस्र उपसदः पुरस्तादुपसदाꣳ सौम्यं चरुं निर्वपति अन्तरा त्वाष्ट्रमष्टाकपालमुपरिष्टाद्वैष्णवं त्रिकपालम्” इति।
अथ मीमांसा।
चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्–
“किं पुरस्तादुपसदां सौम्येन प्रचरेदिति।
अङ्गाङ्गिभावः कालो वा वाक्यादाद्यः प्रतीयते॥
पुरस्तादिति कालोऽत्र भावी(ति) कालविधिस्ततः।
नाङ्गं कस्यापि सौम्यादि प्रधानमितरेष्टिवत्”॥
राजसूये संसृप्शब्दवाच्यान्याग्नेयाष्टाकपालादीनि दश हवींष्याम्नातानि। तेष्वष्टमनवमदशमानि सौम्यत्वाष्ट्रवैष्णवानि। तद्विषयमिदं वाक्यमाम्नायते– “पुरस्तादुपसदाꣳ सौम्येन प्रचरति। अन्तरा त्वाष्ट्रेन। उपरिष्टाद्वैषणवेन” इति। योऽयं राजसूये सोमयागस्तस्मिन्नुपदिष्टानामुपसदामादिमध्यावसानेषु सौम्यादीनां त्रयाणामनुष्ठानमनेन वाक्येन चोद्यते। ततो वाक्यात्सौम्यादीन्युपसदामङ्गानीति प्राप्ते ब्रूमः – उपसदामिति षष्ठ्याः कालवाचिना पुरस्तादिति शब्देनान्वयात्सौम्यादीनां कालविशेषसंबन्धपरमिदं वाक्यं न त्वङ्गाङ्गिभावपरम्। ततो न कस्याप्यङ्गं सौम्यादिकं किंत्वनुमत्यादिवत्प्रधानम्॥

---

१ ख. किंत्वानु०।

[[942]]

९४२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम्)
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय–
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
सप्तदशोऽनुवाकः॥१७॥
––––––––––

१८

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठकऽष्टादशोऽनुवाकः)।
स॒द्यो दक्षि॑यन्ति स॒द्यः सोमं॑ क्रीणन्ति पु–
ण्डरिस्र॒जां प्र य॑च्छति द॒शभि॑र्वत्सत॒रैः सोमं॑
क्रीणाति दश॒पेयो॑ भवति श॒तं ब्रा॑ह्म॒णाः
पि॑बन्ति सप्तद॒शꣳ स्तो॒त्रं भ॑वति प्राका॒शाव॑–
ध्व॒र्यवे॑ ददाति॒ स्रज॑मुद्गा॒त्रे रु॒क्मꣳ होत्रेऽश्वं॑
प्रस्तोतृप्रतिह॒र्तृभ्यां॒ द्वाद॑श पष्ठौ॒हीर्ब्र॒ह्मणे॑ व॒–
शां मै॑त्राव॒रुणाय॑र्ष॒भं ब्रा॑ह्मणाच्छ॒ꣳसिने॒
वास॑सी नेष्टापो॒तृभ्या॒ꣳ स्थूरि॑ यवाचि॒तम॑च्छा–
वा॒काया॑न॒ड्वा॑ह॒मग्नीधे॑ भा॒र्गवो होता॑ भवति
श्राय॒न्तीयं॑ ब्रह्मसा॒मं भ॑वति वार॒वन्तीय॑मग्नि–
ष्टोमसा॒मꣳ सा॑रस्व॒तीरपो गृ॑ह्णाति (१)॥
(वा॒र॒व॒न्तीयं॑ च॒त्वारि॑ च)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठकेऽष्टादशोऽनुवाकः॥१८॥
–––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽष्टाजषोऽनुवाकः)।
सप्तदशे संसृपां हवीष्युक्तानि। अष्टादशे दशपेय उच्यते। तत्र दीक्षासो-मक्रययोश्चोदकप्राप्तं दिनभेदमपवदितुं विधत्ते –
सद्य इति। प्रकृतावप्सु स्नात्यपोऽश्नातीति यद्विहितं तदपवदितुं विधत्ते –
पुण्डरिस्रजामिति। तदेतत्सूत्रकारः स्पष्टी चकार – “अपो दीक्षायाः स्थाने द्वादशपुण्डरीकां स्रजं प्रतिमुञ्चते” इति। प्रतिमोचयेदित्यर्थः। तदेतत्प्रशंसति –

[[943]]

९४३
प्रपा॰ ८ अनु ॰१८] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम्)
“जामि वा एतत्कुर्वन्ति। यत्सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति। पुण्डरिस्रजां प्र यच्छत्यजामित्वाय। अङ्गिरसः सुवर्गे लोकं यन्तः। अप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन्। तत्पुण्डरीकमभवत्। यत्पुण्डरिस्रजां प्रयच्छति। साक्षादेव दीक्षातपसी अवरुन्धे” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।
चोदकप्राप्तानि हिरण्यवासःप्रभृतीनि दशविधक्रयद्रव्याण्यपवदितुं विधत्ते –
दशभिरिति। वत्सतरा उपरतस्तनपानाः। अत एव सूत्रकारो विशिनष्टि–
“दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति” इति। अत्र संख्यां प्रशंसति–
“दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति। दशाक्षरा विराट् (१) । अन्नं विराट्। विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।
साण्डत्वं विधाय प्रशंसति–
“मुष्करा भवन्ति सेन्द्रत्वाय” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। सेन्द्रत्वमिन्द्रियसामर्थ्यसहितत्वम्। प्रधानं कर्म विधत्ते –
दशपेय इति। दशसु वैकृतचमसेषु पातव्यः सोमरसो यस्मिन्क्रतौ स क्रतुर्दशपेयः। यद्वा–एकैकस्मिन्पात्रे दशभिर्ब्राह्मणैः पातव्यः सोमो यस्मिन्स दशपेयः। एतदेवाभिप्रेत्य सूत्रकार आह – “श्वोभूते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्प्रयुनक्ति तानुन्नयनकाल उन्नयति भक्षणकाले दश दशैकैकस्मिं श्चमसे ब्राह्मणाः सोमपाः सोम भक्षयन्ति” इति। तं विधिं प्रशंसति–
“दशपेयो भवति। अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। विधत्ते –
शतमिति। एकैकस्मिन्पात्रे दश दश ब्राह्मणा इति मिलित्वा शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति। प्रशंसति–
“शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। विधत्ते –
सप्तदशमिति। अस्मिन्क्रतौ यद्यत्स्तोत्रं तस्य सर्वस्य सप्तदशस्तोमत्वमेव कुर्यात्। प्रशंसति –
“सप्तदशꣳ स्तोत्रं भवति। सप्तदशः प्रजापतिः (२) । प्रजापतेराप्त्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। विधत्ते –

---

१ ख. ०स्तोत्रत्व०।

[[944]]

९४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राचसूयविषयस्य दशपेयस्यभिधानम्)
प्राकाशाविति। प्राकाशौ सुवर्णदर्पणौ। प्रशंसति–
“प्राकाशावध्वर्यवे ददाति। प्रकाशमेवैनं गमयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। हिरण्यस्रजो दानं विधत्ते –
स्रजमिति। तथा च सूत्रकारः – “दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशवध्वर्यवे ददाति हिरण्यस्रजमुद्गात्रे” इति। प्रशंसति –
“स्रजमुद्गात्रे। व्येवास्मै वासयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।
अस्य यजमानस्य व्येव विशिष्टमेव दुकूलादिकं वासयति उत्तरीयत्वेनाऽऽ-च्छादयति। वर्तुलस्य स्वर्णाभरणस्य दानं विधत्ते –
रुक्ममिति। प्रशंसति–
“रुक्मꣳ होत्रे। आदित्यमेवास्मा उन्नयति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। उदयं प्रापयतीत्यर्थः। विधत्ते –
अश्वमिति। ददातीत्यनुषज्यते। द्वाभ्यामेकद्रव्यदानं वाचनिकम्। प्रशंसति–
“अश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्याम्। प्राजापत्यो वा अश्वः। प्रजापतेराप्त्यै (३)"। [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।
अश्वमेधप्रकरणे प्रजापतेरक्ष्यश्वयत्तत्परापतदिति श्रुतेरश्वस्य प्राजापत्यत्वम्।
बालगर्भिणीनां गवां दानं विधत्ते –
द्वादशेति। वत्सद्वाराऽभिवृद्धिसूचनादायुष्याभिवृद्ध्या प्रशंसति –
“द्वादश पष्ठौहीर्ब्रह्मणे। आयुरेवावरुन्धे” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। वन्ध्याया गोर्दानं विधत्ते –
वशामिति। वशाशब्देन बुद्धिस्थं वशित्वमभिप्रेत्य प्रशंसति–
“वशां मैत्रावरुणाय। राष्ट्रमेव वश्यकः” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। रेतःसेचनसमर्थस्य गोर्दानं विधत्ते –
ऋषभमिति। ऋषभशब्देन बुद्धिस्थमिन्द्रियमित्यभिप्रेत्य प्रशंसति–
“ऋषभं ब्राह्मणाच्छꣳसिने। राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। द्वाभ्यां प्रत्येकं वस्त्रदानं विधत्ते –
वाससी इति। धौतवस्त्रयोः शुद्धिहेतुत्वमभिप्रेत्य प्रशंसति–
“वाससी नेष्टापोतृभ्याम्। पवित्रे एवास्यैते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। स्थूलस्य यवपूर्णशकटस्य दानं विधत्ते –

[[945]]

९४५
प्रपा॰ ८ अनु ॰१८] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम्)
स्थूरि यवाचितमिति। वारुणं यवमयं चरुमिति श्रुतत्वाद्यवप्रियं वरुणं स्वकीयभागप्रदानेन स्वकीयदेशान्ताद्बहिर्निःसारितवान्भवतीत्यभिप्रेत्य प्रशंसति–
“स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय। अन्तत एव वरुणमवयजते (४)"। [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति। विधत्ते –
अनड्वाहमिति। वह्निद्वारकेणोभयोः संबन्धेन प्रशंसति–
“अनड्वाहमग्नीधे। वह्निर्वा अनड्वान्। वह्निरग्नीत्। वह्निमैव वह्नि यज्ञस्या-वरुन्धे” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।
दर्शपूर्णमासयोराग्नेयहविर्युक्तस्य शकटस्य वहनादनड्वान्वह्निः। अग्नेरिन्ध-नादाग्नीध्रोऽपि वह्निः। उभयोः संबन्धे सति वह्निरूपेणानुडुहा यज्ञस्य वह्नि वाहकमाग्नीध्राद्यृत्विग्जातं स्वाधीनं करोति।
चोदकप्राप्तं होतृसामान्यादिकं बाधितुं विशेषान्विधत्ते –
भार्गवो होतेति। प्रकृतौ यः कोऽपि होतेत्यत्रापि तत्प्राप्तौ भृगुगोत्रोत्पन्न एवेति विशेष्यते। प्रकृतौ ब्राह्मणाच्छंसिनं प्रत्याज्यस्तोत्रे गायत्रसाम्नो विहि-तत्वात्तदपवादाय श्रायन्तीयं सामात्र विधियते। श्रायन्त इव सूर्यमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम श्रायन्तीयम्। प्रकृतौ यज्ञायज्ञियस्याग्निष्टोमसामत्वात्तदपोद्य वारवन्तीयं साम विधीयते। अश्वं न त्वा वारवन्तमित्यस्यामृच्युत्पन्नं वारवन्तीयं साम। प्रकृतौ वहन्तीनां गृह्णातीति प्रवाहमात्रगतानामपां वसतीवरित्वादत्रापि तत्प्राप्तौ सरस्वतीगता एवाऽऽपो विधीयन्ते। इन्द्रवीर्यत्वेन त्रयं प्रशंसति–
“इन्द्रस्य सुषुवाणस्य त्रेधेन्द्रियं वीर्ये परापतत्। भृगुस्तृतीयमभवत्। श्राय-न्तीयं तृतीयम्। सरस्वती तृतीयम्। भार्गवो होता भवति। श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति। वारवन्तीयमग्निष्टोमसामम्। सारस्वतीरपो गृह्णाति। इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्ध्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।
वारवन्तीयस्येन्द्रवीर्यत्वाभावेनात्र स्तुतेरप्रतीतत्वात्तेन सह स्तोतुं श्रायन्तीयमपि पुनरुपादत्ते –
“श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति। इन्द्रियमेवास्मिन्वीर्यꣳ श्रयति। वारवन्ती-यमग्निष्टोमसामम्। इन्द्रियमेवास्मिन्वीर्यं वारयति (५)"। [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ २] इति।

---

१ ख. व. च. इन्द्रियवी०। २ क. ङ. च. ०स्येन्द्रियवी०।

[[946]]

९४६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयस्य दशपेयस्याभिधानम्)
सामनाम्नि श्रयतिधातोः प्रतीत्वाद्यजमानेन वीर्यमाश्रीयते। द्वितीयनाम्नि वारयितृत्वप्रतीतेरस्मिन्यजमाने प्रयुक्तं वैरिवीर्ये निवारितं भवति।
अत्र मीमांसा।
एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् –
दशपेये चाभिषेचनीये तन्त्रं भिदाऽथवा।
क्रयसाहित्यतस्तन्त्रं कालभेदेन भिन्नता॥
राजसूये दशपेयाभिषेचनीयसंज्ञकौ द्वौ सोमयागौ। तयोरङ्गानुष्टानं तन्त्रेण कार्यम्। कृतः। क्रयस्याभिन्नत्वात्। ‘सह सोमौ क्रीणाति’ [इति] अभिषे-चनीयस्य यदा सोमक्रयस्तदैव दशपेयस्यापि सोमे क्रेतव्ये सति क्रयात्पूर्वभा-विनां दशपेयाङ्गानामपकर्षात्तन्त्रं स्यादिति प्राप्ते ब्रूमः – भिन्नकालीनयोरभिषे-चनीयदशपेययोरङ्गानां भेदो युक्तः। संसृप्शब्दवाच्याभ्यो दशभ्य इष्टिभ्य ऊ-र्ध्वमपराह्णे दशपेयस्योपक्रमः। ताभ्यः प्राचीनेऽत्यन्तव्यवहिते कालेऽभिषेचनीयः। न च क्रयसाहित्यमस्ति। ‘सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति’ इति दशपेये क्रयस्य सद्यस्कालत्वाभिधानात्। सह सोमावितिवचनेन क्रयार्थसंवादे साहित्यं विवक्षितम्। तस्मादुभयोरङ्गानां भेदः।
तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम् –
राजसूये क्कचित्कर्तुश्चमसो दशभिर्जनैः।
भक्ष्यः किं तत्र राजन्या भक्षका ब्राह्मणा उत॥
आद्यो भागा(ना)त्संख्ययैफजातोर्विप्राः शतं दश।
चमसानद्युरित्युक्त्या राजपात्रं च विप्रगम्॥
राजसूये दशपेयनामके यागे श्रुयते – “दश दशैकैकं चमसमनुसर्पन्ति” इति। तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः। दशेतिसंख्या(ख्य)या जात्येकत्वप्रतिभानात्। तथा हि–दशपेयस्य ज्योतिष्टोमविकृतित्वात्प्रकृतं धर्मजातं चादेकेन प्राप्तम्। प्रकृतौ च यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव प्राप्तम्। यद्यत्र दशेति विशेषो विधियते तर्हि प्राकृतं भक्षकसंख्यामात्रं निवर्त्यतां न त्वेकजातीयत्वम्। तस्माद्राजन्यो यजमानो राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेदिति प्राप्ते ब्रूमः – प्रकृतितः

[[947]]

९४७
प्रपा॰ ८ अनु ॰१८] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः)
प्राप्तेषु दशसु चमसेषु भक्षणायानुसर्पतां पुरुषाणां दश देशेतिवीप्सया प्रतिच-मसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते – “शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति” इति। तथा सति यजमानस्यापि राज-न्यस्य यत्र भक्षो नास्ति तत्र कुतोऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः। तस्माद्ब्राह्मणा एव भक्षकाः। दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्–
किं प्राकाशौ बाधकौ स्तः कृत्स्नस्याऽऽध्वर्यवस्य वा।
ददातियोगात्कृत्स्नस्य न विशिष्टेन योगतः॥
राजसूये श्रूयते – “हिरण्यमयौ प्राकाशावध्वर्यवे ददाति” इति। प्राकाशौ दीपस्तम्बावित्येके। दर्पणावित्यपरे। तौ किं प्राकृतस्य दक्षिणाद्रव्यस्य बाधकौ, उताध्वर्युभागस्यैव। तत्र प्राकाशौ ददातीतिकर्मकारकवाचिद्वितीयाश्रुतिकृतेन दानसंबन्धेन प्राकाशावध्वर्यव इतिवाक्यकृते पुरुषसंबन्धेऽपोदिते सति देयद्रव्यप्रतीतेर्देयान्तरस्य कृत्स्नस्य बाध इति पूर्वः पक्षः। अध्वर्यवे ददातीतिसंप्रदानकारकवाचिचतुर्थीश्रुतिकृतस्य दानक्रियासंबन्धस्यापवदितुमशक्यत्वात्संप्रदानविशिष्टदानक्रियासंबन्धेऽपि द्वितीयाश्रुतेरविरोधादध्वर्युभागस्यैव बाध इति राद्धान्तः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय–
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठकेऽ–
ष्टादशोऽनुवाकः॥१८॥
––––––––––

१९

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः)।
आ॒ग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति॒ हिर॑ण्यं॒ दक्षि–
णै॒न्द्रमेका॑दशकपालमृष॒भो दक्षि॑णा वैश्वदे॒वं
च॒रुं पि॒शङ्गी॑ पष्ठौ॒ही दक्षि॑णा मैत्रावरु॒णीमा॒–
मिक्षां॑ व॒शा दक्षि॑णा बार्हस्प॒त्यं च॒रुꣳ शि॑ति–
पृ॒ष्ठो दक्षि॑णाऽऽदि॒त्यां म॒ल्हां ग॒र्भिणी॒मा ल॑–
भते मारु॒तीं पृश्निं॑ पष्ठौ॒हीम॒श्विभ्यां॑ पू॒ष्णे
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
१ ख. ०न्धे चोदि०।

[[948]]

९४८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः)

पु॑रो॒डाशं॒ द्वाद॑शकपालं॒ निर्व॑पति॒ सर॑स्वते
सत्य॒वाचे॑ च॒रुꣳ स॑वि॒त्रे स॒त्यप्र॑सवाय पुरो॒–
डाशं॒ द्वाद॑शकपालं तिसृध॒न्वꣳ शु॑ष्कदृ॒तिर्द–
क्षि॑णा (१)॥
(आ॒ग्ने॒यꣳ हिर॑ण्यमै॒न्द्रं वै॑श्वदे॒वं पि॒शङ्गी॑ स॒प्तच॑त्वारिꣳशत्)।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः॥१९॥
––––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक एकोनविंशोऽनुवाकः)।
अष्टादशे दशपेयोऽभिहितः। एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्वदूतानां हवींषि च विधीयन्ते। तत्राऽऽदौ पञ्च हवींषि विधत्ते –
आग्नेयमष्टाकपालमिति। पिशङ्गी पिङ्गलवर्णा।
दिग्व्यास्थापनप्रयुक्तोन्मादपरिहारेणावेष्टिविधिं प्रस्तौति–
“ईश्वरो वा एव दिशोऽनून्मदितोः। यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति। दिशा-मवेष्टयो भवन्ति। दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
यं यजमानमध्वर्युः प्रस्थापयत्येष यजमानो दिशोऽनुप्राप्य दिग्भ्रमेणोन्मदि-तोरुन्मतो भवितुमीश्वरः प्रभुर्भवति। विधिवाक्यावगतं देवतापञ्चकं प्रशंसति–
“पञ्च देवता यजति। पञ्च दिशः। दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
आग्नेयादीनां चतुर्णां मध्य एकैकयागादूर्ध्वं पञ्चमहविषि अभिघारणं विधत्ते–
“हविषो हविष इष्ट्वा बार्हस्पत्यमभिघारयति। यजमानदेवस्यो वै बृहस्पतिः। यजमानमेव तेजसा समर्धयति (१)"। [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
यजमानस्य देवता उक्ता अग्न्यादयश्चतस्रस्ताभ्यो हितो यजमानदेवत्यः। अवेष्टीर्विधाय द्विपशुयुक्तं पशुबन्धकर्म विधत्ते –

[[949]]

९४९
प्रपा॰ ८ अनु ॰१९] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः )
आदित्यां मल्हामिति। अदितिदर्वेता यस्याः सेत्यादित्या मल्हा मणिला गलस्तनयुक्तेत्यर्थः। पृश्निरल्पतनुः श्वेतवर्णा वा।
अदितेर्भूमित्वेन राष्ट्रत्वं मरुतां च वैश्यत्वमसकृदुक्तं तदेतदभिप्रेत्य प्रशंसति–
“आदित्यां मल्हां गर्भिणीमालभते। मारुतीं पृश्निं पष्ठौहीम्। विशं चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
करप्रदानेन विशः सम्यक्त्वं सस्यनिष्पादकत्वेन राष्ट्रस्य सम्यक्त्वम्।
पाठप्राप्तं क्रमं प्रशंसति––
“आदित्यया पूर्वया प्रचरति। मारुत्योत्तरया। राष्ट्र एव विशमनुबध्नाति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
आश्रावणस्य चोदकप्राप्तमुच्चध्वनित्वमादित्ययागेऽनूद्यापवदितुं विधत्ते –
“उच्‍चैरादित्याया आ श्रावयति। उपाꣳशु मारुत्यै। तस्माद्राष्ट्रं विशम-तिवदति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
यस्माद्राष्ट्ररूपायामादित्येष्टावुच्चध्वनिर्विड्रूपायां मारुतीष्टावुपांशुध्वनिस्तस्मा-ल्लोकेऽपि राष्ट्रमुज्जित्य तत्पालको राजादिः सहस्रकरदानाय विशमतिवदति। निर्भर्त्सयतीत्यर्थः। पृर्वोक्तं पशुविशेषणं प्रशंसति–
“गर्भिण्यादित्या भवति (२)। इन्द्रियं वै गर्भः। राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्याकः। अगर्भा मारुती। विड्वै मारुतः। विशमेव निरिन्द्रियामकः” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
गर्भस्येन्द्रियकार्यत्वादिन्द्रियत्वं तेन गर्भेण राष्ट्रगता ब्राह्मणक्षत्रियप्रजा इन्द्रिययुक्ता भवन्ति। मारुत्या गर्भराहित्येन वैश्या निरिन्द्रिया इतरापेक्षया क्षीणसामर्थ्या भवन्ति। ननु पष्ठौही बालगर्भिणीत्यसकृदुक्तं कथमगर्भा मारुतीतीहोच्यते। नायं दोषः। पञ्चवर्षाया अपि पष्ठौहीशब्दवाच्यत्वात्।
पशुबन्धं विधाय सात्यदूतानां हवींषि विधत्ते –
अश्विभ्यां पूष्ण इति। पूष्णे चेति देवतासमुच्चयो द्रष्टव्यः। सत्यं वक्तीति सत्यवाक्तस्मै सरस्वन्नामकाय देवाय। सत्यप्रसवायामोघानुज्ञाय। तिसृभिरिषु-भिर्युक्तं धनुस्तिसृधन्वं तत्प्रक्षेपाय निर्मिता शुष्कदृतिः। तदुभयमत्र देयम्।
तेषु हविःषु प्रथमं प्रशंसति–
“देवासुराः संयत्ता आसन्। ते देवा अश्विनोः पूषन्वाचः सत्यꣳ संनिधाय। अनृतेनासुरानभ्यभवन्। तेऽश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशकपाल निर-

---

१ क. ०स्माच्‍चोदके०। घ. ङ. च. ०स्माच्‍चोदकोऽपि।

[[950]]

९५०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः)
वपन्। ततो वै ते वाचः सत्यमवारुन्धत (३)। यदश्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादकपालं निर्वपति। अनृते–
नैव भ्रावृव्यानभिभूय। वाचः सत्यमवरुन्धे” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
वाचः संबन्धि यत्सत्यमनृतपरित्यागेन भाषणं तत्सर्धं स्वकीयमश्विनोः पूष्णिच निक्षेपरूपेणाव–
स्थाप्य युष्मान्न हनिष्याम इत्यनृतेन वचनेनासुराणंग्रे भाषां कृत्वा तद्विश्वासेन युद्धसंनाहं परित्यज्य कदाचिन्निद्राणानसुरान्निहतवन्तः। ततोऽनृतदोषपरिहारक्षप्तं वाचः सत्यं ग्रहीतुमश्विनोः पूष्णः स्वो–त्कोचरूपं पुरोडाशं निरुप्य तत्सत्य स्वाधीनं कृतवन्तः। तद्वद्यजमानस्यापि द्रष्टब्यम्। द्वितीयं हविः प्रशंसति–––
“सरस्वते सत्यवाचे चरुम्। पूर्वमेवोदितम्। उत्तरेणाभिमृणाति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
पूर्वं प्रथमहविःप्रशंसार्थं वाचः सत्यमवरुन्ध इति यदुक्तं तदेवोक्तरेण सत्यवाच इत्यनेन देवतादिशेष–णेन विधिवाक्यविशेषो गृणाति उच्‍चारयति। अतोऽनेनापि यागेन सत्यस्वीकार एव दृढो भवतीत्य–भिप्रायः।
सत्यप्रसवायेत्येतद्विशेषणं प्रशंसति–––
“सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडाशं द्वादशकपालं प्रसूत्यै” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति। विधत्ते ––
“दूतान्प्रहिणोति। आविद एता भवन्ति। आविदमेवनं गमयन्ति। अथो दूतेभ्य एव न छिद्यते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
प्रतिराजभ्यो दूतान्प्रषयति। एते दूता भवन्त्येतदीयं शासनमा समन्ताद्वेदयन्ति ख्यापयन्तीत्याविदः। तेन दूतप्रेषणेनैनं यजमानमाविदं गमयन्ति आ समन्ताद्वेद्यते ख्याप्यत इत्यावित्कीर्तिस्तां प्रापयन्ति। किंचायं दूतभ्यो न विच्छिद्यते सर्वतः प्रेषयितुं कदाचिद्दूता न लभ्यन्त इत्येवं विच्छेदो न भवति, किंतु सर्वदा बहवो दूताः संनिहिता वर्तन्ते। दूतप्रेषणमकारः सूत्रकारेण स्पष्टीकृतः–––“तान्यभ्यवस्नाय प्रतिराजाभ्यः प्रहिणोत्यभ्यषिक्षि राजाऽभूवमित्यावेदयते” इति। तानि तिसृधन्वादीनि दक्षिणाद्रव्या–ण्याभ्यवस्नायाव्रित आक्रम्य स्नात्वा तानि प्रतिराजभ्यो दर्शयितुं दूतहस्ते दत्त्वा प्रेषयति। स च दूतो राज्ञ एतद्वचनं तेषामग्रे कथयति––अभिषिक्तोऽस्मि युष्माकं सर्वेषां राजाऽभूवमिति। दक्षिणां प्रशं–
सति–––

---

१ क. घ. ङ. च. ०वति प्रा०।

[[951]]

९५१
प्रपा॰ ८ अनु ॰१९] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः )
“तिसृधन्वꣳ शुष्कदृतिर्दक्षिणा समृद्ध्यै (४)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ३] इति।
अत्र मीमांसा।
द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् –
राजसूयं प्रकृत्येष्टिरवेष्ट्याख्या श्रुताऽत्र तु।
विप्रक्षत्रियविड्भेदाद्धविषां व्यत्ययः क्रमे॥
विप्रादेरनुवादः स्यात्प्रापणं वाऽनुवादगीः।
व्यत्ययाय त्रयाणां च राजत्वात्प्राप्तिरस्ति हि॥
न राज्ययोगाद्राजत्वं क्षत्रियत्वकृतं ततः।
अप्राप्तप्रापणात्त(णं त)स्मान्न रथंतरतुल्यता॥
राजसूप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामिका श्रूयते – “आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणैन्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वेश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठौही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरुꣳ शितिपृष्ठो दक्षिणा” इति। तस्यामेवेष्टौ हविषां क्रमव्यत्ययः श्रूयते – “यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्यतो निधायाऽऽहुतिमाहुतिं हुत्वा तमभिघारयेत्, यदि राजन्य ऐन्द्रं, यदि वैश्यो वैश्वदेवम्” इति। तत्र यथा पूर्वाधिकरण ऐन्द्र-वायवाग्रत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्दयुक्तेन वाक्येन रथंतरं निमित्तत्वेना-नूदितम्, एवमत्रापि पञ्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चरुं मध्ये तृतीयस्थाने स्थापयितुं यदि ब्राह्मण इत्येतन्निमित्ततयाऽनूद्यते। द्वितीस्थाने श्रुतस्यैन्द्रस्य तृतीयत्वेन स्थापयितुं यदि राजन्य इत्यनुवादः। वैश्वदेवस्य तृतीयस्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधानविधिर्नित्यानुवादः। ननु राजकर्तृकराजसूये ब्राह्मण-वैश्ययोः प्राप्त्यभावान्नानुवादो युक्त इति चेन्न, तयोरपि राज्ययोगेन राज-शब्दार्थत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः – राजशब्दः क्षत्रियजातौ रूढः, न तु राज्ययो-गस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम्, प्रत्युत राज्यशब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम्। राज्ञः कर्मेति विगृह्य राजप्रातिपदिकस्योपरि प्रत्ययविशेषविधानात्। ब्राह्मण-वैश्ययोः प्रजापालने राज्यशब्द औपचारिकः। तस्मादेवेष्टौ ब्राह्मणवैश्यौ पूर्वमप्राप्तावनेन प्राप्येते। ननु राजसूयस्य राजकर्मत्वात्तदन्तर्गताया अवेष्टे-रपि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तमिति चेन्मैवम्। अन्तर-

[[952]]

९५२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे––
(राजसूयसंबन्धिनां दिशामवेष्टयः पशुद्वयं सात्यदूतहवींषि चेत्येतेषां विधिः)
वेष्टौ तदसंभवेऽपि राजसूयाहिः प्रयुज्यमानायावेष्टौ तत्संभावात्। तस्मादत्र ब्राह्मणादिकर्तृकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरं विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम्। यदिशब्दस्तु निपातत्वादनथकोऽर्थान्तरवाची वेत्युन्नेयम्। एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्–
अवेष्टावङ्गतन्त्रत्वं भेदो वा लिङ्गतोऽग्रिमः।
नोत्पत्तौ दक्षिणाभेदाल्लिङ्गं बाह्यप्रयोगगम्॥
राजसूयप्रकरणे श्रूयते – “दिशामवेष्टयो भवन्ति” इति। ताश्चावेष्टय उत्पत्तिवाक्यैरेवमाम्नायन्ते – “आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षिणै-न्द्रमेकादशकपालमृषभो दक्षिणा वैश्वदेवं चरुं पिशङ्गी पष्ठौही दक्षिणा मैत्रा-वरुणीमामिक्षां वशा दक्षिणा बार्हस्पत्यं चरुꣳ शितिपृष्ठो दक्षिणा” इति। तास्ववेष्टिषु तन्त्रेणाङ्गानुष्ठानम्। कुतः। तल्लिङ्गात् – “यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुतिं हुत्वा तमभिघारयेद्यदि राजन्य ऐन्द्रं यदि वैश्यो वैश्वदेवम्” इति। तत्र मध्ये निधानं प्रयोगैक्यनिमित्तमिति लिङ्गं, तदैक्याच्‍च तन्त्रमिति प्राप्ते ब्रूमः – उत्पत्तिगतेन दक्षिणाभेदेन प्रयो-गभेदावगमादङ्गानां भेदः। लिङ्गं तु बहिष्प्रयोगविषयम्। अस्ति च प्रयोगद्व-यम्। राजसूयप्रकरणपाठादन्तःप्रयोग एकः। न च प्रकरणादुत्कर्षः कर्तुं शक्यः। राजसूयाङ्गभूतदिग्व्यास्थाननिमित्तोन्मादपरिहाररूपेणार्थवादेन तत्संबन्धावगमात्। तथा च श्रूयते – “ईश्वरो वा एष दिशोऽनून्मदितोः। यं दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति। दिशोमवेष्टयो भवन्ति। दिक्ष्वेव प्रतितिष्ठत्यनु-न्मादाय” इति। राजसूयाद्बहिष्प्रयोगस्त्वेतयाऽन्नाद्यकामं याजयेदिति विहितः। न चासौ राजसूयान्तःपाती। यदि ब्राह्मण इत्यादिना वर्णत्रयसंयोगावमात्। राजसूये च ब्राह्मणवैश्ययोरनधिकारात्। तस्माद्बहिष्प्रयोगे तन्त्रमन्तःप्रयोगे भेद इति निर्णयः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय–
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
एकोनविंशोऽनुवाकः॥१९॥
––––––––––

[[953]]

९५३
प्रपा॰ ८ अनु ॰२०] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविषामभिघानम्)

२०

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः)।
आ॒ग्ने॒यम॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति सौ॒म्यं च॒रुꣳ
सा॑वि॒त्रं द्वाद॑शकपालं बार्हस्प॒त्यं च॒रुं त्वा॒ष्ट्रम॒–
ष्टाक॑पालं वैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ दक्षि॑णो रथ-
वाहनवा॒हो दक्षि॑णा सारस्व॒तं च॒रुं निर्व॑पति
पौ॒ष्णं च॒रुं मै॒त्रं च॒रुं वा॑रु॒णं च॒रुं क्षै॑त्रप॒त्यं
च॒रुमा॑दि॒त्यं च॒रुमुत्त॑रो रथवाहनवा॒हो दक्षि॑णा(१)॥
( आ॒ग्ने॒यꣳ सौ॒म्यं बा॑र्हस्प॒त्यं चतु॑स्त्रिꣳशत् )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः॥२०॥
––––––––––
(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठके विंशोऽनुवाकः)।
एकोनविंशे दिशामवेष्टयः पशुबन्धः सात्यदूतानां हवींषि चोक्तानि। अथ विंशे प्रयुजां हवींष्युच्यन्ते। त्प्रकारः सूत्रकारेण दर्शितः – " अपराह्णे षड्भिः प्रयुजां हविर्भिर्यजत आग्नेयमष्ठाकपालमिति दक्षिणो रथवाहनवाहो दक्षिणा श्वोभूते षड्भिरुत्तरो रथवाहनवाहः” इति। तान्येतानि हवींषि विधत्ते –
आग्नेयमिति। रथस्य वाहनं रथवाहनमन्यच्छकटं यस्मिञ्शकटे रथत्येषयोरग्रमवस्थाप्यते तस्य रथवाहनस्य शकटस्य वाहको दक्षिणो यो बलीवर्दोऽसौ पूर्वषट्के दातव्यः। एवमुत्तरषट्केऽपि योज्यम्। अत्र पूर्वषट्कगतं प्रथमं हविः प्रशंसति –
“आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति। तस्माच्छिशिरे कुरुपञ्चालाः प्राञ्चो यान्ति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
उपरिष्टात्परकीयपक्षा उपन्यस्यन्ते “मासि मास्येतानि हवींषि निरुप्याणी-त्याहुः” इति। तत्पक्षानुसारेण फाल्गुनमासमारभ्य क्रमेणैकैकस्मिन्मास एकैकं हविर्निर्वपणीयम्। तथा हि–फाल्गुन्याः पौर्णमास्याः प्रागेव राजसूयमुपक्रमुक्रम्य पवित्रनामकमग्निष्टोममानुमतादीनि चानुष्ठाय फाल्गुन्यां पौर्णमास्यामारभ्य वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधांश्चतुर्षु मासेषु निष्पाद्य द्वितीयस्यां फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां

[[954]]

९५४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे
(राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविषामभिधानम्)
शुनासीरीयेन्द्रतुरीयादिकमनुष्ठायोत्तरदिनेषु देविकादीनि यथोक्तक्रमेण रत्निनां हवींषि चानुष्ठाय फाल्गुनामावास्यायामभिषेचनीयार्थं दक्षियित्वा१ तस्य दीक्षा वर्धनीयाः। तथा चाऽऽपस्तम्ब आह – “तथाऽभिषेचनीयस्योक्थ्यस्य दीक्षाः प्रवर्धयति यथा संवत्सरस्य दशरात्रेऽवशिष्टे दशपेयो भविष्यति” इति। स च दशपेयः संवत्सरे दशरात्रीरवशेष्य पञ्चम्यामुपक्रम्यते पञ्चभिर्दिनौर्निष्पाद्यत्वेन नवम्यां समाप्यते दशम्यां प्रातः सात्यदूतानि निरुप्यापराह्णे प्रयुजां हवींष्यु-पक्रमितव्यानि। तथा सत्याग्नेयस्य फाल्गुनरूपो द्वितीयः शिशिरमासः प्राप्यते। तस्मिञ्शिशिरे तन्निर्वापाच्छिशिरद्वारा तद्धविः स्तूयते। कुरुपञ्चालदेशवर्तिनो राजानः प्राच्येषु देशेषु सस्याभिवृद्धिमवगत्य दिग्विजयाय प्राञ्चः प्रयान्ति। यस्मादाग्नेययागकालः शिशिरः सस्याभिवृद्धिहेतुस्तस्मात्प्राञ्चो यान्तीत्येवं स्तुतिः। द्वितीयं हविः प्रशंसति –
“सौम्यं चरुम्। तस्माद्वसन्तं व्यवसायाऽऽदयन्ति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
उक्तक्रमेण वासन्तिकयोः प्रथममासि सौम्यं चरुं निर्वपति। यस्मादन्नस्य देवता सोमोऽत्र चरुणेज्यते तस्मात्प्रथमो वसन्तमास आगतोऽयमिति निश्चित्य प्राग्देशं जेतुं गता राजानस्तत्रत्यं धान्यं सर्वमुपहृत्य स्वसेनामादयन्ति वसन्तः समुपस्थितः सम्यक्पक्कं समृद्धमन्नं कामं भुञ्जतामिति वदन्तो हस्तेन सर्वां सेनां प्रेरयन्ति। तृतीयं हविः प्रशंसति –
“सावित्रं द्वादशकपालम्। तस्मात्पुरस्ताद्यवानाꣳ सवित्रा विरुन्धते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
यस्माद्द्वितीये वसन्तमासे सावित्रयागः कृतस्तस्मात्पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि गता राजानः सवित्राऽनुज्ञाताः सन्तो यवानां विरुन्धते यवादीनि धान्यानि परकीयाणि विशेषेणावरुन्धते यथा कृषीवला न गृह्णन्ति तद्वदवरोधं कुर्वते। चतुर्थं प्रशंसति –
“बार्हस्पत्यं चरुम्। सवित्रैव विरुध्य। ब्रह्मणा यवानादधते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
यस्मात्प्रथमे ग्रीष्मे मासि बार्हस्पत्ययागः कृतस्तस्माद्ब्रह्मणा बृहस्पतिनाऽनुज्ञा–

---

१ क. घ. ङ. च. ०त्वा ताश्च दी०।

[[955]]

९५५
प्रपा॰ ८ अनु ॰२०] कृष्णायजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(राजसूयविषयाणां प्रयुजां हविषामभिधानम्)
ताः सन्तो यावानादधते पूर्वं सवितृप्रसादाद्ये यवाः परदेशवर्तिभ्यः कृषीवलेभ्योऽवरुद्धास्तान्सर्वानानीय स्वगृहेषु स्थापयन्ति। पञ्चमं प्रशंसति –
“त्वाष्ट्रमष्टाकपालम् (१)। रूपाण्येव तेन कुर्वते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
यस्माद्द्वितीये ग्रीष्मे मासि त्वाष्ट्रयागः कृतस्तेन कारणेन रूपनिर्मात्रा त्वष्ट्राऽनुज्ञाताः सन्तो रूपाण्येव परकीयधान्यानां यथेष्टभोजनेन पुष्टिमन्त्येव शरीराणि कुर्वते। षष्ठं प्रशंसति–
“वैश्वानंर द्वादशकपालम्। तस्माज्जघन्ये नैदाघे प्रत्यञ्चः कुरुपञ्चाला यान्ति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
यस्माद्वार्षिके प्रथमे मासि वैश्वानरयागः कृतस्तस्माद्वैश्वानरेणानुज्ञाता जघन्ये नैदाघे द्वितीयस्मिन्ग्रीष्ममासेऽपगते सति वर्षर्तुप्रथममासे परकीयराष्ट्रं सर्वात्मना विनाश्य स्वदेशं प्रति प्रत्यङ्मुखाः कुरुपञ्चाला राजानो यान्ति। तदेतदुपलक्षणं सर्वेऽपि राजान उक्तरीत्या कुर्वन्तीति द्रष्टव्यम्। उत्तरषट्कस्य प्रथमं हविः प्रशंसति –
“सारस्वतं चरुं निर्वपति। तस्मात्प्रावृषि सर्वा वाचो वदन्ति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
यस्माद्द्वितीये वार्षिकमासि सारस्वतयागः कृतस्तस्मात्प्रावृषि वृष्ट्या संतुष्टाः कृषीवलास्त्वया कृषिकार्यं मया कृषिकार्यं क्रियते बीजानि सन्ति के वाऽनड्वाह इत्यादिकाः सर्वा वाचः परस्परं वदन्ति। उत्तरहविःपञ्चकं प्रशंसति –
पौष्णेन व्यवस्यन्ति। मैत्रेण कृषन्ते। वारुणेन विधृता आसते। क्षैत्रपत्येन पाचयन्ते। आदित्येनाऽऽदधते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
शारदे प्रथमे मासि पौष्णयागस्य कृतत्वात्तेन पौष्णेन व्यवस्यन्ति पूषदेव-ताया अनुग्रहेण पुष्टिमानेतावतीं भूमिं कृषामीत्यादिनिश्चयं कुर्वन्ति। शारदे द्वितीये मासि मैत्रयागस्य कृतत्वान्मित्रदेवताया अनुग्रहेण निर्विघ्नाः कृषन्ति। हैमन्ते प्रथमे मासि वारुणयागस्य कृतत्वाद्वरुणदेवताया अनुग्रहेण गोमयादिकं प्रक्षिप्य नीरपूर्णं क्षेत्रं विशेषेण धृतवन्तः पौषयन्त आसते। हैमन्ते द्वितीये मासि क्षैत्रपत्ययागस्य कृतत्वात्क्षेत्रपतिदेवताया अनुग्रहेण सस्यमध्ये यथेष्टमु–

[[956]]

९५६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यत्तमेता [१ प्रथमकाण्डे
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
त्पन्नं निरर्थकं तृणादिकमुन्मूल्य फलपाकं संपादयन्ति। शैशिरे प्रथमे मास्यादित्ययागस्य कृतत्वाददितितेवताया अनुग्रहेण पक्कानि धान्यानि स्वगृहेष्वादधते। यश्चोक्तं प्रतिमासनिर्वापं परपक्षत्वेनोपन्यस्यति–
“मासि मास्येतानि हवीꣳषि निरुप्याणीत्माहुः। तेनैवर्तून्प्रयुङ्क्त इति” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
तेनैव प्रतिमासं पृथङ्निर्वापेणैव सर्वानृतून्प्रयुक्तवान्भवति ऋतुधर्मान्यथायथं प्रयुक्तवान्भवति। यस्मादृतुप्रयोगस्तेषु संपद्यते तस्मादेतानि प्रयुजां हवींषीत्यभिप्रायः। तं पक्षं निराकृत्य पक्षान्तरं विधते –
“अथो स्वल्वाहुः। कः संवत्सरं जीविष्यतीति। षडेव पूर्वेद्युर्निरुप्याणि। षडुत्तरेद्युः। तेनैवर्तून्प्रयुङ्क्ते” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
आयुष्परिमाणस्यावगन्तुमशक्यत्वाद्धर्मस्य त्वरिता गतिरितिन्यायेन दिनद्वये निरुप्याणि। तथा सति षट्संख्यायाः षड्वा क्रतव इतिश्रुत्यनुसारेण क्रतुप्र-योगासिद्धिः। प्रयुजां हविष्ट्वमप्युपपन्नमित्यभिप्रायः। दक्षिणाद्वयं प्रशंसति –
“दक्षिणो रथवाहनावाहः पूर्वेषां दक्षिणा। उत्तर उत्तरेषाम्। संवत्सरस्यै-वान्तौ युनक्ति। सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै (३)” [ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ४] इति।
शकटयुगस्योभयोरन्तयोर्बद्धावेतावनड्वाहौ तयोर्दानेन संवत्सरस्योभयोर्मासषट्कयोरन्तौ संपादितवान्भवति। तेन स्वर्गः प्राप्यते॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय–
तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
विंशोऽनुवाकः॥२०॥
––––––––––

२१

(अथ प्रथमाष्टकेऽष्टमप्रपाठक एकविंशोऽनुवाकः)।
स्वा॒द्वीं त्वा॑ स्वा॒दुना॑ ती॒व्रां ती॒व्रेणा॒मृता॑म॒–
मृते॑न सृ॒जामि॒ सꣳ सोमे॑न॒ सोमो॑ऽस्य॒श्विभ्यां॑
पच्यस्व॒ सर॑स्वत्यै पच्य॒स्वेन्द्रा॑य सु॒त्राम्णे॑ प–
च्यस्व पु॒नातु॑ ते परि॒स्रुतꣳ सो॒मꣳ सूर्य॑स्य

[[957]]

९५७
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
दुहि॒ता। वारे॑ण॒ शश्व॑ता॒। वा॒युः पू॒तः प॒वि–
त्रे॑ण प्र॒त्यङ्सोमो॒ अति॑द्रुतः। इन्द्र॑स्य॒ युज्यः॒
सखा॑। कु॒विद॒ङ्ग यव॑मन्तो॒ यवं॑ चि॒द्यथा॒ दा–
न्त्य॑नुपू॒र्वं वि॒यूय॑। इ॒हेहै॑षां कृणुत॒ भोज॑नानि
(१) ये ब॒र्हिषो॒ नमो॑वृक्तिं॒ न ज॒ग्मुः। आ॒श्वि॒नं
धू॒म्रमा ल॑भते सारस्व॒तं मे॒षमैन्द्रमृ॑ष॒भमै॒न्द्रमे–
का॑दशकपालं॒ निर्व॑पति सावि॒त्रं द्वाद॑शकपालं
वारु॒णं दश॑कपाल॒ꣳ सोम॑प्रतीकाः पितरस्तृ–
प्णुत॒ वड॑वा॒ दक्षि॑णा (२)।
( भोज॑नानि॒ षड्वि॑ꣳशतिश्च )।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ–
ष्टमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः॥२१॥
––––––––
(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके एकविंशोऽनुवाकः)।
विंशेऽनुवाके प्रयुजां हवींष्युक्तानि। एकविंशे सौत्रामण्या मन्त्राः पशवो हवींषि चोच्यन्ते।
कल्पः – " अग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा तस्मिन्सुरायाः कल्पेन सुरां संद-धाति परिस्रुद्भवति स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेति शष्पैः सुरां संसृजति” इति। पाठस्तु––
स्वादीं त्वेति। हे सुरे स्वादीं त्वा स्वादुना सोमेन संसृजामि। अत्र सोम-शब्देन व्रीहियवाद्यङ्कुरं शष्पशब्दाभिधेयं बालतृणमु(णं चो)पलक्ष्यते। सोमस्यौषधिराजत्वेनोपलक्षयितुं शक्यते(त्वात्)। कीदृशीं त्वाम्। तीव्रामुग्रगन्धाम्। अमृताममृतवदाप्यायनकारिणीम्। अत एव बलीवर्दाश्वादीनाप्यायितुं पाययन्ति। कीदृशेन सोमेन। तीव्रेण वमनाद्युपयुक्तौषधित्वेन तीव्रत्वम्। अमृतेन “अपाम सोमममृता अभूम” इत्यादिश्रुतेनामृतत्वप्रापकेन(ण)। एवंविधसोमात्मकेन शष्पेण संसृष्टत्वात्त्वं सोमोऽसीति। तस्माद्देवतात्रयार्थं त्वं पच्यस्व। सुत्राम्णे सुष्टु रक्षकाय। सक्तुप्रभृतिकद्रव्यविधानाय प्रस्तौति––

[[958]]

९५८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
“इन्द्रस्य सुषुवामस्य दशधेन्द्रियं वीर्यं पराऽपतत्। स यत्प्रथमं निरष्ठीवत्। तत्क्वलमभवत्। यद्द्वितीयम्। तद्बदरम्। यत्तृतीयम्। तत्कर्कन्धु। यन्नस्तः। स सिꣳहः। यदक्ष्योः (१) । स शार्दूलः। यत्कर्णयोः। स वृकः। य ऊर्ध्वः। स सोमः। याऽवाची। सा सुरा” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
सोममभिषुतवत इन्द्रस्य सामर्थ्यं दशधा भिन्नं सत्पतितमभूत्। युक्तं चैतत्। अभिषवस्य वधरूपत्वात्। घ्नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषुण्वन्तीति श्रुतेः। स चेन्द्रो वक्त्रेण त्रिवारं निष्ठीवनं कृतवान्। तेन द्रव्यत्रयमभूत्। प्रथमनिष्ठीवनेन क्वलं बालखर्जूरफलमभूत्। बदरं क्रमुकपरिमितं सूक्ष्मं बदरीफलम्। कर्कन्धु हरीतकीपरिमितं स्थूलं बदरीफलम्। तदेतत्त्रयं मुखच्छिद्रान्निःसृतम्। यत्तु वीर्यं नासिकाछिद्रान्निःसृतं स सिंहमृगोऽभूत्। यच्चाक्षिच्छिद्राभ्यां निःसृतं स शा-र्दूलोऽभवत्। यदपि कर्णच्छिद्राभ्यां निर्गतं स वृक आरण्यश्वाऽभूत्। यो वीर्यभागो मूर्धच्छिद्रादूर्ध्वो निर्गतः स सोमोऽभवत्। या च वीर्यकला पायुगु-ह्याभ्यामवाची निर्गता सा सुराऽभवत्। यद्यपि क्वलादीन्यष्टैव द्रव्याणि तथाऽपि च्छिद्रदशकान्निर्गतत्वेन दशधा वीर्यपातोऽभिहितः। द्रव्याणि विधत्ते–
“त्रयाः सक्तवो भवन्ति। इन्द्रियस्यावरुद्ध्यै। त्रयाणि लोमानि (२) । त्विषिमेवावरुन्धे। त्रयो ग्रहाः। वीर्यमेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
त्रयास्त्रिविधाः सक्तवो भवेयुः कर्तव्या इत्यार्थः। क्वलैर्बदरैः कर्कन्धुभिश्च निष्पाद्यत्वात्त्रिविधाः। सक्तूनामिन्द्रियाभिवृद्धिहेतुत्वादिन्द्रियसंपत्तिः। त्रयाणि सिंहशार्दूलवृकाणां संबन्धीनि त्रीणि त्रिविधानि लोमानि संपाद्यानि। त्रयस्त्रि-संख्याका अश्विसरस्वतीसुत्रामदेवताका ग्रहा ग्रहीतव्याः। लोमभिस्त्विषिर्दीप्तिः संपद्यते ग्रहैश्च वीर्यम्।
सौत्रामण्या द्रव्यान्तरत्वशङ्कां वारयन्सन्क्तुत्रयादीनि द्रव्याणि प्रशंसति––
“नाम्ना दशमी। नव वै पुरुषे प्राणाः। नाभिर्दशमी। प्राणा इन्द्रियं वीर्यम्। प्राणानेवेन्द्रियं वीर्यं यजमान आत्मन्धत्ते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
सक्तुत्रयलोमत्रयग्रहत्रयैर्निष्पन्ना नवसंख्या। तत्र सौत्रामणीदशमीत्वं नामरू-पेणैव न तु द्रव्यरूपेण। यथोक्तद्रव्यनिष्पाद्यकर्मसंघनामत्वात्। पुरुषेऽपि मुख्य–

[[959]]

९५९
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
च्छिद्राणि शिरसि सप्ताधो द्वे इति नवसंख्याकानि प्राणाधारत्वात्प्राणा इत्यु-च्यन्ते। नाभिस्तु दशमी। सा च च्छिद्राभासरूपत्वान्न मुख्यच्छिद्रम्। यथा सौत्रामणी न द्रव्यं तद्वत्। नवच्छिद्रगताश्च प्राणा इन्द्रियशब्देन वीर्यशब्देन चोच्यन्ते। अतोऽत्र द्रव्यगतया नवसंख्यया प्राणानिन्द्रियं वीर्यं च यजमाने संपादयति। विधत्ते –––
“सीसेन क्लीबाच्छष्पाणि क्रीणाति। न वा एतदयो न हिरण्यम् (३) । यत्सीसम्। न स्त्री न पुमान्। यत्क्लीबः। न सोमो न सुरा। यत्सौत्रामणी समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
सीसक्लीबशष्पाणामन्तरालवर्तित्वं साम्यम्। सीसमयसोऽधिकं हिरण्यात्तु न्यूनम्। क्लीबोऽपि स्त्रिया अधिकः पुरुषात्तु न्यूनः। शष्पाण्यपि सुराजनक-त्वात्सुराया अधिकानि सोमवत्पूतत्वाभावात्ततो न्यूनानि। तान्येतानि सौत्रा-मणीहेतुतया तच्छब्देन निर्दिश्यन्ते।
सोमेन संसृजामीत्यस्याभिप्रायं दर्शयति–––
“स्वाद्वीं त्वा स्वादुनेत्याह। सोममेवैनां करोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति। देवतार्थपाकस्य प्रसिद्धतां दर्शयति––
“सोमोऽस्यश्विभ्यां पच्यस्व सरस्वत्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राम्णे पच्यत्वेत्याह। एताभ्यो ह्येषा देवताभ्यः पच्यते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५ ) इति। शष्पैः संसृष्टायास्त्रिषु दिनेषु तथैव निवासं विधत्ते –––
“तिस्रः सꣳसृष्टा वसति (४) । तिस्रो हि रात्रीः क्रीतः सोमो वसति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
क्रीतसोमस्य त्रिरात्रवासोऽन्यत्र प्रसिद्धः। तथा च श्रूयते – " तꣳ सोम-माह्रियमाणं गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्स तिस्रो रात्रीः परिमुषितोऽवसत्तस्मात्तिस्रो रात्रीः क्रीतः सोमो वसति” इति।
कल्पः – " पुनातु ते परिस्रुतमिति वालमयेन पवित्रेण सुरां पावयति” इति।
यथा शुद्ध्यर्थं जलं वस्त्रेण गालितं भवति तद्वदियं वालपवित्रेण गालिता कार्या। पाठस्तु––
पुनातु त इति। हे इन्द्र ते त्वदर्थं सूर्यस्य दुहिता सुरां पावयतु सूर्यसंबन्धिनी

---

१ ख. घ. ङ. च. न च च्छि०।

[[960]]

९६०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–––
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
दुहितृस्थानीया दीप्तिः परिस्रुतं द्ववीभूतं सोमं पूर्वमन्त्रेण सोमीकृतं सुराद्रव्यं वारेण बालजन्येन पवित्रेण पुनातु शोधयतु। कीदृशेन वारेण। शश्वता शाश्वतेन दृढेन। तना विस्तीर्णेन। पवित्रेणानेन पूतः सोमो वायुवच्छीघ्रगामी भूत्वा प्रत्यङ्ङधोवर्ती पात्राभिमुखः सन्नभितः शीघ्रं द्रुतोऽभवत्। कीदृशः सोमः। इन्द्रस्य युज्यो योग्यः सखा। विधत्ते –––
“पुनातु ते परिस्रुतमिति यजुषा पुनाति व्यावृत्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
लौकिकजलादिकं न मन्त्रेणाऽऽविलं पुनन्तीति ततो व्यावृत्तिर्भवति।
साधनं विधत्ते –––
“पवित्रेण पुनाति। पवित्रेण हि सोमं पुनन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
दशापवित्रेण सोमस्य शोधनं प्रसिद्धम्।
सोमसाम्याय वालस्वीकारं इति दर्शयति–––
“वारेण शश्वता तनेत्याह। वारेण हि सोमं पुनन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
वालेन सोमशोधनं सोमप्रकरणे सूत्रकारेण दर्शितम् – " शुक्लामूर्णास्तुकां यजमानः प्रयच्छति तां स काले दशापवित्रस्य नाभिं कुरुते” इति।
वायुः पूतः इत्यस्या ऋचः प्रयोगं पुरुषभेदेन व्यवस्थापयति–––
“वायुः पूतः पवित्रेणेति नैतया पुनीयात्। व्यृद्धा ह्येषा। अतिपवितस्यैतया पुनीयात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५ ) इति।
द्विविधो हि सोमपाः सोमवामी जीर्णसोमश्चेति। तत्र सोमवामिनः सोमो बहिर्निर्गत इति प्राङ्सोमो अतिद्रुत इत्येतादृशः पाठस्तस्मिन्युक्तः। प्रत्यङ्ङित्यस्यार्थस्य तस्मिन्नभावात्। तं प्रत्येषा व्यृद्धा समृद्धिहीना। यस्त्वतिपवितो जीर्णसोमस्तं प्रत्यर्थसद्भावान्समृद्धैव। तदेतत्सूत्रकारेण विशदीकृतम् – " प्राङ्सोमो अतिद्रुत इति सोमवामिनः प्रत्यङ्सोमो अतिद्रुत इति सोमातिपवितस्य” इति।
कल्पः – “अपरस्मिन्खरे सुराग्रहान्गृह्णाति कुविदङ्गेति” इति। पाठस्तु––
कुविदङ्गेति। अङ्गशब्दः प्रियसंबोधनवाची। हे प्रिया अश्विसरस्वतीसुत्रा-मेन्द्रा ये यज्वानो बर्हिषो यागस्य नमोवृक्तिं नमस्कारविनाशं न जग्मुर्न प्रापुः

---

१ क. घ. ङ. च. ०प्तिः स्रु०। २ क. ०मानाय प्र०।

[[961]]

९६१
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
किंत्वत्यन्तश्रद्धालवोऽनुतिष्ठिन्ति तेषामेषां यज्वनां हविर्विषयाणि भोजनानीहेह कृणुत। ग्रहणपात्राणामनेकत्वाद्वीप्सा। तत्रोपमानमुच्यते। कुविच्छब्दो बह्वर्थवाची। चिच्छब्दः समुच्चये। यथा लोके यवमन्तो यवादिधान्योपेताः कृषिकाः कुविद्यवंचिद्बहुलं यवमन्यानि च गोधूमप्रियंग्वादिधानान्यनुपूर्वं तत्परीक्षाक्रमेण वियूयेदं पक्वमिदमपक्वमिति पृथक्‍कृत्य दान्ति लुनन्ति तथा यूयमपि नमस्कारादिरहितो नास्तिकोऽयं यज्वा श्रद्धालुरयं यज्वेति विविच्य श्रद्धालोर्हवींषि भुङ्ग्ध्वम्। विधत्ते ––
“कुविदङ्गेत्यनिरुक्तया प्राजापत्यया गृह्णाति (५) । अनिरुक्तः प्रजापतिः। प्रजापतेराप्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
अस्यामृचि प्रस्तुतान्यश्विसरस्वत्यादिनामानि न श्रुतानि किंत्वङ्गेति साधा-रणशब्दः श्रुतस्तस्मादत्रेयं देवतेतिविशेषनिरुक्तवर्जितेयमृक्। प्रजापतिर्जगदी-श्वरोऽपि मूर्तिरहितत्वादनिरुक्तः। अत एव जगत्कारणप्रतिपादनपरे नासदासीयसूक्ते श्रूयते – ‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत्। कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः’ इति। ‘यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्। सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद’ इति च। अतो निरुक्तराहित्यसाम्यादस्याः प्राजापत्यत्वम्।
अत्र ग्रहाणां भिन्नत्वेन मन्त्रान्तरप्रसक्तिं वारयितुं विधत्ते –
“एकयर्चा गृह्णाति। एकधैव यजमाने वीर्यं दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति। मन्त्रानुक्त्वा पशून्विधत्ते ––––
आश्विनं धूम्रमिति। मलिनश्वैत्यवर्णोपेतो धूम्रः। अत्रत्या देवताः प्रशंसति–
“आश्विनं धूम्नमालभते। अश्विनौ वै देवानां भिषजौ। ताभ्यामेवास्मै भेषणं करोति। सारस्वतं मेषम्। वाग्वै सरस्वती। वाचेवैनं भिषज्यति। ऐन्द्रमृषभꣳ सेन्द्रत्वाय (६)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ५) इति।
पशून्विधाय पुरोडाशान्विधत्ते –––
ऐन्द्रमेकादशकपालमिति। कल्पः – “दक्षिणेऽग्नौ शतातृण्णां स्थालीं प्रबद्धां धारयति तस्या विल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य यन्मे मनः परागतमिति तस्मिञ्शतमानं हिरण्यं निधाय सोमप्रतीकाः पितरस्तृण्णुतेति तस्मिन्सुरा-शेषमानयति” इति।
१३१

[[962]]

९६२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
सोमप्रतीकाः सोमप्रमुखाः। दक्षिणां विधत्ते –
वडवेति। अश्वस्य योषिद्वडवेति।
पशुभेदेन प्रसक्तं यूपभेदमपोह्य१ यूपैक्यं विधत्ते –
“यत्रिषु यूपेष्वालभेत बहिर्धाऽस्मादिन्द्रियं वीर्यं दध्यात्। भ्रातृव्यमस्मै जनयेत्। एकयूप आलभते। एकधैवास्मिन्निन्द्रियं वीर्यं दधाति। नास्मै भ्रातृव्यं जनयति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६) इति।
अस्माद्बहिर्धा यजमानशरीराद्बहिर्देशे।
प्रकृतौ यद्देवत्यः पशुस्तद्देवत्यः पुरोडाश इत्यभिधानादत्रापि तत्प्राप्तौ निषेधति –
“नैतेषां पशूनां पुरोडाशा भवन्ति। ग्रहपुरोडाशा ह्येते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
ग्रहा एवात्र पुरोडाशस्थानीया इत्यर्थः।
यदुक्तं सूत्रकारेण – “सर्वेषामेका पुरोरुगेका पुरोनुवाक्यैकः प्रैष एका याज्या” इति। तत्र त्रयाणां ग्रहाणां याज्यानुवाक्ये विधत्ते –
“युवꣳ सुराममश्विनेति सर्वदेवत्ये याज्यानुवाक्ये भवतः। सर्वा एव देवताः प्रीणाति ( १ )” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
युवꣳ सुराममित्याद्यृग्द्वयं ब्राह्मणग्रन्थे प्रथमकाण्डस्य चतुर्थप्रपाठके द्वितीया-नुवाके समाम्नातमतस्तत्रैव व्याख्यास्यते। तत्र चाश्विशब्दो यथा श्रुतस्तथै-वेन्द्रावतमितीन्द्रशब्दोऽपि श्रुतः। सरस्वती त्वेति सरस्वतीशब्दोऽपि श्रुतः। ततोऽनयोः सर्वदेवत्यत्वं प्रकृतानां सर्वेषां देवानां प्रतीयमानत्वात्।
विधत्ते –
“ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम्। ब्राह्मणो ह्याहुत्या उच्छेषणस्य पाता” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
हुतायाः सुरायाः शेष उच्छेषणम्। तत्रैवानुकल्पं विधत्ते –
“यदि ब्राह्मणं न विन्देत्। वल्मीकवपायामवनयेत्। सैव ततः प्रायश्चित्तिः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
येयमवनयनक्रिया सैव ततस्तत्र ब्राह्मणपानाभाववैकल्ये प्रायश्चित्तिः।
पशूनां पुरोडाशानां च विलक्षणदेवत्यत्वं प्रशंसति–

---

१ ख. ०पोद्य यू०।

[[963]]

९६३
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
“यद्वै सौत्रामण्यै व्यृद्धम्। तदस्यै समृद्धम्। नानादेवत्याः पशवश्च पुरो-डाशाश्च भवन्ति समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
कर्मान्तरे पशोः पुरोडाशस्य चैकदेवत्यत्वविधानाद्भिन्नदेवत्यत्वं समृद्धिहीनं भवति। यदेवान्यत्र समृद्धिहीनं भिन्नदेवत्यत्वं सौत्रामण्यां क्रियते तद्भि-न्नदेवत्यत्वं सौत्रामण्यामस्यां वाचनिकत्वात्समृद्धं संपद्यते। तस्मादेव समृद्ध्यै पशवश्च पुरोडाशाश्च भिन्नदेवत्या भवन्ति।
ऐन्द्रस्य पशोः पुरोडाशस्य च नैरन्तर्यं प्रशंसति–
“ऐन्द्रः पशूनामुत्तमो भवति। ऐन्द्रः पुरोडाशानां प्रथमः (२)। इन्द्रिये एवास्मै समीची दधाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
ऐन्द्रमृषभमिति पशुविधीनामन्ते पठितं, तदनन्तरमेवैन्द्रमेकादशकपालं निर्वपतीति पुरोडाशविधीनामादौ पठितं, तस्मादैन्द्रयोर्नैरन्तर्यादस्य यजमानस्य दक्षिणवामभागस्थे द्वे अपीन्द्रिये सम्यक्स्थापिते भवतः।
प्रकृतौ पशूनामङ्गयागात्पूर्वं पुरोडाशप्रचारो विहितः। अत्र त्वङ्गयागादूर्ध्वं तदीयेभ्योऽनुयाजेभ्यः पुरा, तं प्रचारं विधत्ते –
“पुरस्तादनूयाजानां पुरोडाशैः प्रचरति। पशवो वै पुरोडाशाः। पशूनेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
पशुप्रयोगमध्ये प्रचारात्पुरोडाशानां पशुत्वम्। पुरोडाशदेवताः प्रशंसति–
“ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति। इन्द्रियमेवावरुन्धे। सावित्रं द्वादशकपालं प्रसूत्यै। वारुणं दशकपालम्। अन्तत एव वरुणमवयजते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
वडावायाः सौत्रामण्याश्च साम्येन दक्षिणां प्रशंसति–
“वडावा दक्षिणा (३)। उत वा एषाऽश्वꣳ सूते। उताश्वतरम्। उत सोम उत सुरा। यत्सौत्रामणी समृद्ध्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
एषा वडवा यदश्वमश्वतरं वोभयं प्रसूते। अश्वगर्दभजातिद्वयसंगमादुत्प-न्नोऽश्वतरः। या सौत्रामणी साऽपि तद्वत्सोमः सुरा वेत्युभयरूपा भवति। अतः सदृशदक्षिणा समृद्धिकरी।
सोमवामिन उक्तास्त्रय एव पशवः। सोमातिपवितस्य तु विशेषं विधत्ते –

[[964]]

९६४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
“बार्हस्पत्यं पशुं चतुर्थमतिपवितस्याऽऽलभते। ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिः। ब्रह्मणैव यज्ञस्य व्यृद्धमपिवपति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
व्यृद्धं विकलाङ्गमपिवपति समृद्धं करोति।
पूर्वपशुवत्समानदेवत्यपुरोडाशाभावप्रसक्तौ प्रकृतिवत्तादृशस्य पुरोडाशस्य प्रतिप्रसवं विधत्ते –
“पुरोडाशवानेष पशुर्भवति। न ह्येतस्य ग्रहं गृह्णन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
पूर्वेषां पशूनां समानदेवत्या ग्रहा एव पुरोडाशस्थानीया इत्युक्तम्। अत्र तु ग्रहाभावात्पुरोडाशः कार्यः। विधत्ते –
“सोमप्रतीकाः पितरस्तृण्णुतेति शतातृण्णायाꣳ समनमयति ( ४ )। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
शतातृण्णा शतच्छिद्रा स्थाली।
दक्षिणाग्नेरुपरि शतातृण्णायां(या) बन्धनं यत्सूत्रकारेणोक्तं तदिदं विधत्ते –
“दक्षिणेऽग्नौ जुहोति। पापवस्यसस्य व्यावृत्त्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
पापवस्यसं पापेन धनवत्तरत्वम्। निषिद्धां हि सुरां स्वकीयद्रव्यत्वेन संपादयन्पुरुषः पापाचरणेन धनवत्तरो भवति। तस्या व्यावृत्तिः कर्तव्या। सोमाज्यादिवदाहवनीय एव तद्धोमे व्यावृत्तिर्न भवेत्। तस्माद्दक्षिणेऽग्नौ जुहुयात्। शतातृण्णायां हिरण्यस्थापनं विधत्ते –
“हिरण्यमन्तरा धारयति। पूतामेवैनां जुहोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
अन्तरा दक्षिणाग्निसुरयोर्मध्ये। सा च सुरा हिरण्यस्पर्शेन पूता भवति।
परिमाणं विधत्ते –
“शतमानं भवति। शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
दक्षिणाग्नौ शतातृण्णायाः स्थापनं विधत्ते –
“यत्रैव शतातृण्णां धारयति ( ५ )। तन्निदधाति प्रतिष्ठित्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।

[[965]]

९६५
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
त्वꣳ सोम प्रचिकित इत्यादिभिरुपस्थानं विधत्ते –
“पितॄन्वा एतस्येन्द्रियं वीर्यं गच्छति। यꣳ सोमोऽतिपवते। पितृणां याज्यामनुवाक्याभिरुपतिष्ठते। यदेवास्य पितॄनिन्द्रियं वीर्यं गच्छति। तदेवावरुन्धे” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
यं यजमानं पीतः सोमोऽतिशयेन शोधयति स्वयं तदुदरे जीर्णत्वादेतस्ये-न्द्रियमिति पूर्वत्रान्वयः। संख्यां विधत्ते –
“तिसृभिरुपतिष्ठते। तृतीये वा इतो लोके पितरः। तानेव प्रीणाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
तदेतदापस्तम्बेन स्पष्टीकृतम् – “स्रवन्ति सौमीभिः पितृमतीभिस्तिसृभिस्ति-सृभिरुत्तरोत्तराभिरुपतिष्ठन्ते त्वꣳ सोम प्राचिकित इत्येताः सम्नाम्नाता भवन्ति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतो ब्रह्मा पश्चाद्धोता” इति। त्वꣳ सोम प्रचिकितस्त्वया हि नः पितरस्त्वꣳ सोम पितृभिरित्यध्वर्योरेतास्तिस्रः। बर्हिषदः पितर आऽहं पितॄ-नुपहूताः पितर इति ब्रह्मण एतास्तिस्रः। अग्निष्वात्ताः पितरो ये अग्निष्वात्ता वान्यायै दुग्ध इति होतुरेतास्तिस्रः।
तनेतानुपस्थातॄन्विधत्ते –
“अथो त्रीणि वै यज्ञस्येन्द्रियाणि। अध्वर्युर्होता ब्रह्मा। त उपतिष्ठन्ते। यान्येव यज्ञस्येन्द्रियाणि। तैरेवास्मै भेषजं करोति (६)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
इन्द्रियवद्व्यवहारनिर्वाहकत्वादृत्विजां यज्ञेन्द्रियत्वम्।
तदेवमेतदन्तेनानुब्राह्मणेन मन्त्रकाण्डोक्ताः प्राधानकर्मविधयस्तन्मन्त्राश्च व्याख्याताः। अथानुब्राह्मणशेषेण व्याख्येयमन्त्रकाण्डनिरपेक्षो राजसूयप्रयोगोऽभिधीयते।
तत्राऽऽरम्भकाले कर्तव्यं पवित्राख्यं सोमयागं विधत्ते –
“अग्निष्टोममग्र आहरति। यज्ञमुखं वा अग्निष्टोमः। यज्ञमुखमेवाऽऽरभ्य सवमाक्रमते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।
सोमयागानां सर्वेषां प्रकृतित्वेनाग्निष्टोमस्य यज्ञमुखत्वम्। सवमभिषेकयुक्तं राजसूयमाक्रमते प्राप्नोति। विधत्ते –
“अथैषोऽभिषेचनीयश्चतुस्त्रिꣳशपवमानो भवति। त्रयस्त्रिꣳशद्वै देवताः। ता एवाऽऽप्नोति। प्रजापतिश्चतुस्त्रिꣳशः। तमेवाऽऽप्नोति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ६ ) इति।

---

१ क. ०वन्ती सौ०। २ क. घ. ङ. च. ०हते त्वꣳ।

[[966]]

९६६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
अथाग्निष्टोमादूर्ध्वं न तु तदनन्तरम्। आनुमतादिभी रत्निहविःपर्यन्तैर्यागैर-ग्निष्टोमाभिषेचनीययोर्व्यवहितत्वात्। प्रकृतौ वहिष्पवमानमाध्यंदिनपवमानार्भ-वपवमानानां क्रमेण त्रिवृत्पञ्चसप्तदशस्तोमा विहिताः। अत्र तु तान्परित्यज्य चतुस्त्रिंशस्तोमः प्रयोक्तव्यः। समिधमातिष्ठेत्यनुवाके त्रयस्त्रिंशस्तोमविधायकं ब्राह्मणमुदाहृतम्। तत्रैवावस्थितिविशेषेणैकां स्तोत्रीयामधिकां संपाद्य चतुस्त्रिं-शस्तोमं कुर्यात्। स चाऽऽवृत्तिविशेषः सामसूत्रे द्रष्टव्यः। ये देवा दिव्येकाद-शस्थेतिमन्त्रे त्रयस्त्रिंशद्देवा उक्ताः। यद्वा वाजसनेयिनः शाकल्यब्राह्मणेऽधीयते – “अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्यास्ता एकत्रिꣳशदिन्द्रश्चैव प्रजा-पतिश्च त्रयस्त्रिꣳशौ” इति। पूर्वोक्ताः कर्मभुज एताः सूपास्या इति तत्तत्प्रकर-णादवगम्यते। एतासां त्रयस्त्रिंशद्देवतानां प्रजारूपाणां पालकोऽन्यः प्रजापति-श्चतुस्त्रिंशः। यथोक्तस्तोमे तु यथोक्तसर्वदेवताप्राप्तिर्भवति।
पवमानशब्देन प्रथमस्य बहिष्पवमानस्यैव सहसा बुद्धिस्थत्वात्तत्रैवायं चतु-स्त्रिंशस्तोम इति भ्रमं व्युदशितुं त्रिष्वपि पवमानेष्वेतं स्तोमं विधत्ते –
“सꣳशर एष स्तोमानामयथापूर्वम्। यद्विषमाः स्तोमाः (१)। एतावान्वै यज्ञः। यावान्पवमानाः। अन्तःश्लेषणं त्वा अन्यत्। यत्समाः पवमानाः। तेनासꣳशरः। तेन यथापूर्वम्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ७ ) इति।
एतस्मिन्पवमाने चतुस्त्रिंशस्तोमं कृत्वैतयोस्तदकरणे सति यद्वैषम्यं भवति स एष स्तोमानां संशरः सम्यग्घिंसनं भवति। द्वितीयतृतीयपवमानयोश्चोदकप्राप्तौ यौ पञ्चदशसप्तदशस्तोमौ तयोः प्रथमपवमानप्रयुक्ताच्‍चतुस्त्रिंशस्तोमान्न्यूनत्वेन हिंसैव भवति। किंचायथापूर्वत्वं परो दोषः। स्तोमेषु दुष्टेषु यज्ञस्य किमाया-तमिति न शङ्कनीयम्। पवमानस्तोमदोषस्य यज्ञभ्रंशे पर्यवसानात्। एते त्रयः पवमाना इति यावानेतावानेव मुख्यो यज्ञः। अन्यत्सर्वं यज्ञस्यान्तःश्लेषणम्। यथा भित्तेर्दार्ढ्यायान्तर्दृढकाष्ठं पाषाणो वा प्रक्षिप्यते तद्वद्यज्ञस्यान्यङ्गजातं संपूर्त्यर्थमेव क्रियते, न तु मुख्यस्वरूपम्। त्रयाणामपि पवमानानां चतुस्त्रिंश-स्तोमे सति पूर्वोक्तदोषद्वयं न भवति।
अभिषेचनीयस्योक्थ्यसंस्थारूपत्वं विधत्ते –
“आत्मनैवाग्निष्टोमेनर्ध्नोति। आत्मना पुण्यो भवति। प्रजा वा उक्थानि। पशव उक्थानि। यदुक्थ्यो भवत्यनुसंतत्ये (२)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ७ ) इति।

---

१ क. घ. ङ. च. ०नः क०। २ ख. ०त्यास्त ए०। ३ क. घ. ङ. च. ०जापतिरू०।

[[967]]

९६७
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
अग्निष्टोमे द्वादशैव शस्त्राणि। उक्थ्ये तु तेभ्य ऊर्ध्वं त्रीणि शस्त्राणि। तथा सति द्वादशशस्त्रयुक्तेनाग्निष्टोमभागेनायं यजमान आत्मनैव स्वयमेव धनादिभिः समृद्धो भवति। स्वर्गाहेतुपुष्ट्या युक्तश्च भवति। तत उत्तरभाविनां त्रयाणां प्रजापशुरूपत्वात्पञ्चदशस्तोत्रयुक्तोक्थ्यरूपत्वे सति प्रजासु पशुषु च समृद्धिरनुसंतता भवति।
बहिष्पवमानस्तोत्रस्य प्रारम्भे चोदकप्राप्तामुपास्मै गायता नर इत्येतामृचं बाधितुमृगन्तरं विधत्ते –
“उप त्वा जामयो गिर इति प्रतिपद्भवति। वाग्वै वायुः। वाच एवैषोऽ-भिषेकः। सर्वासामेव प्रजानाꣳ सूयते। सर्वा एनं प्रजा राजेति वदन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽनयेति प्रतिपत्। आदौ पठनीयेत्यर्थः। अस्यामृचि वायोरनीके अस्थिरन्निति गिरां वायुसपीपे स्थितिः पठ्यते। स च वायुर्वा-क्स्वरूपः। कोष्ठाग्निप्रेरितस्य वायोः कण्ठताल्वाद्यभिघातेनाक्षरविशेषोत्पत्तेः। अभिषेचनीये योऽभिषेकः क्रियते सोऽयं वाच एवाभिषेकः। तत्कथमित्युच्यते – सर्वासामेव प्रजानां मध्ये सूयतेऽभिषिच्यते। सर्वाश्च प्रजा एनं राजेति वदन्त्यः सेवन्ते। तस्मात्तादृशवाक्प्रेरकवायुप्रतिपादिका सेयमृगेवाऽऽदौ पाठ्या।
ऋगन्तरपाठं विधत्ते –
“एतमु त्यं दशक्षिप इत्याह। आदित्या वे प्रजाः। प्रजानामेवैतेन सूयते।” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
इत्याह, इत्येतामृचं पठेत्। अस्यामृचि समादित्येभिरख्यतेत्यादित्याः श्रूयन्ते। ते चाऽऽदित्या एव प्रजा अदितेरुत्पन्नत्वात्। तेन मन्त्रपाठेन प्रजानामेव मध्येऽभिसूयतेऽभिषिच्यते। ऋगन्तरपाठं विधत्ते –
“यन्ति वा एते यज्ञमुखात्। ये संभार्या अक्रन् (१)। यदाह पवस्व वाचो अग्निय इति। तेनैव यज्ञमुखात्” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
सन्यग्भ्रियन्ते धीयन्ते पोष्यन्ते वा तृचा याभिराद्याभिग्भिस्तास्तृचानामाद्या ऋचः संभार्याः। तादृश ऋचो य उद्गातारोऽक्रन्कुर्वन्ति पठन्ति त एत उद्गातारो यज्ञमुखाद्यन्ति वा अपगच्छन्त्येव। पवस्वेत्यृचः पाठे तु तत्र हे सोम त्वमग्रियोऽग्रे भव आदिभूतः सन्वाचः सोधयेत्यभिधानाद्यज्ञमुखादपगमनं न भवति। उच्छब्दयुक्ताः काश्चिदृचो विधत्ते –
“अनुष्टुक्प्रथमा भवति। अनुष्टुगुत्तमा। वाग्वा अनुष्टुक्। वाचैव प्रयन्ति।

[[968]]

९६८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
वाचोद्यन्ति। उद्वतीर्भवन्ति। उद्वद्वा अनुष्टुभो रूपम्। आनुष्टुभो राजन्यः(२)। तस्मादुद्वतीर्भवन्ति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
स्तोत्रस्याऽऽदावन्ते त्वनुष्टुभावृचौ भवतः। तथा सत्यनुष्टुप्छन्दसो वाग्वि-शेषत्वेन वाग्रूपत्वाद्वाचैव प्रारम्भसमाप्ती कृते भवतः। यद्यप्युप त्वा जामयो गिर इत्यादयो गायत्र्यः, तथाऽप्युच्छब्दयुक्ताभिग्भिरनुष्टुप्त्वं संपद्यते। अनुष्टुभो हि स्वरूपमुच्छब्दयुक्तम्। तस्योत्कृष्टत्वात्। यद्वा सौरीष्वनुष्टुप्छन्द-स्कासूद्यन्नद्य मित्रेत्यादिषूच्छब्ददर्शनादनुष्टुब्रूपमुच्छब्दैरुपेतम्। अनुष्टुभः संबन्धी राजन्योऽनुष्टुप्छन्दसां प्रतिष्ठेति श्रुतेः। यथा छन्दसां मध्येऽनुष्टुभ उत्तमत्वं तद्वद्राज्ञः सर्वपालकत्वेनोत्तमत्वात्(त्वम्)। तस्मात्प्रशस्तत्वादुच्छब्दयुक्ता ऋचः कार्याः। स्तोत्रसमापिकामृचं विधत्ते –
“सौर्यनुष्टुगुत्तमा भवति। सुवर्गस्य लोकस्य संतत्यै” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
पूर्वोक्ता उद्वतीरिमां च सौरीं सामसूत्रे जानीयात्। सूर्यस्य स्वर्गवाचित्वा-त्सौर्या समापने स्वर्गः संततो भवति।
प्राकृतानि पृष्ठस्तोत्राण्यपवदितुमन्यानि पृष्ठस्तोत्राणि विधत्ते –
“यो वै सवादेति। नैनꣳ सव उपनमति। यः सामभ्य एति। पापीया-न्त्सुषुवाणो भवति। एतानि खलु वै सामानि। यत्पृष्ठानि। यत्पृष्ठानि भवन्ति (३)। तैरेव सवान्नैति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
यो यजमानः सवादेति प्रस्तुतात्सोमाभिषवादपगच्छति, एनं सवो नोपनमति भावी सोमाभिषवो न प्राप्नोति। तर्हि वर्तमानं सोमाभिषवं करोत्विति चेन्मैवम्। यः सामभ्योऽपगच्छत्यसौ सुषुवाणः पापीयान्भवति। वर्तमानं सोमाभिषवं कुर्वतोऽपि सामराहित्यात्पापिष्ठत्वम्। तर्हि सामान्यपि कानि-चिद्गायत्विति चेन्मैवम्। नहि यानि कानिचित्सामान्यत्र मुख्यानि, किंतु पृष्ठस्तोत्रगतान्येव। तस्मात्प्रयुज्यमानैस्तैरेव पृष्ठस्तोत्रैः सवान्नैति सोमाभिषवान्नापगच्छति। पृष्ठविशेषस्वरूपं चान्यतोऽवन्तव्यम्।
पृष्ठस्तोत्रगतान्युभयविधसामानि प्रशंसति–
“यानि देवराजानाꣳ सामानि। तैरमिष्मिँल्लोक ऋध्नोति। यानि मनुष्यराजानाꣳ सामानि। तैरस्मिँल्लोक ऋध्नोति। उभयोरेव लोकयोध्नोति। देवलोके च मनुष्यलोके च " (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।

---

१ ख. ०न्ते चान०।

[[969]]

९६९
प्रपा॰ ८ अनु॰ २१) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
एतच्च सामद्वैविध्यमन्यतो द्रष्टव्यम्। प्राप्तानेव स्तोमान्प्रशंसति–
“एकविꣳशोऽभिषेचनीयस्योत्तमो भवति। एकविꣳश केशवपनीयस्य प्रथमः। सप्तदशो दशपेयः (४)। विड्वा एकविꣳशः। राष्ट्रꣳ सप्तदशः। विश एवैतन्मध्यतोऽभिषिच्यते। तस्माद्वा एष विशां प्रियः। विशो हि मध्यतोऽभिषिच्यते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
अभिषेचनीयो दशपेयः केशवपनीय एवमत्रत्यानां त्रयाणां सोमयागाना-मनुक्रमः। तत्राभिषेचनीयस्योक्थ्यविकृतित्वादुक्थ्ये चोत्तमस्तोत्रस्यैकविंश-स्तोमयुक्तत्वादभिषेचनीयस्याप्युत्तम एकविंशो भवति। दशपेये सर्वेषु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो वाचनिकः। केशवपनीयेऽप्यग्निष्टोमगताः स्तोमा विपर्ययेण प्र-युज्यन्ते। अग्निष्टोमे च त्रिवृत्पञ्चदशः सप्तदश एकविंश इत्येष क्रमः। केशव-पनीये त्वेकविंशः सप्तदशः पञ्चदशस्त्रिवृदित्येतादृशः क्रमो भवति। तत्राभिषे-चनीये योऽन्त्य एकविंशो यश्च केशवपनीये प्रथम एकविंशस्तयोरुभयोः प्रजारूपयोर्मध्ये दशपेयगतस्य सप्तदशस्तोत्ररूपस्यावस्थितत्वादेतद्राष्ट्रं विश एवैतन्मध्यतस्तद्द्वयोर्विशोर्मध्येऽभिषिक्तं भवति। यस्मात्सप्तदशस्तोमरूपस्य राष्ट्रस्य पालक एष राजा यथोक्तरीत्या विशां मध्ये प्रजानां मध्येऽभिषिच्यते तस्मादेव कारणाद्विशां प्रजानां प्रियो भवति। अवरोहक्रमानुष्ठितस्तोमयुक्तं केशवपनीयं विधत्ते –
“यद्वा एनमदो दिशोऽनु व्यास्थापयन्ति। तत्सुवर्गं लोकमभ्यारोहति। यदिमं लोकं न प्रत्यवरोहेत्। अति जनं वेयात्। उद्वा माद्येत्। यदेष प्रतीचीनः स्तोमो भवति। इममेव तेन लोकं प्रत्यवरोहति। अथो अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठत्यनुन्मादाय (५)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ८ ) इति।
अद इत्यनेन प्रत्यक्षत्वं हस्तेनाभिनीय प्रदर्श्यते। यदा समिधमातिष्ठेत्यादि-भिर्मन्त्रैरस्माकं दृष्टिपथ एवैनं राजानं दिशो व्यास्थापयन्ति तदानीमेवायं स्वर्गं लोकमभ्यारोहति। अभ्यारुह्य च पुनरिमं लोकं प्रति नावरोहेच्चेत्तदानीमत्रत्यं बन्धुजनमतिक्रम्य यत्र क्वापि गच्छेदुन्मत्तो वा भवेत्। प्रतीचीस्तोमोऽग्निष्टो-माद्विपर्ययेण प्रत्यावृत्ताः स्तोमा यस्य केशवपनीयस्य स एष यद्यत्र भवेत्तर्हि केशवपनीयेनेममेव लोकं प्रत्यवरोहति। किंचोन्मादाभावायास्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति।

---

१ क. ०नामुपक्र०। २ क. घ. ङ. च. एव त०।

[[970]]

९७०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — ( १ प्रथमकाण्डे–
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम्)
यो रुक्मोऽभिषेककाले पुरुषस्याधस्तादवस्थापितो यश्चान्यः शिरसि स्नातुं धृतस्तावुभौ प्रशंसति –
“इयं वै रजता। असौ हरिणी। यद्रुक्मौ भवतः। आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ९) इति।
अधस्तनो रुक्मो राजतो भूमिस्वरूप उपरितनस्तु हिरण्मयो द्युलोकः। तत आभ्यां द्यावापृथिवीरूपाभ्यामधस्तादुपरिष्टाच्च परिगृहीतो भवति। ननु “अमृतमसि मृत्योर्मा पाहीति हिरण्यमुपास्यति” इति श्रवणादधस्तनोऽपि रुक्मो राजतो न भवति। नायं दोषः। रजतस्यापि हिरण्यावान्तरभेदत्वात्। “तस्माद्रजतꣳ हिरण्यमदक्षिण्यम्” इति पुनराधाने श्रवणात्। होतृब्राह्मणेऽपि द्वैविध्यमाम्नातम् – “तद्दुर्वर्णꣳ हिरण्यमभवत्। तद्दुर्वर्णस्य हिरण्यस्य जन्म। स द्वितीयमतप्यत। सोऽताम्यात्। स प्राङबाधत। स देवानसृजत। तदस्य प्रियमासीत्। तत्सुवर्णꣳ हिरण्यमभवत्” इति च। उपरितनं रुक्मं पुनः प्रशंसति –
“वरुणस्य वा अभिषिच्यमानस्याऽऽपः। इन्द्रियं वीर्यं निरघ्नन्। तत्सुवर्णꣳ हिरण्यमभवत्। यद्रुक्ममन्तर्दधाति। इन्द्रियस्य वीर्यस्यानिर्घाताय” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ९) इति।
आपो वीर्यं निरघ्नन्निर्गामितवत्यः। तच्च निर्गतं वीर्यं सुवर्णमभवत्।
तस्य च रुक्मस्य परिमाणं छिद्राणि च विधत्ते –
“शतमानो भवति शतक्षरः। शतायपः पुरुषः शतेन्द्रियः। आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ९) इति।
“आयुर्वै हिरण्यम्। आयुष्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति। तेजो वै हिरण्याम्। तेजस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति। वर्चो वै हिरण्यम्। वर्चस्या एवैनमभ्यतिक्षरन्ति(१)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ ९) इति।
हिरण्यदानेनापमृत्योः परिहर्तुं शक्यत्वात्तस्याऽऽयुष्ट्वम्। तत्संबन्धादायुर्हिता एवाऽऽप एनं यजमानमभितः क्षरन्ति। सुवर्णस्य दीप्तिमत्त्वात्तेजस्त्वम्। तत्संबन्धादापस्तेजस्याः। शरीरशोभा वर्चः। तच्‍चऽऽभरणसंबन्धाज्जायत इति हिरण्यस्य वर्चस्त्वम्। तद्योगादापो वर्चस्याः। अथ व्युष्टिद्विरात्रं विधत्ते –
“अप्रतिष्ठितो वा एष इत्याहुः। यो राजसूयेन यजत इति। यदा वा एष एतेन द्विरात्रेण यजते। अथ प्रतिष्ठा। अथ संवत्सरमाप्नोति। यावन्ति संव–

[[971]]

९७१
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् )
त्सरस्याहोरात्राणि। तावतीरेतस्य स्तोत्रीयाः। अहोरात्रेष्वेव प्रतितिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
राजसूयेनेष्ट्वाऽपि द्विरात्राननुष्ठानेन संपूर्त्यभावादप्रतिष्टितत्वम्। अत्रत्येषु स्तोमेषु आवर्त्यमानाः स्तोत्रीया ऋचो विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याकाः संपद्यन्ते। तथा च संवत्सरगताहोरात्रसंख्यासामान्यादहोरात्रेषु प्रतिष्ठितत्वं संवत्सरप्राप्तिर्भवति। द्विरात्रावयवावहर्विशेषौ विधत्ते –
“अग्निष्टोमः पूर्वमहर्भवति। अतिरात्र उत्तरम् (१)। नानैवाहोरात्रयोः प्रतिष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
विलक्षणयोरह्नोरनुष्ठितत्वादहोरात्रयोरस्य विविधप्रतिष्ठोपपद्यते।
तयोरनुष्ठानाय शुक्लकृष्णपक्षौ विधत्ते –
“पौर्णमस्यां पूर्वमहर्भवति। व्याष्टकायामुत्तरम्। नानैवार्धमासयोः प्रतिति-ष्ठति” इति (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
तयोरुभयोर्विलक्षणपक्षत्वादुभयोरर्धमासयोरस्य विविधा प्रतिष्ठोपपद्यते।
पक्षान्तरत्वेन विलक्षणयोर्मासयोर्द्वयोरनुष्ठानं विधत्ते –
“अमावास्यायां पूर्वमहर्भवति। उद्दृष्ट उत्तरम्। नानैव मासयोः प्रतिति-ष्ठति” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
एकेनाह्ना निष्पाद्यः सोमयागोऽहःशब्देनोपलक्ष्यते। तादृशश्चाग्निष्टोमः पूर्वमहः। तच्चामावास्यायां कर्तव्यम्। उद्दृष्टं शुक्लप्रतिपत्। उत्कर्षेण दर्शनस्य तत्रोपक्रमात्। तस्मिन्नुद्दृष्ट उत्तरं द्वितीयमहरतिरात्राख्यं कर्तव्यम्। तथा सति विलक्षणयोर्मासयोः कृतत्वाद्विविधप्रतिष्ठा भवति। प्रकारान्तरं विधत्ते –
“अथो खलु। यो एव समानपक्षे पुण्याहे स्याताम्। तयोः कार्यं प्रतिष्ठित्यै(२)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
अथो खलु अथवेत्यर्थः। समानश्चासौ पक्षश्च तत्र ये पुण्यदिने ज्योतिः-शास्त्रप्रसिद्धे शुभावहे दिने तयोरिदं कर्म कार्यं नं त्वत्र पक्षभेदो विवक्षितः।
मासभेदस्तु दूरापेतः। अस्मिन्द्विरात्रे दोषमुद्भाव्य परिहरन्प्रशंसति –
“अपशव्यो द्विरात्र इत्याहुः। द्वे ह्येते छन्दसी। गायत्रं च त्रैष्टुभं च। जगतीमन्तर्यन्ति। न तेन जगती कृतेत्याहुः। यदेनां तृतीयसवने कुर्वन्तीति।

[[972]]

९७२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(सौत्रामणीमन्त्रपशुहविषामभिधानम् )
यदा वा एषाऽहीनस्याहर्भजते। साह्नस्या वा सवनम्। अथैव जगती कृता। अथ पशव्यः” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
जागताः पशव इति श्रुत्यन्तरे पशूनां जगतीसंबन्धश्रवणाद्द्विरात्रे च जगत्या अन्तरितत्वादपशव्यो द्विरात्र इत्याक्षेपवादिन आहुः। अथैवं मन्यसे, विद्यात एव जगती। जागतं तृतीयसवनमितिश्रुतेस्तृतीयसवने जगत्याः कृतत्वादिति। तदयुक्तं खलु। अहीने तावन्मात्रेण जगत्यनुष्ठानं न संपूर्णं किं तर्हि यदा द्विरात्रस्यैतस्याहीनस्यैकमहः कृत्स्नं जगती व्याप्नोति तदा जगत्यनुष्ठानं संपूर्णं भवति। साह्न एकेनाह्ना निष्पन्नत्वादेकाहः। तस्य तु तृतीयसवनसंबन्धमात्रेणापि जगत्यनुष्ठानं संपूर्णं भवति। तस्मादत्र कृत्स्नस्याह्नो जगतीव्याप्त्यभावादपशव्यत्वं तदवस्थमित्याक्षेपवादिनामभिप्रायः। तस्मिन्नाक्षेपे भङ्ग्यन्तरेण परिहारोऽप्यन्तर्भूतः। तत्कथमित्युच्यते। वाक्ये यदेतिशब्दं परित्यज्य परिहारो योजनीयः। एषा जगती प्रकृतस्य द्विरात्रस्याहीनस्य कृत्स्नस्याहर्भजते। तस्मादत्र जगती कृता। तस्मादयं द्विरात्रः पशव्य इति परिहारः। यद्यपि तस्मिन्नहनि च्छन्दोन्तराणि सन्ति तथाऽपि जगतीव्याप्तावुपायः सप्तमकाण्डेऽङ्गिरसां द्विरात्रे समाम्नातः – वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवति तेन जगत्यै नैति” इति। वैखानसनामकं साम पूर्वस्मिन्दिने गायेत्। यत्र(तच्‍च) जगतीसंबद्धमिति तदहः कृत्स्नं जगत्या नापगच्छति। अतो वैखानससाममहिम्नैव कृत्स्नेऽप्यह्नि जगत्याः पूरितत्वाद्द्विरात्रः पशव्य एव।
अस्य द्विरात्रस्य व्युष्टिनाम प्रशंसति–
“व्युष्टिर्वा एष द्विरात्रः। य एवं विद्वान्द्विरात्रेण यजते। व्येवास्मा उच्छति। अथो तम एवापहते” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
विशिष्ट उषःकालो यस्मिन्द्विरात्रे सोऽयं व्युष्टिः। यो यजमान एवं व्युष्टिनाम विद्वान्यजतेऽस्मै यजमानार्थं विशेषेणोच्छत्येव सर्वं कर्तव्यजातं बुद्धौ प्रकाशत एव। किंच तमो बुद्धिमान्द्यमयं यजमानो विनाशयत्येव।
यदुक्तं सूत्रकारेण– “क्षत्त्राणां धृतिस्न्निष्टोमोऽग्निष्टोमः पञ्चापवर्गस्तेनान्ते यजते संतिष्ठते राजसूयः” इति।क्षत्त्राणां धृतिरिति कर्मनामधेयम्। स च कर्मविशेषः प्रकृतिवत्त्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयो न भवति, किं तर्हि त्रिभिरेव स्तोमैरुपेतः। तमेतं विधत्ते –

---

१ घ. ङ. श्व. ०ति। यो हि ए०। २ ख. तत्र।

[[973]]

९७३
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
“अग्निष्टोममन्तत आहरति। अग्निः सर्वा देवताः। देवतास्वेव प्रतितिष्ठति (३)” (ब्रा॰ का॰ १ प्र॰ ८ अ॰ १०) इति।
अग्निविषयः स्तोमो यस्य क्रतोरन्ते सोऽयमग्निष्टोमः। यज्ञायज्ञा वो अग्नय इत्येतस्यामाग्नेय्यामृचि स्तोत्रकाल आवृत्त्या स्तोमं संपादयति। तेन च क्रतुः। संस्थितो भवति। तस्मादयमग्निष्टोमः। अग्नेश्च सर्वदेवतारूपत्वमसकृदुक्तम्। तस्माद्राजसूयसमाप्त्यवसरेऽनुष्ठितेनाग्निष्टोमेन यजमानो देवतासु प्रतितिष्ठत्येव। अत्र विनियोसंग्रहः —
“स्वाद्वीं शष्पैः सुरा योज्या पुनाद्वाभ्यां तु पावयेत्।
कुवित्खरे सुरा ग्राह्या सोमावनयते सुराम्॥
शतच्छिद्रयुतस्थाल्यां मन्त्राः पञ्चेह वर्णिताः”॥ इति।
अथ मीमांसा।
तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम्–
“सौत्रामण्यां ग्रहे स्विष्टकृदाद्यास्ति न वाऽस्ति तत्।
शेषणान्न सुराक्षीरयोरन्यात्रोयोगतः॥”
सौत्रामणीनामके यागे श्रूयते – “पयोग्रहाः सुराग्रहाश्च गृह्यन्ते” इति। तत्र प्रकृतिगतसोमग्रहेष्विव शेषकार्यं स्विष्टकृदिडादिकमस्ति। न चात्र पूर्ववच्छे-षाभावः। उच्छिनत्ति(ष्टि) न सर्वं जुहोतीत्यवशेषयितव्यत्वश्रवणादिति चेन्मैवम्। शिष्टस्यान्यत्रोपयोगश्रवणात्। “ब्राह्मणं पकिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम्” इति श्रूयते। “यदि ब्राह्मणं न विन्देत्। वल्मीकवपायामवनयेत्” इति च। “शतातृण्णायां समवनयेत्” इति च। शतच्छिद्रा कुम्भी शतातृण्णा। तस्मान्नास्ति स्विष्टकृदादिकम्॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक
एकविंशोऽनुवाकः॥२१॥
–––

२२

(अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठक द्वाविंशोऽनुवाकः )।
अग्ना॑विष्णू॒ महि॒ तद्वां॑ महि॒त्वं वी॒तं घृ॒तस्य॒

[[974]]

९७४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे —
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
गुह्या॑नि॒ नाम॑। दमे॑दमे स॒प्त रत्ना॒ दधा॑ना॒
प्रति॑ वां जि॒ह्वा घृ॒तमा च॑रण्येत्। अग्ना॑विष्णू॒
महि॒ धाम॑ प्रि॒यं वां॑ वी॒थो घृ॒तस्य॒ गुह्या॑
जुषा॒णा। दमे॑दमे सुष्टु॒तीर्वा॑वृधा॒ना प्रति॑ वां
जि॒ह्वा धृ॒तमुच्च॑रण्येत्। प्र णो॑ दे॒वी सर॑स्वती॒
वाजे॑भिर्वा॒जिनी॑वती। धी॒नाम॑वि॒त्र्य॑वतु। आ
नो॑ दि॒वो बृ॑ह॒तः (१) पर्व॑ता॒दा सर॑स्वती
यज॒ता ग॑न्तु य॒ज्ञम्। हवं॑ दे॒वी जु॑जुषा॒णा घृ॒–
ताची॑ श॒ग्मां नो॒ वाच॑मुश॒ती शृ॑णोतु। बृह॑–
स्पते जु॒षस्व॑ नो ह॒व्यानि॑ विश्वदेव्य। रास्व॒
रत्ना॑नि दा॒शुषे॑। ए॒वा पि॒त्रे वि॒श्वदे॑वाय॒ वृष्णे॑
य॒ज्ञैर्वि॑धेम॒ नम॑सा ह॒विर्भिः॑। बृह॑स्पते सुप्र॒जा
वी॒रव॑न्तो व॒यꣳ स्या॑म॒ पत॑यो रयी॒णाम्।
बृह॑स्पते॒ अति॒ यद॒र्यो अर्हा॑द्द्य॒मद्वि॒भाति॒
ऋतु॑म॒ज्जने॑षु। यद्दी॒दय॒च्छव॑सा (२) ऋ॒त॒–
प्र॒जा॒त॒ तद॒स्मासु॒ द्रवि॑णं धेहि चि॒त्रम्। आ
नो॑ मित्रावरुणा घृ॒तैर्गव्यू॑तिमुक्षतम्। मध्वा॒
रजा॑ꣳसि सुक्रतू। प्र बा॒हवा॑ सिसृतं जी॒वसे॑
न॒ आ नो॒ गव्यू॑तिमुक्षतं घृ॒तेन॑। आ नो॒ जने॑
श्रवयतं युवाना श्रु॒तं मे॑ मित्रावरुणा॒ हवे॒मा।
अ॒ग्निं वः॑ पूर्व्यं गि॒रा दे॒वमी॑डे॒ वसू॑नाम्। स॒प॒–
र्यन्तः॑ पुरुप्रि॒यं मि॒त्रं न क्षेत्र॒साध॑सम्। म॒क्षू
देव॒व॑तो॒ रथः॑ (३) शरो॑ वा पृ॒त्सु कासु॑

[[975]]

९७५
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
चित्। दे॒वानां॒ य इन्मनो॒ यज॑मान॒ इय॑क्ष–
त्य॒भीदय॑ज्वनो भुवत्। न य॑जमान रिष्यसि॒
न सु॑न्वान॒ न दे॑वयो। अस॒दत्र॑ सुवीर्य॑मु॒त
त्यदा॒श्वश्वि॑यम्। नकि॒ष्टं कर्म॑णा नश॒न्न
प्र यो॑ष॒न्न यो॑षति। उप॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वो
मयो॒भुव॑ ईजा॒नं च॑ य॒क्ष्यमा॑णं च धे॒नवः॑।
पृ॒णन्तं॑ च॒ पपु॑रिं च (४) श्र॒व॒स्यवो॑ घृ॒तस्य॒
धारा॒ उप॑ यन्ति वि॒श्वतः॑। सोमा॑रुद्रा॒ वि
वृ॑हतं॒ विषूची॒ममी॑वा॒ या नो॒ गय॑मावि॒वेश॑।
आ॒रे बा॑धेथां॒ निर्ऋ॑तिं परा॒चैः कृ॒तं चि॒देनः॒
प्र मु॑मुक्तम॒स्मत्। सोमा॑रुद्रा यु॒वमे॒तान्य॒स्मे
विश्वा॑ त॒नूषु॑ भेष॒जानि॑ धत्तम्। अव॑ स्यतं
मु॒ञ्चतं॒ यन्नो॒ अस्ति॑ त॒नूषु॑ ब॒द्धं कृ॒तमेनो॑
अ॒स्मत्। सोमा॑पूषणा॒ जन॑ना रयी॒णा जन॑ना
दि॒वो जन॑ना पृथि॒व्याः। जा॒तौ विश्व॑स्य॒ भुव॑–
नस्य गो॒पौ दे॒वा अ॑कृणवन्न॒मृत॑स्य॒ नाभि॑म्।
इ॒मौ दे॒वौ जाय॑मानौ जुषन्ते॒मौ तमाꣳ॑सि गू॒ह
ता॒मजु॑ष्टा। आ॒भ्यामिन्द्रः॑ प॒क्वमा॒मास्व॒न्तः
सो॑मापू॒षभ्यां॑ जनदु॒स्रिया॑सु (५)॥
(बृ॒ह॒तः शव॑सा॒ रथः॒पपु॑रिं च दि॒वो जन॑ना॒ पञ्च॑विꣳशतिश्च)।

इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः॥२२॥

[[976]]

९७६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
(अनु॑मत्या आग्ने॒यमै॑न्द्रा॒ग्नम॒ग्नये॒ सोमा॑य प्रतिपूरुष॒मैन्द्रा॒ग्नं धा॒त्रे बा॑र्हस्प॒त्य-म॒ग्नये॑ गृ॒हप॑त॒येऽर्थेतो॒ देवीः॑ स॒मिध॒ꣳ सोम॒स्येन्द्र॑स्य मि॒त्र आ॑ग्ने॒यꣳ स॒द्य आ॑ग्ने॒-यꣳ हि॑रण्यमाग्ने॒यꣳ स्वा॒द्वीं त्वाऽऽग्ना॑विष्णू॒ द्वाविꣳ॑शतिः)॥२२॥
(अनु॑मत्यै॒ यथाऽस॑ति॒ देवी॑रापो मि॒त्रो॑ऽसि॒ शूरो॑
वा॒ द्विच॑त्वारिꣳशत्)॥४२॥
हरिः॑ ॐ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमाष्टकेऽ-
ष्टमः प्रपाठकः॥८॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितायां प्रथमा-
ष्टकः संपूर्णः॥१॥
––––
अथ प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके द्वाविंशोऽनुवाकः।

एकविंशे सौत्रामणीमुक्त्वा राजसूयः समापितः। द्वाविंशे काम्ययाज्या(पुरो-नुवाक्या) उच्यन्ते। तत्र काम्येष्टिकाण्डे त्रिहविष्का काचिदिष्टिराम्नायते–
“आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेदभिचरन्त्सरस्वत्याज्यभागा स्याद्बार्हस्प-त्यश्चरुर्यदाग्नावैष्णव एकादशकपालो भवत्यग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताभिश्चैवैनं यज्ञेन चाभिचरति सरस्वत्याज्यभागा भवति वाग्वै सरस्वती वाचैवैनमभिचरति बार्हस्पत्यश्चरुर्भवति ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनमभिचरति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
आज्यं भागो यस्याः साऽऽज्यभागा। आज्यमेव हविरित्यर्थः। स्पष्टमन्यत्। तत्र प्रथमहविषः पुरोनुवाक्यामाह –
अग्निविष्णू इति। हेऽग्नाविष्णू वां युवयोस्तद्वक्ष्यमाणं महित्वं महिमोपेतत्वं महि पूजनीयम्। कथमिति तदुच्यते। घृतस्य यानि गुह्यानि नामानि मन्त्रेषु गोप्यान्याज्यं पृषदाज्यं सर्पिरित्यादीनि तानि युवां वीतं प्राप्नुतं, पशूनां तेजसाऽग्नये जुष्टमभिघारयामीति आयुर्दा अग्ने हविषो जुषाणो घृतप्रतीको घृतयोनिरेधीति

[[977]]

९७७
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
आजुह्वानस्य सर्पिष इत्यादिमन्त्रान्सर्वदा शृणुतमित्यर्थः। कुत्रैतन्नाम–श्रवणंदमेदमे सर्वेषां यजमानानां गृहे गृहे। किंच, वां युवयोर्जिह्वा प्रति प्रत्येकं घृतमागत्य प्राप्य चरण्येद्भक्षयतु पिबत्वित्यर्थः। कीदृशी जिह्वा। सप्त रत्ना दधाना। सप्तसंख्याकान्‍रत्नसदृशाञ्‍ज्वालाविषान्धारयन्ती। छत्रिन्यायेनाग्निसाहित्याद्विष्णोरपि तथात्वम्। अत्रैव याज्यामाह–
अग्नाविष्णू इति। हेऽग्नाविष्णू वां युवयोः प्रियं धान यज्ञशालारूपं स्थानं महि पूजनीयम्। युवां घृतस्य गुह्यं योग्यं सारमभिघारणरूपं जुषाणा सेवमानौ वीथः पुरोडाशं भक्षयथः। कादृशौ युवाम्। दमेदमे सर्वेषु यजमानगृहेषु सुष्टुतीर्वावृधाना पूर्वोदाहृता आयुर्दा अग्न इत्यादिकाः शोभनाः स्तुतीर्वर्धयन्तौ। प्रति वां जिह्वेत्यादि पर्ववत्। उच्चरण्येदुत्कर्षेण भक्षयतु। द्वितीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह–
प्र णो देवीति। सरस्वती देवी वाजेभिरन्नैर्नोऽस्मान्प्रकर्षेणावतु रक्षतु। कीदृशी। वाजिनीवती। वाजोऽस्यां क्रियायामस्तीत्यन्नप्रदा यागक्रिया वाजिनी। सा यस्यामस्ति सा वाजिनीवती। धीनामवित्री यज्ञविषयाणामस्मद्बुद्धीनां पालयित्री। तत्रैव याज्यामाह–
आ नो दिवो इति। यजता यष्टता यष्टव्या सरस्वती नोऽस्माकं यज्ञं प्रति दिवः सकाशादागन्त्वागच्छति। बृहतः पर्वतादागच्छतु। यद्यप्येषा द्युलोके मेरौ वा तिष्ठति तथाऽप्यवश्यमागच्छत्वित्यर्थः। सेयमागता देवी शग्मां सुखप्रापिकां नोऽस्मदीयां स्तुतिरूपां वाचमुशती कामयमाना शृणोतु। कीदृशी देवी। हवमस्मदीयमाह्वानं जुजुषाणा सेवमाना। घृतमञ्चति प्राप्नोतीति घृताची। तृतीयहविषः पुरोनुवाक्यामाह–
बृहस्पत इति। विश्वदेव्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो हित हे बृहस्पते नोऽस्माकं हव्यानि जुषस्व। दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय रत्नानि रास्व देहि। तत्रैव याज्यामाह–
एवा पित्रे इति। एवा, एवं किंचेत्यर्थः। हे बृहस्पते पित्रे पितृवत्पालकाय विश्वे देवा यस्यासौ विश्वदेवोऽस्मै सर्वदेवगुरवे वृष्णेऽभिमतफलवर्षिणे तुभ्यं यज्ञैर्बहुविधयागैर्नमसा भक्तिपूर्वकनमस्कारैर्हविर्भिराज्यपुरोडाशादिभिश्च परिचर्यां विधेम सर्वथा परिचरेम। त्वत्प्रसादाच्छोभनापत्ययुक्ताः शूरभटोपेता धनानां पतयो भवेम। तत्रैव विकल्पितां याज्यामाह–

[[978]]

९७८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
बृहस्पत इति। हे बृहस्पतेऽर्यो राजा यद्द्रविणं रत्नादिरूपमतीतरानति-क्रम्यार्हात्स्वयमेवानुभवितुमर्हति। यच्‍चास्मज्जनेष्वमात्यादिषु द्युमदाभूषणादिम-द्विभाति। यजमानरूपेषु जनेषु क्रतुमद्यागसाधनवद्विभाति। पुनरपि यद्द्रविणं शवसा बलेन जीवितप्रदानसंपादितसैन्यरूपेण दीदयद्दीप्यते तद्यथोक्तगुणोपेतं द्रविणं चित्रं मणिमुक्तादिरूपं हे ऋतप्रजात तदस्मासु धेहि स्थापय। ऋतात्स-त्यात्परमात्मनः प्रकर्षेण देवगुरुत्वेनोत्पन्न ऋतप्रजातः।
प्रथममभिचरतः शत्रोस्त्रिहविष्केष्टिर्विहिता। इदानीं तदीयादभिचारादूर्ध्वं प्रत्याभिचरतस्तामेवेष्टिं विहितामभिप्रेत्य तत्र विशेषं विधत्ते –
“प्रति वै परस्तादभिचरन्तमभिचरन्ति द्वे द्वे पुरोनुवाक्ये कुर्यादतिप्रयुक्त्या” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
प्रथमतोऽभिचरन्तं शत्रुं ज्ञात्वा तद्विरोधिनः पुरुषा पश्चात्प्रत्यभिचरन्ति तदानीं पूर्वोक्तायाः पुरोनुवाक्याया आवृत्त्या वा मन्त्रान्तरगमनेन वैकैकस्य हविषो द्वे द्वे पुरोनुवाक्ये कुर्यात्। मन्त्रान्तरपक्षे तु प्रथमस्य हविषोऽग्नाविष्णू सजोषसेत्येषा समानेतव्या। द्वितीयस्य हविषः पावीरवी कन्येति। तृतीयस्य तु समाम्नाता एव तिस्र ऋचो वर्तन्ते। किमर्थं पुरोनुवाक्याद्वित्वं तदुच्यते। अतिप्रयुक्त्यै तस्मादप्यतिशयितप्रयोर्गाथम्।
यस्तु पापभीरुः सन्प्रतिचारं न करोति, किंतु केवलं स्वविषयमभिचारं परिहर्तुमिच्छति तस्य पूर्वोक्तामेव त्रिहविष्कामिष्टिं विधत्ते –
“एतयैव यजेताभिचर्यमाणो देवताभिरेव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म स देवताश्चैव यज्ञं च मध्यतो व्यवसर्पति तस्य न कुतश्चनोपाव्याधो भवति नैनमभिचरन्‍स्तृणुते” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
देवताः प्रतिचरति निवारयति। स्वकीययज्ञेन तदीययज्ञ निवारयति। स्व-कीयवाचा तदीयवाचं निवारयति। स्वकीयब्रह्मणा तदीयं ब्रह्म निवारयति। लौकिकाधिक्षेपपरुहारो वाङ्निवारणम्। ब्राह्मण्यपरिहारो मन्त्रनिवारणम्। स तादृशः पुरुषः शत्रोरात्मनश्च मध्ये स्वकीयदेवताः स्वकीययज्ञं च मध्यतो व्य-वसर्पति व्यवधानरूपेण स्थापयति। तस्य तादृशस्य कुतोऽपि व्याध्यादेर्बाधो न भवति। प्रथममभिचरन्पुरुष एनं न स्तृणुते न हिनस्ति।
यज्ञप्राप्तिकामिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते –

[[979]]

९७९
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
“आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वेपेद्यं यज्ञो नोपनमेदग्निः सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञोऽग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै यज्ञं प्र यच्छत उपैनं यज्ञो नमति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
यं यज्ञानुष्ठानार्थं पुरुषं केनापि द्रव्याभावादिविघ्नेन स यज्ञो न प्राप्नुयात्त-स्येयमिष्टिः। दृष्टिपाटवार्थिन एकहविष्कामिष्टिं विधत्ते –
“आग्नावैष्णवं घृते चरुं निर्वपेच्चक्षुष्कामोऽग्नेर्वै चक्षुषा मनुष्या वि पश्यन्ति यज्ञस्य देवा अग्निं चैव विष्णुं च स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मिंश्चक्षुर्ध-त्तश्चक्षुष्मानेव भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
अग्नेश्चक्षुषादीपेनान्धकारादियुक्तप्रदेशे मनुष्याः पश्यन्ति। यज्ञस्य तु चक्षुषा सामर्थ्यरूपेण देवाः पश्यन्ति। अतो यागदेवस्य विष्णोरग्नेश्च हविषा तावुभौ कामलादिरोगपरिहारेणास्मिन्यजमाने चक्षुर्दृष्टिपाटवं धत्तः प्रयच्छतः। तेनासौ चक्षुष्मान्सूक्ष्मदर्शनेऽपि समर्थो भवति। घृतं चरुप्रकृतिद्रव्यं च प्रशंसति –
“धेन्वै वा एतद्रेतो यदाज्यमनडुहस्तण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः प्र जनयति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
भक्षिततृणसारत्वादाज्यस्य धेनुरेतस्त्वम्। बलीवर्दकृष्टोत्पन्नत्वात्तण्डुलानाम-डुद्रेतस्त्वम्। धेन्वनडुद्रूपमिथुनादेवास्य दृष्टिलाभः। प्रकारान्तरेण घृतं प्रशंसति –
“घृते भवति तेजो वै घृतं तेजश्चक्षुस्तेजसैवास्मै तेजश्चक्षुरव रुन्धे” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
दीप्यमानत्वाद्रूपभासकत्वाच्‍च घृतचक्षुषोस्तेजस्त्वम्।
फलान्तराय त्रिहविष्कामिष्टिं विधत्ते –
“इन्द्रियं वै वीर्यं वृङ्क्ते भ्रातृव्यो यजमानोऽयजमानस्याध्वरकल्पां प्रति निर्वपेद्भ्रातृव्यो यजमाने नास्येन्द्रियं वीर्यं वृङ्क्ते” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
परस्परविरोधिनोरुभयोर्मध्ये कश्चिदग्निष्टोमादियज्ञं न करोति तदीयस्तु भ्रातृव्यः करोति तदानीमयजमानस्येन्द्रियसामर्थ्यमितरो विनाशयति। प्रत्यक्षं ह्येतत्। दीक्षित सोमयाजिन्नित्यामन्त्रणादिभिरयजमानस्यानाहूतत्वात्तस्येयम-ध्वरकल्पेषदसमाप्तोऽध्वरः सवनत्रयसद्भावादध्वरत्वं सोमाभावादीषदसमाप्तिरतस्तामध्व

[[980]]

९८०
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
रकल्पां तदीयस्य सोमयागस्य प्रतिपक्षत्वेन निर्वपेत्। कदा। भ्रातृव्ये यजमाने सति। तेन प्रतिनिर्वापेणेन्द्रियसामर्थ्यं न नश्यति। दीक्षादीनामभावेऽपि प्रभुत्वधनादेरुत्कर्षो भवतीत्यर्थः। निर्वापकालं विधत्ते –
“पुरा वाचः प्रवदितोर्निर्वपेद्यावत्येव वाक्तामप्रोदितां भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते तामस्य वाचं प्रवदन्तीमन्या वाचोऽनु प्रवदन्ति ता इन्द्रियं वीर्यं यजमाने दधति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
उषःकाले मनुष्याः शयनादुत्थाय परस्परं वाचः प्रवदन्ति। प्रवदितोः प्राक्प्रवदनात्पुरा निर्वपेत्। तथा सति भ्रातृव्यस्य यावती वाग्विद्यते तामप्रोदितामनुच्छारितां वृङ्क्ते यथा नोच्चारिता भवति तथा नाशयति। अस्य तु यजमानस्य संबन्धिनीं तां वाचं प्रवदन्तीमन्वन्या वाच इतरजनसंबन्धिन्यो वाचः प्रवदन्ति। यजमानेन यद्यथोच्यते तत्तथैव सर्वजना वदन्त्यस्य वचनमनुमन्यन्त इत्यर्थः। ता अन्यदीया वाच उपलालनेनेन्द्रियसामर्थ्यं यजमानेन स्थापयन्ति। अध्वरसाम्यं संपादयितुं त्रिषु कालेष्वनुष्ठानं विधत्ते –
“आग्नावैष्णवमष्टाकपालं निर्वपेत्प्रातःसवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्याद्बार्हस्पत्यश्चरुर्यदष्टाकपालो भवत्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं प्रातःसवनमेव तेनाऽऽप्नोत्याग्नावैष्णावमेकादशकपालं निर्वपेन्माध्यंदिनस्य सवनस्याऽऽकाले सरस्वत्याज्यभागा स्याद्बार्हस्पत्यश्चरुर्यदेकादशकपालो भवत्येकादशाक्षरा त्रिष्टुप् त्रैष्टुभं माध्यंदिनꣳ सवनं माध्यंदिनमेव सवनं तेनाऽऽप्नोत्याग्नावैष्णवं द्वादशकपालं निर्वपेत्तृतीयसवनस्याऽऽकाले सरस्वाज्यभागा स्याद्बार्हस्पत्यश्चरुर्यद्द्वादशकपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेव तेनाऽऽप्नोति देवताभिरेव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म कपालैरेव छन्दाꣳस्याप्नोति पुरोडाशैः सवनानि” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
प्रातःसवनस्याऽऽकाले भ्रातृव्ययज्ञसंबन्धिनः प्रातःसवनस्य यावत्कालस्तावति काले कपालैरष्टैकादशद्वादशसंख्याकैरेव च्छन्दांसि प्रतिवादिप्रयुक्तानि गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीरूपाणि व्याप्नोति। यथोक्तैस्त्रिभिः पुरोडाशैः प्रतिवाद्यनुष्ठितानि सवनानि त्रीणि सवनानि व्याप्नोति। तस्मादस्त्यध्वरसाम्यम्। उक्तासु प्रत्यभिचारादीष्टिषु पूर्वोक्ता एव याज्यानुवाक्याः।

---

१ क. दाचिद्भ्रातृब्यै यजमाने स। घ. ङ. दाचिद्भ्रतृ। २ क. च्‍चारयति।

[[981]]

९८१
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
एतस्यैवाध्वरकल्पानुष्ठायिनः प्रतिवाद्यनुष्ठितानूबन्ध्यास्थानीयामिष्टिं विधत्ते –
“मैत्रावरुणमेककपालं निर्वपेद्वशायै काले यैवासौ भ्रातृव्यस्य वशाऽनूबन्ध्या सो एवैषैतस्यैककपालो भवति न हि कपालैः पशुमर्हत्याप्तुम्” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ ९) इति।
भ्रातृव्योऽवभृथं कृत्वा गृहे समागत्योदवसानीयामनूबन्ध्यां वशामुपाकरोति, तस्मिन्काले मित्रावरुणदेवताकमेककपालं पुरोडाशं निर्वपेत्। भ्रातृव्यस्य साऽनूबन्ध्या वशा यैवास्ति एतस्याध्वरकल्पस्याधिकारिणोऽयमेककपालः सैवैषा वशा भवति। ननु पूर्वोक्तैः कपालैर्यथा छन्दांसि प्राप्नोति तथाऽनूबन्ध्याख्यः पशुरपि प्राप्यतामिति चेन्न। संख्यासाम्येन च्छन्दसां प्राप्तुं शक्यत्वात्। नहि पशावष्टत्वादिसंख्याऽस्ति। अतः पूर्वोक्तैः कपालैरिमं पशुमाप्तुं न शक्नोति नार्हति। मैत्रावरुणस्य तु कपालैक्यात्संख्यासाम्येन पशुमेकं प्राप्तुमर्हति। अस्मिन्मैत्रावरुणे पुरोनुवाक्यामाह –
आ नो इति। हे मित्रावरुणौ नो गव्यूतिमस्मदीयगोयूथं घृतैः प्रभूतैरा समन्तादुक्षतं सिञ्चतम्। सुक्रतू शोभनक्रतुयुक्तौ रजांस्यस्मदीयक्षेत्रपांसून्मध्वा मधुना जलेनोक्षतम्। तत्रैव याज्यामाह –
प्र बाहवेति। हे मित्रावरुणौ नोऽस्माकं जीवसे जीवितुं बाहवा धनपूर्णेन बाहुना सह प्रकर्षेण सिसृतं प्राप्नुतम्। आगत्य च नोऽस्माकं गोर्यूथं घृतेन सिञ्चतम्। हे युवाना परस्परमिश्रितौ युवां जने ब्राह्मणादियजमानसभायां नोऽस्माञ्‍श्रवयतं प्रख्यापयतम्। मित्रावरुणौ मे मदियामिमा हवेदमाह्वानं श्रुतं शृणुतम्। इष्य्षन्तरं विधत्ते –
“असावादित्यो न व्यारोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एतꣳ सोमारौद्रं चरुं निरवपन्तेनैवास्मिन्‍रुचमदधुर्यो ब्रह्मवर्चसकामः स्यात्तस्मा एतꣳ सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत्सोमं चैव रुद्रं च स्वेन भागधेयेनेप धावति तावेवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं धत्तो ब्रह्मवर्चस्येव भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
न व्यरोचत विशेषेण दीप्तिं न प्राप्तवान्। प्रायश्चित्तिं प्रतीकारम्। ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्तिः। कालं विधत्ते –
“तिष्यापूर्णमासे निर्वपेद्रुदो वै तिष्यः सोमः पूर्णमासः साक्षादेव ब्रह्मवर्चसमव रुन्धे” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।

---

१ क. घ. ङ. च. शं भ्रा।

[[982]]

९८२
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
यथा रुद्रो दुःखं द्रावयति तथा पौषमासः शैत्यदानेन तापं वारयति, तस्मा-त्तस्य रुद्रत्वम्। सोमो हि पौर्णमास्यां संपूर्णमण्डल इति तयोरैक्यम्। साक्षादेव मुख्यमेव न त्वनूचानस्य पुत्रत्वमात्रेणाऽऽपादितममुख्यं ब्रह्मवर्चसम्। वेदेः परित आवरणं विधत्ते –
“परिश्रिते याजयति ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
परिश्रयणेन १वेद्यामावृतायां कांश्चिद्विशेषान्विधत्ते –
“श्वेतायै श्वेतवत्सायै दुग्धं मथितमाज्यं भवत्याज्यं प्रोक्षणमाज्येन मार्जयन्ते यावदेव ब्रह्मवर्चसं तत्सर्वं करोति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
श्वेतवत्सयुक्तायाः श्वेताया गोर्दुग्धं तदेवाऽऽतञ्चनेन दधिभावमापाद्य मथितं सत्पश्चादाज्यं भवति, न तु मैत्राबार्हस्पत्य इव स्वयंमूर्तस्वयंमथितत्वादिकम-त्रास्ति। प्रकृतौ श्वेतवत्सा श्वेता गौरिति नास्ति नियमः। अत्र त्वस्ति। प्रकृता-वद्भः प्रोक्षणं मार्जनं च। अत्र तु सर्वमाज्येनेति विशेषः। तथा सति तु ब्रह्मवर्चसं संपूर्णं भवति।
सामिधेनीषु समिध्यमानेद्धवत्योर्मध्ये प्रक्षेपणीये द्वे ऋचौ विधत्ते –
“अति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्याहुरीश्वरो दुश्चर्मा भवितोरिति मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्याद्यद्वै किंच मनुरवदत्तद्भेषजं भेषजमेवास्मै करोति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
आज्यमात्रेण यद्ब्रह्मवर्चसं तद्युक्तमेव, श्वेतवत्साश्वेतगोभ्यां यत्तदत्यधिकं, तेन दुश्चर्मा श्वेतकुष्ठयुक्तो भवितुं प्रभुर्भवति, तत्परिहाराय मनुना दृष्टे द्वे ऋचौ सामिधेनीषु धाय्ये प्रक्षेपणीये भवतः। मनोर्धर्मवक्तृत्वात्तेन यन्मन्त्रजातमुक्तं तदौषधम्। तदेतत्सर्वमापस्तम्ब आह – “सर्वप्रोक्षणमार्जनानीत्या(न्या)ज्येन मानवी ऋचौ धाय्ये कुर्यादग्निं व इत्येतासां द्वे” इति।
एतस्मिन्सोमारुद्रचरौ धाय्यात्वेनाग्निं वः पूर्वमित्यादिका विकल्पिताः षडृच आम्नाताः। तत्र प्रथमायाः पाठस्तु –

---

१ क. वेदेरे०। २ क. ०मापद्य। ३ ख. ०र्मवृद्धत्वा०। घ. ङ. च. ०र्मवत्त्वात्ते०। ४ ख. घ. ङ. च. ०देव स०। ५ ख. घ. ङ. छ. ०प्रोक्षामा०।

[[983]]

९८३
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
अग्निं व इति। वसूनां वो युष्माकं मध्ये पूर्व्यं प्रथमभाविनमग्निं देवं गिरा वैदिक्या, ईडे स्तौमि स्तावकोऽहम्। कीदृशः। सपर्यन्तः पर्यन्तेन यागसमाप्त्या सह वर्तत इति सपर्यन्तः। सकृत्स्तुत्वा नोपरमं कुर्वे, किंत्वा समाप्तेः स्तौमीत्यर्थः। कीदृशमग्निम्। मित्रं न क्षेत्रसाधसं पितृभ्रात्राद्यात्मकमित्रमिवास्मादीयस्य क्षेत्रस्य साधकम्। अथ द्वितीया –
मक्षू इति। कासुचित्पृत्सु केषुचित्संग्रामेष्वत्यन्तमभिनिवेशेन प्रवर्तमानेषु शूरो वा शूरो भट इव देववतो यक्ष्यमाणदेवोपेतस्य यजमानस्य रथो मक्षु गच्छतीति शेषः। रामरावणयुद्धवदत्यभिनिवेशेन प्रवृत्ते युद्धे शूरो भटः स्वदेहं विस्मृत्य परसेनां हन्तुं यथा त्वरया गच्छति तथा देवान्युष्टुमस्य यजमानस्य मनोवृत्तिस्त्वरया रथवद्गच्छतीत्यर्थः। य इद्य एव यजमानो देवतानां मन इयक्षति पूजयितुमिच्छति। तदीयं चित्तप्रसादं वाञ्छतीत्यर्थः। स एवायज्वनो यागरहितान्पुरुषानभिभुवदिदभिभवत्येव। इदमुत्तरार्धमुत्तरेषु त्रिषु मन्त्रेष्वमुवर्त्तते।
अथ तृतीया–
न यजमानेति। हे यजमान त्वं यागं कृत्वा न रिष्यसि न विनश्यसि। अत्र यजमानत्वमिष्टिकर्तृत्वम्। हे सुन्वान सोमयाजिन्न रिष्यसि। हे देवयो पाकयज्ञादिभिर्देवानिच्छंस्त्वं न रिष्यसि। अनुवर्णितं देवानामित्युत्तरार्धं पूर्ववद्योज्यम्। अथ चतुर्थी –
असदन्नेति। अत्रास्मिन्यजमाने सुवीर्यं शोभनं सामर्थ्यमसद्भवेदित्यर्थः। उतापि च त्यत्तदस्तु। किं त्यत्। आश्वश्वियम्। आशवः शीघ्रगामिनश्च तेऽश्वाश्चाऽऽश्वश्वास्तेषां संबन्धि शोभनवीर्यमस्तु। अथ पञ्चमी –
नकिष्टमिति। नकिरिति शब्दो निषेधवाची। कर्मसहितं तं यजमानं नकिर्नशत्, राक्षसादिर्मा विनाशयतु। यज्ञविरोधी पाप्मा यजमानेन सह प्रकर्षेण न योषन्मैव मिश्री भवतु। यजमानोऽपि न योषति न पाप्मना सह मिश्री भवति। अथ षष्ठी –
उपक्षरन्तीति। सिन्धवो नदीसदृशा मयोभुवः सुखं भावयित्र्यो धेनवः पूर्वमिष्टवन्तमितः परं यक्ष्यमाणं च पुरुषमेनमुपेत्य क्षरन्ति स्रवन्ति। बहुतरं क्षीरं प्रयच्छन्तीत्यर्थः। पूणन्तमस्मिन्कर्मणि जुहूं पूरयन्तं पपुरिं हविष्मत्सु कर्मसु पूर–

---

१ क. ख. घ. ङ. च. ०धसमिति पि०। २ ख.घ. ङ. च तम्।

[[984]]

९८४
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
यिष्यन्तं च यजमानं श्रवस्यवः श्रोतुमिच्छन्त्य इव घृतस्य धारा विश्वतः सर्वत उपयन्ति समीपे प्राप्नुवन्ति।
विकल्पितानि त्रीणि धाय्यायुग्मान्युक्त्वा पुरोनुवाक्यामाह –
सोमारुद्रा इति। याऽमीवा रोगरूपा नितिर्नोऽस्माकं गयं गृहमाविवेश सोमारुद्रा हे सोमारुद्रौ तां नितिं विषूचीं विष्वग्गतिं नानादिक्षु यथा पला-यति तथा विवृहतं विशेषेणोन्मूलयतं ,पराचैः पराङ्मुखीं नितिं तामारे दूरे युवां बाधेथां, तथा नित्याऽस्मासु कृतमेनश्चित्पापं रोगरूपमप्यस्मत्प्रमुमुक्तं प्रकर्षेणास्मत्तो मोचयतम्। याज्यामाह –
सोमारुद्रा इति। हे सोमारुद्रौ युवमभौ युवामस्मे तनूषु अस्माकं शरीरेषु विश्वा सर्वाण्येतानि भेषजान्यौषधानि धत्तं स्थापयतम्। अवस्यतं तैर्भेषजै-रनिष्टं विनाशयतम्। नित्या कृतं नोऽस्माकं तनूषु यद्बद्धमेनोऽस्ति तदस्मत्तो मुञ्चतम्। इष्ट्यन्तरं विधत्ते –
“यदि बिभीयाद्दुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौष्णं चरुं निर्वपेत्सौम्यो वै देव-तया पुरुषः पौष्णाः पशवः स्वयैवास्मै देवतया पशुभिस्त्वचं करोति न दुश्चर्मा भवति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
सोमसंबन्ध्योषधिरसेन जातत्वात्पुरुषः सोमदेवताकः। इयं वै पूषेतिश्रुतेः। पूषरूपया भूम्या तृणादिप्रदानेन पोषितत्वात्पशवः पौष्णाः। अतो हविषा तुष्टा स्वदेवता पशुभिः सहिता समीचीनां त्वचं करोति। ततो दुश्चर्मत्वमपगच्छति। तत्र पुरोनुवाक्यामाह –
सोमापूषणा इति। हे सोमापूषणौ युवां देवा अमृतस्य कर्मफलस्य नाभि-मकृण्वन्। न(ण)ह बन्धन इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नो नाभिशब्दः। बन्धनरज्जुं कृतवन्त इत्यर्थः। सोमापूषभ्यां हि कर्मफलं यजमाने बध्यते। कीदृशौ युवाम्। धनानां द्यावापृथिव्योश्च जनयितारौ। ऐहिकामुष्मिकफलदातृत्वमेवात्र द्यावापृथिव्योर्जनकत्वम्। किंच, जातौ सन्तौ जातमात्रेणैव विश्वस्य सर्वस्य भुवनस्य लोकस्य गोपौ गोपयितारौ। तत्रैव याज्यामाह –
इमौ देवाविति। सर्वे देवा जायमानाविमौ देवौ जुषन्त सेवन्ते। इमावुभावजुष्टान्यप्रियाणि तमांसि बुद्धिमान्द्यानि गूहतां समावृण्वतां विनाशयताम्। इन्द्र आभ्यां सोमापूषभ्यामामासूस्रियासु तरुणीषु गोष्वन्ता रसपोषकाभ्यां पक्वं क्षीरं जनज्जनयति। गावो हि सारयुक्तायां भूमौ सोमेन वर्धिता ओषधीर्भक्षयित्वा बहुनवनीतगर्भं क्षीरं धारयन्ति।

[[985]]

९८५
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
अस्मात्सोमापौष्णात्पूर्वं विहितमेव पुनः फलान्तराय विधत्ते –
“सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत्प्रजाकामः सोमो वै रेतोधा अग्निः प्रजानां प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधात्यग्निः प्रजां प्र जनयति विन्दते प्रजाम्” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
गर्भाशये धृतस्य रेतसोऽग्निना पच्यमानत्वादग्नेः प्रजनयितृत्वम्।
पुनरपि फलान्तराय विधत्ते –
“सोमारौद्रं चरुं निर्वपेदभिचरन्त्सौम्यो वै देवतया पुरुष एष रुद्रो यदग्निः स्वाया एवैनं देवतायै निष्क्रीय रुद्रायापि दधाति ताजगार्तिमार्छति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
पुरुषस्य सोमदेवताकत्वं पूर्वमभिहितम्। यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्वमिति श्रुत्या रुद्ररूपत्वमग्नेराम्नातम्। पुरुषस्य स्वामिभूता या सोमदेवता तस्या देवतायाः सकाशाच्चरुणा मुख्येन मूल्येन तं पुरुषं वैरिणं निष्क्रीय क्रूराय रुद्राय चरुरूपमुत्कोचं दत्त्वा तं वध्यं वैरिणं तस्मै प्रयच्छति। स च वैरी तदानीमेव मरणं प्राप्नोति। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते –
“सोमारौद्रं चरुं निर्वपेज्ज्योगामयावी सोमं वा एतस्य रसो गच्छत्यग्निꣳ शरीरं यस्य ज्योगामयति सोमादेवास्य रसं निष्क्रीणात्यग्नेः शरीरमुत यदीता-सुर्भवति जीवत्येव” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः। यस्य पुरुषस्य ज्योगामयति यं पुरुषं व्याधिश्चिरं पीडयति। एतस्य पुरुषस्य शरीरप्राणयोर्बन्धको योऽन्नरसः स व्याधिकाले सोमं प्राप्नोति। भुक्तस्यान्नस्य संबन्धी योऽयं सूक्ष्मो रसो मनःप्रभृतेर्लिङ्गशरी-रस्याऽऽप्यायनकरस्तेन रसेन प्राणो देहे बध्यत इतीममर्थं वाजसनेयिनः शि-शुब्राह्मणेऽन्नं ददामीति वाक्येन समामनन्ति। तस्मिन्सोमेऽन्नोपभृते सति अयं देहोऽग्निं गच्छति जाठराग्नेर्गर्भस्थान्नरसस्याभावान्मांसादिधातूनग्निर्भक्षयति। अत एवाऽऽमयाविनः शरीरं कृशं दृश्यते। एवं सति यजमानश्चरुणा मूल्येन सोमाग्निभ्यां रसं शरीरं निष्क्रीणाति। ततोऽयमरोगो भवति। किंच, यद्यप्ययं मुहूर्तमात्रं गतप्राणस्तथाऽपि भूमौ शयानस्तदानीं जीवत्येव। एतस्य चरोरङ्गत्वेन होतुर्बलीवर्ददानं विधत्ते –

---

१ ख. घ. ङ. च. ०दामेति।

[[986]]

९८६
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
“सोमारुद्रयोर्वा एतं ग्रसितꣳ होता निष्खिदति स ईश्वर आर्तिमार्तोरन-ड्वान्होत्रा देयो वह्निर्वा अनड्वान्वह्निर्होता वह्निनैव वह्निमात्मानꣳ स्पृणोति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
१रोगिसंबन्धिरसशरीरयोः सोमारुद्राभ्यां स्वीकृतत्वात्तयोर्मुखे रोगी ग्रसितो वर्तते। तं ग्रसितं होता याज्यानुवाक्याबलान्निष्खिदति तयोमुर्खान्निःसारयति। स च होता तयोः कोपादार्तिं प्राप्तुमीश्वरो योग्यो भवति। अनडुहो वह्नित्वम-नड्वाहमग्नीध इत्यत्रोपपादितम्। अग्निविषयावाहनमन्त्रपाठाद्धोतुर्वह्नित्वम्। तथा सत्यनडुहो दाता होता तेनानडुद्रूपेण वह्निनैव वह्निरूपं स्वात्मानं स्पृणोति आर्तिशान्त्या प्रीणयति। पुनरपि फलान्तराय विधत्ते –
“सोमारौद्रं चरुं निर्वपेद्यः कामयेत स्वेऽस्मा आयतने भ्रातृव्यं जनयेयमिति वेदिं परिगृह्यार्धमुद्धन्यादर्धं नार्धं बर्हिषः स्तृणीयादर्धं नार्धमिध्मस्याभ्यादध्यादर्धं न स्व एवास्मा आयतने भ्रातृव्यं जनयति” (सं॰ का॰ २ प्र॰ २ अ॰ १०) इति।
अस्मै स्व आयतनेऽस्य वैरिणः स्वकीयगृहविषये क्षेत्रविषये वा भ्रातृव्यं विवादकारिणमन्यं विरोधिनं जनयेयमिति यः कामयेत स एतं चरुं निर्वपेत्। तस्य वेदिपरिग्रहस्थानं सूत्रकारेण दर्शितम् – “भ्रातृव्यक्षेत्रं गत्वैतामिष्टिं निर्वपेत्तत्र दक्षिणमर्धं वेद्या उद्धत्य तदेवार्धेन बर्हिषः स्तृणीयादर्धमभ्यादध्यात्” इति। एवं कृते सत्ययं यजमानोऽस्य भ्रातृव्यस्य तदीयस्थान एव विवादकारिणं जनयति। अत्र विनियोगसंग्रहः –
“आग्नावैष्णवमित्यादावभिचारहविस्त्रये।
अग्ना प्र णो बृहेत्याद्या अधिका तु विकल्प्यते॥
आ न एककपाले तु मैत्रावरुणनामके।
अग्निमित्यादिका धाय्याः स्युः सोमारौद्रके चरौ।
देवानामिति चार्धर्चस्तिसृष्वृक्ष्वनुषज्यते।
षड्धाय्या द्वे तु याज्यानुवाक्ये सोमेत्युदीरिते।
सोमापौष्णे तु सोमेति मन्त्रा एकोनविंशतिः॥

---

१ ख. घ. ङ. च. रोगसंबन्धिश०।

[[987]]

९८७
प्रपा॰ ८ अनु॰ २२ ) कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता।
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
अथ मीमांसा।
अष्टमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् –
“आग्नावैष्णव आग्नेयविकृतिः शुचिदेवकः।
अग्नीषोमीयविकृतिरथवा व्यत्ययो द्वयोः॥
प्रथमत्वद्वितीयत्वसाम्यादाद्योऽन्तिमो भवेत्।
द्विदेवत्यै(त्वै)कदेवत्य(त्व)साम्यस्य श्रुतिमत्त्वतः॥”
हविर्गणः कश्चिच्छ्रयते – “आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निवपेत्सरस्वत्यै चरुं बार्हस्पत्यं चरुम्” इति। गणान्तरमेवं श्रूयते – “अग्नये१ पावकायाग्नये शुच-येऽष्टाकपालम्” इति। अत्राऽऽग्नावैष्णवस्य प्रथमस्थानत्वादाग्नेयविकृतित्वं युक्तम्। शुचिदेवकस्य द्वितीयस्थानत्वादग्नीषोमीयविकृतित्वमिति चेन्न। द्विदेवत्या(त्वा)दिसाम्यस्य श्रूयमाणत्वेनार्थसिद्धस्थानतो बलीयस्त्वात्। तस्मादाग्नावैष्णवोऽग्नीषोमीयविकृतिः। शुचिदेवक आग्नेयविकृतिः।
विस्पष्टमनुवाकार्था वर्ण्यन्ते बुद्धिशुद्धये।
अनुमत्यादयो वैश्वदेवो वरुणघासकाः॥
साकमेधाः पितृयज्ञस्त्र्यम्बकाश्च शुनादिकाः।
शुनासीरीयमिन्द्रादि तुरीयं च द्वयं तथा॥
पञ्चेध्मीयमपामार्गहोम एते शुनादिकाः।
देविकाद्यं कर्मषट्कं स्याद्रत्निहविरादिकम्॥
हवींषि रत्नीनां तद्वद्दीक्षणीयाऽभिषेच्यगा।
हवींषि स्युर्देवसुवां जलग्रहणसंस्कृती॥
दिशां व्यास्थापनं तद्वदभिषेकोऽथ दिग्जयः।
सेवा संसृब्हविस्तद्वद्दशमेयो ह्यवेष्टयः॥
हवींषि प्रयुजां सौत्रामणी याज्या इतीरिताः॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डेऽष्टमप्रपाठके
द्वाविंशोऽनुवाकः॥२२॥

---

१ क. ०ये पवमानायाग्नये पा०। क. घ. ङ. ०द्रत्नह०।

[[988]]

९८८
श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेता — (१ प्रथमकाण्डे–
(काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याभिधानम्)
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन्।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥

इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजप्रमेश्वरस्य
श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विरचिते
वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये
प्रथमकाण्डेऽष्टमः प्रपाठकः॥८॥
इति श्रीमद्विद्यातीर्थमहेश्वरापरावतारस्य श्रीमद्राजाधिराजप्रमेश्वरस्य
श्रीवीरबुक्कमहाराजस्याऽऽज्ञापरिपालकेन माधवाचार्येण विर-
चिते वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिता-
भाष्ये प्रथमः काण्डः समाप्तः॥१॥
––––
(मूलक्रमेण–अष्ट॰ १ प्रपा॰ ८ अनु॰ १४६)।
(भाष्यक्रमेण–काण्ड॰ १ प्रपा॰ ८ अनु॰ १४०)
–––